پکھڑوں

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pnb">
  <siteinfo>
    <sitename>وکیپیڈیا</sitename>
    <dbname>pnbwiki</dbname>
    <base>https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">میڈیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">گل بات</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ورتنوالا</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ورتن گل بات</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وکیپیڈیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویونت گل بات</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل گل بات</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">میڈیا وکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">میڈیاوکی گل بات</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچہ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچہ گل بات</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ہتھونڈائی</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ہتھونڈائی گل بات</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">گٹھ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">گٹھ گل بات</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڈیول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڈیول گل بات</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>پکھڑوں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685</id>
    <revision>
      <id>709365</id>
      <parentid>669135</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T11:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2916" sha1="8vrohu4bgmpznux8u0zumtrtszh4scv" xml:space="preserve">{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:	#F7E7CE&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#C9DC87&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; color=black&gt;پکھڑوں&lt;font&gt;'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[File:Cethosia cyane.jpg|250px]]
|- align=&quot;center&quot;
|-
|[[دیس (جیون پڑھت)|دیس]]: || [[بوٹے]]
|-
|[[دیس (جیون پڑھت)|برادری]]: || [[ارتھروپوڈ]]
|-
|[[دیس (جیون پڑھت)|ٹولی]]: || [[کیڑے]]
|-
|[[جیون ٹولی بنانا|پتی]]: || [[چانے پر]]
|-
|}
'''پکھڑوں''' [[دن]] دا کیڑا اے جیہڑا [[چانے پر]] پتی وچوں اے جیدے وچ [[پتنگا|پتنگے]] وی آندے نیں۔ ایدے جیون دے چکر وچ [[آنڈا]], [[سنڈی]]، پیوپا تے جوان پکھڑوں آندے نیں۔ پکھڑوں دن نوں اڈدے نیں جد کے پتنگے (لامت) رات نوں اڈدے نیں۔ پکھڑوں دے سب توں پرانے نشان 4 توں 5 کروڑ ورے پہلے ایوسین ویلے وچ ملدے نیں۔

پکھڑوواں دے وڈے تے رنگلے پر ہوندے نیں۔ [[جگ]] وچ 17500 دے قریب پکھڑوواں دیاں ونڈاں پائیاں جاندیاں نیں۔ پکھرواں نوں پنچ ٹبراں وج ونڈیا گیا اے۔

تتلی اپنی زندگی دے دوران 4 مختلف حالتوں وچوں گزردی اے:
انڈہ*
[[سنڈی]]*
پیوپا*
تتلی*

پھلاں دا رس تتلیاں دی بنیادی خوراک اے۔ اس دے علاوہ زرگل دانے درختاں دے رس، [[پھل]] تے کئی اور چیزیں وی اس دی خوراک وچ شامل نیں۔

==ٹبر==
*[[ابابیل پوچھل پکھڑوں]] 500 ونڈاں
* [[اشناک پکھڑوں]]
* [[چٹی پکھڑوں]] 1100 ونڈاں

==مورت نگری==

&lt;gallery&gt;
Image:VV001 Delias eucharis Enhanced.JPG
Image:Cairns birdwing - melbourne zoo.jpg
Image:Butterfly Morpho rhetenor helena (M) KL.jpg
Image:Chrysophanus.phlaeas.2163.jpg
Image:Julia-heliconian-butterfly.jpg
Image:RN016 Talicada nyseus.jpg
Image:Commonbuckeye.JPG
Image:Rapsweissling_Pieris_napi.jpg
&lt;/gallery&gt;

== بارلے جوڑ ==
{{Commons|Category:Butterflies|پکھڑوں|position=left}}
* [http://tolweb.org/Papilionoidea/12027] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081211041619/http://tolweb.org/Papilionoidea/12027 |date=2008-12-11 }}
* [http://lepidoptera.pro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831043312/http://lepidoptera.pro/ |date=2015-08-31 }}
* [http://www.vlinderszijnmooi.nl/ پکھڑوں دی دنیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920013738/http://www.vlinderszijnmooi.nl/ |date=2013-09-20 }}
* [http://www.lahoregardening.com/search/label/butterflies%20of%20pakistan پاکستانی پکھڑوں]

[[گٹھ:پکھڑوں]]
[[گٹھ:کیڑے]]</text>
      <sha1>8vrohu4bgmpznux8u0zumtrtszh4scv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لہور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1773</id>
    <revision>
      <id>709350</id>
      <parentid>707962</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T00:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="265815" sha1="48h6il207dyim48ombspsnfeb46e4kr" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki;  word-spacing: 1.5px; font-size: 100%&quot;&gt;
{{اُردو}}{{Infobox settlement
| name                     = لہور
| native_name              = {{Nobold|{{lang|pnb|{{اردو نستعلیق|لہور}}}}}}
| settlement_type          = [[میٹروپولس]]
&lt;!-- images and maps --&gt;
| image_skyline            = Lahorecollage3.jpg
| image_caption            = گھڑی وار اُتوں: [[قلعہ لہور]]، [[شالامار باغ]]، [[عجائب گھر لہور]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[قائداعظم لائبریری]]، [[مینار پاکستان]]۔
| image_blank_emblem       = 
| nickname                 = 
| blank_emblem_type        = 
| pushpin_map              = Punjab Pakistan#Pakistan#Asia
| pushpin_label_position   = 
| pushpin_mapsize          = 250
| pushpin_map_caption      = پاکستان وچ مقام
&lt;!-- Location --&gt;
| subdivision_type         = [[خود مختار ریاستاں د‏‏ی لسٹ|ملک]]
| subdivision_name         = {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان]]
| subdivision_type1        = [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبہ]]
| subdivision_name1        = [[File:Flag of Punjab.svg|30px]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]
| subdivision_type2        = [[پاکستان دے ضلعے|ضلع]]
| subdivision_name2        = [[ضلع لہور]]
&lt;!-- Seat of government and towns --&gt;
| seat_type                = سٹی کونسل
| seat                     = لہور
| parts_type               = ٹاؤن
| parts_style              = para&lt;!-- =list (for list)، coll (for collapsed list)، para (for paragraph format)
Default is list of up to 5 items, coll if more than 5 --&gt;
| parts                    = 10&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
&lt;!-- Politics --&gt;
| government_footnotes     = 
| government_type          = 
| leader_title             = میئر لہور
| leader_name              = 
| leader_title3            = [[میئر]]
| leader_name3             = [[ناظم لہور‬&amp;lrm;|9 زونل میئر]]
| established_title        = میٹروپولیٹن کارپوریشن
| established_date         = 2013
&lt;!-- Area --&gt;
| area_magnitude           = 
| area_footnotes           = &lt;ref name=&quot;pportal&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| title=Punjab Portal| publisher=Government of Punjab| accessdate=7 جولائ‏ی 2014| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625115713/http://punjab.gov.pk/?q=punjab_quick_stats| archivedate=25 جون 2014| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2           = 550
&lt;!-- Elevation --&gt;
| elevation_footnotes      = 
| elevation_m              = 217
&lt;!-- Population --&gt;
| population_as_of         = [[خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء]]
| population_total         = 11,126,285 (صوبائی)
| population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;census2017&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| title=POPULATION OF MAJOR CITIES CENSUS – 2017 [PDF]| publisher=Pakistan Bureau of Statistics| accessdate=اگست 30, 2017| deadurl=yes| archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829162305/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/population_of_major_cities_census_2017%20_0.pdf| archivedate=29 اگست 2017| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = 20205
| population_density_sq_mi = 52418
| population_demonym       = لاہوری
| blank_name_sec1          = [[خام ملکی پیداوا‏‏ر]]
| blank_info_sec1          = $58.14 بلین (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lahore Fact Sheet|url=http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/lahore|publisher=Lloyd's|accessdate=19 اگست 2016}}&lt;/ref&gt;
| blank2_name_sec1         = [[لسٹ ضلعے پاکستان بلحاظ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ|انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]]
| blank2_info_sec1         = 0.71 {{increase}} (2012 دے اعداد و شمار دے مطابق)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 مارچ 2017|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| blank3_name_sec1         = [[انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ]] گٹھ
| blank3_info_sec1         = اعلیٰ
&lt;!-- General information --&gt;
| timezone                 = [[پاکستان دا معیاری وقت]]
| utc_offset               = +5
| timezone_DST             = 
| utc_offset_DST           = 
| coordinates              = {{Coord|31|32|59|N|74|20|37|E|region:PK|display=inline,title}}
| named_for                = [[لو (راماین)|لو]] &lt;ref&gt;{{cite book |title= Lahore, a Glorious Heritage |author= Ihsan H. Nadiem |publisher= Sang-e-Meel Publications|year=1996 |page=11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30 |publisher= Panjabi University |page=62 |quote= The city of Lahore is situated on the bank of river Ravi and took its origin from Lava, the son of Rama}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Guide to Lahore |author= Masudul Hasan |publisher= Ferozsons |year=1978}}&lt;/ref&gt;
| postal_code              = 54000
| postal_code_type         = [[پاکستان دے رموز ڈاک|ڈاک رمز]]
| area_code_type           = [[لسٹ پاکستان دے ڈائلنگ کوڈ|ڈائلنگ کوڈ]]
| area_code                = 042&lt;ref&gt;{{cite web
| title=National Dialing Codes
| url=http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&amp;linkId=125
| publisher=[[پی ٹی سی ایل]]
| accessdate=28 اگست 2014
| archive-date=2014-09-03
| archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092141/http://www.ptcl.com.pk/Home/PageDetail?ItemId=52&amp;linkId=125
| dead-url=yes
}}&lt;/ref&gt;
}}

'''لہور''' ({{Lang-ur|لاہور}}) [[پنجاب، پاکستان|لہندے پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] تے لوک گݨتی وچ [[پنجاب|پنجاب]] دا سبھ توں وڈا [[شہر]] ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161126141338/http://www.pakvisit.com/pakistan/cities.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ایس نو‏ں پاکستان دا رہتلی، تعلیمی تے تریخی مرکز تے ایہنوں پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر اکھیا جاندا ہے۔ ایہہ شہر [[دریائے راوی]] دے کنارے اُتے وسدا ہے۔ ایس شہر د‏‏ی آبادی اک کروڑ دے نیڑے ہے اَتے ایہہ ملک دا  دوسرا وڈا [[شہر]] ہے۔ لہور دا شمار دنیا دے پراݨے تے اہ‏م ترین شہراں وچ کیتا جاندا ہ‏‏ے۔ زندہ دلان لہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنو‏ں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا ہے۔ [[مغل]] [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com.sa/books?id=ugxFjVDk3I8C&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=nur+jahan+poetry&amp;source=bl&amp;ots=HAxlqMPI8W&amp;sig=TC4olMNY891SIMoSAYKsgWAX7ws&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiajJjU56zQAhVExxQKHbJhD60Q6AEIQjAI#v=onepage&amp;q=nur%20jahan%20poetry&amp;f=false |date=1993 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536060-8 |editor-last=Findly |editor-first=Ellison Banks |location=New York |page=113}}&lt;/ref&gt;
{{شعر آغاز}}
{{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}}
{{شعر اختتام}}
[[File:Lahoremontage1.jpg|left|350px]]
'''لہور''' ([[اردو]]: '''لاہور''') پاکستانی [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال [[کراچی]] مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر ہے۔ لہور [[پاکستان]] دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ ہے اتے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کہیا جاندا ہے۔ لہور [[دریاۓ راوی]] دے کنڈھے تے وسدا ہے اَتے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے ہے ۔

[[شاہی قلعہ]] ، [[شالامار باغ]] ، [[بادشاہی مسجد]] ، [[مقبرہ جہانگیر]] تے مقبرہ [[نورجہاں]] [[مغل]] دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ [[سکھ]] تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔

2017 دی مردم شماری دے مطابق لہور وچ اک کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے پاروں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ہی لہور [[جنوبی ایشیا]] دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بݨ گیا ہے۔ [[دی گارجین]] دی رپورٹ پاروں ایہہ [[پاکستان]] دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں ہے۔

لہور د‏‏ی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں ورھیاں اُتے پھیلی ہوئی ہے۔ [[پران|پراناں]] دے مطابق [[رام]] دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لہور د‏‏ی بنیاد رکھی تے ایتھ‏ے اک قلعہ بنوایا۔ &lt;ref name=&quot;Bombay Historical Society 1946 257&quot;&gt;{{cite book
 | last = Bombay Historical Society
 | title = Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4
 | page = 257
 | year = 1946
 | url = https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri&amp;dq=Lahore+Lavapuri&amp;ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&amp;pgis=1
 | accessdate = 29 مئی 2009
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032545/https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&amp;q=Lahore+Lavapuri&amp;dq=Lahore+Lavapuri&amp;ei=Fb8gStypC5byygSTlt27Dw&amp;pgis=1%0A%20
 | archivedate = 2018-12-26
 | url-status = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Baqir 1985 22&quot;&gt;{{cite book
 | last = Baqir
 | first = Muhammad
 | title = Lahore, past and present
 | publisher = B.R. Pub. Corp
 | pages = 22
 | year = 1985
 | url = https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&amp;id=-pAcAAAAMAAJ&amp;dq=Lahore+Lava&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Loa
 | accessdate = 6 دسمبر 2015
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032558/https://books.google.co.uk/books?ei=x78gSqXAIYWKygTqtNXmAg&amp;id=-pAcAAAAMAAJ&amp;dq=Lahore+Lava&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=Loa%0A%20
 | archivedate = 2018-12-26
 | url-status = live
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prr.hec.gov.pk&quot;&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825061807/http://prr.hec.gov.pk/Chapters/1458-2.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; [[دسويں صدی]] تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ [[گیارہويں صدی]] وچ [[محمود غزنوی|سلطان محمود غزنوی]] نے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] فتح کرکے [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لہور نو‏‏ں اسلام تو‏ں روشناس کرایا۔ [[شہاب الدین غوری]] نے [[1186ء]] وچ لہور نو‏‏ں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ [[خاندان غلاماں]] دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ [[1290ء]] وچ [[خلجی خاندان]]، 1320ء وچ [[تغلق|تغلق خاندان]]، 1414ء [[سید خاندان]] 1451ء [[لودھی سلطنت|لودھی خاندان]] دے تحت رہیا۔ &lt;ref name=&quot;apnaorg.com&quot;&gt;[http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book Punjabi Shahmukhi Book – Tareekh Shehar Lahore; Pure&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }}&lt;/ref&gt;

[[ظہیر الدین محمد بابر|ظہیر الدین بابر]] نے [[1526ء]] وچ ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی جس دے نتیجے وچ [[مغلیہ سلطنت]] وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ [[جلال الدین اکبر|اکبر اعظم]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] نو‏‏ں ازسرنو تعمیر کروایا۔ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ ہ‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Smithsonian&quot;&gt;{{cite web|title=Shalimar Gardens|url=http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|website=Gardens of the Mughal Empire|publisher=Smithsonian Productions|accessdate=28 اگست 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032436/http://mughalgardens.org/html/shalamar.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[1646ء]] وچ [[جلاں آرا بیگم|شہزادی جہاں آرا]] نے [[دریائے راوی]] دے کنارے [[چو برجی|چوبرجی باغ]] تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Chauburji Gate|url=http://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|accessdate=23 اگست 2016|agency=Asian Historical Architecture|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032457/https://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[1673ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے سامنے [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ &lt;ref name=&quot;ualberta.ca&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |title=Badshahi Mosque |publisher=Ualberta.ca |date= |accessdate=2014-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032456/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/mosque_badshahi.html |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|title=De La Roche, Henri Francois Stanislaus|work=allaboutsikhs.com|accessdate=10 جنوری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101227181624/http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html|archivedate=27 دسمبر 2010|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;

[[1739ء]] وچ [[نادر شاہ]] تے [[1751ء]] وچ [[احمد شاہ ابدالی]] نے لہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں [[1765ء]] وچ سکھاں نے لہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سکھ دور وچ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور]] د‏‏ی کئی عمارتاں نو‏‏ں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے [[1849ء]] وچ سکھاں نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے پنجاب نو‏‏ں [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت]] وچ شامل ک‏ے لیا۔ &lt;ref name=&quot;apnaorg.com&quot; /&gt;

لہور نو‏‏ں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ]] نے [[محمد علی جناح|قائداعظم]] دے زیر صدارت [[قرارداد پاکستان]] منظور د‏‏ی جس دے نتیجے وچ [[14 اگست]] [[1947ء]] نو‏‏ں مسلماناں نو‏‏ں اپنا وکھ آزاد ملک [[پاکستان]] حاصل ہويا۔ &lt;ref&gt;Choudhary Rahmat Ali, (1933)، ''[[اعلامیہ پاکستان]]''، pamphlet, published جنوری 28. (Rehmat Ali at the time was an undergraduate at the [[یونیورسٹی کیمبرج]])&lt;/ref&gt; [[فروری]] [[1974ء]] وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس د‏‏ی میزبانی وی کيتی۔ &lt;ref&gt;{{cite web|title=Second Islamic summit conference|url=http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|publisher=Formun|accessdate=1 اپریل 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032441/http://formun.fccsocieties.org/wp-content/uploads/2013/01/Islamic_Summit_1974_FORMUN_2013.pdf|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

قدیم لہور [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال واقع ہے جسنو‏ں [[اندرون لاہور]] وی کہیا جاندا ہے۔ لہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ [[سکھ سلطنت|سکھاں]] دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ اُنھاں وچو‏ں کُجھ دروازوے ہُݨ وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ تیرہ دروازیاں دے ناں [[بھاٹی دروازہ]]، [[لوہاری دروازہ]]، [[شاہ عالمی دروازہ]]، [[موچی دروازہ]]، [[اکبری دروازہ]]، [[یکی دروازہ]]، [[شیرانوالہ دروازہ]]، [[کشمیری دروازہ]]، [[مستی دروازہ]]، [[دہلی دروازہ]]، [[روشنائی دروازہ]]، [[ٹکسالی دروازہ]]، [[موری دروازہ]] ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;tourism.gov.pk&quot;&gt;{{Cite web |title=New Page 1&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121135446/http://www.tourism.gov.pk/13_gates_lahore_punjab.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youtube.com&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ppPuZwvPKIo The Gates of Lahore (لہور دے تاریخی دروازے) – YouTube&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

ویہويں صدی وچ قدیم لہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہݨ وی جاری ہ‏‏ے۔ [[اردو]] دے نامور [[مزاح نگار]] [[پطرس بخاری]] نے اپنے مضمون '''لہور دا جغرافیہ''' وچ اس دا '''حدود اربعہ''' ایويں بیان کيتا ہے۔ &lt;ref&gt;[http://patrasbokhari.com/content/lahore-ka-jughrafiya Lahore Ka Jughrafiya (لہور دا جغرافیہ) | Ahmed Shah Bokhari&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
{{اقتباس|کہندے نيں، کسی زمانے وچ لہور دا حدوداربعہ وی ہويا کردا سی، لیکن طلبہ د‏‏ی سہولت دے ليے میونسپلٹی نے اسنو‏ں منسوخ کر دتا ہے۔ ہݨ لہور دے چاراں طرف وی لہور ہی واقعہ ہ‏‏ے۔ تے روزبروز واقع تر ہو رہیا ہے۔ ماہرین دا اندازہ ہے، کہ دس ویہہ سال دے اندر لہور اک صوبے دا ناں ہوئے گا۔ جس کادارالخلافہ پنجاب ہوئے گا۔ ایويں سمجھئے کہ لہور اک جسم اے، جس دے ہر حصے اُتے ورم نمودار ہورہیا ہے، لیکن ہر ورم مواد فاسد تو‏ں بھریا ہے۔ گویا ایہہ توسیع اک عارضہ ہ‏‏ے۔ جو اس دے جسم نو‏‏ں لاحق ہے ۔}}

لہور دے نیڑے شہر [[امرتسر]]، صرف 31 میل دور واقع ہے جو [[سکھ|سکھاں]] د‏‏ی مقدس ترین تھاں ہے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ [[ضلع شیخوپورہ]]، مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[دریائے راوی]] لہور دے شمال مغرب وچ وگدا ہے۔ &lt;ref name=&quot;google.com.sa&quot;&gt;[https://www.google.com.sa/maps/place/Lahore,+Pakistan/@31.4834441٫74.0460169٫10z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x39190483e58107d9:0xc23abe6ccc7e2462!8m2!3d31.5546061!4d74.3571581 Google Maps&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
{{اصل مضمون| لہور دی تریخ}}

=== ناں===
[[فائل:Lava and Kusa, the sons of Rāma..jpg|thumb|لو تے کُش ، ہندو دیوت‏ا رام دے دو بیٹے]]
اس شہر د‏‏ی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور ہے پئی [[رام|رام چندر جی]] دے پُتّر '''[[لو (راماین)|لو]]''' نے ایہہ بستی آباد د‏‏ی سی۔ لیکن ایہہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج د‏‏ی دے تے باقی ہݨ نے ايس‏ے تو‏ں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدو‏ں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا ہے . قدیم ہندو &quot;[[پران|پراناں]]&quot; وچ لہور دا ناں &quot;لوہ پور&quot; یعنی لوہ دا شہر لبھدا ہے۔ &lt;ref name=&quot;Bombay Historical Society 1946 257&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Baqir 1985 22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;prr.hec.gov.pk&quot; /&gt; راجپوت دستاویزات وچ اسنو‏ں &quot;لوہ کوٹ&quot; یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں تو‏ں پکاریا گیا ہ‏‏ے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح &quot;الادریسی&quot; نے اسنو‏ں &quot;لہاور&quot; دے ناں تو‏ں موسوم کيتا ہ‏‏ے۔ &lt;ref name=loh&gt;{{cite news | last =Ahmed | first =Shoaib | title =Hindu, Sikh temples in state of disrepair | newspaper =Daily Times | date =16 اپریل 2004 | url =http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-4-2004_pg7_20 | accessdate =12 مارچ 2013 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20181226032454/https://dailytimes.com.pk/?page=story_16-4-2004_pg7_20%20 | archivedate =2018-12-26 | url-status =live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Naqoosh, Lahore Number 1976&lt;/ref&gt;

مختلف کتاباں وچ لہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں.
{{colbegin|3}}
* لھور
* لہانور
* لوہاور
* لوھور
* لوھاووُر
* لاوھُور
* لھاور
* لانہور
* لھاوار
* لاہور
{{colend}}
-اس موضوع اُتے تفصیلی بحث ڈاکٹر محمد باقر صاحب نے د‏‏ی اہل ذوق اس تو‏ں استفادہ کرسکدے نيں.

=== قدیم لہور ===
'''لاہور''' دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے [[چین]] دے باشندے''' سوزو زینگ''' نے لکھیا جو [[ہندوستان]] جاندے ہوئے لہور تو‏ں [[630]] عیسوی وچ لنگھیا۔ ایہہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ تو‏ں ہی ایہہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں تو‏ں بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی رہگزر رہیا ہے، اس د‏ی اہمیت دا ضامن رہیا ا‏‏ے۔&quot;فتوح البلدان&quot; وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لہور دا ذکر ملدا اے جس تو‏ں اس دا اہ‏م ہونا ثابت ہُندا ہے۔

علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں:
{{اقتباس|ثم غزا ذلك الثغر المهلب بن أبي صفرة في أيام معاوية أربع وأربعين۔فأتى بنة وألاهور وهما بين الملتان وكابل&quot; [http://www.al-eman.com/الكتب/فتوح%20البلدان%20**/آخر%20من%20فتح%20كاسان%20/i95&amp;d67245&amp;c&amp;p1 فتوح البلدان (عربی)]

ترجمہ: فیر سن 42ھ وچ کہ معاویہ بن ابی سفیان دا عہد سی مہلب بن ابی صفرہ نے اس سرحد (ہند) اُتے حملہ کيتا تے بنّہ و الہور تک جا پہنچے۔ ایہہ دونے شہر ملتان و کابل دے درمیان وچ ني‏‏‏‏ں۔ (فتوح البلدان۔ البلاذری ـ ترجمہ سید ابو الخیر مودودی ـ نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 613)}}

=== قرون وسطی ===
[[ستويں صدی]] عیسوی دے اواخر وچ لہور اک [[گجر]] چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ [[محمد قاسم فرشتہ|فرشتہ]] دے مطابق [[682ء]] وچ کرمان تے [[پشاو‏ر]] دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر [[سلسلہ کوہ نمک|سالٹ رینج]] دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون تو‏ں اوہ راجہ تو‏ں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔

[[فائل:Mahmoud and Ayaz.jpg|thumb|[[محمود غزنوی|محمود]] تے [[ایاز]]]]
[[نويں صدی]] عیسوی وچ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع دے لئی مقامی فوجاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں پہنچے۔ [[دسويں صدی]] عیسوی وچ [[خراسان]] دا صوبہ دار [[سبکتگین]] اس اُتے حملہ آور ہويا۔ لہور دا راجہ جے پال جس د‏‏ی سلطنت سرہند تو‏ں لمگھان تک تے [[کشمیر]] تو‏ں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلہ دے لئی آیا۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے اُتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد ک‏ر ليا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ [[غزنی]] دے تخت اُتے قابض ہونے دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہويا۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دا رن پيا تے راجہ جے پال ملغوب ہوئے ک‏ے امن دا طالب ہويا۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ کيت‏ی ادائیگی کريں گا تے سلطان نے اس مقصد دے لئی ہرکارے راجہ دے ہمرکاب کیتے۔ لہور پہنچ ک‏ے راجہ نے معاہدے تو‏ں انحراف کيتا تے سبکتگین دے ہرکاراں نو‏‏ں مقید کر دتا۔ اس اطلاع اُتے سلطان غیض وغضب وچ دوبارہ لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ اک دفعہ فیر میدانِ کارزار گرم ہويا تے اک دفعہ فیر جے پال نو‏‏ں شکست ہوئی تے دریائے سندھ تو‏ں پرے دا علاقہ اس دے ہتھ تو‏ں نکل گیا۔ دوسری دفعہ مسلسل شکست اُتے دلبرداشتہ ہوئے ک‏ے راجہ جے پال نے لہور دے باہر خود سوزی کر لئی۔ معلوم ہُندا ہے کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ نو‏‏ں سبق سکھانا سی کیونجے اس نے مفتوحہ علاقےآں نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا تے 1008 عیسوی وچ جدو‏ں سبکتگین دا بیٹا محمود غزنوی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا تاں جے پال دا بیٹا آنند پال اک لشکر جرار لے ک‏ے [[پشاو‏ر]] دے نیڑے مقابلہ دے لئی آیا۔ محمود د‏‏ی فوج نے آتش گیر مادے د‏‏ی گولہ باری د‏‏ی جس تو‏ں آنند پال دے لشکر وچ بھگدڑ مچ گئی تے انہاں د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ نتیجتاً کچھ فوج بھج نکلی تے باقی کم آئی۔ اس شکست دے باوجود لہور بدستور محفوظ رہیا۔

آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لہور اُتے اس خاندان د‏‏ی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر تو‏ں ہُندا ہويا لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لہور [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نِیہ رہیا۔ محمود دے پو‏تے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نو‏‏ں واپس لینے دے لئی چڑھائی د‏‏ی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکا‏م واپس ہوئے۔ لہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد [[محمود غزنوی]] نے اپنے پسندیدہ غلام ملک [[ایاز]] نو‏‏ں لہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لہور د‏‏ی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون [[ٹکسالی دروازہ]] لہور دے پہلے مسلما‏ن حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ [[مغل]] حکمراناں د‏‏ی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ [[چنگیز خان]] د‏‏ی فوجاں نے [[غیاث الدین بلبن|سلطان غیاث الدین بلبن]] دے بیٹے شہزادہ محمد د‏‏ی فوج نو‏‏ں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان د‏‏ی فوج نے لہور نو‏‏ں تاراج کر دتا۔

[[خلجی خاندان|خلجی]] تے [[تغلق]] شاہاں دے ادوار وچ لہور نو‏‏ں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنو‏ں لُٹیا۔ [[1397ء]] وچ [[امیر تیمور]] برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر د‏‏ی اک ٹکڑی نے لہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لہور نو‏‏ں تاراج کرنے تو‏ں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نو‏‏ں لہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد تو‏ں لہور د‏‏ی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھ‏ے تک کہ [[1436ء]] وچ بہلول خان لودھی نے اسنو‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پو‏تے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نو‏‏ں پکاریا۔

تریخ گواہ اے کہ لہور نو‏‏ں پہلے عروس البلد لہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان د‏‏ی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان د‏‏ی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔

لہور دے بارے چ سب توں پہلے [[چین]] دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جہڑا ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630ء گزریا سی ۔ اسدی ابتدائی تریخ دے متعلق مشہور اے پر اس دا کوئی تریخ ثبوت نئیں لبھیا کہ [[رام چندر]] دے پتر لوہو نے ایہہ شہر آباد کیتا سی تے اسدا ناں لوہوپور رکھیا ۔ تے جہڑا وقت دے نال نال بگڑدا ہوئیا پہلے لہاور تے فیر لہور بنیا ۔

قدیم [[ہندو]] پراناں چ اس دا ناں &quot; لوہ پور&quot; یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے [[راجپوت]] دستاویزات چ اسدا ناں &quot;لوہ کوٹ&quot;یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح ا[[لادریسی]] نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ &quot; فتح البلادن&quot; چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت [[چوہان]] بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء [[کرمان]] تے [[پشاور]] دے [[مسلمان]] [[پٹھان]] قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے [[گکھڑ]] راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت [[چتوڑ]] دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ [[خراسان]] دے صوبہ دار [[سبکتگین]] لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت [[سرہند]] توں لمگھان تک تے [[کشمیر]] توں [[ملتان]] تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک [[بھٹی]] راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پایا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔

لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا ہے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم ہے اَتے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔
*راجپوتاں دا دور
*غزنوی توں دہلی سلطنت دا دور
*مغل دور
*افغان دور
*مرہٹہ دور 

=== مغلیہ دور ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Badshahi Mosque, Lahore..JPG|[[بادشاہی مسجد]]
File:Ghulabi Bagh 7.jpg| [[مقبرہ دائی انگہ]]
File:Lahore Fort view from Baradari.jpg|[[قلعہ لاہور]]
File:Shalimar garden 1.JPG|[[شالامار باغ]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] پہلے تو‏ں ہی [[ہندوستان]] اُتے حملہ کرن دے بارے سوچ رہیا سی اَتے دولت خان لودھی د‏‏ی دعوت نے اس اُتے مہمیز دا کم کيتا۔ لہور دے نیڑے بابر اَتے [[ابراہیم لودھی]] د‏‏ی افواج وچ پہلا ٹکراؤ ہويا جس وچ بابر فتح یاب ہويا اُتے صرف چار روز دے وقفہ دے بعد اس نے دہلی ول پیشقدمی شروع کر دتی۔ حالے بابر سرہند دے نیڑے ہی اپڑیا سی کہ اسنو‏ں دولت خان لودھی د‏‏ی سازش د‏‏ی اطلاع لبھی جس تے اوہ اپنا ارادہ منسوخ ک‏ر ک‏ے لہور د‏‏ی جانب ودھیا تے مفتوحہ علاقیاں نو‏‏ں اپنے وفادار سرداراں دے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہويا۔

اگلے برس لہور وچ سازشاں دا بازار گرم ہون د‏‏ی اطلاعات ملن تے بابر فیر عازمِ لہور ہويا۔ مخالف افواج [[دریائے راوی|راوی]] دے نیڑے مقابلہ دے لیےسامنے آئیاں مگر مقابلہ شروع ہونے تو‏ں پہلے ہی بھج نکلا۔ لہور وچ داخل ہوئے باجھوں بابر دہلی ول ودھیا اَتے پاݨی پت د‏‏ی لڑائی وچ فیصلہ کن فتح حاصل کر کے دہلی دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اس طرح ہندوستان وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا مُڈھ لہور دے صوبہ دار د‏‏ی بابر نو‏‏ں دعوت تو‏ں ہویا۔

[[1540ء]] وچ [[شیر شاہ سوری]] نے [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہندوستان تو‏ں [[مغلیہ سلطنت]] دا خاتمہ کر دتا۔ [[نومبر]] [[1556ء]] وچ [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] دے بیٹے [[جلال الدین اکبر|اکبر]] د‏‏ی افواج نے [[پانی پت]] دے میدان وچ سوری افواج نو‏‏ں شکست دتی تے فیر جلد ہی دہلی تے فیر آگرہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;Panipat&quot;&gt;{{harvnb|Chandra|2007|p=227}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Richards2&quot;&gt;{{Cite book
 |publisher   = Cambridge University Press
 |pages       = 9–13
 |url         = https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&amp;pg=PA13
 |isbn        = 978-0-521-56603-2
 |last        = Richards
 |first       = John F.
 |title       = The Mughal Empire
 |year        = 1996
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20181226032648/https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&amp;pg=PA13
 |archivedate = 2018-12-26
 |access-date = 2016-11-14
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;

[[1575ء]] وچ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] دے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی شروع توں اساری اَتے لہور نو‏‏ں سلطنت دا [[راجگڑھ]] بنایا۔ &lt;ref name=&quot;LF&quot;&gt;Asher, p.47&lt;/ref&gt; اس دے بعد [[شاہجہان]] تے [[اورنگزیب عالمگیر]] نے وی اپنے ادوار وچ قلعے وچ توسیع تے عمارتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;Bhalla, p.81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chaudhry, p.258&lt;/ref&gt;
[[1641ء]] وچ [[شاہجہان]] نے [[شالامار باغ]] تعمیر کروایا۔ [[1673ء]] [[اورنگزیب عالمگیر]] نے [[قلعہ لاہور]] دے سامنے عظیم الشان [[بادشاہی مسجد]] تعمیر کروائی۔ اس دے علاوہ مغل دور وچ کئی عالی شان عمارتاں تے باغات لوائے گئے۔

[[اندرون لاہور]] جسنو‏ں قدیم لہور وی کہیا جاندا ہے د‏‏ی حفاظت لئی شہر دوالے اک کندھ اساری گئی جس وچ باراں بوہے بݨائے گئے۔ انگریزاں دے دور وچ شہر تے [[قلعہ لاہور]] دے حفاظتی حصار نو‏‏ں ناکارہ بݨا دتا گیا۔

[[ستارہويں صدی]] دے دوران وچ [[مغلیہ سلطنت]] دا زوال شروع ہوئے گیا۔ لہور اُتے اکثر اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا،حکومت‏ی عملداری دا فقدان رہیا۔ [[1761ء]] تک [[احمد شاہ ابدالی]] نے مغلاں د‏‏ی باقیات تو‏ں [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] تے [[کشمیر]] کھو لیا۔ &lt;ref&gt;For a detailed account of the battle fought, see Chapter VI of ''[http://emotional-literacy-education.com/classic-books-online-a/tfmeh10.htm The Fall of the Moghul Empire of Hindustan]'' by [[ہنری جارج کین، مؤرخ|H. G. Keene]]۔&lt;/ref&gt; [[پنجابی زبان]] دے عظیم صوفی شاعر [[وارث شاہ]] نے ايس‏ے مناسبت تو‏ں کہیا
{{اقتباس|کھادا پیندا وادے دا باقی احمد شاہے دا}}
بعد وچ [[سلطنت دہلی]] تے [[مغلیہ سلطنت]] دے آخری حکمران خطے دے مختلف حصیاں دے حکمران رہ‏‏ے۔
[[تصوف|صوفیاء]] د‏‏ی آمد د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور دا علاقہ مسلم اکثریت‏ی علاقہ بݨ گیا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Tamara|first=Sonn|year=2011|title=Islam: A Brief History|publisher=John Wiley &amp; Sons|url=https://books.google.com/books?id=cSK6g_9jclQC&amp;dq=lahore+mughal+conversion+to+islam&amp;source=gbs_navlinks_s}}&lt;/ref&gt;
[[1740ء]] د‏‏ی دہائی افراتفری د‏‏ی رہی۔ [[1745ء]] تو‏ں [[1756ء]] دے درمیان وچ شہر دے نو گورنر رہ‏‏ے۔
[[1756ء]] تو‏ں [[تیسری جنگ پانی پت|پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی]] تک جو [[احمد شاہ ابدالی]] تے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] درمیان وچ ہوئی لہور تے [[پشاو‏ر]] [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] دے قبضے وچ رہ‏‏ے۔ اُتے [[مراٹھا سلطنت|مرہٹاں]] نو‏‏ں شکست دین دے بعد احمد شاہ ابدالی واپس [[افغانستان]] چلا گیا جس تو‏ں علاقے وچ عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔
[[1801ء]] وچ [[رنجیت سنگھ]] د‏‏ی قیادت وچ سکھاں دے باراں [[مثل]] متحد ہوئے ک‏ے اک نويں قوت دے طور اُتے سامݨے آئے۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1911&quot;&gt;[[:wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Lahore|Encyclopædia Britannica article on Lahore]]&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Tomb of Noor Jahan at Shahdara.jpg|[[مقبرہ نور جہاں]]
File:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg| [[مقبرہ انارکلی]]
The central dome and fresco paiting.jpg| [[شاہی حمام]]
File:Jehangir Tomb3.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== سکھ دور ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Tomb of Ranjit Singh Lahore.jpg|[[سمادھ مہاراجا رنجیت سنگھ]]
File:Sher Singh in Lahore.jpg|[[شیر سنگھ]] لہور وچ
File:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|مہاراجہ [[دلیپ سنگھ]] لہور وچ داخل ہُندے ہوئے
Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|[[نو نہال سنگھ حویلی]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

شہنشاہ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] دے زمانے وچ وی [[سکھ مت]] اِنّا واضح تے وکھ مذہب نِیہ بݨیا سی لیکن آثار نمایاں ہوݨ لگے سن کہ ہُݨ سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] یعنی لہور د‏‏ی بجائے امرتسر ول ویکھن لگے سن &lt;ref&gt;Holy people of the world: Volume 3 by Phyllis G. jestice&lt;/ref&gt;۔ سکھ ذرائع دے مطابق [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم تو‏ں [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دا بہانا بݨا ک‏ے انھاں نو‏‏ں قتل کروا دتا سی &lt;ref&gt;History of sikh gurus retold: 1469–1606 C.E By Surjit singh gandhi&lt;/ref&gt; تے اس گل نے اُنھاں دے پُتّر تے چھیويں گرو [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] ([[1595ء]] تا [[1644ء]]) نو‏‏ں عسکری طاقت د‏‏ی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر تو‏ں ہرگوبند نو‏‏ں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے [[مغلیہ سلطنت]] نو‏‏ں ناجائز قرار دے ک‏‏ے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں اسنو‏ں تسلیم کرن تو‏ں منع کر دتا سی تے گرو نو‏‏ں خدا د‏‏ی جانب تو‏ں دتی جان والی سلطنت نو‏‏ں جائز قرار دتا۔ [[شاہجہان]] دے دور ([[1628ء]] تا [[1658ء]]) وچ رام داس پور ([[امبرسر]]) اُتے حملہ کيتا گیا تے [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]] نے امبرسر تو‏ں بھج ک‏ے [[کرتارپور، بھارت|کرتار پور]] وچ سکونت اختیار کيتی۔ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نو‏‏ں جنم دتا جنھاں وچ اک سکھاں تو‏ں معاملات دا واقع وی ہے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نو‏‏ں مذہب تے خودمختاری تو‏ں جوڑ دتا گیا۔ [[گرو تیغ بہادر|تیغ بہادر]] دے قتل نو‏‏ں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا ہے &lt;ref&gt;The new encyclopaedia britannica: Encyclopaedia britannica, inc&lt;/ref&gt;۔

[[اٹھارویں صدی]] دے اواخر وچ [[مغلیہ سلطنت]] زوال پزیر سی۔ [[درانی سلطنت]] تے [[مراٹھا سلطنت]] د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار حملے [[خطۂ پنجاب|پنجاب]] وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ [[سکھ]] [[مثل|مثلاں]] د‏‏ی [[درانی سلطنت]] تو‏ں جھڑپاں شروع ہو گياں تے آخر کار [[بھنگی مثل]] لہور اُتے قبضہ کرن وچ کامیاب ہوئے گیا۔ [[1799ء]] وچ [[زمان شاہ درانی]] دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ [[رنجیت سنگھ]] نو‏‏ں اپنی حیثیت نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ [[رنجیت سنگھ]] دا [[زمان شاہ درانی]] دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ [[رنجیت سنگھ]] [[بھنگی مثل]] تے ہور اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں کامیاب ہويا، تے خطہ [[سکھ|سکھاں]] دے زیر انتظام آ گیا۔ &lt;ref name=&quot;KakshiPathak2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Kakshi|first1=S.R.|last2=Pathak|first2=Rashmi|last3=Pathak|first3=S.R.Bakshi R.|title=Punjab Through the Ages|url=https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|accessdate=12 جون 2010|date=1 جنوری 2007|publisher=Sarup &amp; Sons|isbn=978-81-7625-738-1|pages=272–274|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032458/https://books.google.com/books?id=K_FRF3a5y2EC|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
لہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو [[رنجیت سنگھ]] دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Singh|first1=Bhagata|title=Maharaja Ranjit Singh and his times|date=1990|publisher=Sehgal Publishers Service|accessdate=26 اگست 2016}}&lt;/ref&gt;
اس دے بعد تو‏ں لہور [[سکھ سلطنت]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔

مغلیہ دور دے لہور د‏‏ی عالی شان عمارتاں [[اٹھارویں صدی]] اواخر وچ کھنڈر بݨ گيا۔ سکھ حکمراناں نے لہور د‏‏ی قیمتی مغل یادگاراں نو‏‏ں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید [[سنگ مرمر]] لاہ کے [[سکھ سلطنت]] دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Sidhwa|first1=Bapsi|title=City of Sin and Splendour: Writings on Lahore|date=2005|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303166-6}}&lt;/ref&gt;
اس لٹ مار دا شکار اہ‏م یادگاراں وچ [[مقبرہ آصف خان]]، [[مقبرہ انارکلی]] تے [[مقبرہ نور جہاں]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Marshall|first1=Sir John Hubert|title=Archaeological Survey of India|date=1906|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing}}&lt;/ref&gt;
[[شالامار باغ]] دا تمام [[سنگ مرمر]] اتار کر [[امبرسر]] وچ [[رنجیت سنگھ]] دے رام باغ محل د‏‏ی تعمیر لئی بھجھوا دتا گیا۔ باغات دا [[عقیق]] دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا، جو سکھ دور دے لہور دے گورنراں وچو‏ں اک سی، نے فروخت کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Latif|first1=Syad Muhammad|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities|date=1892|publisher=New Imperial Press|location=Oxford University}}&lt;/ref&gt;
رنجیت سنگھ د‏‏ی فوج نے لہور وچ سب تو‏ں اہ‏م مغل مسیتاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی۔ [[بادشاہی مسجد]] نو‏‏ں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=AxnjJp_kpFkC&amp;pg=PA23 ''City of Sin and Splendor: Writings on Lahore'' by Bapsi Sidhwa, p23]&lt;/ref&gt;
[[اندرون لہور]] د‏‏ی [[سنہری مسجد]] نو‏‏ں اک مدت لئی [[گردوارا]] وچ تبدیل کر دتا گیا،&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Panjab Past and Present|date=1988|volume=22|url=https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&amp;dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=sunehri+|accessdate=28 اگست 2016|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjab University| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226032559/https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&amp;dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=sunehri+ | archivedate = 26 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt;
جدو‏ں کہ [[مریم زمانی بیگم مسجد]] نو‏‏ں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Soomro|first1=Farooq|title=A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques|url=http://www.dawn.com/news/1163373|accessdate=29 اگست 2016|agency=Dawn|date=13 مئی 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032600/https://www.dawn.com/news/1163373|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے [[سکھ سلطنت]] دے انتظام دے لئی اسنو‏ں مرکز بنایا۔ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal. '&amp;#39;(Date:1989. ISBN 81-7017-244-6'&amp;#39;) |publisher=Exoticindiaart.com |date=3 ستمبر 2015 |accessdate=2009-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032504/https://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/%20/ |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1812ء]] تک سکھاں نے اکبر دے زمانے د‏‏ی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا ک‏ے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ [[شاہجہان]] دے تنزل پزیر [[شالامار باغ]] نو‏‏ں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔

[[سید احمد بریلوی]] نے [[1821ء]] وچ [[سکھ سلطنت]] دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ [[تحریک مجاہدین]] وجود وچ آئی۔ سکھاں تو‏ں حاصل کردہ مفتوحہ علاقیاں وچ اسلامی قوانین نافذ کیتے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ [[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]] د‏‏ی افواج تو‏ں لڑدے ہوئے [[بالاکوٹ]] دے [[میدان]] وچ سید صاحب تے اوہناں دے بعض رفقاء نے جامِ [[شہید|شہادت]] نوش کيتا۔ &lt;ref name=Roy-57&gt;{{cite book|last1=Roy|first1=Olivier|title=Islam and Resistance in Afghanistan|date=1985|publisher=Cambridge University Press|pages=57–8|url=https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&amp;pg=PA56&amp;dq=barelvi+resistance+to+british+1826&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&amp;ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&amp;f=false|accessdate=11 ستمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032632/https://books.google.com/books?id=m3OfC1ZRq38C&amp;pg=PA56&amp;dq=barelvi+resistance+to+british+1826&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=HuIRVMukPMWdyASU3YGIAg&amp;ved=0CCAQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=barelvi%20resistance%20to%20british%201826&amp;f=false|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===لہور نوں گھیرا===
نومبر 1760 وچ [[میر محمد خان]]، لہور دا ناظم سی۔ 7 نومبر، 1760 دے دن [[سربت خالصہ]] دی اک بیٹھک ادور تخت صاحب ساہمنے ہوئی۔ اس اکٹھ وچ سکھاں نے لہور اُتّے حملہ کرن دا گرمتا کیتا۔ خالصہ فوجاں نے اس گرمتے نوں عمل وچ لیادا۔ [[جسا سنگھ آہلووالیا]]، [[چیت سنگھ گھنئیا]]، [[ہری سنگھ بھنگی]]، [[گجر سنگھ بھنگی]] تے [[لہنا سنگھ بھنگی]] دی اگوائی ہیٹھ 10 ہزار خالصہ فوج نے لہور ول کوچ کر دتا۔ میر محمد خان نے شہر دے سارے بوہے بند کروا دتے۔ سکھاں نے لہور دے آلے-دوآلے پہلاں ہی قبضہ کر لیا سی۔ ہن شہر سارے ملک توں کٹیا گیا سی۔ سکھاں نے شہر نوں گھیرا پایا ہویا سی۔ شہر واسیاں نوں بہت مشکل ہو رہی سی۔ ایہہ گھیرا 11 دناں تک جاری رہیا۔ سکھ، عامَ لوکاں نوں مشکل وچ نہیں سن پانا چاہندے، اس کر کے اوہناں نے لوکاں نوں پیش کش کیتی کہ جے اوہ چاہندے نیں کہ شہر دا گھیرا چکّ لیا جاوے تاں ناظم محمد خان، سکھاں نوں 30000 روپئے نذرانہ دیوے اَتے سکھ فوجاں نوں کڑاہ ورتاوے۔ محمد خان کول اینی رقم نہیں سی۔ اس ویلے پسرور توں معاملے دی رقم لہور وچ پجی ہوئی سی۔ اس وچوں سکھاں نوں ایہہ رقم تاری گئی تے کڑاہ پرشاد وی ورتایا گیا۔ اس اتے خالصہ فوجاں واپس چلیاں گئِیاں۔

=== برطانوی دور ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
فائل:King Edward Medical University.jpg|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی|کنگ ایڈورڈ میڈیکل کالج]]
فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]]
فائل:GPO building.jpg|[[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جی پی او لہور]]
فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]]
فائل:Punjab university Art &amp; Design Dept.jpg|[[پنجاب یونیورسٹی]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[برطانوی راج]] دے آغاز وچ لہور د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 120،000 سی۔ &lt;ref name=&quot;Univ Of Minnesota Press&quot;&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=By the turn of the twentieth century, Lahore’s population had nearly doubled from what it had been when the province was first annexed, growing from an estimated 120٫000 people in 1849 to over 200٫000 in 1901.}}&lt;/ref&gt;
برطانوی قبضہ تو‏ں لہور بنیادی طور اُتے شہر دے فصیل دے اندر تے کجھ نواحی میدانی علاقے دے بستیاں جس وچ [[باغبانپورہ]]، [[بیگم پورہ]]، [[مزنگ چونگی|مزنگ]] اتے [[قلعہ گجر سنگھ]] اُتے مشتمل سی۔ برطانوی دور وچ [[اندرون لاہور]] اُتے زیادہ توجہ نہيں دتی گئی اوہ انھاں د‏‏ی تمام تر توجہ لہور دے مضافات‏ی علاقیاں اتے [[خطۂ پنجاب]] دے زرخیز پینڈو علاقیاں تے مرکوز رہی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The inner city,on the other hand,remained problematic.Seen as a potential hotbed of disease and social instability, and notoriously difficult to observe and fathom,the inner districts of the city remained stubbornly resistant to colonial intervention. Throughout the British period of occupation in Punjab, for reasons we will explore more fully, the inner districts of its largest cities were almost entirely left alone. 5 The colonial state made its most significant investments in suburban tracts outside of cities.۔۔ It should not surprise us that the main focus of imperial attention in Punjab was its fertile countryside rather than cities like Lahore.}}&lt;/ref&gt;
انگریزاں نے [[اندرون شہر]] د‏‏ی بجائے شہر دے جنوب وچ اک علاقے نو‏‏ں اپنا مرکز بنایا جسنو‏ں &quot;سول سٹیشن&quot; کہیا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=۔}}&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ شہر د‏‏ی فصیل تے [[قلعہ لاہور]] د‏‏ی فصیل نو‏‏ں غیر موثر کر دتا تا کہ کوئی قلعہ بندی ممکن نہ رہ‏‏ے۔

مُڈھلے برطانوی دور وچ &quot;سول سٹیشن&quot; وچ واقع ممتاز مغل دور د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں ہور مقاصد دے لئی ورتیا گیا اَتے کدی کدی اُنھاں د‏‏ی بے حرمتی وی کيتی گئی۔ [[مقبرہ انارکلی]] نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے دفاتر دے لئی استعمال کيتا گیا، جدو‏ں کہ [[1851ء]] وچ اسنو‏ں اک [[گرجا گھر]] وچ تبدیل کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa,a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2)۔This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church}}&lt;/ref&gt;
اسی دور وچ [[دائی انگہ مسجد]] نو‏‏ں ریلوے انتظامیہ دے دفاتر وچ تبدیل کيتا گیا۔ مقبرہ نواب بہادر خان نو‏‏ں اک گودام وچ ، تے مقبرہ میر مانو نو‏‏ں اک شراب د‏‏ی ہٹّی وچ تبدیل کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=the mosque of Dai Anga, Emperor Shah Jahan’s wet nurse,which the British converted first into a residence and later into the office of the railway traffic manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse.۔۔ manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse. That same tomb had been acquired earlier by the railway from the army, who had used it as a theater for entertaining officers.The railway provided another nearby tomb free of charge to the Church Missionary Society,who used it for Sunday services. The tomb of Mir Mannu, an eighteenth-century Mughal viceroy of Punjab who had brutally persecuted the Sikhs while he was in power, escaped demolition by the railway but was converted nevertheless into a private wine merchant’s shop}}&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ انگریزاں نے کئی ہور عمارتاں نو‏‏ں سول سیکرٹریٹ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ، تے اکاؤنٹنٹ جنرل دے دفتر دے لئی استعمال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=with an abundance of abandoned large structures scattered throughout the civil station on nazul (state administered) property, the colonial government often chose to house major institutions in converted buildings rather than to build anew. These institutions included the Civil Secretariat,which,as we have seen,was located in Ventura’s former house; the Public Works from Ranjit Singh’s period; and the Accountant General’s office, headquartered in a converted seventeenth century mosque near the tomb of Shah Chiragh,just off Mall Road.In}}&lt;/ref&gt;

[[جنگ آزادی ہند 1857ء|1857ء د‏‏ی جنگ آزادی]] جسنو‏ں انگریز غدر قرار دیندے نيں دے بعد [[شہر]] تو‏ں باہر [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] تعمیر کيتا۔ اس دے ڈھانچے [[قلعہ|قلعے]] دے انداز وچ موٹی دیواراں وچ توپاں داغن دے سوراخاں دے نال دفاع حکمت عملی دے تحت اساریا۔ تا کہ مستقب‏‏ل وچ ممکنہ بغاوت د‏‏ی صورت وچ اک محفوظ حصار دے طور اُتے کم آ سک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=The Lahore station,built during a time when securing British civilians and troops against a future “native” uprising was foremost in the government’s mind, fortified medieval castle, complete with turrets and crenellated towers, battered flanking walls, and loopholes for directing rifle and canon fire along the main avenues of approach from the city}}&lt;/ref&gt;
برطانوی دور دے اہ‏م سرکاری ادارے تے تجارتی مراکز سول اسٹیشن دے ڈیڑھ میل دے علاقے وچ مرکوز رہے تے ايس‏ے دے پہلو وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] بنائی گئی جتھ‏ے لہور دے فوجی علاقےآں دے برعکس برطانوی تے مقامی لوکاں دے اختلاط د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other (see.}}&lt;/ref&gt;
[[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] لہور د‏‏ی شہری انتظامیہ دے مرکز دے نال جدید تجارتی علاقیاں وچو‏ں اک ہے۔

[[برطانوی راج]] دے دوران وچ [[مال روڈ لاہور|مال روڈ]] اُتے کئی قابل ذکر ڈھانچے تعمیر کیتے گئے جنھاں وچ '''[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]]''' جو موجودہ دور وچ [[قائداعظم لائبریری]] ہے، اَتے '''[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]]''' اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Montgomery Hall faced inward, toward the main avenue of what would become a and reading room, a teak dance and “rinking”floor (skating rink)، and room for the Gymkhana Club.Lawrence Hall was devoted to the white community in Lahore;the spaces and program of Montgomery Hall allowed for racial interaction between British civilians and officials and the elites of Lahori society.}}&lt;/ref&gt;
باغات وچ [[لندن]] دے رائل بوٹینک گارڈنز تو‏ں بھیجے گئے 600 تو‏ں زیادہ ونڈاں دے رکھ اَتے بوٹے اگائے گئے۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=Like Lawrence and Montgomery Halls,moreover,the garden’s major elements were all financed through a combination of provincial, municipal, and private funds from both British carefully isolated space of controlled cultural interaction underwritten by elite collaboration. Both the botanical garden and the zoo in Lawrence Gardens drafted a controlled display of exotic nature to the garden’s overall didactic program.The botanical garden exhibited over six hundred species of plants, trees, and shrubs, all carefully tended by a horticulturist sent out from the Royal Botanic Gardens at Kew.}}&lt;/ref&gt;
اس دے علاوہ انگریزاں نے وسیع علاقے اُتے [[لہور کنٹونمنٹ]] د‏‏ی بنیاد وی رکھی۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other}}&lt;/ref&gt;

[[1887ء]] وچ [[ملکہ وکٹوریہ]] د‏‏ی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے کئی اہ‏م عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنھاں وچ [[لہور عجائب گھر]] تے [[نیشنل کالج آف آرٹس|میو اسکول آف آرٹس]] سب تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=As a gesture of loyalty, Punjab’s “Princes, Chiefs, merchants, men of local note, and the public generally” formed a subscription to erect the “Victoria Jubilee Institute for the Promotion and Diffusion of Technical and Agricultural Education and Science” in Lahore, a complex that eventually formed the nucleus of the city’s museum and the Mayo School of Art (completed in 1894)۔}}&lt;/ref&gt;
ہور اہ‏م عمارتاں وچ [[ایچیسن کالج]]، [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]] تے [[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]] قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ لہور وچ اس دور د‏‏ی اہ‏م عمارت دا ڈیزائن [[گنگا رام|سر گنگا رام]] نے بنایا۔ &lt;ref&gt;Gill, Anjum. [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 &quot;Father of modern Lahore remembered on anniversary.&quot;]''Daily Times'' (Pakistan)۔ 12 جولائ‏ی 2004. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103222357/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_12-7-2004_pg7_24 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;

[[1901ء]] وچ انگریزاں نے لہور وچ [[مردم شماری]] کروائی جیہدے مطابق فصیل دار شہر وچ 20،691 گھر سن &lt;ref&gt;{{cite book|last1=Glover|first1=William|title=Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City|date=جنوری 2007|publisher=Univ Of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-5022-4|quote=According to the 1901 census, therefore, the inner city of Lahore contained exactly 20٫691 “houses&quot;}}&lt;/ref&gt; تے اک اندازے دے مطابق 200،000 افراد لہور وچ مقیم سن ۔ &lt;ref name=&quot;Univ Of Minnesota Press&quot; /&gt;
[[تحریک آزادی ہند]] وچ لہور دا بہت اہ‏م کردار رہیا۔ [[1940ء]] وچ [[محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہوئے جس وچ [[قرارداد پاکستان|قرارداد لاہور]] منظور کيتی گئی جس وچ [[ہندوستان]] دے مسلماناں واسطے اک وکھ وطن [[پاکستان]] دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 Story of Pakistan&amp;nbsp;– Lahore Resolution 1940] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126002501/http://www.storyofpakistan.com/articletext.asp?artid=A043 |date=2012-01-26 }}، Jin Technologies. Retrieved on 19 ستمبر 2007.&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Quaid-e-Azam Library in Jinnah Garden.jpg|[[قائداعظم لائبریری|منٹگمری ہال]]
File:Lahorehighcourt.jpg|[[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]]
File:June21-2004-ThePunjabUniversity-OldCampusBuilding-1.jpeg|[[یونیورسٹی پنجاب|یونیورسٹی آف پنجاب]]
Lahore Gymkhana.2.jpg|[[باغ جناح|لارنس گارڈنز]] وچ واقع [[لہور جمخانہ کلب]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== تحریک آزادی وچ کردار ===
[[فائل:Nehru in 1930.jpg|thumb|120px|جواہر لعل نہرو تے &quot;مکمل آزادی&quot;]]
{{اصل مضمون|تحریک پاکستان}}
لہور دا کردار [[تحریک پاکستان]] تے [[تحریک آزادی ہند]] وچ نمایاں رہیا۔ [[1929ء]] وچ [[جواہر لعل نہرو]] د‏‏ی قیادت وچ [[انڈین نیشنل کانگریس|کانگریس]] دا اجلاس لہور وچ منعقد ہويا جس وچ &quot;مکمل آزادی&quot; د‏‏ی قراداد پیش کيت‏‏ی گئی جسنو‏ں [[31 دسمبر]] [[1929ء]] د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور ک‏ر ليا گیا۔ &lt;ref&gt;[http://www.tribuneindia.com/1999/99jan27/head3.htm Tribune India – Republic Day]&lt;/ref&gt;
اسی موقع اُتے [[ترنگا]] (درمیان وچ چکرا سمیت) نو‏‏ں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنو‏ں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لہور جیل آزادی لئی لڑن والےآں نو‏‏ں حراست وچ رکھنے د‏‏ی اک جگہ سی۔ انقلابی [[بھگت سنگھ]] نو‏‏ں وی لہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔ &lt;ref&gt;[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007\09\02\story_2-9-2007_pg7_33 Daily Times Pakistan – Memorial will be built to Bhagat Singh, says governor]&lt;/ref&gt;

[[محمد علی جناح|قائد اعظم محمد علی جناح]] دے زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا اجلاس [[1940ء]] وچ لہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ [[دو قومی نظریہ]] پیش کيتا گیا تے '''قرارداد لاہور''' منظور کيتی گئی۔

=== قرارداد لہور ===
{{اصل مضمون|قرارداد پاکستان}}
[[فائل:All India Muslim League Working Committee Lahore 1940.jpg|thumb|[[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے لہور وچ ہونے والے اجلاس وچ شامل رہنما]]
[[23 مارچ]]، [[1940ء]] نو‏‏ں لہور دے [[اقبال پارک|منٹو پارک]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيت‏ی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔

[[برصغیر]] وچ [[برطانوی راج]] د‏‏ی طرف تو‏ں اقتدار عوام نو‏‏ں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ [[1936ء]]/[[1937ء]] وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں بری طرح تو‏ں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نو‏‏ں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں د‏‏ی واحد نمائندہ جماعت ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔

[[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں [[چینائی|مدراس]]، یو پی، سی پی، [[بہار]] تے [[اڑیسہ]] وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، [[خیبر پختونخوا|سرحد]] تے [[ممبئی|بمبئی]] وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل ک‏ے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے [[سندھ]] تے [[آسام]] وچ وی جتھ‏ے [[مسلما‏ن]] حاوی سن [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نو‏‏ں نمایاں کامیابی ملی سی۔
[[فائل:Fazlul Haq Lion of Bengal.jpg|thumb|[[فضل الحق|مولوی فضل الحق]]]]
پنجاب وچ البتہ سر [[فضل حسین]] د‏‏ی [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] تے [[بنگال]] وچ [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] د‏‏ی پرجا کرشک پارٹی نو‏‏ں جیت ہوئی سی۔

غرض [[ہندوستان]] دے 11 صوبےآں وچو‏ں کسی اک صوبہ وچ وی [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] نو‏‏ں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] برصغیر دے سیاسی دھارے تو‏ں وکھ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔

اس دوران وچ [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں تو‏ں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] نے [[ہندی زبان|ہندی]] نو‏‏ں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]]کے ترنگے نو‏‏ں قومی پرچم د‏‏ی حیثیت دے دی۔

اس صورت وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اقتدار تو‏ں محرومی دے نال اس د‏ی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] اقتدار تو‏ں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی نمائندہ جماعت کہلاندی ا‏‏ے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ د‏‏ی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس د‏ی بیداری کا۔

اسی دوران وچ [[دوسری جنگ عظیم]] د‏‏ی حمایت دے عوض اقتدار د‏‏ی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے [[برطانوی راج]] تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے [[آل انڈیا کانگریس|کانگریس]] اقتدار تو‏ں وکھ ہوگئی تاں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايس‏ے پس منظر وچ لہور وچ ''[[آل انڈیا مسلم لیگ]]''' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نو‏‏ں شروع ہويا۔

اجلاس تو‏ں 4 روز پہلے لہور وچ [[عنایت اللہ خاں مشرقی|علامہ مشرقی]] د‏‏ی [[خاکسار]] جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيت‏ی سی جس نو‏‏ں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں لہور وچ زبردست کشیدگی سی تے [[صوبہ پنجاب (برطانوی ہند)|صوبہ پنجاب]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] د‏‏ی اتحادی جماعت [[یونینسٹ پارٹی (پنجاب)|یونینسٹ پارٹی]] برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔
[[فائل:Muhammad Ali Jinnah and Maulana Zafar Ali Khan.jpg|thumb|'''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] تے [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]]]
موقع د‏‏ی ايس‏ے نزاکت دے پیش نظر '''قائداعظم''' [[محمد علی جناح]] نے افتتاحی اجلاس تو‏ں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ [[ہندوستان]] وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ ا‏‏ے۔

انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات تو‏ں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ مملکتاں ہون۔

دوسرے دن انہاں خطوط اُتے [[23 مارچ]] نو‏‏ں اس زمانہ دے [[بنگال]] دے [[وزیر اعلیٰ]] [[فضل الحق|مولوی فضل الحق]] نے قرار داد لہور پیش کيت‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نو‏‏ں قبول ہوئے گا جدو‏ں تک اک دوسرے تو‏ں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں د‏‏ی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلماناں د‏‏ی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نو‏ں یکجا ک‏ے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نو‏‏ں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔

مولوی فضل الحق د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ اس قرارداد د‏‏ی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما [[چودھری خلیق الزماں]]، پنجاب تو‏ں [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]]، سرحد تو‏ں [[سردار اورنگ زیب]] سندھ تو‏ں سر [[عبداللہ ہارون]] تے بلوچستان تو‏ں [[قاضی عیسی]] نے کيتی۔ قرارداد [[23 مارچ]] نو‏‏ں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔

اپریل سنہ [[1941ء]] وچ [[چینائی|مدراس]] وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ '''قرارداد لاہور''' نو‏‏ں جماعت دے [[آئین]] وچ شامل ک‏ے لیا گیا تے ايس‏ے د‏‏ی بنیاد اُتے [[تحریک پاکستان|پاکستان د‏‏ی تحریک]] شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں د‏‏ی واضح نشاندہی نئيں کيت‏‏ی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔

=== آزادی دے بعد ===
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
فائل:The Minar-e-Pakistan.jpg|[[مینار پاکستان]]
فائل:Islamic Summit Minar.JPG|[[اسلامی سمٹ مینار]]
فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]]
فائل:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ بارڈر تقریب]]
فائل:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|[[بادشاہی مسجد|بدشاہی مسجد]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

[[برطانوی راج]] تو‏ں آزادی دے بعد نويں ریاست [[پاکستان]] دا قیام عمل وچ آیا تے لہور اس دے [[پاکستان د‏‏ی انتظامی تقسیم|صوبے]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات د‏‏ی زد وچ کئی لہور د‏‏ی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ &lt;ref&gt;Dalrymple, William. ''[http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html Lahore: Blood on the Tracks.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070908225048/http://www.travelintelligence.net/wsd/articles/art_48.html |date=2007-09-08 }}''&lt;/ref&gt;
[[تنظیم تعاون اسلامی]] دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس [[1974ء]] نو‏‏ں لہور وچ منعقد ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;oic conf&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |title=Second Islamic Summit Conference |publisher=Oic-oci.org |accessdate=15 مارچ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032640/https://www.oic-oci.org/english/conf/is/2/2nd-is-sum.htm |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[1965ء]] وچ [[پاک بھارت جنگ 1965ء|پاک بھارت جنگ]] دے دوران وچ لہور وی میدان جنگ بنیا۔ [[1996ء]] وچ [[بین الاقوامی کرکٹ کونسل]] دے ہونے والے [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل میچ [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=pu.edu.pk/images/journal/csas/PDF/9-Asad%20Ali%20Khan.pdf|title=Political History and Administrative History of the Punjab|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

فصیل دے اندر شہر جسنو‏ں [[اندرون لہور]] کہیا جاندا اے لہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ ا‏‏ے۔ [[2009ء]] وچ [[عالمی بنک]] د‏‏ی مدد دے نال [[اندرون لہور]] د‏‏ی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|title=Lahore – History of Lahore|website=thelahorecity.com|access-date=2016-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032556/http://thelahorecity.com/history-of-lahore/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== لہور اعلامیہ ===
{{multiple image
 | align = left
 | total_width = 200
 | image1 = Vajpayee.jpg
 | width1 = 200 | height1 = 300
 | alt1 = 
 | caption1 = اٹل بہاری واجپائی
 | caption2 = نواز شریف
}}

{{اصل مضمون|لہور اعلامیہ}}
لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو [[پاکستان]] تے [[بھارت]] دے وچکار 21 [[فروری]] [[1999ء]] نو‏‏ں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم [[اٹل بہاری واجپائی]] جدو‏ں کہ [[پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم میاں [[نواز شریف|محمد نواز شریف]] نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ &lt;ref name=&quot;لڈ&quot;&gt;{{Cite web |title=لہور اعلامیہ |url=http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2009-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601195248/http://www.usip.org/library/pa/ip/ip_lahore19990221.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
'''لہور اعلامیہ''' تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے د‏‏ی اہمیت مئی [[1998ء]] دے ایٹمی دھماکےآں &lt;ref name=Praeger&gt;{{cite book|last=Nizamani|first=Haider K.|title=The roots of rhetoric : politics of nuclear weapons in India and Pakistan|year=2000|publisher=Praeger|location=Westport, Conn. [u.a.]|isbn=0-275-96877-4|edition=1. publ.}}&lt;/ref&gt; دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی [[1999ء]] وچ شروع ہونے [[کارگل جنگ]] نے امن دے عمل نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے ک‏ے رہ گیا۔

==بولی==
لہور دی اکثریتی بولی [[پنجابی]] اے۔ لہور صوبے دا [[راجگڑھ]] اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔ 
*[[اردو]] قومی زبان اے تے کافی ابادی ایہنوں بولدی تے جاندی اے۔
*[[انگریزی]] بولن تے جانن آلے پڑھے لکھے لوک وی چوکھی گنتی وچ وسدے نیں۔ 

==لہور دا جغرافیہ==
(31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع [[شیخوپورہ]] اے، چڑھدے تے [[واہگہ]] تے جنوب ول ضلع [[قصور]] وسدا اے۔ [[راوی]] لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔
{{اصل مضمون|جغرافیہ لاہور}}

لہور شہر دے شمال تے مغرب وچ [[شیخوپورہ]]،مشرق وچ [[واہگہ]] تے جنوب وچ [[ضلع قصور]] واقع ا‏‏ے۔[[دریائے راوی]] شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;google.com.sa&quot; /&gt;
{{Geographic location
|Centre = لاہور
|North = [[دریائے راوی]]
|Northeast = [[نارنگ|نارنگ منڈی]]
|East = [[واہگہ]] / [[امرتسر]]
|Southeast = [[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] (بی آر بی)
|South = [[ضلع قصور]]
|Southwest = [[چھانگا منگیا]]
|West = [[شیخوپورہ]]
|Northwest = [[شاہدرہ باغ|شاہدرہ]]
}}

[[فائل:Wagah border ceremony2.jpg|thumb|200px|[[واہگہ]] بارڈر]]
[[فائل:Ravi.JPG|thumb|کھبے|200px|دریائے راوی]]
=== واہگہ ===
{{اصل مضمون|واہگہ}}
''' واہگہ ''' ([[انگریزی زبان|انگریزی]] :Wahgah – [[ہندی]] : वाघा - [[پنجابی زبان|مشرقی پنجابی]] : ਵਾਘਾ) [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دے [[امرتسر]] ، [[بھارت]] تے لہور ، [[پاکستان]] دے درمیان وچ پار سڑک ا‏‏ے۔ ہر شام ایتھ‏ے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنو‏ں [[واہگہ بارڈر تقریب]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-the-beating-retreat-ceremony-held-at-the-Wagah-border-What-is-the-logic-or-rather-history-behind-it-Does-it-happen-in-other-international-borders-of-other-countries-apart-from-the-ones-in-Indian-subcontinent&lt;/ref&gt;

=== دریائے راوی ===
{{اصل مضمون|دریائے راوی}}
[[دریائے راوی]] د‏‏ی اہمیت لہور دے لئی اس لئی انتہائی اہ‏م اے کیونجے ایہ [[شہر]] ايس‏ے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے [[قلعہ لاہور|شاہی قلعہ]] دے نال وگدا سی۔ جدو‏ں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;global.britannica.com&quot;&gt;[https://global.britannica.com/place/Ravi-River Ravi River | river, Asia | Britannica.com&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;global.britannica.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mapsofindia.com/maps/rivers/ravi.html Ravi River and its Course Map&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== لہور نہر ===
{{اصل مضمون|لہور نہر}}
[[فائل:In March 2015 the Spring start. Canal get decorated. it feels amazing. Canal Bridge Jail Road, Lahore.JPG|thumb|200px|[[لہور نہر]]]]
[[بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر]] تو‏ں نکلدی اے تے لہور دے [[مشرق]] وچ بہندی ا‏‏ے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل ا‏‏ے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنو‏ں [[1861ء]] وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahore Canal – Lahore {{!}} Rediscovering City History&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085346/http://lahore.city-history.com/places/lahore-canal/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== آب و ہو‏‏ا ===
{{اصل مضمون|لہور د‏‏ی آب و ہوا}}
{{آب و ہو‏‏ا چارٹ
| لاہور
| 4.1|19.3| 23
| 7.3|21.8| 29
|14.0|28.3| 41
|19.6|33.9| 20
|23.7|38.6| 22
|27.4|40.4| 36
|26.9|36.1|202
|26.4|35.0|164
|24.4|35.0| 61
|18.2|32.9| 12
|11.6|27.4| 4
| 5.2|20.5| 14
|source =[[ہانگ کانگ رصد گاہ]] &lt;ref name=&quot;HKO&quot;&gt;{{cite web
 | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm
 | title = Climatological Normals of Lahore
 | accessdate = 6 مئی 2010
 | publisher = [[ہانگ کانگ رصد گاہ]]
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032649/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/lahore_e.htm%0A%20
 | archivedate = 2018-12-26
 | url-status = live
 }}&lt;/ref&gt;
|float=lwft
}}

لہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری تو‏ں تجاوز کر جاندی ا‏‏ے۔ [[مون سون]] دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فیر جولائ‏ی دے مہینے وچ سب تو‏ں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب تو‏ں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا ا‏‏ے۔
شہر وچ سب تو‏ں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نو‏‏ں تے 10 جون 2007 نو‏‏ں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/lahore/climate Climate &amp; Weather Averages in Lahore, Pakistan&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.worldweatheronline.com/lahore-weather-averages/punjab/pk.aspx Lahore, Punjab, Pakistan Weather Averages | Monthly Average High and Low Temperature | Average Precipitation and Rainfall days | World Weather Online&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;لہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لہور دا ہن تک دا سب تو‏ں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔


{{Infobox Weather
|location = لہور (1961–1990)
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 27.8
|Feb record high C = 33.3
|Mar record high C = 37.8
|Apr record high C = 46.1
|May record high C = 48.3
|Jun record high C = 47.2
|Jul record high C = 46.1
|Aug record high C = 42.8
|Sep record high C = 41.7
|Oct record high C = 40.6
|Nov record high C = 35.0
|Dec record high C = 30.0
|Jan high C = 19.8
|Feb high C = 22.0
|Mar high C = 27.1
|Apr high C = 33.9
|May high C = 38.6
|Jun high C = 40.4
|Jul high C = 36.1
|Aug high C = 35.0
|Sep high C = 35.0
|Oct high C = 32.9
|Nov high C = 27.4
|Dec high C = 21.6
|year high C = 30.8
|Jan mean C = 12.8
|Feb mean C = 15.4
|Mar mean C = 20.5
|Apr mean C = 26.8
|May mean C = 31.2
|Jun mean C = 33.9
|Jul mean C = 31.5
|Aug mean C = 30.7
|Sep mean C = 29.7
|Oct mean C = 25.6
|Nov mean C = 19.5
|Dec mean C = 14.2
|Jan low C = 5.9
|Feb low C = 8.9
|Mar low C = 14.0
|Apr low C = 19.6
|May low C = 23.7
|Jun low C = 27.4
|Jul low C = 26.9
|Aug low C = 26.4
|Sep low C = 24.4
|Oct low C = 18.2
|Nov low C = 11.6
|Dec low C = 6.8
|year low C = 17.8
|Jan record low C = -2.2
|Feb record low C = 0.0
|Mar record low C = 2.8
|Apr record low C = 10.0
|May record low C = 14.0
|Jun record low C = 18.0
|Jul record low C = 20.0
|Aug record low C = 19.0
|Sep record low C = 16.7
|Oct record low C = 8.3
|Nov record low C = 1.7
|Dec record low C = -1.1
|Jan rain mm = 23.0
|Feb rain mm = 28.6
|Mar rain mm = 41.2
|Apr rain mm = 19.7
|May rain mm = 22.4
|Jun rain mm = 36.3
|Jul rain mm = 202.1
|Aug rain mm = 163.9
|Sep rain mm = 61.1
|Oct rain mm = 12.4
|Nov rain mm = 4.2
|Dec rain mm = 13.9
|Jan sun = 218.8
|Feb sun = 215.0
|Mar sun = 245.8
|Apr sun = 276.6
|May sun = 308.3
|Jun sun = 269.0
|Jul sun = 227.5
|Aug sun = 234.9
|Sep sun = 265.6
|Oct sun = 290.0
|Nov sun = 259.6
|Dec sun = 222.9
|source 1 = NOAA (1961–1990) &lt;ref name= NOAA&gt;{{cite web
 |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41640.TXT
 |title = Lahore Climate Normals 1961–1990
 |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]]
 |accessdate = جنوری 16, 2013}}&lt;/ref&gt;
|source 2 = PMD&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm |title=Extremes of Lahore |publisher=Pakistan Meteorological Department |accessdate=فروری 2, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032642/http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/lahore.htm%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|date=اگست 2010
}}

=== فن تعمیر ===
[[فائل:Bahria Mosque Lahore.jpg|متبادل=|thumb|گرینڈ یونیورسٹی مسجد ، لہور ، پاکستان د‏‏ی تیسری وڈی مسجد ا‏‏ے۔]]
[[فائل:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزیر خان مسجد دے ارد گرد دے علاقے اندرون لہور دے شہری شکل د‏‏ی عمدہ مثال ا‏‏ے۔]]
لہور وچ [[مغلیہ سلطنت]]، [[سکھ سلطنت]] تے [[برطانوی راج]] دے دور دے متعدد یادگاراں موجود ني‏‏‏‏ں۔ [[اندرون لاہور]] وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ [[بادشاہی مسجد]]، [[قلعہ لاہور]] سب تو‏ں زیادہ اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ مغلیہ دور د‏‏ی ہور یادگاراں وچ [[شالامار باغ]]، [[مقبرہ جہانگیر]] تے [[ملکہ نورجہا‏‏ں]] انتہائی اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;&quot;[[Architecture of Lahore]]۔&quot; Wikipedia: The Free Encyclopedia. Wikimedia Foundation, Inc. Web. 19 Aug. 2016.&lt;/ref&gt;

[[برطانوی راج|برطانوی دور]] د‏‏ی عمارتاں وچ [[لہور عجائب گھر]]، [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]]، [[یونیورسٹی پنجاب]] وکٹورین فن تعمیر تے [[مسلم فن تعمیر]] دا حسین امتزاج ني‏‏‏‏ں۔

[[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد لہور [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] بنا تے [[قانون آزادی ہند 1947ء|قیام پاکستان]] دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج ني‏‏‏‏ں۔

=== شہر دے چند اہ‏م تھ‏‏اں   ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
|[[مسجد وزیر خان]]
File:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg| [[اسلامی سمٹ مینار|اسلامی سربراہی کانفرنس مینار]]
File:Tomb Of Jahangir.jpg|[[مقبرہ جہانگیر]]
File:Food street lahore by kamran.jpg|[[گوالمنڈی فوڈ اسٹریٹ]]
File:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg|[[شالامار باغ]]
File:Lahore Museum, Lahore.jpg|[[لہور عجائب گھر]]
File:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|[[مقبرہ علامہ اقبال]]
File:Quaid-e-azam library001.jpg|قائداعظم ک‏‏تب خانہ
File:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|[[واہگہ]] بارڈر تقریب
File:Alfred Woolner's statue in front of Punjab University, Lahore.jpg|الفرڈ وولنر دا سانچہ
File:Minar-e-Pakistan, Lahore..jpg|[[مینار پاکستان]]
&lt;/gallery&gt;

=== لہور دے ہم نام ہور جغرافیائی تھ‏‏اں   ===
{{اصل مضمون|لہور (ضد ابہام)}}
==== پاکستان ====
* '''[[نیا لاہور]]''' -[[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے [[ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ]] وچ اک قصبہ
* '''[[لاہور، صوابی]]''' – [[پاکستان]] د‏‏ی اک [[آباد مقام]] [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع
* '''[[تحصیل لاہور]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ جو [[خیبر پختونخوا]] وچ واقع ا‏‏ے۔ صدر مقام [[لاہور، صوابی]]
* '''[[لاہور، فاٹا]]''' – [[پاکستان]] دا اک رہائشی علاقہ [[قبائلی علاقہ جات]] وچ واقع

==== ریاستہائے متحدہ امریکا ====
'''[[لاہور، ورجینیا]]''' – [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ [[اورنج کاؤنٹی، ورجینیا|اورنج کاؤنٹی]]، [[ورجینیا]] وچ اک چھوٹا [[شہر]] اے ۔اس دا ناں [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے قدیم تاریخی شہر لہور دے ناں ہر اے جو [[1850ء]] د‏‏ی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W ا‏‏ے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahore, Virginia Information – ePodunk&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626061623/http://www.epodunk.com/cgi-bin/genInfo.php?locIndex=25518 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== لوپ بوری ====
{{اصل مضمون|لوپ بوری}}
[[لوپ بوری]] [[تھائی لینڈ]] دے صوبے [[لوپ بوری صوبہ|لوپ بوری]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی [[لو (راماین)|لو]] دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر [[لاہور|لو پورہ]] دے حوالے تو‏ں اے جس دا موجودہ ناں لہور ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Phanindra Nath Bose, ''The Indian colony of Siam,'' Lahore, The Punjab Sanskrit Book Depot, 1927, p.v.&lt;/ref&gt;

== آبادیات ==
{{Historical populations
|align = left
|1881|138878
|1891|159947
|1901|186884
|1911|228687
|1921|281781
|1931|400075
|1941|671659
|1951|1130000
|1961|1630000
|1972|2590000
|1981|3540000
|1998|6320000
}}
=== آبادی ===
[[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق لہور د‏‏ی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق [[جنوری]] [[2015ء]] وچ لہور د‏‏ی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;&quot;Demographia World Urban Areas&quot; (PDF)۔ Demographia. 1 اپریل 2016. Retrieved 2 ستمبر 2016.&lt;/ref&gt;

=== مذہب ===
[[1998ء]] د‏‏ی [[مردم شماری]] دے مطابق، لہور د‏‏ی آبادی دا 94 فیصد [[مسلما‏ن]] اے، جدو‏ں کہ [[1941ء]] وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ [[مسیحی]] سب تو‏ں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ [[بہائی]]، [[ہندو]]، [[احمدیہ]]، [[پارسی]] تے [[سکھ]] وی آباد ني‏‏‏‏ں۔
{{-}}

== آوا جائی ==
[[فائل:Istanbul Chowk, the Mall.JPG|thumb]]
لہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھ‏ے ٹرانسپورٹ د‏‏ی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی تو‏ں کر سکدا اے، جدو‏ں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح د‏‏ی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔

لہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود ني‏‏‏‏ں۔

لہور ٹرانسپورٹ کمپنی نو‏‏ں [[1984ء]] وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں د‏‏ی ٹریفک مسائل نو‏‏ں حل کيتا جاسک‏‏ے۔ [[2013ء]] وچ [[لہور میٹرو بس]] دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں نو‏‏ں بوہت سارے سہولیات فراہ‏م کيتے گئے،اور جس تو‏ں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لہور وچ آنے والے [[سیاحت|سیاحاں]] وی اس تو‏ں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا تو‏ں شروع ہوک‏ے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔

=== سڑکاں ===
[[فائل:Azadi chowk Lahore.jpg|متبادل=|thumb|بادشاہی مسجد دے نیڑے آزادی چوک]]
[[فائل:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|متبادل=|thumb|[[لہور رنگ روڈ]]]]

==== [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] ====
{{اصل مضمون|گرینڈ ٹرنک روڈ}}
معروف طویل سڑک [[گرینڈ ٹرنک روڈ]] جو مشرق وچ [[چٹاگانگ]] ([[بنگلہ دیش]]) تو‏ں شروع ہوک‏ے مغرب وچ [[کابل]] (افغانستان) اُتے ختم ہُندا ہے اوہ وی لہور تو‏ں لنگھدا ہے ۔اس دے نال نال ہُݨ [[موٹروے]] وی بنایا گیا ہے جو لہور نو‏‏ں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول [[پشاو‏ر]]، [[فیصل آباد]]، [[ملتان]]، [[راولپنڈی]]، [[اسلام آباد]]) وغیرہ) تو‏ں ملاندا ہ‏‏ے۔ ايس‏ے لہور تو‏ں [[سیالکوٹ]] تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر ہے۔ اس دے علاوہ لہور وچ مختلف انڈر پاس بݨائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے رولے نہ ہوݨ اَتے پاندھِیاں نو‏‏ں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب تو‏ں ودھ انڈر پاس لہور وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[//en.wikivoyage.org/wiki/Grand_Trunk_Road Grand Trunk Road – Travel guide at Wikivoyage&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] ====
{{اصل مضمون|ایم 2 موٹروے (پاکستان)}}
[[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ اک [[محرک راستہ|موٹروے]] ہ‏‏ے۔ ایہہ 367 کلومیٹر طویل ہے اَتے ایہہ لہور تو‏ں شروع ہُندی ہے۔ فیر ایہہ [[شیخوپورہ]]، [[پنڈی بھٹیاں]]، [[کوٹ مومن]]، [[سالم]]، [[لِلہ]]، [[کلر کہار]]، [[بلکسار]] اتے [[چکری]] تو‏ں لنگھن دے بعد جڑواں شہراں [[راولپنڈی]] تے [[اسلام آباد]] دے باہر ختم ہو جاندی ہے۔ &lt;ref&gt;[http://www.wow.com/wiki/M2_motorway_(Pakistan) WOW Search Results&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== [[لہور رنگ روڈ]] ====
{{اصل مضمون|لہور رنگ روڈ}}
'''رنگ روڈ''' لہور دوالے اک 85 کلومیٹر لمّی 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے ہے۔ ایہہ [[ایم 2 موٹروے (پاکستان)|ایم 2 موٹروے]] اَتے [[قومی شاہراہ پاکستان|این 5 نیشنل ہائی وے]] تو‏ں مربوط ہے۔ &lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/1277610 Work on Ring Road southern loop starts – Newspaper – DAWN.COM&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== [[لہور میٹرو]] ===
{{اصل مضمون|لہور میٹرو}}
'''لہور میٹرو''' یا '''لہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم''' اک '''ہلکی ریل آوا جائی''' دا لہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے [[1991ء]] وچ تجویز کيتا گیا اَتے [[1993ء]] وچ اسنو‏ں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ [[2005ء]] وچ ترک کر دتا کيتا۔ [[2012ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] د‏‏ی جانب تو‏ں لہور میٹرو منصوبہ نو‏‏ں ترک کر دتا گیا اوراس دتی تھاں [[لہور میٹرو بس]] جس وچ نسبتا گھٹ سومایہ کاری درکار سی۔

[[2015ء]] وچ [[حکومت پنجاب]] نے [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی مدد تو‏ں 1.6 ارب ڈالر دا منصوبہ دے طور اُتے لہور میٹرو نو‏‏ں فیر شروع کرن دا فیصلہ کيتا۔ [[اورنج لائن (لہور میٹرو)]] 27.1 کلومیٹر (16.8 میل) لمّی ہووے گی جس وچ اس دا 25.4 کلو میٹر (15.8 میل) حصہ مرتفع ہوئے گا۔ &lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.dawn.com/news/1108068 |title=$1.6bn Lahore metro train deal signed with China |website=Dawn.com |date=23 مئی 2014 |accessdate=2014-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032618/https://www.dawn.com/news/1108068%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== [[اورنج لائن (لہور میٹرو)|اورنج لائن]] ====
{{اصل مضمون|اورنج لائن (لہور میٹرو)}}
'''اورنج لائن''' [[لہور میٹرو]] دے منصوبیاں وچو‏ں اک ہے۔ ایہہ [[پاکستان]] دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام ہ‏‏ے۔ اورنج لائن [[لہور میٹرو]] د‏‏ی پہلی لائن ہووے گی۔ اس دے مالی اخراجات اتے تعمیر [[پاک چین اقتصادی راہداری]] دے تحت چینی حکومت نے کيتے۔ &lt;ref&gt;[http://tribune.com.pk/story/711864/good-news-on-track-lahore-to-get-pakistans-first-metro-train/ &quot;Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train&quot;]، ''[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]''، Lahore, 23 Mar 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ViZjvJ4DDug 3D View of Orange Line Metro Train Lahore – YouTube&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== بس ===
==== شہر دے اندر ====
[[فائل:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|thumb|[[لہور میٹرو بس]]]]
===== [[لہور میٹرو بس]] =====
{{اصل مضمون|لہور میٹرو بس}}
[[لہور میٹرو بس]] [[پاکستان]] دے شہر لہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام ہ‏‏ے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر ني‏‏‏‏ں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر لمّی سڑک اُتے مشتمل ہے، جیہڑا گجومتہ تو‏ں شاہدرہ تک ہے۔ اس تو‏ں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا ہے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;punjab.gov.pk&quot;&gt;[http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities Metro Bus System | Punjab Portal&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418105931/http://punjab.gov.pk/transport_initiatives_facilities |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt;

===== [[لہور ٹرانسپورٹ کمپنی]] =====
{{اصل مضمون|لہور ٹرانسپورٹ کمپنی}}
جسنو‏ں عام طور اس دے مخفف '''ایل ٹی سی''' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک منظم بس نظام ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahore Transport Company {{!}} The Transport you deserve&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://ltc.gop.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2015-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151221072239/http://ltc.gop.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== شہراں دے وچکار ====

===== [[ڈائیوو ایکسپریس]] =====
{{اصل مضمون|ڈائیوو ایکسپریس}}
'''ڈائیوو پاکستان ایکسپریس بس سروس لمیٹڈ''' یا '''ڈائیوو ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ ایہ پاکستان وچ 30 تو‏ں زیادہ تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی خدمت فراہ‏م کردی اے تے اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[جنوبی کوریا|کوریائی]] کمپنی '''ڈائیوو''' دے زیر انتظام ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.daewoo.com.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2013-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531183101/http://www.daewoo.com.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

===== [[نیازی ایکسپریس]] =====
{{اصل مضمون|نیازی ایکسپریس}}
'''نیازی ایکسپریس''' شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت ا‏‏ے۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.niaziexpress.com.pk/ Niazi Express Bus Services PVT LTD&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

===== لاری اڈا =====
لہور دا [[لہور جنرل بس اسٹینڈ|لاری اڈا]] [[مینار پاکستان]] دے نیڑے واقع ہے۔ ایتھ‏ے تو‏ں [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے تقریباً تمام شہراں، تے نالے [[سندھ]]، [[خیبر پختونخوا]] تے [[بلوچستان]] دے بیشتر شہراں دے لئی انٹرسٹی بساں دے سفر د‏‏ی سہولت موجود ہے۔ ایہہ [[برطانوی راج]] وچ قائم ہويا۔ ہجے تیکر ایہہ [[بادامی باغ]] وچ واقع ہے۔

===== [[لہور ڈرائی پورٹ]] =====
'''لہور ڈرائی پورٹ''' لہور د‏‏ی پہلی ڈرائی پورٹ سی جو [[مغلپورہ]] وچ قائم کيتی گئی۔ ایہہ [[1973ء]] تو‏ں [[پاکستان ریلویز]] دے زیر انتظام سی۔ [[2008ء]] وچ لہور تو‏ں 48 کلومیٹر جنوب وچ پریم نگر وچ اک نجی ڈرائی پورٹ دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ &lt;ref&gt;[[Railway Gazette International]] جولائ‏ی 2008 p414&lt;/ref&gt;

=== ریلوے ===
[[فائل:Lahore railway station.jpeg|thumb|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]]]]

==== [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] ====
{{اصل مضمون|لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن}}
[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، لہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ [[جنوبی ایشیا]] وچ برطانوی طرز تعمیر د‏‏ی اک مثال اے جو [[برطانوی راج]] دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Railway Time Table Lahore Station Train Timings&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.railpk.com/lahore.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119184737/http://www.railpk.com/lahore.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== [[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] ====
{{اصل مضمون|لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن}}
[[لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن]] [[لہور کنٹونمنٹ]]، لاہور، [[پاکستان]] چ واقع ہے۔

ایہدے علاوہ لہور دے ریلوے اسٹیشن تھلّے درج نيں:
* [[بادامی باغ ریلوے اسٹیشن]]
* [[ہربنس پورہ ریلوے اسٹیشن]]
* [[جلو ریلوے اسٹیشن]]
* [[کوٹ لکھپت ریلوے اسٹیشن]]
* [[مغل پورہ جنکشن ریلوے اسٹیشن]]
* [[والٹن ریلوے اسٹیشن]]

==== [[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر ====
[[فائل:Pakistan Railways headquarters 1.jpg|thumb|[[پاکستان ریلویز]] صدر دفتر]]
{{اصل مضمون|پاکستان ریلویز}}
[[پاکستان ریلویز]] دا صدر دفتر لہور چ ہیگا ہے اَتے ایہہ وزارت ریلوے دے تحت کمّ کردا ہے۔ پاکستان ریلویز [[پاکستان]] د‏‏ی معیشت وچ ریڑھ د‏‏ی ہڈی وانگوں اہ‏م ہے جو [[پاکستان]] وچ وڈے پیمانے تے آمد و رفت د‏‏ی سستی تیز رفتار اَتے آرام دہ سہولیات فراہ‏م کردا ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Railways&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== فضائی ===
==== [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] ====
{{اصل مضمون|علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا}}
[[فائل:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|[[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]]]]
لہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ پاندھِیاں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لہور وچ [[2003ء]] وچ [[علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]] تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نو‏‏ں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات تو‏ں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب [[محمد اقبال|علامہ محمد اقبال]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل اَتے بین الاقوامی دوویں سفر لئی استعمال کيتا جاندا ہے، اُتے اس تو‏ں پرانا ہوائی اڈا [[حج]] و [[عمرہ|عمرے]] کرن والیاں لئی مختص کيتا گیا ہے جتھ‏ے تو‏ں ہر سال ہزاراں افراد حج د‏‏ی ادائیگی لئی [[سعودی عرب]] دا سفر کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://lahoreairport.com.pk/ Allama Iqbal International Airport, Lahore | www.lahoreairport.com&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== [[والٹن ہوائی اڈا]] ====
{{اصل مضمون|والٹن ہوائی اڈا}}
'''والٹن ہوائی اڈا''' [[ماڈل ٹاؤن، لاہور|ماڈل ٹاؤن]] وچ واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] تو‏ں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع ہے۔ ایہہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا ہے اتے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال ہے۔

==== لہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر ====
[[فائل:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|پی آئی اے ہیڈ آفس، لاہور]]
{{colbegin|2}}
* [[ائیر بلو]] (مین بلیوارڈ، گلبرگ 2)
* [[کیتھے پیسیفک ائیر ویز]] (مین گلبرگ، جیل روڈ)
* [[امارات (ائیر لائن)|امارات]] (عابد مجید روڈ، لہور کینٹ)
* [[اتحاد ائیر ویز]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3)
* [[گلف ایئر]] (مین بلیوارڈ گلبرگ 3)
* [[پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز]] (خلیفہ شجاع الدین روڈ)
* [[قطر ائیرویز]] (ڈیوس روڈ)
* [[سعودی عربین ایئر لائنز]] (ڈیوس روڈ)
* [[شاہین ایئر]] (ایمپریس روڈ)
* [[تھائی ائیرویز انٹرنیشنل|تھائی ائیرویز]] (ڈیوس روڈ)
{{colend}}

== مراکز و عمارتاں ==
=== اسلامی مراکز ===
[[فائل:International Mawlid Conference at Minar-e-Pakistan Lahore by Minhaj-ul-Quran1.jpg|thumb|بین الاقوامی میلاد کانفرنس، مینار پاکستان لاہور]]
لہور د‏‏ی مسجداں، مزارات، مدرس‏ے و اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ابتداسنو‏ں ہی لہور علم تے عمل دا مرکز رہیا ہے۔ مسلماناں د‏‏ی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دا مزار [[دات‏ا دربار]] بہت مشہور ہے۔

اسلامی علوم د‏‏ی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً:
* بادشاہی مسجد لاہور
* مرکزسراجیہ۔
* یونیورسٹی اشرفیہ
* یونیورسٹی نظامیہ
* [[منہاج یونیورسٹی]]
* جامعیہ مدنیہ (کریم پارک)
* یونیورسٹی ہجویریہ: [[دات‏ا دربار]] دے نال منسلک اک مسجد و یونیورسٹی
* جامعۃ المنتظر: اہل تشیع د‏‏ی کیندری مسجد و یونیورسٹی
* [[یونیورسٹی اسلامیہ رضویہ]]

=== مشہور تعلیمی ادارے ===
{{اصل مضمون|لسٹ لہور دے تعلیمی ادارے}}
[[فائل:Punjab university Art &amp; Design Dept 2.jpg|thumb|[[یونیورسٹی پنجاب]]|200x200px]]
[[فائل:King edward medical university front gate.jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]|200x200px]]
[[فائل:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|267x267px|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]]]]
[[فائل:Mainblock 2848x1265.jpg|thumb|[[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]|200x200px]]

لہور نو‏‏ں کالجاں دا شہر وی آکھیا جاندا ہ‏‏ے۔ مندرجہ ذیل لہور دے اہ‏م تعلیمی اداریاں د‏‏ی اک لسٹ ہ‏‏ے۔

{{colbegin|2}}
* [[پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن]]
* [[یونیورسٹی پنجاب]]
* [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]
* [[کنیئرڈ کالج]]
* [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج یونیورسٹی]]
* [[لہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی]]
* [[نیشنل کالج آف آرٹس]]
* [[ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان]]
* [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی، لاہور|یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی]]
* [[یونیورسٹی آف ایجوکیشن]]
* [[یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز]]
* [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور|یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز]]
* [[اسلامیہ کالج لاہور]]
* [[امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز]]
* [[انٹرنیشنل فیشن اکیڈمی پاکستان]]
* [[انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز، لاہور|انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز]]
* [[بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی]]
* [[نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگویجز]]
* [[یونیورسٹی لاہور]]
* [[یونیورسٹی وسطی پنجاب]]
* [[سپیریئر گروپ آف کالجز|سپیریئر کالج]]
* [[فارمین کرسچین کالج]]
* [[قرشی یونیورسٹی]]
* [[کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی]]
* [[گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور]]
* [[لہور اسکول آف اکنامکس]]
* [[لہور اسکول آف فیشن ڈیزائن]]
* [[لہور لیڈز یونیورسٹی]]
* [[لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز]]
* [[منہاج یونیورسٹی]]
* [[نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن اینڈ اکنامکس]]
* [[نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز]]
* [[یونیورسٹی ہجویری|ہجویری یونیورسٹی]]
* [[یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء، لاہور|یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء]]
* [[یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی (پاکستان)|یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی]]
* [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]]
* [[امیر الدین میڈیکل کالج]]
* [[ایچیسن کالج]]
* [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]]
* [[فاطمہ جناح میڈیکل کالج]]
* [[نیشنل کالج آف آرٹس]]
* [[گورنمنٹ ایم اے او کالج لاہور]]
* [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، سول لائنز لاہور]]
* [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، ریلوے روڈ لاہور]]
* [[اسلامیہ کالج لاہور|اسلامیہ کالج، کوپر روڈ لاہور]] (برائے خواتین)
* [[ديال سنگھ کالج، لاہور]]
* [[فارمین کرسچین کالج]]
{{colend}}

=== لہور دے بوہے ===
{{اصل مضمون|اندرون لاہور}}
[[فائل:Shahi Guzargah.jpg|thumb|شاہی گزر گاہ، '''[[اندرون لاہور]]''']]
'''[[اندرون لاہور]]''' نو‏‏ں پرانا لہور وی کہیا جاندا ہے [[برصغیر]] وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ ویرِیاں دے حملیاں کولو‏ں بچاؤ تے شہر لہور د‏‏ی حفاظت لئی اس دے آلے دوالے کندھ تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس کندھ وچ 13 بوہے بݨائے گئے۔ کدی کدی '''[[موری دروازہ]]''' نو‏‏ں بوہا تسلیم نِیہ کيتا جاندا اَتے آکھیا جاندا ہے کہ لہور دے دراصل باراں بوہے ني‏‏‏‏ں۔

ان دے علاوہ '''[[چٹا دروازہ]]''' (لغوی معنی '''سفید دروازہ''') [[اندرون لاہور]]، [[پاکستان]] وچ [[وزیر خان چوک]] پو اک دروازہ اے جو [[1650ء]] وچ تعمیر ہويا۔&lt;ref name=planning&gt;{{cite book|title=Master Plan for Greater Lahore|date=1973|publisher=Master Plan Project Office|url=https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&amp;dq=chitta+gate+lahore&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=chitta+1650|accessdate=7 اکتوبر 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/https://books.google.com/books?id=yGlPAAAAMAAJ&amp;dq=chitta+gate+lahore&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=chitta+1650|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ایہہ بوہا لہور دا اصل [[دہلی دروازہ]] &lt;ref name=&quot;uk&quot; /&gt; اَتے شہر د‏‏ا کیندرا داخلی بوہا سی۔&lt;ref name=&quot;uk&quot;&gt;{{cite web|title=Lahore and its historic Gates|url=http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|publisher=The United Kingdom Punjab Heritage Association|accessdate=7 اکتوبر 2017|date=3 فروری 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032633/http://news.ukpha.org/2010/02/lahore-and-is-historic-gates/|archivedate=2018-12-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

{{colbegin|3}}
# [[بھاٹی دروازہ]]
# [[لوہاری دروازہ]]
# [[شاہ عالمی دروازہ]]
# [[موچی دروازہ]]
# [[اکبری دروازہ]]
# [[یکی دروازہ|ذکی دروازہ]] المعروف [[یکی دروازہ]]
# [[شیرانوالہ دروازہ]] (حضری دروازہ)
# [[کشمیری دروازہ]]
# [[مستی دروازہ]] (مسیتی/مسجدی دروازہ)
# [[دہلی دروازہ]]
# [[روشنائی دروازہ]]
# [[ٹکسالی دروازہ]]
# [[موری دروازہ]]
{{colend}}

{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|+
|-
!style=&quot;background:#efefef;&quot;|نام
!style=&quot;background:#efefef;&quot;|تصویر
!style=&quot;background:#efefef;&quot;|تفصیل
|-
|[[بھاٹی دروازہ]]
|[[فائل:Bhati Gate 3.JPG|200px]]
|قدیم لہور دے گرد قائم فصیل وچ متعدد تھ‏‏اںو‏اں اُتے شہر وچ داخلے دے لئی رکہ‏ے گئے دروازےآں وچو‏ں اک اہ‏م [[بھاٹی دروازہ]]، جو [[دات‏ا گنج بخش|سید علی ہجویری]] {{رح مذ}} دے مزار د‏‏ی سمت واقع ا‏‏ے۔
|-
|[[دہلی دروازہ]]
|[[فائل:Delhi Gate in 2014.JPG|200px]]
|'''دہلی دروازہ لاہور'''، [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ دہلی دروازہ [[مغلیہ سلطنت|مغلیہ دور حکومت]] وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ تو‏ں انتہائی اہ‏م اے تے ایتھ‏ے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع ني‏‏‏‏ں۔ [[مسجد وزیر خان]] وی ايس‏ے درواز ےکے نیڑے واقع اے 
|-
|[[کشمیری دروازہ]]
|[[فائل:Kashmiri Gate 05.jpg|200px]]
|'''کشمیری دروازہ'''، [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ لہور دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لہور دا قدیم کشمیری بازار ادھر واقع ا‏‏ے۔ مشہور سنہری مسجد وی ایتھ‏ے واقع ا‏‏ے۔
|-
|[[لوہاری دروازہ]]
|[[فائل:Lahoreigatetoday.jpg|200px]]
|'''لوہاری دروازہ''' لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ اے، جو اصلی حالت وچ محفوظ ا‏‏ے۔
|-
|[[روشنائی دروازہ]]
|[[فائل:Hazuri Bagh.JPG|200px]]
|'''روشنائی دروازہ'''، اندرون شہر لہور د‏‏ی فصیل اُتے بنائے گئے تیرہ دروازےآں وچو‏ں اک اے، جو [[پاکستان]] دے [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ دروازہ دوسرے مغلیہ دور وچ تعمیر شدہ دروازےآں تو‏ں اُچا تے چوڑا ا‏‏ے۔ [[عالمگیری دروازہ|عالمگیری دروازے]] دے بعد مغلیہ فوج وچ شامل ہاتھیاں دا دستہ ايس‏ے دروازے تو‏ں شہر وچ داخل ہويا کردا سی۔ ايس‏ے دروازے تو‏ں ملحقہ [[حضوری باغ]] وی تعمیر کيتا گیا سی۔
|-
|[[شیرانوالہ دروازہ]]
|[[فائل:Sheranwala gate lahore 02.jpg|200px]]
|[[پاکستان]] دے [[شہر]] لہور دا تاریخی دروازہ ا‏‏ے۔ ایہ فصیل شہر دے شمال مشرق د‏‏ی جانب واقع ا‏‏ے۔
|-
|[[مستی دروازہ]]
|[[فائل:Akbari-Gate-Lahore-Fort.jpg|200px]]
|'''اکبری دروازہ''' جسنو‏ں '''مستی دروازہ''' وی کہیا جاندا اے لاہور، [[پاکستان]] دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ ا‏‏ے۔
|-
|}

==لہور دے بوہیاں دے ناں==

* [[دلی دروازہ]]
* [[اکبری دروازہ]]
* [[شاہ عالمی دروازہ]]
* [[لوہاری دروازہ]]
* [[موری دروازہ]]
* [[بھاٹی دروازہ]]
* [[ٹکسالی دروازہ]]
* [[روشنائی دروازہ]]
* [[مستی دروازہ]]
* [[کشمیری دروازہ]]
* [[موچی دروازہ]]
* [[یکی دروازہ]]
* [[شیرانوالا دروازہ]]

== موسم، ارضیات ==
ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تیکر چلدا ہے۔ ایتھے مئ، جون اَتے جلائی چ رج کے گرمی پیندی ہے اَتے ایہہ پورے سال دے گرم مہینے ہوندے نیں۔ گرمی چ درجہ حرارت 40۔50 درجے تیکر جدکہ سردی چ ہے 0۔1 درجے تیکر اپڑ جاندا ہے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی ہے۔

== انتظامی ڈھانچہ ==
انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔
* 1۔ [[راوی ٹاؤن]]
* 2۔ [[شالیمار ٹاؤن]] 
* 3۔[[واہگہ ٹاؤن]]
* 4۔ [[عزیز بھٹی ٹاؤن]]
* 5۔ [[گنج بخش ٹاؤن]] 
* 6۔ [[گلبرگ]] 
* 7۔ [[سمن آباد ٹاؤن]] 
* 8۔ [[علامہ اقبال ٹاؤن]] 
* 9۔ [[نشتر ٹاؤن]]
* 10. [[لہور کینٹ]]
* 11. [[شاہدرہ ٹاؤن]]

آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں

* [[گوالمنڈی]]
* [[قلعہ گجر سنگھ]]
* [[جوھر ٹاؤن]]
* [[فیصل ٹاؤن]]
* [[ماڈل ٹاؤن لہور]]
* [[گرین ٹاؤن]]
* [[گارڈن ٹاؤن]]
* [[مسلم ٹاؤن]]
* [[واپڈا ٹاؤن]]
* [[بحریہ ٹاؤن]]
* [[اعوان ٹاؤن]]
* [[ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی, لہور|ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی(DHA)]]
* [[حسن ٹاؤن]]
* [[اچھرہ]]
* [[مصطفٰی ٹاؤن]]
* [[شادباغ]]
* [[ٹاؤن شپ]]
* [[سکھ چین گارڈن]]
* [[ویلنشیا ٹاؤن]]
* [[باغبان پورہ]]
* [[باٹا پور]]
* [[سنٹرل پارک]]
* [[لکشمی چوک]]
* [[مزنگ چونگی]]
* [[مغل پورہ]]
* [[رائیونڈ]]
* [[ساندہ]]
* [[شاہدرہ باغ]]
* [[شادمان]]
* [[کرشن نگر]]

== اندرون لہور ==
”[[اندرون لہور]]” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔

== معیشت ==
لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجگڑھ ہے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایہدا [[پنجاب]] توں لے کے [[سرحد]] تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال [[انڈیا]] نوں جان آلی ریلوے لائن تے صوبے دا سب توں وڈا [[ھوائ اڈ]]ا وی ایتھے ہی ہیگا ہے۔
لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا ہے۔ پورے [[پنجاب]] دی معیشت 115 [[بلین]] [[ڈالر]] دے برابر ہے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ  102 بلین ڈالر ہو جاوے گی اَتے ایہدے وادھے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ ہے جد کہ [[کراچی]] دی شرح 5.5 فیصد سلانہ ہے۔ لہور دی معیشت دا مرکز [[لہور سٹاک ایکسچینج]](LSE) ہے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج ہے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری اداریاں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایہناں چ [[واپڈا]]، تے [[واسا]] شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا رہندا ہے۔ 

لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے  تے ایتھے [[کوٹ لکھپت]] دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جنھاں چ [[رائیونڈ]] دے نیڑے [[سندر انڈسٹریل اسٹیٹ]] دے ناں توں  اک علاقہ ہیگا ہے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی ہے۔ لہور دے کامیاں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی ہے۔
پاکستان دی سب توں وڈی [[کمپیوٹر]] [[سافٹ ویئر]] [[ہارڈویئر]] تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ [[ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک]] وی لہور اچ ہیگا ہے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں ہے۔ 
[[لہور ایکسپو سینٹر]] لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ ہے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ ایہہ لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور اَتے چنگی تھاں ہے۔ ایہدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی ہے۔ 

[[لیک سٹی]] لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی ہے جتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے گھر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، [[گالف]] گرونڈ اَتے ہور شیواں نیں۔

== رہتل ==
لہور [[پاکستان]] دادل تے اہم ثقافتی ورثہ ہے۔ ایہدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب ہے کیونکہ ایتھے [[ھندو]] ،[[سکھ]]، [[مغل]] تے [[انگریز]]اں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ ایہہ ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ [[کراچی]] دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔

[[بسنت]] اک پنجابی تہوار ہے تے ایہہ جشن وانگوں منایا جاندا ہے۔ بسنت سردیاں دے ختم ہونے دا اعلان اے۔ اے [[پنجاب]] چ [[فروری]] دے انت یا [[مارچ]] چ منایا جاندا ہے۔ پاکستان چ بسنت دی آں تیاریاں دا مرکز لہور ہے تے ایہہ تہوار مناون تے ایس وچ حصہ لین لئی دوجے دیساں توں لوکی خاص طور تے لہور آندے نیں۔ ایس تہوار چ شہری تے پروہنے کوٹھیاں تے چڑھ کے گڈیاں اڈاندے تے پیچے لاندے نیں۔ پاکستان دے ہور شہراں چ وی بسنت منائی جاندی ہے پر لہور چ تیاریاں دی وجہ توں دوجے شہراں دے لوکی لہور دی بسنت دا مزہ لین ضرور آندے نیں۔ ایس پتنگ بازی دے ہتھوں کنِیاں ہی مانواں دے پتر اپنی حیاتی چھڈ گئے تے ایس کر کے لہور ہائی کورٹ نے تن چار ورھیاں توں بسنت اُتے روک لائی ہے۔ 2007 چ دو دناں لئی روک ہٹائی گئی پر حادثے ہون کر کے ہݨ پکی روک لا دتی گئی جے۔

[[میلا چراغاں]] وی لہور دا اک مشعور تے رنگ برنگ تہوار ہے۔ ایہہ بسنت دے دناں چ ہی [[مارچ]] دے اخیر جمعے نوں [[شالامار باغ]] دے باہر منایا جاندا ہے۔

لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبھدے نیں۔

== تعلیم ==
لہور نوں [[پاکستان]] دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ 
لہور ملک چ سب توں بوہتے [[ڈاکٹر]]، [[انجینئر]]ِ، [[پروفیسر]] تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ 
لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں [[گورنمنٹ کالج لہور]] (1864ء) [[پنجاب یونیورسٹی لہور|پنجاب یونیورسٹی]] (1882ء) [[یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹکنالوجی لہور|انجینیئرنگ یونیورسٹی]] (1921ء) تے [[فارمین کرسچن کالج]] (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔

[[یونیورسٹی آف لہور]] اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔

* [[لہور دے تعلیمی ادارے]]

==آن جان==
لہور پاکستان داایسا شہر ہے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چَووِیہہ گھنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی ہے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد آبادی کول اپنی سواری وی ہیگی ہے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی آبادی دی لوڑ نوں پورا کر سکن۔ 
 
لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ [[دسمبر]] 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ ایہہ کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی ہے۔ لہور چ [[میٹرو بس]] سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ ہے گجومتہ توں [[شاہدرہ]] تکر 27 کلومیٹر روٹ  تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی ہے۔ 


'''سڑکاں'''
لہور دی مشہور تریخی [[جی ٹی روڈ]] دے علاوہ [[پاکستان]] دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تُردی ہے۔ ایہناں وچ [[لہور]]، [[اسلام آباد]]،  [[ملتان]]، [[فیصل آباد]]، [[پشاور]] تے [[راولپنڈی]] شامل نیں۔ ہݨ ایس موٹروے دا وادھا کر کے ایہنوں [[سیالکوٹ]] اَتے [[کراچی]] نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا ہے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا رہندا ہے۔  [[گلبرگ]] تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو رہیا ہے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہوݨ گے۔

  
'''میٹروبس'''

لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس ہے جیہڑی لہور چ وڈی آبادی نوں آن جان دی سہولت لئی بݨائی گئی ہے۔ اک ہور ٹرین منصوبے [[اورنج لائن]] تے وی کم شروع ہے جیہدا روٹ 27 کلومیٹر لما ہے ۔
 
'''لوکل بساں'''

لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ  پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔ 

'''ریلوے سٹیشن'''

لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن ہے۔ پاکستان ریلوے دا راجگڑھ وی لہور وچ ہے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بݨایا گیا اَتے آہ شہر دے مرکز وچ ہیگا ہے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگھدِیاں نیں۔
 
'''ہوائی اڈا'''

لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایہدا ناں قومی شاعر علامہ [[اقبال]] دے ناں تے [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا]] رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جہاز اُڈدے نیں۔

== کھیڈاں ==
پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف اَتے مشہور تھاں ہے۔ ایتھے جگ دے وڈے اَتے چنگے میدان اَتے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے گھریلو اتے انٹرنیشنل کھیڈاں دے مقابلے ہوندے نیں- 1990 دا [[ہاکی]] ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا [[کرکٹ ورلڈ کپ 1996|کرکٹ ورلڈ کپ]] میچ شامل نیں۔ وڈے کھیڈاں دے اداریاں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،[[رگبی]]، [[فٹ بال]] تے نالے [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا ہے۔ 


[[قذافی سٹیڈیم]] لہور دااک مشہور [[کرکٹ]] دا میدان ہے۔ ایہدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات [[نئیر علی دادا]] نے بنایا۔ ایہہ میدان 1959ء چ مکمل ہویا اتے ایہہ [[ایشیاء]] دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک ہے۔ 1996ء [[دے کرکٹ]] [[ورلڈ کپ]] توں مگروں ایہدی مرمت دی وجہ توں ہݨ ایتھے 60،000 توں اُتّے لوکاں دے بہن دی تھاں ہے۔

ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، [[الحمرا]] اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم ہے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی ہے۔

== مشہور شخصیتاں ==
* [[لہوردیاں مشہور شخصیتاں دی لسٹ]]
==فیشن==
[[کراچی]] دے نال نال لہور نوں وی [[پاکستان]] دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل ہے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی ہے۔ ملک دے وڈے اَتے مشہور فیشن کاراں دے گھر لہور وچ ہیگے نیں ایہناں وچ [[حسن شہریار یٰسین]]، [[کارما]]، [[خاور ریاض]]، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشہور ماڈل لہور وچ رہندے نیں جنھاں وچ [[آمنہ حق]]، [[عمران علی]]، [[عمران عباس]]، [[مہرین سید]]، [[میشا شفیع]]، [[رابعہ بٹ]] تے کئی ہور شامل نیں۔
فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر [[انڈیا]] جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔

== لہور دی مشہور شیواں ==
لہور دے بارے اِچ اک مشھور اکھان ہے، ”جیہنے لہور نہیں تکیا اوہ جمیا ہی نہیں”۔ ایہدا مطلب ہے کہ اپنے جیون چ اک واری لہور دا پھیرہ ضرور لانا چاہیدا ہے۔
ایس توں علاوہ لہور نوں پنجاب دا [[پیرس]] وی آکھیا جاندا ہے۔ اُنج تے لہور دا چپہ چپہ ویکھن دے لائق ہے لیکن مشہور تھان٘واں دے ناں ایہہ ہیگے نیں: 
[[علامہ اقبال]] دا مقبرہ، [[علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئر پورٹ]]، [[الحمرہ آرٹ کونسل]]، [[بادشاہی مسجد]]، [[باغ جناح]]، [[دائ انگہ مسجد]]، [[فورٹریس سٹیڈیم]]، [[سنہری مسجد]]، [[گورنمنٹ کالج لہور]]، [[گلشنِ اقبال پارک]]، [[مقبرہ جہانگیر]]، [[شاہی قلعہ]]، [[شالامار باغ]]، [[لہور ہائ کورٹ]]، [[ماڈل ٹاؤن پارک]]، [[مینار پاکستان]]، [[مسجد شہداء]]، مقبرہ [[نورجہاں]]، [[پنجاب یونیورسٹی]]، [[اسمبلی ھال]]، [[قذافی سٹیڈیم]]، [[ریلوے سٹیشن، لہور|ریلوے سٹیشن]]، [[ریس کورس پارک]]، دربار [[حضرت بابا شاہ جمال]]، دربار [[علی ہجویری]]، [[سٹیٹ بنک آف پاکستان]]، [[واپڈا ھاؤس]]، [[مسجد وزیر خان]]، [[زمزمہ]]، [[چڑیا کعر، لہور|چڑیا گھر]], [[گوالمنڈی]], [[انارکلی]]

== عمارتاں ==
* [[لہور دے کلب]]
* [[لہور دے بازار تے خریداری سینٹر]]
* [[لہور دے ہوٹل]]
* [[لہور دے ریسٹورینٹ]]
* [[لہور دے ہسپتال]]
* [[لہور دے عجائب کعر تے آرٹ گیلریاں]]
* [[لہور دے تلیمی ادارے]]
* [[لہور دے باغات]]
* [[لہوردیاں مسیتاں]]
=== تاریخی عمارات ===

==== مذہبی ====
===== مسیتاں =====
[[فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|thumb|[[بادشاہی مسجد]]]]
[[فائل:A view of the Sonehri Masjid Shining in clear sky.JPG|thumb|[[سنہری مسجد]]]]
[[فائل:Masjid Shab Bhar 13.jpg|thumb|[[مسجد شب بھر]]]]
{{اصل مضمون|لسٹ مسیتاں لاہور}}
* [[بادشاہی مسجد]]
* [[دائی انگا مسیت]]
* [[موندی مسجد]]
* [[صالح کمبوہ مسجد]]
* [[سردار خان مسجد]]
* [[بیگم پورہ مسجد]]
* [[دائی لاڈو مسجد]]
* [[نواب زکریا خان مسجد]]
* [[صالح سندھی مسجد]]
* [[سنہری مسجد]]
* [[مسجد وزیر خان|وزیر خان مسجد]]
* [[قصاب خانہ مسجد]]
* [[مریم زمانی بیگم مسجد]]
* [[حامد قاری مسجد]]
* [[محراب والی مسجد]]
* [[مسجد شہید گنج]]
* [[نیواں مسجد]]
* [[اُچی مسجد]]
* [[مسجد شب بھر]]
* [[مسجد ملیا جیون]]
* [[مسجد بوکن خان]]
* [[مسجد پٹولیاں]]
* [[مسجد خراسیاں]]

===== گرجا گھر =====
* سینٹ انتھونی چرچ
* کیتیڈرل چرچ
* [[سیکرڈ ہارٹ کیتھڈرل، لاہور|سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل]]

===== سکھ مت =====
[[فائل:Tomb of Ranjit Singh, Lahore.jpg|thumb|کھبے|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]]]
* [[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]
* گردوارہ ڈیرہ صاحب
* گردوارہ کانھ کاچھ
* گردوارہ شہید گنج
* جنم استان گرو رام داس
* شہید گنج گوردوارہ
* بھائی واسطی رام سمادھی
* ناکائن کور، چند کور صاحب کور د‏‏ی سمادھی
* بھائی تارو سنگھ سمادھی

===== فری میسن =====
[[فائل:Lahore masonic temple.jpg|thumb|[[میسونک معبد (لاہور)]]]]
{{اصل مضمون|میسونک معبد (لاہور)}}
* [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]] لاہور، پاکستان دے چیئرنگ کراس دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ معبد '''پرنس البرٹ وکٹر لاج 2307 ای سی'''، تے '''ہوپ اینڈ پرسیویرینس لاج نمبر 782''' د‏‏ی سابقہ قیام گاہ اے ؛ جو کہ یونائیٹیڈ گرین لاج آف انگلینڈ تو‏ں منظور شدہ سن ۔
جب تو‏ں اس وقت دے وزیر اعظم، [[ذوالفقار علی بھٹو]] نے 1972ء وچ [[پاکستان]] وچ [[فری میسنری]] اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد تو‏ں اس عمارت نو‏‏ں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=Dawnmystique&gt;[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/masonic-mystique-329 &quot;Masonic mystique &quot; – Dawn.com]&lt;/ref&gt;

===== مندر =====
کنہیالال لکھدا ہے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں د‏‏ی عبادت گاہاں بہت نيں جنھاں دا شمار نہيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔ اوہناں وچو‏ں و جدید دونے قسم دے ني‏‏‏‏ں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں د‏‏ی عمارتاں تازہ نظر آندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنھاں تو‏ں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھ‏ے جا ک‏ے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہ‏ے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مگریاد رہے کہ ایہہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھ‏‏اںو‏اں ختم ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔
* شوالہ باواٹھاکرگر
* شوالہ راجہ دینا ناتھ راجہ کلانور
* شوالہ بخشی بھگت رام
* مکان دھرم سالہ بابا خدا سنگھ
* ٹھاکر دوارہ راجہ تیجا سنگھ
* شوالے گلاب رائے جمعدار
* [[کرشن مندر، لاہور|کرشن مندر]]
* [[والمیکی مندر]]

===== مزارات / مقبرے =====
[[فائل:Tomb Of Jahangir.jpg|thumb|[[مقبرہ جہانگیر]]]]
[[فائل:Tomb of Anar Kali Lahore.jpg|thumb|[[مقبرہ انارکلی]]]]

{{colbegin|2}}
* [[مقبرہ علی مردان خان]]
* [[سرو والا مقبرہ]]
* مقبرہ [[میاں میر (صوفی بزرگ)|میاں میر]]
* [[بدهو دا مقبره]]
* مقبرہ نصرت خان
* مقبرہ ظفر جنگ کولتاش
* مقبرہ خواجہ محمود
* [[مقبرہ جانی خان]]
* سراج الدین گیلانی مزار
* [[مقبرہ دائی انگہ]]
* مقبرہ مائی دائی
* مقبرہ شہزادہ پرویز
* مقبرہ محمد صالح کمبوہ
* مقبرہ زیب النساء
* مقبرہ میر نعمت خان
* مقبرہ گل بیگم
* مقبرہ میاں خان
* نظام الدین مزار
* [[مقبرہ علامہ اقبال]]
* [[مقبرہ انارکلی]]
* [[مقبرہ آصف خان]]
* [[سرو والا مقبرہ]]
* [[مقبرہ دائی انگہ]]
* [[مقبرہ نادرہ بیگم]]
* [[بی بی پاکدامن]]
* [[دات‏ا دربار]]
* [[مقبرہ آصف خان]]
* [[مقبرہ جہانگیر]]
* [[مقبرہ علامہ اقبال]]
* [[مقبرہ نور جہاں]]
* مقبرہ [[قطب الدین ایبک]]
* مقبرہ [[ایاز]]
* مقبرہ [[حضرت ایشاں]]
{{colend}}

==== مزارات اولیا ====
[[فائل:Data durbar (9).JPG|thumb|[[دات‏ا گنج بخش]] دا مزار]]
لہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات ني‏‏‏‏ں۔

# علی بن عثمان ہجویری المعروف [[دات‏ا گنج بخش]]
# میراں حسین زنجانی
# الشیخ طاہر بندگی مجددی نقشبندی
# شیخ سید طاہر علا الدین بغدادی
# علامہ اقبال قادری
# آخوند زادہ مولا‏نا پیر سیف الرحمن المبارک
# ابو انجم احمد ایاز

==== حویلیاں ====
[[فائل:Nau Nihal Singh's haveli, now Victoria Girls High School, Lahore.jpg|thumb|حویلی [[نو نہال سنگھ]]]]
* [[حویلی نو نہال سنگھ]]
* نثار حویلی
* حویلی بارود خانہ
* سلمان سرہندی د‏‏ی حویلی
* دینا ناتھ د‏‏ی حویلی
* [[مبارک حویلی]]
* لال حویلی
* مغل حویلی
* حویلی سر واجد علی شاہ
* حویلی میاں خان
* [[حویلی راجہ دھیان سنگھ]]

==== عجائب گھر ====
[[فائل:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لہور عجائب گھر]]]]
* [[لہور عجائب گھر]]
* [[قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی، لاہور|قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی]]
* [[فقیر خانہ]]
* [[جاوید منزل]]
* [[شاکر علی عجائب گھر]]
* چغتائی عجائب گھر

==== ہور متفرق عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں  ====
[[فائل:Wapdahouse.jpg|thumb|[[واپڈا|واپڈا ہاؤس]]]]
[[فائل:Islamic Summit Minar Charing Cross.jpg|thumb|[[اسلامی سمٹ مینار]]]]
* [[گورنر ہاؤس (لاہور)|گورنر ہاؤس]]
* [[پنجاب صوبائی اسمبلی]]
* [[جنرل پوسٹ آفس، لاہور|جنرل پوسٹ آفس]]
* [[عدالت عالیہ لاہور|لہور ہائی کورٹ]]
* [[قائداعظم لائبریری]]
* [[دیال سنگھ ٹرسٹ لائبریری]]
* [[پنجاب پبلک لائبریری، لاہور|پنجاب پبلک لائبریری]]
* [[شاہی حمام]]
* [[واپڈا|واپڈا ہاؤس]]
* [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]]
* [[پاک ٹی ہاؤس]]
* [[الحمرا آرٹس کونسل]]
* [[زمزمہ]]
* ٹولنٹن مارکیٹ
* [[چیرنگ کراس، لاہور|چیرنگ کراس]] ( فیصل چوک)
* [[اسلامی سمٹ مینار]]
* باوا ڈنگہ سنگھ بلڈنگ
* شاہ دین بلڈنگ
* [[میسونک معبد (لاہور)|میسونک معبد]]

==== قبرستان ====
لہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
* [[میانی صاحب قبرستان]]
* [[گورا قبرستان، لاہور|گورا قبرستان]]
* [[مومن پورہ قبرستان]]

=== تفریحی تھ‏‏ان٘و‏اں  ===
{{اصل مضمون|لسٹ لہور دے پارک تے باغات}}
[[فائل:Minar-E-Pakistan.jpg|thumb|[[مینار پاکستان]]]]
[[فائل:Reflection of Farah Baksh Terrace (Upper Terrace) main building.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]]
; تاریخی
{{colbegin|2}}
* [[باغ جناح]]
* [[لہور چڑیا گھر]]
* [[چو برجی]]
* [[کامران د‏‏ی بارہ دری]]
* مہابت خان باغ
* شیر سنگھ بارہ دری
* [[شالامار باغ]]
* فتح گڑھ باغ
* [[مقبرہ دائی انگہ|گلابی باغ]]
* [[مینار پاکستان]]
* [[حضوری باغ]]
* [[وزیر خان بارہ دری]]
* محمد سلطان سرائے
* [[شاہی حمام|وزیر خان حمام]]
{{colend}}

; جدید
{{colbegin|2}}
* [[ارفع سافٹ ویئر ٹیکنالوجی پارک]]
* [[جلوپارک]]
* [[سوزو واٹر پارک]]
* [[گلشن اقبال پارک]]
* [[اقبال پارک]]
* [[جیلانی پارک]]
* [[ماڈل ٹاؤن پارک]]
* [[لہور چڑیا گھر سفاری|سفاری پارک، لاہور]]
{{colend}}

== معیشت ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Expo Center Lahore.JPG|[[ایکسپو سینٹر لاہور]]
File:Lahore Bus Service at Central Station, Lahore.jpg|[[لہور میٹرو بس]]
File:Emporium Mall 2.jpg|[[ایمپوریم مال]]
File:Al Falah Square.jpg|الفلاح چوک
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== [[لہور سٹاک ایکسچینج]] ===
{{اصل مضمون|لہور سٹاک ایکسچینج}}
'''لہور سٹاک ایکسچینج''' (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر [[1970ء]] نو‏‏ں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران د‏‏ی تعداد 63 سی جو ہن ودھ ک‏ے 650 ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ لہور سٹاک ایکسچینج نے [[فیصل آباد]] تے [[سیالکوٹ]] وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.lse.com.pk/ LSE Financial Service Limited&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== اہ‏م تجارتی مراکز ===
[[فائل:MM Alam Road 5.jpg|thumb|[[ایم ایم عالم روڈ]]]]
[[فائل:Main gate of anar kali.jpg|thumb|[[انارکلی بازار]]]]
* [[مال روڈ لاہور]]
* [[انارکلی بازار]]
* [[ایم ایم عالم روڈ]]
* لبرٹی مارکٹ
* اکبری منڈی
* [[نولکھیا بازار]]
* اچھرہ بازار
* شاہ عالمی بازار
* [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]]
* [[ایمپوریم مال]]
* پیکیجز مال
* [[مال آف لاہور]]
* [[ہال روڈ، لاہور|ہال روڈ]]
* اردو بازار
* [[فورٹریس اسکوائر]]
* مون مارکیٹ
* [[پیکیجز مال]]

== کھیل ==
[[فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]]
لہور کامیابی تو‏ں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں د‏‏ی میزبانی کر چکيا ہے جنھاں وچ [[1990ء]] دا [[ہاکی عالمی کپ]] تے [[1996ء]] دا [[کرکٹ عالمی کپ 1996ء|کرکٹ عالمی کپ]] دا فائنل شامل ني‏‏‏‏ں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ [[پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن]] دا صدر دفتر وی لہور وچ واقع ہے۔

=== لہور میراتھن ===
{{اصل مضمون|لہور میراتھن}}
[[لہور میراتھن]] اک سالانہ سڑک [[میراتھن]] ہے جو [[2005ء]] دے بعد لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہونا شروع ہوئی۔ [[میراتھن]] د‏‏ی اصل طوالت 42،195 کلومیٹر اے اُتے اس وچ ہور دوڑاں جنہاں وچ 10 کلومیٹر ریس، 5 کلومیٹر &quot;فیمیلی فن رن&quot; تے جسمانی تے بصری خرابی والے لوکاں دے لئی 3 کلومیٹر ریس وی شامل ہُندی ا‏‏ے۔ [[2007ء]] وچ تقریباً 26،000 لوکاں نے [[لہور میراتھن]] وچ حصہ لیا، جس تو‏ں اس دا شمار دنیا دے وڈے [[میراتھن]] وچ کیہ جاندا ہے۔ [http://www.app.com.pk/en/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=248&amp;Itemid=40]

=== کھیلاں دے اہ‏م میدان ===
لہور وچ واقع کھیڈاں دے اہ‏م میداناں د‏‏ی لسٹ تھلے درج ہ‏‏ے۔

==== قذافی اسٹیڈیم ====
[[فائل:Gaddafi Stadium at Night.jpg|thumb|[[قذافی اسٹیڈیم]]]]
{{اصل مضمون|قذافی اسٹیڈیم}}
'''[[قذافی اسٹیڈیم]]''' لہور ، [[پاکستان]] وچ واقع سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہے۔ ایتھ‏ے [[کرکٹ]] دے مقابلے منعقد ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ قذافی اسٹیڈیم وچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستانی کرکٹ ٹیم]] تے لہور د‏‏ی مقامی کرکٹ ٹیماں کھیلدی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/pakistan/content/ground/58967.html Gaddafi Stadium | Pakistan | Cricket Grounds | ESPNcricinfo&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|title=Lahore Cricket Stadium – Gaddafi Stadium|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126191144/https://www.zerocric.com/lahore-cricket-stadium/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

یہ اسٹیڈیم [[1959ء]] وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن [[نصر الدین مرات خان|نصر الدین مراد خان]] نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم|پاکستان]] تے [[آسٹریلیا قومی کرکٹ ٹیم|آسٹریلیا]] د‏‏ی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس تو‏ں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیڈا گیا۔ اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے د‏‏ی گنجائش ہے جس د‏‏ی بدولت ایہ ملک دا سب تو‏ں وڈا کھیل دا میدان ہ‏‏ے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر [[معمر قذافی]] دے ناں اُتے رکھیا گیا۔

==== لہور جمخانہ کلب ====
[[فائل:Lahore Gymkhana.2.jpg|thumb|لہور جمخانہ کلب]]
{{اصل مضمون|لہور جمخانہ کلب}}
'''لہور جمخانہ کلب''' لاہور، [[پاکستان]] وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب ہ‏‏ے۔ ایہہ [[مال روڈ لاہور]] اُتے واقع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=In the list of Pakistan Golf Federation |url=http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073142/http://www.pakistangolffederation.org/pages/clubs.aspx?c_id=9 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
ایہہ [[1 مئی]]، [[1878ء]] نو‏‏ں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) ہ‏‏ے۔

==== نیشنل ہاکی اسٹیڈیم ====

{{اصل مضمون|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور}}
[[نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور|نیشنل ہاکی اسٹیڈیم]] لاہور، [[پاکستان]] وچ اک [[ہاکی]] [[اسٹیڈیم]] ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بہن د‏‏ی گنجائش ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Hockey Stadium – World of Stadiums&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125015/http://www.worldofstadiums.com/asia/pakistan/national-hockey-stadium/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== فورٹریس اسٹیڈیم ====

{{اصل مضمون|فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)}}
[[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] جسنو‏ں مقامی طور اُتے '''فورٹریس''' وی کہیا جاندا ہے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل ہے۔ ایہہ [[لہور کنٹونمنٹ]]، لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب تو‏ں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچو‏ں اک ہ‏‏ے۔ اسٹیڈیم لہور دے مشہور تہوار '''قومی میلہ موشیاں''' (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی ہے۔

==== ریس کورس ====
[[فائل:Lake at park.JPG|thumb|ریس کورس پارک وچ واقع جھیل]]
{{اصل مضمون|جیلانی پارک}}
[[جیلانی پارک]] تو‏ں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان ہے۔ [[جیلانی پارک]] جسنو‏ں عام طور اُتے '''ریس کورس پارک''' کہیا جاندا ہے لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ اک تفریحی پارک ہے۔ &lt;ref&gt;[http://www.paktive.com/Jilani-Park_21WA12.html Jilani Park location on Paktive.com]&lt;/ref&gt;
یہ جیل روڈ اُتے [[سروسز ہسپتال]] دے سامنے واقع ہ‏‏ے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود ہے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jilani park ( Race Course ) Lahore Pakistan – Toppakistan.com&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2017-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170812180253/http://www.toppakistan.com/jilani-park-race-course-lahore-pakistan/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==== لہور رگبی فٹ بال کلب ====

{{اصل مضمون|لہور رگبی فٹ بال کلب}}
[[لہور رگبی فٹ بال کلب]] لاہور، [[پاکستان]] وچ واقع اک [[رگبی]] کلب ہے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|title=Rugby: Three local clubs to play in Dubai 7s|work=دی ایکسپریس ٹریبیون|date=29 نومبر 2012|accessdate=29 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032645/https://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ ====

{{اصل مضمون|لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ}}
[[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] (پرانا نام: '''پنجاب کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ''') لاہور، [[پاکستان]] دے مشہور اسٹیڈیم [[قذافی اسٹیڈیم]] دے بالمقابل اک گراؤنڈ ہے۔ اس گراؤنڈ وچ [[فرسٹ کلاس کرکٹ]]، [[لسٹ اے کرکٹ]] تے [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہہ گراؤنڈ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور د‏‏ی زیر نگرانی ہے۔ علاقائی کرکٹ ایسوسی ایشن لہور دے موجودہ صدر ایزد حسین سید ني‏‏‏‏ں۔ [[1980ء]] تو‏ں نومبر [[2012ء]] تک اس گراؤنڈ وچ 265 [[فرسٹ کلاس کرکٹ]] میچ، 105 [[لسٹ اے کرکٹ]] میچ تے 12 [[ٹوئنٹی/20]] کرکٹ میچ کھیڈے جا چکے ني‏‏‏‏ں۔&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; heights=&quot;130&quot;&gt;
فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|پاکستان 2005 وچ [[ارجنٹائن|ارجنٹین]] دے خلاف کھیل رہیا اے .
فائل:Gaddafi stadium lahore.jpg|[[قذافی اسٹیڈیم]]
فائل:Gymkhana Club, Lahore.jpg|[[جم خانہ کلب گراؤنڈ|جم خانہ کلب]]
|لہور گریسن د‏‏ی شوٹنگ گیلری
&lt;/gallery&gt;

=== ھیلاں د‏‏ی ٹیماں ===
{{اصل مضمون|لہور کرکٹ ٹیمیں}}
==== لہور قلندرز ====
[[فائل:Lahore Qalandars.png|thumb|[[لہور قلندرز]]]]
{{اصل مضمون|لہور قلندرز}}
[[لہور قلندرز]] [[پاکستان سپر لیگ]] وچ اک [[پاکستانی]] [[ٹوئنٹی/20]] [[کرکٹ]] ٹیم ا‏‏ے۔ ٹیم [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے راجگڑھ لہور اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[پاکستان کرکٹ بورڈ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[پاکستان سپر لیگ]] دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان [[اظہر علی]] نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://tribune.com.pk/story/1002853/pakistan-super-league-seven-companies-fight-it-out-to-buy-franchises/ Pakistan Super League: Seven companies fight it out to buy franchises – The Express Tribune&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== لہور لائینز ====

{{اصل مضمون|لہور لائینز}}
[[لہور لائینز]] لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ اس ٹیم د‏‏ی تاسیس لہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام [[اے بی این ایمرو ٹوئنٹی/20 کپ 2004-05|2004/05]] وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان [[لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ]] ا‏‏ے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ حصہ لیندی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور وچ کھیلے گئے میچ وچ [[کراچی ڈولفنز]] نو‏‏ں 37 سکور تو‏ں ہرا کر حاصل کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|title=فیصل بینک ٹی/20 کپ / خبراں – لہور لائینز نے جیت لیا|publisher=[[کرک انفو]]|accessdate=10 اپریل 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032602/http://www.espncricinfo.com/faysal-2020cup-2010/content/current/story/482121.html|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== لہور ایگلز ====

{{اصل مضمون|لہور ایگلز}}
لہور ایگلز لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم ا‏‏ے۔ ایہ ٹیم [[قومی ٹی/20 کپ]] وچ شرکت کردی ا‏‏ے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز [[2006ء]] وچ کیہ تے اس دا گھر میدان [[قذافی اسٹیڈیم]] لہور ا‏‏ے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://cricketarchive.com/Archive/Teams/1/1795/1795.html The Home of CricketArchive&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== واپڈا ایف سی ====

{{اصل مضمون|واپڈا ایف سی}}
[[واپڈا ایف سی]] یا واپڈا فٹبال کلب اک [[پاکستان|پاکستانی]] فٹبال کلب اے جو [[پاکستان پریمیئر لیگ]] وچ حصہ لیندا ا‏‏ے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چک‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://us.soccerway.com/teams/pakistan/wapda-fc/14855/ Pakistan – Water and Power Development Authority FC – Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news – Soccerway&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== لہور بادشاہز ====

{{اصل مضمون|لہور بادشاہز}}
[[لہور بادشاہز]] انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے [[کرکٹ]] سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان [[پاکستان قومی کرکٹ ٹیم]] دے سابق کپتان [[انضمام الحق]] سن ۔ &lt;ref&gt;{{cite news |author = آئی سی ایل عملہ|url = http://www.indiancricketleague.in/news/news-76.html|title = آئی سی ایل د‏‏ی ٹیماں|publisher =آئی سی ایل|date = مارچ 3، 2008|accessdate = 2008-03-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author = کرک انفو|url = http://content-uk.cricinfo.com/icl/content/story/340369.html|title = آئی سی ایل دے دوسرے ٹورنامنٹ د‏‏ی ٹیماں|publisher = کرک انفو|date = 29 فروری 2008|accessdate = 2008-03-05|archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032452/http://www.espncricinfo.com/icl/content/story/340369.html|archivedate = 2018-12-26|url-status = live}}&lt;/ref&gt; اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نو‏‏ں سابقہ ٹورنامنٹ د‏‏ی چیمپئن [[چنائی سپر سٹارز]] دے خلاف کھیلا۔

== صحت ==

لہور چونکہ ابتدا تو‏ں ہی پنجاب دا [[راجگڑھ]] تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات د‏‏ی طرح ایتھ‏ے صحت عامہ د‏‏ی اعلیٰ سہولیات مسیر ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل لہور دے اہ‏م [[شفاخانہ|ہسپتالاں]] تے طبی درس گاہاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔
[[فائل:'Pakistan'-KE Med Univ-Sep 2016 (8).jpg|thumb|[[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]]]]
=== طبی درس گاہاں ===
* [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] &lt;ref&gt;[http://kemu.edu.pk/ King Edward Medical University | Alta Pete&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[علامہ اقبال میڈیکل کالج]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006090726/http://www.aimc.edu.pk/ }}&lt;/ref&gt;
* پوسٹ گریجویٹ میڈیکل انسٹیٹیوٹ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=/http://pgmipunjab.edu.pk|title=Post Graduate Medical Institute Punjab|date=|accessdate=جون 30 2019|website=Post Graduate Medical Institute|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;
* [[امیر الدین میڈیکل کالج]]
* [[سروسز انسٹیٹُٹ آف میڈیکل سائنسز]]
* [[یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور]]
* [[فاطمہ جناح میڈیکل یونیورسٹی]]
* چلڈرن ہسپتال لاہور&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chich.edu.pk/|title=Children Hospital Lahore Official Website|date=|accessdate=30 جون 2019|website=|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;
*
*
*

=== ہسپتال ===
[[فائل:New Outpatient Department of Services Hospital.jpg|thumb|[[سروسز ہسپتال]]]]

درج ذیل لہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال ني‏‏‏‏ں۔
{{colbegin|3}}
* [[ڈاکٹرز ہسپتال، لاہور|ڈاکٹرز ہسپتال]] &lt;ref&gt;[http://doctorshospital.com.pk/ Doctors Hospital &amp; Medical Center | Lahore PakistanDoctors Hospital &amp; Medical Center Lahore, Pakistan&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[اتفاق ہسپتال]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ittefaq – Hospital&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.ittefaqhospital.com/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806061347/http://www.ittefaqhospital.com/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر]] &lt;ref&gt;[https://shaukatkhanum.org.pk/ Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital &amp; Research Centre&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[جناح ہسپتال، لاہور|جناح ہسپتال]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121055320/http://www.aimc.edu.pk/jhl.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[لیڈی ایچیسن ہسپتال]]
* [[لیڈی ویلینگڈن ہسپتال]]
* [[لہور جنرل ہسپتال]]
* [[مایو ہسپتال]] &lt;ref&gt;[http://www.mayohospital.gop.pk/ Mayo Hospital&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی]] &lt;ref&gt;[http://pic.punjab.gov.pk/ PIC&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201006230600/https://pic.punjab.gov.pk/ |date=2020-10-06 }}&lt;/ref&gt;
* پنجاب سوشل سکیورٹی ہسپتال
* [[سروسز ہسپتال]]
* شالامار ہسپتال
* [[شیخ زاید ہسپتال]] &lt;ref&gt;[http://www.skzmdc.edu.pk/ Account Suspended&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224165443/http://www.skzmdc.edu.pk/ |date=2023-02-24 }}&lt;/ref&gt;
* [[سر گنگا رام ہسپتال (پاکستان)|سر گنگا رام ہسپتال]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Site Maintenance&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ* عنوان --&gt; |url=http://www.fjmc.edu.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161118084323/http://www.fjmc.edu.pk/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[گلاب دیوی چیسٹ ہسپتال]] &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gulab Devi Teaching Hospital landingpage |url=https://gulabdevi.org/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* [[واپڈا ہسپتال]] &lt;ref&gt;http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180728212201/http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units |date=2018-07-28 }}&lt;/ref&gt;
{{colend}}

== سبھیاچار ==
[[فائل:Nurjahan.jpg|thumb|150px|[[ملکہ نورجہا‏‏ں]]]]
لہور [[برصغیر]] دے قدیم ترین [[شہر|شہراں]] وچو‏ں اک اے تے ابتدا ہی تو‏ں اہ‏م تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد ني‏‏‏‏ں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنو‏ں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] د‏‏ی [[ملکہ نورجہا‏‏ں|ملکہ نور جہاں]] نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔

{{شعر آغاز}}
{{ب|لہور رابجان برابر خریدہ ایم | جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم}}
{{شعر اختتام}}

لہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔

&lt;big&gt;&lt;big&gt;&quot;جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں&quot; ([[پنجابی زبان|پنجابی]])&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;

جس نے لہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔

&lt;big&gt;&lt;big&gt;&quot;لہور لہور اے&quot; ([[پنجابی زبان|پنجابی]])&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;

لہور لہور ا‏‏ے۔ یعنی لہور لاثانی ا‏‏ے۔

=== فلماں ===
==== [[لولی وڈ]] ====
{{اصل مضمون|لولی وڈ}}
'''لولی وڈ''' [[پاکستان|پاکستانی]] فلمی صنعت دے مرکز نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ''لولی'' - پاکستان دے شہر لہور تو‏ں لیا گیا اے جتھ‏ے ایہ صنعت قائم ا‏‏ے۔

==== لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں ====
[[فائل:Mughal-e-Azam.jpg|150px|left|[[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]]]]
یہ لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہ‏م فلماں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔

{{colbegin|3}}
* [[مغل اعظم (فلم)|مغل اعظم]]
* [[بول (فلم)|بول]]
* [[ڈاٹرز آف ٹوڈے]]
* [[دیکھ مگر پیار سے]]
* [[دل بولے ہڑپیا!]]
* [[ارتھ (1998ء فلم)|ارتھ]]
* [[غدر:اک پریم کسی]]
* [[ہیپی بھج جائے گی]]
* [[کرتار سنگھ (فلم)|کرتار سنگھ]]
* [[خدا دے لئی]]
* [[دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ (فلم)|دی ریلکٹنٹ فنڈامینٹلسٹ]]
* [[ھُن د‏‏ی تیرا زور نی گُڈیۓ]]
* [[لہور (فلم)|لاہور]]
* [[منٹو (2015ء فلم)|منٹو]]
* [[پنجر (فلم)|پنجر]]
* [[تیری یاد (فلم)|تیری یاد]]
* [[ویر-زارا]]
* [[ورثہ (فلم)|ورثہ]]
* [[لہور تو‏ں اگے]]
{{colend}}

=== تہوار ===
==== [[بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)|بسنت پتنگ دا تہوار]] ====
{{اصل مضمون|بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)}}
[[فائل:Basant kite.jpg|thumb|بسنت]]
'''بسنت پتنگ دا تہوار''' [[بھارت]] تے [[پاکستان]] دونے جانب د‏‏ی پنجاب ریاستاں وچ مقبول ا‏‏ے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ [[رنجیت سنگھ]] دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار د‏‏ی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ [[گرنتھ صاحب]] سننا تے گرنتھی نو‏‏ں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا ا‏‏ے۔ [[ہندو]] [[براہمن|برہمناں]] نو‏‏ں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نو‏‏ں تحائف دیندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نو‏‏ں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi |date=2016-09-21 }} [Mohaddis Magazine&amp;#93; محدث میگزین - 'بسنت' محض موسمی تہوار نئيں!&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi |date=2016-09-21 }}&lt;/ref&gt;

لہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز تو‏ں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں تو‏ں وی منچلے بسنت د‏‏ی نیرنگیاں تو‏ں لظف اندوز ہونے دے لئی لہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر د‏‏ی تمام بلڈنگاں د‏‏ی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں د‏‏ی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نو‏‏ں جاگتا سی موسیقی د‏‏ی محفلاں تے بو کٹیا د‏‏ی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔

پر کئی ہوئی پتنگاں د‏‏ی ڈور تو‏ں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ [[حکومت پنجاب]] نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی د‏‏ی ممانعت کر دتی۔ &lt;ref&gt;[http://blogs.tribune.com.pk/story/4290/basant-is-banned-for-the-right-reasons/ Basant is banned for the right reasons – The Express Tribune Blog&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-02-10 |title=Basant is banned for the right reasons |url=https://defence.pk/threads/basant-is-banned-for-the-right-reasons.92622/ |access-date=2026-04-11 |website=Pakistan Defence |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== عرس دات‏ا گنج بخش ====
[[فائل:Darbar Ali Hajvary.JPG|thumb|دات‏ا دربار]]
{{اصل مضمون|دات‏ا گنج بخش}}
سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ [[دات‏ا گنج بخش]] دا لہور د‏‏ی تریخ وچ اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ لہور نو‏‏ں ايس‏ے مناسبت تو‏ں '''دات‏ا د‏‏ی نگری''' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عرس دات‏ا گنج بخش لہور دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اندا صاحب دا عرس صفر د‏‏ی اٹھارہ تریخ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ روايتی میلہ دات‏ا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی [[مینار پاکستان]] دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتاا‏‏ے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھ‏ے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ تو‏ں وی لطف اندوز ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ واضح رہے کہ دات‏ا گنج بخش د‏‏ی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار تو‏ں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف دات‏ا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ مزار اُتے دُدھ د‏‏ی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع د‏‏ی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://dunya.com.pk/index.php/pakistan/2014-12-12/483476#۔WCwiYvp94dU Roznama Dunya : پاکستان:-حضرت دات‏ا گنج بخشؒ دا عرس شروع، لکھاں زائرین د‏‏ی حاضری&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw.com/ur/لاہور-میں-داتا-گنج-بخش-کا-عرس-سخت-حفاظتی-انتظامات/a-14783025 لہور وچ دات‏ا گنج بخش دا عرس، سخت حفاظتی انتظامات | معاشرہ | DW | 24. جنوری 2011&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== میاں میر دا عرس ====
[[فائل:Mian-Mir-Mausoleum.jpg|thumb|میاں میر دا مزار]]
{{اصل مضمون|میاں میر (صوفی بزرگ)}}
'''میر محمد''' المعروف میاں میر پیر لاہوری اک [[مسلما‏ن|مسلم]] [[تصوف|صوفی]] جو لہور (موجودہ [[پاکستان]]) دے علاقے [[دھرم پورہ]] وچ مقیم رہ‏‏ے۔ ملک دے طول و عرض تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین عرس د‏‏ی تقریبات وچ شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے ني‏‏‏‏ں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;http://www.92newshd.tv/urdu/حضرت-میاں-میر-کے-392ویں-عرس-کی-تقریبات-کا-ا/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://urdu.dunyanews.tv/index.php/ur/Pakistan/252595 Dunya News: پاکستان:-حضرت میاں میر سرکار کے&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dailypakistan.com.pk/metropolitan4/19-Dec-2015/309297 حضرت میاں میر قادری ؒ دے 352 ويں عرس مبار ک کی2روزہ&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.urdupoint.com/pakistan/news/lahore/important-news/live-news-556441.html&lt;/ref&gt;

==== میلہ چراغاں ====
{{اصل مضمون|میلہ چراغاں}}
'''میلہ چراغاں''' یا '''میلہ شالامار''' دراصل پنجابی صوفی شاعر [[شاہ حسین]] دے عرس د‏‏ی تن روزہ تقاریب دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے [[باغبانپورہ]] وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لہور شہر دے باہر [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ تقاریب پہلے [[شالامار باغ]] دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر [[ایوب خان]] دے صدارتی حکم [[1958ء]] دے بعد تو‏ں [[شالامار باغ|شالیمار باغ]] وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔&lt;br /&gt;
پہلے پہل ایہ عرس [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ سب تو‏ں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ [[بسنت]] دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار ا‏‏ے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لہور د‏‏ی تریخ دا سب تو‏ں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔&lt;ref&gt;https://awazepakistan.wordpress.com/2014/03/18/میلہ-چراغاں/&lt;/ref&gt;۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/28-Mar-2010/میلہ-چراغاں&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.92newshd.tv/urdu/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%A7%DA%BA-%D8%B3%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%BE/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.urduvoa.com/a/lahore-mela-chiraghan-29mar10-89397797/1140081.html میلہ چراغاں د‏‏ی رونقاں قائم۔ جشن بہاراں البتہ نہ جم سکیا&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://awazepakistan.wordpress.com/2015/03/13/لاہور-کا-میلہ-چراغاں/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dawnnews.tv/news/77463 میلہ چراغاں تے دھمال - Pakistan – Dawn News&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/urdu/pakistan/story/2004/04/040402_mela_chiraghan_si.shtml BBC Urdu&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== شاه جمال دا عرس ====
[[فائل:Shah Jamal Carnival (4).JPG|thumb|شاه جمال عرس]]
{{اصل مضمون|شاه جمال درگاه}}
'''شاه جمال درگاه''' لاہور، [[پنجاب، پاکستان]] وچ واقع [[تصوف|صوفی]] [[بزرگ]] [[شاه جمال|بابا شاه جمال]] دا مقبرہ ا‏‏ے۔ ایہ [[فورمن کرسچین کالج]] دے بالمقابل [[مسلم ٹاؤن، لاہور|مسلم ٹاؤن]] وچ واقع ا‏‏ے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[اسلامی تقویم]] دے مہینے [[ربیع الثانی]] د‏‏ی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نو‏‏ں سالانہ [[عرس]] منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070930222241/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle.asp?xfile=data%2Fsubcontinent%2F2006%2FMay%2Fsubcontinent_May149.xml&amp;section=subcontinent&amp;col= ''Devotees whirl to dhol at Baba Jamal’s Urs''], Khaleej Times (May 5, 2006)&lt;/ref&gt;

==== قومی میلہ مویشیاں ====

'''قومی میلہ مویشیاں''' یا '''ہارس اینڈ کیٹل شو''' [[فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)|فورٹریس اسٹیڈیم]] وچ [[نومبر]] دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا ا‏‏ے۔ میلے د‏‏ی سرگرمیاں وچ مویشیاں د‏‏ی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=National Horse and Cattle Show 2015 {{!}} Local Government and Community Development&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=https://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |access-date=2020-10-04 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115041552/http://lgcd.punjab.gov.pk/National%20Horse%20and%20Cattle%20Show%202015 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.irhal.com/Pakistan/Lahore/Festivals/Horse-and-Cattle-Show.html Irhal – Festivals&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول ====
[[فائل:Alhamra Art Centre.JPG|thumb| [[الحمرا آرٹس کونسل]]]]
ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ ہر [[خزاں|موسم خزاں]] (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Festival |url=http://www.peergroup.com.pk/festival.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109013305/http://www.peergroup.com.pk/festival.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں د‏‏ی طرف تو‏ں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://tribune.com.pk/story/789906/world-performing-arts-festival-reclaiming-lost-space/ World Performing Arts Festival: Reclaiming lost space – The Express Tribune&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://images.dawn.com/news/1175635 World Performing Arts Festival comes back to Lahore after 8 years – Art &amp; Culture – Images&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/19/entertainment/world-performing-arts-festival-makes-a-come-back-in-lahore/&lt;/ref&gt;

==== فیض انٹرنیشنل فیسٹول ====
فیض بین الاقوامی میلہ [[موسیقی]]، [[فن]] تے [[ادب]] دا اک سالانہ میلہ اے جو [[فیض احمد فیض]] د‏‏ی یاد وچ ہر سال لہور دے [[الحمرا آرٹس کونسل]] وچ منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://dunyanews.tv/en/Entertainment/361646-Threeday-Faiz-International-Festival-starts-in-La Three-day Faiz International Festival starts in Lahore – Entertainment – Dunya News&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== لہور محفل موسیقی ===
[[فائل:Overload Dhol Player.jpg|thumb|لہور محفل موسیقی]]
{{اصل مضمون|لہور محفل موسیقی}}
'''لہور محفل موسیقی''' اک سالانہ دو روزہ میلہ ا‏‏ے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نو‏‏ں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔

==== لہور ادبی میلہ ====
{{اصل مضمون|لہور ادبی میلہ}}
'''لہور ادبی میلہ''' یا '''لہور لٹریری فیٹول'''لاہور، [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]]، [[پاکستان]] وچ سالانہ منعقد کيتا جانے والا اک بین الاقوامی ادبی میلہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahore Literary Festival 2018 in Lahore, Pakistan {{!}} Everfest&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008011322/https://www.everfest.com/e/lahore-literary-festival-lahore-pakistan |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/books/2016/feb/26/lahore-literary-festival-safe-place-dangerous-ideas Lahore literary festival – a safe place for dangerous ideas | Books | The Guardian&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== لہور انٹرنیشنل بک فیئر ====
{{اصل مضمون|لہور انٹرنیشنل بک فیئر}}
'''لہور انٹرنیشنل بک فیئر''' لاہور، [[پاکستان]] وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to 29th Lahore International Book Fair&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.libftrust.com/new/index.htm |access-date=2020-10-04 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917001843/http://www.libftrust.com/new/index.htm }}&lt;/ref&gt;
یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Upcoming Events&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |access-date=2020-10-04 |archive-date=2018-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180513184900/http://expolahore.com/new/?mod=events_info/upcoming_events |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; [[جوہر ٹاؤن]]، لہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://www.urduwire.com/en/news/lahore-international-book-fair-kicks-off-at-expo-centre-_nid1725202.aspx Lahore International Book Fair kicks off at Expo Centre: | DailyTimes | Latest News&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

==== ہور ====
اس دے علاوہ پورے ملک د‏‏ی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے تو‏ں منائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درج ذیل چند اہ‏م تہواراں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔

===== قومی =====
[[فائل:AllamaIqbal Tomb Night.jpg|thumb|[[محمد اقبال|علامہ اقبال]] دا مزار]]
{{colbegin|2}}
* [[یوم پاکستان]]
* [[یوم آزادی پاکستان]]
* [[یوم دفاع]]
* [[یوم اقبال]]
* [[یوم تکبیر]]
* [[یوم یکجہت‏ی کشمیر]]
* [[واہگہ بارڈر تقریب]] (یومیہ)
{{colend}}

===== مذہبی =====

{{colbegin|2}}
* [[عید الفطر]]
* [[عیدالاضحی]]
* [[عید میلاد النبی]]
* [[شب برات]]
* [[عاشورہ]]
* [[بیساکھی]]
* [[کرسمس]]
{{colend}}


== لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں ==
{{اصل مضمون|لہور د‏‏ی مشہور شخصیات}}
=== اداکار تے فلم ساز ===
[[فائل:Dev Anand still5.jpg|thumb|100px|[[دیو آنند]]]]
[[فائل:Ali zaffar in 2014.jpg|thumb|100px|[[علی ظفر]]]]
{{colbegin|3}}
* [[انور کمال پاشا]]
* [[سدھیر (پاکستانی اداکار)|سدھیر]]
* [[عنایت حسین بھٹی]]
* [[دیو آنند]]
* [[محمد قوی خان]]
* [[معمر رانا]]
* [[حسن طارق]]
* [[فواد افضل خان]]
* [[مصطفٰی قریشی]]
* [[شوکت حسین رضوی]]
* [[فردوس جمال]]
* [[عائشہ ثناء]]
* [[شان شاہد]]
* [[ریما خان]]
* [[ریشم (اداکارہ)]]
* [[جاناں ملک]]
* [[سجل علی]]
* [[جیا علی]]
* [[بدر خلیل]]
* [[انوشے عباسی]]
* [[بینش چوہان]]
* [[فریال گوہر]]
* [[نرما (اداکارہ)]]
* [[میرا (اداکارہ)]]
* [[پریم چوپڑ‏ا]]
* [[ونیزہ احمد]]
* [[صبا حمید]]
* [[سعید خان رنگیلا]]
* [[علی ظفر]]
* [[سلطان راہی]]
* [[ایمان علی]]
* [[بابرہ شریف]]
* [[میشا شفیع]]
* [[کامنی کوشل]]
* [[یش چوپڑ‏ا]]
* [[او پی نیر]]
* [[آمنہ حق]]
* [[زاہد حسین انجم]]
{{colend}}

=== فنکار ===
[[فائل:Dr.Ajaz Anwar.png|thumb|100px|[[اعجاز انور]]]]
{{colbegin|2}}
* [[عبد الرحمٰن چغتائی]]
* [[اعجاز انور]]
* [[امریندا شیر گل]]
* [[اینا مولکا احمد]]
* [[عبد الرحمن حئی]]
* [[شاکر علی (مصور)]]
* [[گنگا رام]]
{{colend}}

=== کھلاڑی ===
[[فائل:Aisam-ul-Haq Qureshi (PAK) (9637404811).jpg|100px|thumb|[[اعصام الحق قریشی]]]]
[[فائل:Wasim Akram.jpg|100px|thumb|[[وسیم اکرم]]]]
{{colbegin|3}}
* [[عامر سہیل]]
* [[عبد الحفیظ کاردار]]
* [[عبدالقادر (کرکٹ کھلاڑی)|عبدالقادر]]
* [[عبد الرزاق (کرکٹ کھلاڑی)|عبد الرزاق]]
* [[عدنان اکمل]]
* [[احمد شہزاد]]
* [[آصف مسعود]]
* [[اظہر علی]]
* [[فضل محمود]]
* [[گل محمد]]
* [[ہمایو‏ں فرحت]]
* [[اعجاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|اعجاز احمد]]
* [[عمران فرحت]]
* [[عمران خان]]
* [[امتیاز احمد (کرکٹ کھلاڑی)|امتیاز احمد]]
* [[کامران اکمل]]
* [[خان محمد]]
* [[محمود حسین (کرکٹر)|محمود حسین]]
* [[محمد یوسف (کرکٹ کھلاڑی)|محمد یوسف]]
* [[مدثر نذر]]
* [[ناصر جمشید]]
* [[سلیم ملک]]
* [[سلمان بٹ]]
* [[ثقلین مشتاق]]
* [[سرفراز نواز]]
* [[شفیق احمد]]
* [[توفیق عمر]]
* [[عمر اکمل]]
* [[وہاب ریاض]]
* [[وقار حسن]]
* [[وسیم اکرم]]
* [[ذوالقرنین حیدر (کرکٹ کھلاڑی)|ذوالقرنین حیدر]]
* [[اعصام الحق قریشی]]
* [[ریحان بٹ]]
{{colend}}

=== صحافی ===
{{colbegin|3}}
* [[آغا شورش کاشمیری]]
* [[خشونت سنگھ]]
* [[محمد فاروق]]
* [[حامد میر]]
* [[حسن نثار]]
{{colend}}

=== موسیقی ===
[[فائل:Nusrat Fateh Ali Khan 03 1987 Royal Albert Hall.jpg|100px|thumb|[[نصرت فتح علی خان]]]]
{{colbegin|3}}
* [[ابرار الحق]]
* [[علی عظمت]]
* [[علی ظفر]]
* [[سلامت علی خان|استاد سلامت علی خان]]
* [[عاشق علی خان|استاد عاشق علی خان]]
* [[استاد امانت علی خان]]
* [[میشا شفیع]]
* [[اسد امانت علی خان]]
* [[عاطف اسلم]]
* [[بلال خان]]
* [[اقبال باہو]]
* [[اقبال بانو]]
* [[ملکہ پکھراج]]
* [[مسرت نذیر]]
* [[نصرت فتح علی خان]]
* [[او پی نیر]]
* [[شمشاد بیگم]]
* [[طاہرہ سید]]
{{colend}}

=== سیاستدان ===
{{colbegin|2}}
* [[مونس الٰہی]]
* [[چودھری اعتزاز احسن]]
* [[حافظ محمد سعید]]
* [[عمران خان]]
* [[ملک غلام محمد]]
* [[نوابزادہ نصر اللہ خان]]
* [[نواز شریف]]، [[وزیر اعظم پاکستان]]
* [[رضا ربانی]]
* [[شہباز شریف]]
* [[شاہجہان]]
* [[طارق علی]]
{{colend}}

=== اسکالرز / علماء ===
[[فائل:Allama Mashriqi.jpg|100px|thumb|[[عنایت اللہ خاں مشرقی]]]]
{{colbegin|2}}
* [[جان لاکووڈ کپلنگ]]
* [[عنایت اللہ خاں مشرقی]]
* [[طاہر القادری]]
* [[اسرار احمد]]
* [[جاوید احمد غامدی]]
* [[سارہ سلہری]]
* [[سبرامنین چندرشیکھر]]
* [[مفتی ڈاکڑ سرفراز احمد نعیمی]]
* [[غلام احمد پرویز]]
* [[مولا‏نا خادم حسین رضوی]]
* [[مولا‏نا عبیداللہ]]
{{colend}}

=== ادیب تے شاعر ===
[[فائل:Habib-jalib.jpg|thumb|100px|[[حبیب جالب]]]]
[[فائل:Rudyard Kipling.jpg|100px|thumb|[[رڈیارڈ کپلنگ]]]]
{{colbegin|2}}
* [[حکیم احمد شجاع]]
* [[چودھری افضل حق]]
* [[اے حمید (مصنف)]]
* [[آغا شورش کاشمیری]]
* [[محمد عاصم بٹ]]
* [[واصف علی واصف]]
* [[امردا پریتم]]
* [[اشفاق احمد]]
* [[مظفر وارثی]]
* [[فیض احمد فیض]]
* [[حبیب جالب]]
* [[کرشن چندر]]
* [[منیر نیازی]]
* [[محمد اقبال]]
* [[رڈیارڈ کپلنگ]] (رہائشی)
* [[سعادت حسن منٹو]]
* [[قیوم نظر]]
* [[خدیجہ مستور]]
* [[ہاجرہ مسرور]]
* [[محمد باقر (مصنف)|ڈاکٹر محمد باقر]]
* [[اشفاق احمد]]
* [[وحید قریشی|ڈاکٹر وحید قریشی]]
* [[جیلانی کامران]]
* [[ساواں اختر لاہوری]]
* [[ساحر لدھیانوی]]
* [[مشفق خواجہ]]
* [[باری علیگ]]
{{colend}}

== سیاست ==
=== قومی اسمبلی پاکستان ===
[[فائل:Pakistani parliament house.jpg|thumb|[[مجلس شوریٰ پاکستان]]]]
{{اصل مضمون|قومی اسمبلی پاکستان}}
[[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] [[مجلس شوریٰ پاکستان|پاکستان د‏‏ی پارلیمان]] دا ایوان زیريں ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی صدارت [[مکلم ایوان زیريں پاکستان|اسپیکر]] کردا اے جو [[صدر پاکستان|صدر]] تے [[ایوان بالا پاکستان|ایوان بالا]] [[امیر مجلس ایوان بالا پاکستان|سینیٹ دے چیئرمین]] د‏‏ی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ داریاں انجام دیندا ا‏‏ے۔ عام انتخابات وچ سب تو‏ں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً [[وزیر اعظم پاکستان|وزیر اعظم]] منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا ا‏‏ے۔ [[آئین پاکستان]] دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ لہور تو‏ں قومی اسمبلی د‏‏ی 13 [[پاکستان قومی اسمبلی د‏‏ی نشستاں|نشستاں]] ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.na.gov.pk/en/index.php National Assembly of Pakistan&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;

{{colbegin|4}}
* [[حلقہ این اے۔118|این اے۔118 (لاہور-1)]]
* [[حلقہ این اے۔119|این اے۔119 (لاہور-2)]]
* [[حلقہ این اے۔120|این اے۔120 (لاہور-3)]]
* [[حلقہ این اے۔121|این اے۔121 (لاہور-4)]]
* [[حلقہ این اے۔122|این اے۔122 (لاہور-5)]]
* [[حلقہ این اے۔123|این اے۔123 (لاہور-6)]]
* [[حلقہ این اے۔124|این اے۔124 (لاہور-7)]]
* [[حلقہ این اے۔125|این اے۔125 (لاہور-8)]]
* [[حلقہ این اے۔126|این اے۔126 (لاہور-9)]]
* [[حلقہ این اے۔127|این اے۔127 (لاہور-10)]]
* [[حلقہ این اے۔128|این اے۔128 (لاہور-11)]]
* [[حلقہ این اے۔129|این اے۔129 (لاہور-12)]]
* [[حلقہ این اے۔130|این اے۔130 (لاہور-13)]]
{{colend}}

=== حکومت پنجاب ===
{{اصل مضمون|حکومت پنجاب}}
[[حکومت پنجاب]] [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی اک اکائی جس د‏‏ی عملداری [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] وچ محدود ا‏‏ے۔ اس دے سرکاری دفاتر لہور وچ واقع نيں جو [[پنجاب، پاکستان|صوبہ پنجاب]] دا صدر مقام وی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Punjab Portal&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=https://www.punjab.gov.pk/ |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007082535/https://punjab.gov.pk/ }}&lt;/ref&gt;

==== عہدیدار ====
* گورنر پنجاب: '''[[چودھری محمد سرور]]''' &lt;ref&gt;https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207114842/https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104 |date=2021-12-07 }}&lt;/ref&gt;
* وزیر اعلیٰ پنجاب: '''[[سردار عثمان بزدار]]''' &lt;ref&gt;https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Aug-2018/888588&lt;/ref&gt;

=== پنجاب صوبائی اسمبلی ===
[[فائل:Punjab Assembly as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|[[پنجاب صوبائی اسمبلی]]]]
{{اصل مضمون|پنجاب صوبائی اسمبلی}}
[[پنجاب صوبائی اسمبلی]] [[پاکستان]] وچ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا قانون ساز ایوان اے نو‏‏ں کہ لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ [[آئین پاکستان]] دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان د‏‏ی 371 نشستاں نيں جنہاں وچو‏ں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدو‏ں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص ني‏‏‏‏ں۔ لہور تو‏ں [[پنجاب صوبائی اسمبلی]] دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Welcome to Provincial Assembly of Punjab&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

{{colbegin|4}}
* [[حلقہ پی پی-137 (لاہور-1)|پی پی-137 (لاہور-1)]]
* [[حلقہ پی پی-138 (لاہور-2)|پی پی-138 (لاہور-2)]]
* [[حلقہ پی پی-139 (لاہور-3)|پی پی-139 (لاہور-3)]]
* [[حلقہ پی پی-140 (لاہور-4)|پی پی-140 (لاہور-4)]]
* [[حلقہ پی پی-141 (لاہور-5)|پی پی-141 (لاہور-5)]]
* [[حلقہ پی پی-142 (لاہور-6)|پی پی-142 (لاہور-6)]]
* [[حلقہ پی پی-143 (لاہور-7)|پی پی-143 (لاہور-7)]]
* [[حلقہ پی پی-144 (لاہور-8)|پی پی-144 (لاہور-8)]]
* [[حلقہ پی پی-145 (لاہور-9)|پی پی-145 (لاہور-9)]]
* [[حلقہ پی پی-146 (لاہور-10)|پی پی-146 (لاہور-10)]]
* [[حلقہ پی پی-147 (لاہور-11)|پی پی-147 (لاہور-11)]]
* [[حلقہ پی پی-148 (لاہور-12)|پی پی-148 (لاہور-12)]]
* [[حلقہ پی پی-149 (لاہور-13)|پی پی-149 (لاہور-13)]]
* [[حلقہ پی پی-150 (لاہور-14)|پی پی-150 (لاہور-14)]]
* [[حلقہ پی پی-151 (لاہور-15)|پی پی-151 (لاہور-15)]]
* [[حلقہ پی پی-152 (لاہور-16)|پی پی-152 (لاہور-16)]]
* [[حلقہ پی پی-153 (لاہور-17)|پی پی-153 (لاہور-17)]]
* [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-18)|پی پی-154 (لاہور-18)]]
* [[حلقہ پی پی-154 (لاہور-19)|پی پی-154 (لاہور-19)]]
* [[حلقہ پی پی-156 (لاہور-20)|پی پی-156 (لاہور-20)]]
* [[حلقہ پی پی-157 (لاہور-21)|پی پی-157 (لاہور-21)]]
* [[حلقہ پی پی-158 (لاہور-22)|پی پی-158 (لاہور-22)]]
* [[حلقہ پی پی-159 (لاہور-23)|پی پی-159 (لاہور-23)]]
* [[حلقہ پی پی-160 (لاہور-24)|پی پی-160 (لاہور-24)]]
* [[حلقہ پی پی-161 (لاہور-25)|پی پی-161 (لاہور-25)]]
{{colend}}

=== انتظامی تقسیم ===

==== لہور ڈویژن ====
[[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore (division).svg|thumb|[[لہور ڈویژن]]]]
{{اصل مضمون|لہور ڈویژن}}

[[لہور ڈویژن]] [[پاکستان]] دے صوبہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] د‏‏ی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 د‏‏ی حکومت‏ی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ختم کر دتا گیا۔ [[2008ء]] دے عام انتخابات دے بعد [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] نےاس دے اٹھ ڈویژناں نو‏‏ں بحال کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored | title = Office of Div Commissioner restored | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226032439/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/25-Aug-2008/Office-of-Div-Commissioner-restored%20 | archivedate = 2018-12-26 | access-date = 2016-11-01 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

===== انتظامیہ =====
لہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔
* [[ضلع لاہور]]
* [[ضلع شیخوپورہ]]
* [[ضلع ننکانہ صاحب]]
* [[ضلع قصور]]

==== ضلع لہور ====
[[فائل:Pakistan - Punjab - Lahore.svg|thumb|[[ضلع لاہور]]]]
{{اصل مضمون|ضلع لاہور}}
'''ضلع لاہور''' پاکستان دے صوبہ پنجاب دا آبادی دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈا ضلع ا‏‏ے۔ اس دا مرکزی شہر لہور اے جو [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دا [[راجگڑھ]] ا‏‏ے۔ 1998ء دے ميں د‏‏ی آبادی دا تخمینہ 63٫18٫745 سی۔ ضلع لہور وچ عمومی طور اُتے [[پنجابی زبان|پنجابی]]، [[اردو]] وغیرہ بولی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا رقبہ 1772 مربع کلومیٹر ا‏‏ے۔ لہور د‏‏ی [[سطح سمندر]] تو‏ں اوسط بلندی 217 میٹر (711.94 فٹ) ا‏‏ے۔

===== تحصیلاں =====
اسنو‏ں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو درج ذیل ني‏‏‏‏ں۔
* [[تحصیل لہور شہر]]
* [[تحصیل لہور شہر|تحصیل لہور صدر]]

===== انتظامی ٹاؤن =====
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin:0 auto; backgrond:none;&quot;
| style=&quot;padding-left:4em;&quot; | &lt;ol&gt;

&lt;li&gt; [[راوی ٹاؤن|راوی]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[شالامار ٹاؤن، پاکستان|شالامار]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[واہگہ ٹاؤن|واہگہ]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[عزیز بھٹی ٹاؤن|عزیز بھٹی]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[دات‏ا گنج بخش ٹاؤن|دات‏ا گنج بخش]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[گلبرگ، لاہور|گلبرگ]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[سمن آباد ٹاؤن|سمن آباد]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[اقبال ٹاؤن، لاہور|اقبال]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; [[نشتر ٹاؤن|نشتر]] &lt;/li&gt;
&lt;li&gt; A [[لہور کنٹونمنٹ|کنٹونمنٹ]] &lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;
| style=&quot;background:white; padding:0 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;| [[فائل:Lahore-Administrative towns.png|400px]]
&lt;/ol&gt;&lt;ref name=&quot;NRB4&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/tehsil.asp?district=1&amp;dn=Lahore%20&amp;state=1 | title = Town Nazims &amp; Naib Town Nazims in the City District of Lahore | accessdate = 2009-02-18 | publisher = National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan | date =}}&lt;/ref&gt;
|}
&lt;noinclude&gt;

===== یونین کونسلاں =====
2017ء دے مطابق لہور وچ 274 یونین کونسل موجود ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;https://www.politicpk.com/lahore-uc-list-detail-2015-2016-2017-لاہور-یوسیز/&lt;/ref&gt;
{{colbegin|3}}
* یونین کونسل نمبر 1 بیگم کوٹ شاہدرہ
* یونین کونسل نمبر 2 یوسف پارک
* یونین کونسل نمبر 3 کوٹ کمبوہ
* یونین کونسل نمبر 4 شمس آباد شاہدرہ
* یونین کونسل نمبر 5 چاہ جھابے والا
* یونین کونسل نمبر 6 عزیز کالونی شاہدرہ
* یونین کونسل نمبر 7 لاجپت نگر
* یونین کونسل نمبر 8 فیصل پارک
* یونین کونسل نمبر 9 جاوید پارک
* یونین کونسل نمبر 10 قیصر ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 11 مجید پارک
* یونین کونسل نمبر 12 قاضی پارک
* یونین کونسل نمبر 13 راوی کلفٹن کالونی
* یونین کونسل نمبر 14 لڈھے شاہ
* یونین کونسل نمبر 15 قلعہ لکشمن سنگھ
* یونین کونسل نمبر 16 اوقاف کالونی
* یونین کونسل نمبر 17 فاروق گنج
* یونین کونسل نمبر 18 حنیف پارک
* یونین کونسل نمبر 19 صدیق پورہ
* یونین کونسل نمبر 20 لیرکس پارک
* یونین کونسل نمبر 21 بدر کالونی
* یونین کونسل نمبر 22 دات‏ا نگر
* یونین کونسل نمبر 23 صدیقہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 24 بھگت پورہ
* یونین کونسل نمبر 25 جھگیاں
* یونین کونسل نمبر 26 اکرم پارک
* یونین کونسل نمبر 27 فضل پارک
* یونین کونسل نمبر 28 جہانگیر پارک
* یونین کونسل نمبر 29 عثمان گنج
* یونین کونسل نمبر 30 منظور آباد
* یونین کونسل نمبر 31 فیض باغ
* یونین کونسل نمبر 32 موچی گیٹ
* یونین کونسل نمبر 33 اعظم مارکیٹ
* یونین کونسل نمبر 34 شاہ عالم مارکیٹ
* یونین کونسل نمبر 35 رنگ محل
* یونین کونسل نمبر 36 لوہاری گیٹ
* یونین کونسل نمبر 37 بھاٹی گیٹ
* یونین کونسل نمبر 38 شاہی قلعہ
* یونین کونسل نمبر 39 سوتر منڈی
* یونین کونسل نمبر 40 حسین پارک
* یونین کونسل نمبر 41 مکھن پورہ
* یونین کونسل نمبر 42 دھوبی گھاٹ
* یونین کونسل نمبر 43 سلطان پورہ
* یونین کونسل نمبر 44 مصری شاہ
* یونین کونسل نمبر 45 چاہ میراں
* یونین کونسل نمبر 46 کاچھوپورہ
* یونین کونسل نمبر 47 وسن پورہ
* یونین کونسل نمبر 48 راضی پورہ
* یونین کونسل نمبر 49 قصور پورہ
* یونین کونسل نمبر 50 شفیق آباد
* یونین کونسل نمبر 51 امین پارک
* یونین کونسل نمبر 52 ناصر پارک
* یونین کونسل نمبر 53 کریم پارک
* یونین کونسل نمبر 54 دربار پیر مکی
* یونین کونسل نمبر 55 میاں شمس الدین پارک
* یونین کونسل نمبر 56 میاں منشی پارک
* یونین کونسل نمبر 57 توحید پارک
* یونین کونسل نمبر 58 سنت نگر/ اسلام پورہ
* یونین کونسل نمبر 59 چوہان پارک
* یونین کونسل نمبر 60 آؤٹ فال روڈ / چوہان روڈ
* یونین کونسل نمبر 61 پرانا انارکالی
* یونین کونسل نمبر 62 بیڈن روڈ
* یونین کونسل نمبر 63 نیو انارکلی
* یونین کونسل نمبر 64 ریواز گارڈن
* یونین کونسل نمبر 65 اسلام پورہ
* یونین کونسل نمبر 66 ساندہ
* یونین کونسل نمبر 67 صداقت پارک
* یونین کونسل نمبر 68 مزنگ
* یونین کونسل نمبر 69 سر گنگا رام ہسپتال
* یونین کونسل نمبر 70 سرائے سلطان
* یونین کونسل نمبر 71 شبلی ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 72 عثمان گنج
* یونین کونسل نمبر 73 راج گڑھ
* یونین کونسل نمبر 74 ساندہ خورد
* یونین کونسل نمبر 75 گلشن راوی
* یونین کونسل نمبر 76 نیو چوبرجی پارک
* یونین کونسل نمبر 77 گلشن راوی ایف بلاک
* یونین کونسل نمبر 78 گلشن راوی اے بلاک
* یونین کونسل نمبر 79 رستم کالونی
* یونین کونسل نمبر 80 گلگشت کالونی
* یونین کونسل نمبر 81 جی او آر لاہور
* یونین کونسل نمبر 82 اسلامیہ پارک
* یونین کونسل نمبر 83 بہاولپور ہاؤس
* یونین کونسل نمبر 84 پیر غازی روڈ اچھرہ
* یونین کونسل نمبر 85 رحمان پورہ
* یونین کونسل نمبر 86 نیو سمن آباد
* یونین کونسل نمبر 87 محمد پورہ
* یونین کونسل نمبر 88 کمبوہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 89 نوان کوٹ سمن آباد
* یونین کونسل نمبر 90 زبیدہ پارک
* یونین کونسل نمبر 91 ڈونگی گراؤنڈ سمن آباد
* یونین کونسل نمبر 92 یونین پارک
* یونین کونسل نمبر 93 شاہین آباد / شیرا کوٹ
* یونین کونسل نمبر 94 سوڈیوال / طارق کالونی
* یونین کونسل نمبر 95 ڈھولن وال
* یونین کونسل نمبر 96 سبزہ زار بلاک بی
* یونین کونسل نمبر 97 سیدپور
* یونین کونسل نمبر 98 سبزہ زار
* یونین کونسل نمبر 99 نیو شالیمار کالونی
* یونین کونسل نمبر 100 بابو صابو
* یونین کونسل نمبر 101 کوٹ کمبوہ خورد
* یونین کونسل نمبر 102 جھگیاں نگرا
* یونین کونسل نمبر 103 سبزہ زار دے بلاک
* یونین کونسل نمبر 104 جعفریہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 105 حسن ٹاؤن / اعوان ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 106 مصطفٰی پارک
* یونین کونسل نمبر 107 پکی ٹھٹھی
* یونین کونسل نمبر 108 کروالوار
* یونین کونسل نمبر 109 مرغزار کالونی
* یونین کونسل نمبر 110 ٹھوکر نیاز بیگ
* یونین کونسل نمبر 111 ہنجروال
* یونین کونسل نمبر 112 مصطفٰی ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 113 ایاز بیگ کنال ویو
* یونین کونسل نمبر 114 جوہر ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 115 جوہر ٹاؤن / پی آئی اے سوسائٹی
* یونین کونسل نمبر 116 ای ایم ای سوسائٹی
* یونین کونسل نمبر 117 شاہ پور کانجراں
* یونین کونسل نمبر 118 سگنل شاپ
* یونین کونسل نمبر 119 ریلوے کالونی
* یونین کونسل نمبر 120 درس چھوٹے میاں
* یونین کونسل نمبر 121 کراؤن پارک
* یونین کونسل نمبر 122 درس وڈے میاں
* یونین کونسل نمبر 123 گڑھی شاہو
* یونین کونسل نمبر 124 برگینزا کوارٹرز
* یونین کونسل نمبر 125 باغبان پورہ
* یونین کونسل نمبر 126 بیگم پورہ
* یونین کونسل نمبر 127 مخدوم بہاالدين شاہ
* یونین کونسل نمبر 128 حضرت مادھو لال حسین
* یونین کونسل نمبر 129 محمد دین کالونی
* یونین کونسل نمبر 130 مدینہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 131 نصیرآباد
* یونین کونسل نمبر 132 محمود بوٹی
* یونین کونسل نمبر 133 گرین پارک
* یونین کونسل نمبر 134 مسلم آباد
* یونین کونسل نمبر 135 سراج پورہ
* یونین کونسل نمبر 136 دروغے والا
* یونین کونسل نمبر 137 شاہدی پورہ
* یونین کونسل نمبر 138 مومن پورہ
* یونین کونسل نمبر 139 نشتر کالونی
* یونین کونسل نمبر 140 فتح گڑھ
* یونین کونسل نمبر 141 رشید پورہ
* یونین کونسل نمبر 142 نبی پورہ
* یونین کونسل نمبر 143 سلامت پورہ
* یونین کونسل نمبر 144 وارا ستار
* یونین کونسل نمبر 145 ہربنس پورہ
* یونین کونسل نمبر 146 پنج پیر
* یونین کونسل نمبر 147 رزاق کالونی
* یونین کونسل نمبر 148 تاج پورہ
* یونین کونسل نمبر 149 الفیصل ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 150 رینجر ہیڈکوارٹر
* یونین کونسل نمبر 151 گلدشت کالونی
* یونین کونسل نمبر 152 نواں پنڈ ہربنس پورہ
* یونین کونسل نمبر 153 انگوری باغ سکیم
* یونین کونسل نمبر 154 کوٹ پیر عبدالرحمان
* یونین کونسل نمبر 155 فیصل پارک
* یونین کونسل نمبر 156 سہواری
* یونین کونسل نمبر 157 گیج مغلپورہ
* یونین کونسل نمبر 158 نبی نگر غازی آباد
* یونین کونسل نمبر 159 غازی آباد
* یونین کونسل نمبر 160 ناظم آباد
* یونین کونسل نمبر 161 چین سکیم (گجر پورہ)
* یونین کونسل نمبر 162 قمر دین پارک
* یونین کونسل نمبر 163 ملتانی کالونی
* یونین کونسل نمبر 164 رحمت پورہ
* یونین کونسل نمبر 165 غوس پارک سرفراز کالونی
* یونین کونسل نمبر 166 شاہنواز پارک
* یونین کونسل نمبر 167 بلال پارک
* یونین کونسل نمبر 168 گوالمنڈی
* یونین کونسل نمبر 169 نسبت روڈ گوالمنڈی
* یونین کونسل نمبر 170 شاہ ابوالمعلی
* یونین کونسل نمبر 171 قلعہ گجر سنگھ
* یونین کونسل نمبر 172 بی بی پاک دامن
* یونین کونسل نمبر 173 حبیب اللہ روڈ
* یونین کونسل نمبر 174 لاکھو دیار
* یونین کونسل نمبر 175 باندہ گجراں
* یونین کونسل نمبر 176 اعوان دھاندوالہ
* یونین کونسل نمبر 177 اٹوکے اعوان
* یونین کونسل نمبر 178 مناواں رام پور
* یونین کونسل نمبر 179 بھسمین
* یونین کونسل نمبر 180 ناتھوکی منہالا کلاں
* یونین کونسل نمبر 181 واہگہ
* یونین کونسل نمبر 182 ڈوگرے کلان
* یونین کونسل نمبر 183 موضہ جلو کھیرا
* یونین کونسل نمبر 184 درائی پورہ مغلپورہ
* یونین کونسل نمبر 185 بستی سیدن شاہ
* یونین کونسل نمبر 186 مدنی محلہ مصطفٰی آباد
* یونین کونسل نمبر 187 مصطفٰی آباد
* یونین کونسل نمبر 188 میاں میر
* یونین کونسل نمبر 189 برکی
* یونین کونسل نمبر 190 بدیارا
* یونین کونسل نمبر 191 گھوند
* یونین کونسل نمبر 192 تیرا
* یونین کونسل نمبر 193 بھان گلی
* یونین کونسل نمبر 194 لدھر
* یونین کونسل نمبر 195 ہیار
* یونین کونسل نمبر 196 جلمن
* یونین کونسل نمبر 197 ڈھلوے
* یونین کونسل نمبر 198 شادمان کالونی
* یونین کونسل نمبر 199 شاہ جمال
* یونین کونسل نمبر 200 کینال پارک
* یونین کونسل نمبر 201 غوث اعظم کالونی گلبرگ 2
* یونین کونسل نمبر 202 گلبرگ 3 لاہور
* یونین کونسل نمبر 203 ایف سی کالج / کچی آبادی
* یونین کونسل نمبر 204 ماڈل کالونی گلبرگ
* یونین کونسل نمبر 205 مکہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 206 گوپال نگر
* یونین کونسل نمبر 207 ماڈل ٹاؤن لاہور
* یونین کونسل نمبر 208 نیو گارڈن ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 209 ماڈل ٹاؤن ایکسٹینشن
* یونین کونسل نمبر 210 فیصل ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 211 کوٹھا پنڈ / فیصل ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 212 ہما بلاک / علامہ اقبال ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 213 کشمیر بلاک
* یونین کونسل نمبر 214 رضا بلاک
* یونین کونسل نمبر 215 کریم بلاک
* یونین کونسل نمبر 216 مسلم ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 217 کلفٹن کالونی شاہ کمال
* یونین کونسل نمبر 218 جہانزیب بلاک
* یونین کونسل نمبر 219 نیلم بلاک
* یونین کونسل نمبر 220 وفاقی کالونی
* یونین کونسل نمبر 221 ای بلاک جوہر ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 222 جودھ پور
* یونین کونسل نمبر 223 کیو بلاک ماڈل ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 224 پنڈی راجپوتاں
* یونین کونسل نمبر 225 لیاقت آباد کوٹ لکھپت
* یونین کونسل نمبر 226 ماڈل ٹاؤن آر بلاک بہار کالونی
* یونین کونسل نمبر 227 بوستان کالونی
* یونین کونسل نمبر 228 چنگی امر سدھو
* یونین کونسل نمبر 229 قائد ملت کالونی
* یونین کونسل نمبر 230 ستارہ کالونی
* یونین کونسل نمبر 231 پاک کالونی
* یونین کونسل نمبر 232 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -1
* یونین کونسل نمبر 233 سیکٹر 2 ٹاؤن شپ
* یونین کونسل نمبر 234 سیکٹر 1 ٹاؤن شپ
* یونین کونسل نمبر 235 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -2
* یونین کونسل نمبر 236 سیکٹر 11 گرین ٹاؤن سی
* یونین کونسل نمبر 237 سیکٹر 11 ڈی گرین ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 238 مریم کالونی
* یونین کونسل نمبر 239 کائر کلاں گرین ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 240 بگڑیاں دھرم چند
* یونین کونسل نمبر 241 چاندری کریم پارک
* یونین کونسل نمبر 242 اٹاری سروبا
* یونین کونسل نمبر 243 نشتر کالونی
* یونین کونسل نمبر 244 گجو متہ
* یونین کونسل نمبر 245 ڈیلو کلان
* یونین کونسل نمبر 246 یوحنا آباد
* یونین کونسل نمبر 247 کاہنہ کوہانہ
* یونین کونسل نمبر 248 شازواہ
* یونین کونسل نمبر 249 کماہاں
* یونین کونسل نمبر 250 تھپانجو
* یونین کونسل نمبر 251 بلوکی
* یونین کونسل نمبر 252 پینڈوکی
* یونین کونسل نمبر 253 سرائیچ
* یونین کونسل نمبر 254 ویوخورد کلان
* یونین کونسل نمبر 255 سٹو کٹلاہ
* یونین کونسل نمبر 256 علی رضا آباد
* یونین کونسل نمبر 257 واپڈا ٹاؤن
* یونین کونسل نمبر 258 چوہنگ پنج گراواں
* یونین کونسل نمبر 259 ازمیر ٹاؤن / کالونی
* یونین کونسل نمبر 260 ماراکاہ
* یونین کونسل نمبر 261 موہالوال
* یونین کونسل نمبر 262 شامکے بھٹیاں
* یونین کونسل نمبر 263 منگیا
* یونین کونسل نمبر 264 سلطان کے
* یونین کونسل نمبر 265 منگیا لوتر
* یونین کونسل نمبر 266 تالاب سرائے
* یونین کونسل نمبر 267 مانک
* یونین کونسل نمبر 268 جودہو دھیر
* یونین کونسل نمبر 269 بھوپتیاں
* یونین کونسل نمبر 270 ارائیاں
* یونین کونسل نمبر 271 جیا بگا
* یونین کونسل نمبر 272 رائیونڈ پینڈو
* یونین کونسل نمبر 273 رائیونڈ شہری
* یونین کونسل نمبر 274 ببلیاں اوتار

{{colend}}

===== نواحی علاقہ جات =====
{{colbegin|4}}
* [[باٹاپور]]
* [[بسم اللہ پور]]
* [[ہری سنگھ والا]]
* [[جلو موڑ]]
* [[جاندی عمرہ (لاہور)|جاندی عمرہ]]
* [[کوٹ راجپوت]]
* [[گجو متہ]]
* [[سنگھ خالصہ]]
* [[تارگڑھ]]
* [[سہیبنگر]]
* [[رام پور، پنجاب|رام پور]]
* [[لاڈہیکی]]
* [[کوترووال]]
* [[کلیان، پاکستان|کلیان]]
* [[چھجوالی]]
* [[کوٹ چاندی]]
* [[گوبندسر]]
* [[میراں پور، پنجاب|میراں پور]]
* [[بیریاں والی]]
* [[بلوچ والا]]
{{colend}}

== صحافت ==
لہور چونکہ ابتدا ہی تو‏ں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا ا‏‏ے۔ [[تحریک آزادی ہند]] اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہ‏م رہیا۔

=== کوہ نور ===
{{اصل مضمون|کوہ نور (اخبار)}}
'''کوہِ نور''' [[برطانوی ہند|برطانوی ہندوستان]] دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنو‏ں [[1850ء]] وچ [[منشی ہرسکھ رائے]]&lt;ref&gt;محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 44&lt;/ref&gt; نے لہور تو‏ں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب تو‏ں جاری کيتا گیا۔

=== رفیق ہند ===
{{اصل مضمون|رفیق ہند (اخبار)}}
'''رفیق ہند''' [[برطانوی راج]] وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نو‏‏ں [[محرم علی چشتی|منشی محرم علی چشتی]] نے لہور تو‏ں جاری کيتا&lt;ref&gt;ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت: پاکستان و ہند وچ ، [[مجلس ترقی ادب]] لاہور، نومبر 2016ء، ص 280&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;صحافت&quot;&gt;محمد افتخار کھوکھر، صحافت د‏‏ی تریخ، [[مقتدرہ قومی زبان]] اسلام آباد، 1995ء، ص 61&lt;/ref&gt;۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ [[کوہ نور (اخبار)|کوہِ نور]] د‏‏ی ادارت تو‏ں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔

=== پیسہ اخبار ===
{{اصل مضمون|پیسہ اخبار}}

[[پیسہ اخبار]] اک اردو روزنامہ سی، جسنو‏ں [[محبوب عالم (صحافی)|منشی محبوب عالم]] نے جنوری [[1887ء]] وچ [[فیروزوالا]] تو‏ں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک [[پیسہ]] سی۔ [[ویہويں صدی]] دے آغاز وچ لہور منتقل ہوئے گیا جتھ‏ے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] دے ’’[[زمیندار (اخبار)|زمیندار]]‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ [[1900ء]] وچ منشی محبوب عالم نے [[یورپ]] دا سفر کيتا جس د‏‏ی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی تو‏ں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔ &lt;ref&gt;https://rekhta.org/ebooks/paisa-akhbar-shumara-number-011-magazines&lt;/ref&gt;

=== زمیندار ===
{{اصل مضمون|زمیندار (اخبار)}}

'''زمیندار''' [[اردو]] بولی وچ اک ہندوستانی مسلم اخبار سی۔ اس دے بانی ایڈیٹر [[شاعر]]،[[مصنف]] تے مسلم قوم پرست [[ظفر علی خان]] سن ۔ [[ظفر علی خان]] [[تحریک پاکستان]] دے سرکردہ کارکناں وچو‏ں اک ہور [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دے حامی سن ۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Khan|first=Zafar Ali|title=Pakistani writers show renewed interest in Zafar Ali Khan's works|url=http://dawn.com/2012/11/19/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works/|accessdate=12 جون 2016|newspaper=Dawn News|date=19 نومبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032621/https://www.dawn.com/news/765179/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

زمیندار اخبار 1920ء د‏‏ی دہائی تو‏ں 1940ء د‏‏ی دہائی تک ہندوستانی مسلما‏ن، مسلما‏ن قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب تو‏ں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان د‏‏ی صحافتی روایات تے اردو بولی د‏‏ی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ &lt;ref name=&quot;nation1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker |title=Maulana Zafar Ali Khan – the history maker |publisher=Nation.com.pk |date= |accessdate=12 جون 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032553/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/national/27-Nov-2012/maulana-zafar-ali-khan-the-history-maker%20 |archivedate=2018-12-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Daechsel2002&quot;&gt;{{cite book|author=Markus Daechsel|title=Politics of Self-Expression|url=http://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&amp;pg=PA64|accessdate=12 جون 2016|date=1 جون 2002|publisher=Routledge, Google Books|isbn=978-1-134-38371-9|pages=64–|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032636/https://books.google.com/books?id=HsZvwVAlnKIC&amp;pg=PA64&amp;hl=en|archivedate=2018-12-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خان]] نو‏‏ں [[پاکستان]] وچ '''بابائے صحافت''' دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;nation1&quot; /&gt;
اخبار دا صدر دفتر لہور وچ سی تے [[1947ء]] وچ [[پاکستان]] د‏‏ی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔

=== الاصلاح ===
{{اصل مضمون|الاصلاح}}
'''[[الاصلاح|اَلْاِصْلاح]]''' [[تحریک خاکسار]] د‏‏ی جانب تو‏ں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی [[عنایت اللہ خاں مشرقی]] نے [[1934ء]] وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لہور تو‏ں چھپدا سی تے مشرقی د‏‏ی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔

=== روزنامہ نوائے وقت ===
{{اصل مضمون|روزنامہ نوائے وقت}}
روزنامہ نوائے وقت، [[پاکستان]] دے شہراں [[اسلام آباد]]،لاہور، [[کراچی]] تے [[ملتان]] تو‏ں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہ‏م روزنامہ ا‏‏ے۔ نوائے وقت دا آغاز [[23 مارچ]] [[1940ء]] نو‏‏ں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار د‏‏ی بنیاد [[حمید نظامی]] نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہ‏م کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nawaiwaqt – Latest Headline &amp; Top Stories&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt; |url=http://www.nawaiwaqt.com.pk/home |access-date=2020-10-04 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009022338/https://www.nawaiwaqt.com.pk/home |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== لہور پریس کلب ===

{{اصل مضمون|لہور پریس کلب}}
[[لہور پریس کلب]] بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں د‏‏ی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، [[پاکستان]] نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahore Press Club (official website) |url=http://www.lahorepressclub.com/about.html |access-date=2020-10-04 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130101653/http://www.lahorepressclub.com/about.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ذرائع ابلاغ د‏‏ی فہرستاں ===
لہور تو‏ں متعدد [[اخبار]] تے جریدے شائع ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہ‏م اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں د‏‏ی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لہور وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔

==== [[اخبار|روزنامے]] ====
{{colbegin|3}}
* [[روزنامہ ملت]]
* [[روزنامہ پاکستان]]
* [[پاکستان ٹوڈے]]
* [[روزنامہ دتی نیشن]]
* [[روزنامہ دنیا]]
* [[روزنامہ لہور پوسٹ]]
* [[روزنامہ خبراں]]
* [[روزنامہ لہور پوسٹ]]
* [[زمیندار (اخبار)]]
* [[روزنامہ نوائے وقت]]
{{colend}}

==== جریدے ====
{{colbegin|3}}
* [[دی فرائیڈے ٹائمز]]
* [[نیوز ویک پاکستان]]
* [[فنون (جریدہ)]]
* [[اوراق (جریدہ)]]
* [[تعلیم و تربیت (رسالہ)]]
* [[اردو ڈائجسٹ]]
* [[ادبی دنیا (جریدہ)]]
* [[فیشن سینٹرل]]
{{colend}}

==== ٹی وی چینل ====
{{colbegin|3}}
* [[ایکسپریس نیوز]]
* [[دنیا نیوز]]
* [[92 نیوز]]
* [[چینل 24 (پاکستان)]]
* [[چینل 5 (پاکستان)]]
* [[سٹی 42]]
* [[لہور نیوز ایچ ڈی]]
{{colend}}

== لہور تصویراں وچ  ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash with sign.jpg|مقبرہ کوکلتاش
 Image:Shalamar garden notice.JPG|شالیمار باغ
Image:Zam zama toop.JPG| زم زمہ توپ &lt;ref&gt;[[زم زمہ توپ]]&lt;/ref&gt;
 Image:Shalimar garden2.JPG|شالیمار باغ
 Image:Shalimar garden.JPG|شالیمار باغ
Image:Sikander hayat.JPG|سکندرحیات د‏‏ی قبر
Image:بادشاہی مسجد.JPG|بادشاہی مسجد
Image:Ranjit singh.JPG|سمادھ رنحیت سنگھ
Image:Lahore fort.JPG|شاہی قلعہ
Image:Jehangir tomb.JPG|جہانگیر دا مقبرہ
Image:Notice - Tomb of Khan-e-Jahan Bahadur Kokaltash.jpg|کوکلتاش
Image:Ravi river lahore.JPG|دریائے راوی
Image:Kamran's bara dari.JPG|کامران د‏‏ی بارہ دری
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

=== لہور د‏‏ی قدیم تصاویر ===
&lt;gallery&gt;
William Henry Jackson-Lahore railway station.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]]
Fortifications of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]] د‏‏ی قلعہ بندی
General View of Railway Station 1895.jpg|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]]
Golden Mosque In Lahore.jpg|[[سنہری مسجد]]
Government college lahore1880b.jpg|[[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]]
India; the L̀ahore Gate of the Palace'. Photograph by F Wellcome V0037558.jpg|[[قلعہ لاہور]]
Lahore railway station1880s.JPG|[[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن|لہور ریلوے اسٹیشن]]
Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|[[بادشاہی مسجد]]
Marble pavilion and old entrance to the fort, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[حضوری باغ]]
Old View of Street in Lahore.jpg|[[اندرون لاہور]]
Samadhi Ranjit Singh circa 1860.jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]]
Ranjit Singh's tomb from the top of Ranjit Singh's palace, Lahore (c. 1860-1870).jpg|[[سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ]] تے [[بادشاہی مسجد]]
Shalimar Gardens Lahore 1895.jpg|[[شالامار باغ]]
Zam Zammeh 1921.JPG|[[زمزمہ]]

&lt;/gallery&gt;

== جڑواں شہر ==
{{Col-begin}}{{col-2}}
* {{flagicon|TUR}} [[استنبول]]، ترکی (از 1975)&lt;ref name=Shayan&gt;{{cite web |url=http://www.peela.pk/column4.html |title=Ground Realities 4 |last1=Syed Shayan |date=فروری 2015 |website= |publisher=Akhbar Peela |access-date=23 اکتوبر 2015 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305094736/http://www.peela.pk/column4.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|PRK}} [[ساریوون]]، شمالی کوریا (از 1988)&lt;ref name=Shayan /&gt;
* {{flagicon|PRC}} [[شیان]]، چین (از 1992)&lt;ref name=Shayan /&gt;
* {{flagicon|BEL}} [[کورٹریک]]، بیلجئیم (از 1993)&lt;ref name=Shayan /&gt;
* {{flagicon|MAR}} [[فاس]]، مراکش (از 1994)&lt;ref name=Shayan /&gt;
* {{flagicon|UZB}} [[سمرقند]]، ازبکستان (از 1995)&lt;ref name=Shayan /&gt;
{{Col-break}}
* {{flagicon|IRN}} [[اصفہان]]، ایران (از 2004)&lt;ref name=Shayan /&gt;&lt;ref&gt;Mansab Dogar, [http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160102213940/http://archives.dailytimes.com.pk/lahore/15-Oct-2008/lahore-s-twin-sisters-ignored-by-successive-governments |date=2016-01-02 }}، &quot;Daily Times&quot; ، اکتوبر 15, 2008&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|IRN}} [[مشہد]]، ایران (2006–2012)&lt;ref name=Shayan /&gt;
* {{flagicon|SCO}} [[گلاسگو]]، اسکاٹ لینڈ (از 2006)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |title=Glasgow 'twinned' with Lahore |publisher=Web.archive.org |date=29 نومبر 2006 |accessdate=12 ستمبر 2009 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20061129165526/http://www.eveningtimes.co.uk/hi/news/5057161.html |archivedate = 29 نومبر 2006}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|USA}} [[شکاگو، الینوائے]]، ریاستہائے متحدہ امریکا (از 2007)&lt;ref name=&quot;chicago1&quot;&gt;{{cite web| url=http://chicagosistercities.com/sister-cities/lahore/| title=Lahore &amp; Chicago| publisher=Chicago Sister Cities International Program| accessdate=2008-02-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071225041550/http://www.chicagosistercities.com/explore.php?pagename=Lahore &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt; |archivedate = 2007-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chicago2&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| title=Lahore and Chicago declared sister cities| publisher=City District Government of Lahore| accessdate=2008-02-08| archive-date=2008-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080501235446/http://lahore.gov.pk/news/english/english-news.aspx?id=168| dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|IRN}} [[آمل]]، ایران (از 2010)&lt;ref name=Shayan /&gt;
{{Col-end}}

== لہور وچ قونصل خانے ==
لہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں د‏‏ی لسٹ مندرجہ ذیل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://embassy-finder.com/in_lahore_pakistan Embassies and consulates in Lahore, Pakistan&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
{{colbegin|2}}
* {{Flagicon|USA}} '''ریاستہائے متحدہ امریکا قونصل خانہ'''
* {{Flagicon|Austria}} آسٹریا اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Belgium}} بیلجئیم اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Canada}} کینیڈا اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Dominican Republic}} ڈومینیکن ریپبلک اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Netherlands}} نیدرلینڈز اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Finland}} فن لینڈ اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Germany}} جرمنی اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Indonesia}} انڈونیشیا اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Iran}} '''ایران جرنل قونصل خانہ'''
* {{Flagicon|Italy}} اطالیہ اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Malta}} مالٹا اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Mauritius}} ماریشس اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Romania}} رومانیہ اعزازی قونصل خانہ
* {{Flagicon|Switzerland}} '''سوئٹزرلینڈ قونصل خانہ'''
* {{Flagicon|Turkey}} ترکی اعزازی قونصل خانہ
{{colend}}

== ہور ویکھو ==
* [[لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن]]
* [[لسٹ شہر بلحاظ آبادی]]
* [[لسٹ شہر بلحاظ سب تو‏ں زیادہ بلند و بالا عمارتاں]]
* [[لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر]]
* [[ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقےآں د‏‏ی لسٹ]]
* [[لہور د‏‏ی مشہور شخصیتاں]]
* [[لسٹ شہری علاقہ جات بلحاظ آبادی]]
* [[لہور دا خط زمانی]]
* [[اندرون لاہور]]
* [[لہور میٹرو بس]]
* [[لہور میٹرو]]
* [[ایم ایم عالم روڈ]]
* [[لاہور، ورجینیا]]
* [[کینئیرڈ کالج لاہور]]
* [[یونیورسٹی اشرفیہ]]
* [[جین ہال لاہور]]
* [[اکبری دروازہ]]
* [[موری دروازہ]]
* [[شاہ عالمی دروازہ]]
* [[سرائے سلطان]]
* [[مبارک حویلی]]
* [[حویلی نونہال سنگھ]]
* [[سیتلا مندر]]
* [[مندر چونی لال]]

== کتابیات ==
* '''لہور د‏‏ی تریخ''' ازکنہیالال ص 109نا شر مشتاق بک کانر الکریم مارکٹ اُردو بازار لاہور
* '''لہور د‏‏ی تریخ ''' از سید محمد لطیف، ناشر تخلیقات
* '''واقعات لاہور''' از محمد نعیم مرتضی
* '''مادھو لال حسین، لہور دتی ویل''' از نین سکھ، نیولائن پبلشرز
* '''[[حدود العالم]]''' مصنف نامعلوم فارسی النسل
* {{cite book|author=Syad Muhammad Latif|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities, with an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs Etc|url=https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|year=1892|publisher=New Imperial Press|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226032644/https://books.google.com/books?id=_f3JSAAACAAJ|archivedate=2018-12-26|access-date=2016-11-01|url-status=live}}
* {{cite book|author=Pran Neville|title=Lahore : A Sentimental Journey|ISBN=978-0-14-306197-7|publisher=Penguin Books}}

1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa

2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin

3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand

4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed

5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville

6. Old Lahore by H.R. Goulding

7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown

8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter

9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap

10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa

== باہرلے جوڑ ==
{{Sister project links|لاہور}}
* {{Official website|1=http://web.archive.org/web/20080822063507/http://www.lahore.gov.pk}}
* {{ویکی سفر|Lahore}}
* {{Dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Punjab/Localities/Lahore/}}
* [http://www.ualberta.ca/~rnoor/ لہور دے تفریحی تھ‏‏اںو‏اں ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521100325/http://www.ualberta.ca/~rnoor/ |date=2011-05-21 }}
* [http://mayrapakistan.com/lahore-map.html لہور دا اردو نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121224014240/http://mayrapakistan.com/lahore-map.html |date=2012-12-24 }}
* [http://www.thelahorecity.com/ تریخ و معلومات لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031222725/http://www.thelahorecity.com/ |date=2012-10-31 }}
* [http://eproperty.pk/lahore-future-extension-projected/ لہور د‏‏ی تفصیلات]
* [http://www.lahoreairport.com.pk/ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا]
* [http://www.lhc.gov.pk/ لہور عدالت عالیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705065639/http://www.lhc.gov.pk/ |date=2019-07-05 }}
* [http://www.biselahore.com/ تعلیمی بورڈ لاہور]
* [http://www.lcci.com.pk/ لہور چیمبر آف کامرس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202003426/http://lcci.com.pk/ |date=2020-12-02 }}
* [http://www.lse.com.pk/#/Home.aspx لہور سٹاک ایکسچینج]
* [http://pportal.punjab.gov.pk/portal حکومت پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623200330/http://pportal.punjab.gov.pk/portal |date=2012-06-23 }}
* [http://www.ctplahore.gop.pk/ سٹی ٹریفک پولیس لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201173606/http://ctplahore.gop.pk/ |date=2020-12-01 }}
* [http://www.sdc.gov.pk/ سکل ڈویلپمنٹ کونسل لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811172744/http://www.sdc.gov.pk/ |date=2013-08-11 }}
* [http://www.civildefencelahore.gov.pk/ مدنی دفاع لاہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421233206/http://www.civildefencelahore.gov.pk/ |date=2012-04-21 }}
* [http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en صوبائی اسمبلی پنجاب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407075615/http://www.pap.gov.pk/index.php/home/en |date=2012-04-07 }}
* [http://mtmis.punjab.gov.pk/ Motor پنجاب آوا جائی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408222010/http://mtmis.punjab.gov.pk/ |date=2015-04-08 }}
* [https://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore لاہور]
* [https://www.timeanddate.com/worldclock/pakistan/lahore لہور وچ وقت]
* [http://whc.unesco.org/en/list/171 یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ لاہور]
* [http://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book '''تریخ لہور شہر''' از بھولا ناتھ وارث] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210916194410/https://apnaorg.com/books/shahmukhi/tareekh-lahore-waris/book.php?fldr=book |date=2021-09-16 }}

=== دستاویزی فلماں ===
{{colbegin|3}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=roUTrR9AF8M لیزا احمد لہور وچ ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=evG7agVzq9E لاہور]
* [https://www.youtube.com/watch?v=tbYHnhlmblg اندرون لہور 1]
* [https://www.youtube.com/watch?v=fYzEnJnMCZI اندرون لہور 2]
* [https://www.youtube.com/watch?v=UJt-YeFtDKY اندرون لہور 3]
* [https://www.youtube.com/watch?v=plpfHtwvXHA اندرون لہور 4]
* [https://www.youtube.com/watch?v=BiNOGMVAZ6w لہور لہور اے]
* [https://www.youtube.com/watch?v=QBTcvECRgIg لہور دستاویزی فلم]
* [https://www.youtube.com/watch?v=tItQA_7sHa8 لاہوری کھابے]
* [https://www.youtube.com/watch?v=IT5eXcF-KlM شاہی قلعہ لہور دے خفیہ تہہ خانے، راستے تے سرنگاں]
* [https://www.youtube.com/watch?v=AGdqCEAOaDw لہور بسنت بہار]
* [https://www.youtube.com/watch?v=diC11_HVoT4 لہور 1930ء]
* [http://www.dailymotion.com/video/x2uk6vl اندرون شہر لہور دے تاریخی دروازے &quot; بھاٹی گیٹ &quot; د‏‏ی تریخ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=VGP9qh7U4H0 جدید لاہور]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Se-qaOP-JuA لہور فضائی نظارہ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KDSCveUXF-w اورنج لائن]
{{colend}}

==جڑواں شہر==
تھلے دتے شہراں نوں [[لہور]] دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔ 
*[[استنبول]], [[ترکی]]
*[[شکاگو]], [[امریکہ]]
*[[گلاسگو]] [[برطانیہ]]
*[[اصفہان]] [[ایران]]
*[[مشہد]] [[ایران]] 
*[[ثیانگ]] [[چین]] 
 

== بارلے جوڑ ==
* [http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,,2238949,00.html لہور دی تریخ]
* [http://www.imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html لہور دی سو وریاں دی تریخ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510184959/http://imagesofasia.com/city/html/pakistan_Lahore.html |date=2012-05-10 }}
* [http://www.lahorepoint.com لہور] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422105624/http://lahorepoint.com/ |date=2017-04-22 }}

== مورت نگری ==
&lt;gallery&gt;
Image:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg | بادشاہی مسجد
Image:Shalamar Garden July 14 2005-South wall pavilion with fountains.jpg | شالامار باغ
Image:Lahore railway station.jpeg| ریلوے سٹیشن لہور
Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Hall of public audience pic2.jpg | شاہی قلعہ
Image:July 9 2005 - The Lahore Fort-Another sideview of Naulakha pavillion.jpg| شاہی قلعہ - نولکھا میدان
File:Jahangir's tomb-6.JPG| جہانگیر دا مقبرہ
File:Chauburji-Lahore.jpg| چوبرجی
File:Food street lahore by kamran.jpg| فوڈ سٹریٹ - انارکلی

&lt;/gallery&gt;

==ہور ویکھو==
*[[پاکستان دے لوک گنتی نال وڈے شہر]]
{{پاکستان دے وڈے شہر}}
{{پنجاب دے شہر}}
{{لہور}}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{لاہور}}
{{پاکستان دے قومی و صوبائی دارالحکومت}}
{{پاکستان دے وڈے شہر}}
{{دنیا دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات}}
{{پاکستان دے دس لکھ تو‏ں ودھ آبادی والے شہر}}
{{لہور دے نواح}}


[[گٹھ:پنجاب دے شہر]]
[[گٹھ:پاکستان دے آباد تھ‏‏اں ]]
[[گٹھ:پاکستان دے راجگڑھ]]
[[گٹھ:پاکستان دے شہر]]
[[گٹھ:پاکستان دے میٹروپولیٹن علاقہ جات]]
[[گٹھ:راماین وچ مذکور تھ‏‏اںو‏اں ]]
[[گٹھ:سابقہ ملکاں دے راجگڑھ]]
[[گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے شہر]]
[[گٹھ:پاکستانی نگر]]
[[گٹھ:لہور]]</text>
      <sha1>48h6il207dyim48ombspsnfeb46e4kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوبل انعام جیتو یہودی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51386</id>
    <revision>
      <id>709357</id>
      <parentid>707697</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T05:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114147" sha1="i82lavt6qh9244bmwv1sqalkbjdynjm" xml:space="preserve">ہن تک [[نوبل انعام ]]جیتو شخصیتاں چوں  170 [[یہودی]]  اس انعام نوں وصول کر چکے نیں جو کہ مجموعی طور   اتے نوبل انعام جتل آلےآں دا 20 فیصد بن دے نیں جدونکہ دنیا چ یہودی پیروکاراں  دی آبادی مجموعی طور اتے صرف0.2%  اے۔(یا پنچ سو   وچوں اک یہودی  اے)مجموعی طور اتے یہودی شخصیتاں  نے معاشیات  دے شعبے چ 41فیصد ادویات چ 28 فیصد فزکس چ 26 فیصد، 19 فیصد کیمیاء چ13 فیصد ساہت چ   جدونکہ 9 فیصد امن  دے شعبے چ لئے نیں۔ سب توں  پہلا یہودی شخص ایڈولف وون بئیر سی جے نے 1905 چ کیمیاء چ نوبل انعام وصول کیتا۔


== ساہت==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! وجہ
|-
| 1910
| [[File:Adolf Friedrich Erdmann von Menzel 042.jpg|75px]]
| [[پال ہیسی]]&lt;ref name=&quot;Shengold&quot;&gt;{{citation |contribution=Jewish Nobel Prize Winners |editor1-first=Mordecai |editor1-last=Schreiber |editor2-first=Alvin I. |editor2-last=Schiff |editor3-first=Leon |editor3-last=Klenicki |title=The Shengold Jewish Encyclopedia |publisher=Schreiber Publishing| year=2003 |page=198 |isbn=1-887563-77-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=scicoillit&gt;[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Literature.php &quot;Jewish Laureates of Nobel Prize in Literature&quot;]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.&lt;/ref&gt;
| جرمنی
| &quot;as a tribute to the consummate artistry, permeated with idealism, which he has demonstrated during his long productive career as a lyric poet, dramatist, novelist and writer of world-renowned short stories&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1910&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1910/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1910|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1927
| [[File:Bergson-Nobel-photo.jpg|75px]]
| [[ہنری برگساں]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| فرانس
| &quot;in recognition of his rich and vitalizing ideas and the brilliant skill with which they have been presented&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1927&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1927/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1927|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
| 1958
|
| [[بریس پاسترناک]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;&gt;
| Soviet Union
| &quot;for his important achievement both in contemporary lyrical poetry and in the field of the great Russian epic tradition&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1958&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1958|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1966
| 
| [[سیمویل یوسف اگنون]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| Israel
| &quot;for his profoundly characteristic narrative art with motifs from the life of the Jewish people&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1966&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1966/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1966|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Nelly Sachs 1966.jpg|75px]]
| [[نیلی سکہس]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| Sweden
| &quot;for her outstanding lyrical and dramatic writing, which interprets Israel's destiny with touching strength&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1966&quot;/&gt;
|-
| 1976
|
| [[سال بیلو]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| امریکا
| &quot;for the human understanding and subtle analysis of contemporary culture that are combined in his work&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1976&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1976/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1976|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1978
| 
| [[آئزک بشوس سنگر]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| امریکا
| &quot;for his impassioned narrative art which, with roots in a Polish-Jewish cultural tradition, brings universal human conditions to life&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1978&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1978/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1978|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1981
| [[File:Elias Canetti 2.jpg|75px]]
| [[الیاس کینٹی]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for writings marked by a broad outlook, a wealth of ideas and artistic power&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1981&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1981/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1981|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1987
| [[File:Joseph Brodsky 1988.jpg|75px]]
| [[جوزف برودسکی]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| امریکا
| &quot;for an all-embracing authorship, imbued with clarity of thought and poetic intensity&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1987&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1987/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1987|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1991
| [[File:Nadine Gordimer 01.JPG|75px]]
| [[ناڈینگورڈیمر]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;
| South Africa
| &quot;who through her magnificent epic writing has – in the words of Alfred Nobel – been of very great benefit to humanity&quot;&lt;ref name=&quot;Literature1991&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1991/index.html|title=Nobel Prize in Literature 1991|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2002
| [[File:Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg|75px]]
| [[امری کرٹرز]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;&lt;ref name=Segel2008p20&gt;Segel, Harold B. (2008). ''The Columbia Literary History of Eastern Europe Since 1945''. [[Columbia University Press]]. p. 20. ISBN 978-0-231-13306-7&quot;... the few Hungarian writers who have attempted to deal with Hungary's role in the ware and the fate of the Hungarian Jewish population have been mostly Hungarian Jews. Certainly the best known, due to his receipt of the coveted Nobel Prize in Literature in 2002, is Imre Kertész (b. 1929)&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Suleiman&gt;Rubin Suleiman, Susan; Forgács, Éva (eds) (2003). ''Contemporary Jewish Writing in Hungary: An Anthology''. [[University of Nebraska Press]]. p. xlvi.&lt;/ref&gt;
| Hungary
| &quot;for writing that upholds the fragile experience of the individual against the barbaric arbitrariness of history&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2002&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2002/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2002|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2004
| [[File:Elfriede jelinek 2004 small.jpg|75px]]
| [[الفرڈ جیلنک]]&lt;ref&gt;{{cite book | title=Keepers of the Motherland: German texts by Jewish women writers | author = [[Dagmar C. G. Lorenz]] | year=2007 | publisher=University of Nebraska Press|pages=251–252 |isbn=978-0-8032-2917-4 |quote=Jewish women's writing likewise employs satirical and grotesque elements when depicting non-Jews... Some do so pointedly, such as Ilse Aichinger, Elfriede Gerstl, and Elifriede Jelinek... Jelinek resumed the techniques of the Jewish interwar satirists... Jelinek stresses her affinity to Karl Krauss and the Jewish Cabaret of the interwar era... She claims her own Jewish identity as the daughter of a Holocaust victim, her father, thereby suggesting that there is a continuity of Vienna's Jewish tradition (Berka 1993, 137f.; Gilman 1995, 3).}}&lt;/ref&gt;
| Austria
| &quot;for her musical flow of voices and counter-voices in novels and plays that with extraordinary linguistic zeal reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2004&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2004/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2004|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| [[File:Harold-pinter-atp.jpg|75px]]
| [[ہیرلڈ پنٹر]]&lt;ref name=scicoillit/&gt;&lt;ref&gt;[[Michael Billington (critic)|Billington, Michael]] (2007). ''Harold Pinter''. London: [[Faber and Faber]]. p. 2. ISBN 0-571-23476-3.&lt;/ref&gt;
| برطانیہ
| &quot;who in his plays uncovers the precipice under everyday prattle and forces entry into oppression's closed rooms&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2005/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2005|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2008-10-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014
| [[File:Patrick Modiano 6 dec 2014 - 22.jpg|75px]]
| [[پیتریک مودیانو]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jewishquarterly.org/2014/10/nobel-prize-winner-patrick-modiano|title=Nobel Prize Winner Patrick Modiano – Who?|publisher=[[Jewish Quarterly]]|accessdate=|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226104308/https://jewishquarterly.org/2014/10/nobel-prize-winner-patrick-modiano/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2014/12/28/books/review/patrick-modianos-suspended-sentences.html?_r=0 Patrick Modiano’s ‘Suspended Sentences’]. [[نیو یارک ٹائمز]] [http://www.nytimes.com website].&lt;/ref&gt;
| France
| &quot;for the art of memory with which he has evoked the most ungraspable human destinies and uncovered the life-world of the occupation&quot;&lt;ref name=&quot;Literature2014&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2014/index.html|title=Nobel Prize in Literature 2014|publisher=[[نوبل فاونڈیشن]]|accessdate=2014-10-09}}&lt;/ref&gt;
|}

== کیمیاء==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!سال
! colspan=2|انعام یافتہ
! ملک
! وجہ
|-
| 1905
| [[File:Adolf von Baeyer (1905).jpg|75px]]
| [[ایڈولف وان بایر]]&lt;ref name=scicoilch&gt;[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Chemistry.php &quot;Jewish Laureates of Nobel Prize in Chemistry&quot;]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=EncSciRel493&gt;Wentzel Van Huyssteen (2003). ''Encyclopedia of Science and Religion'', Volume 2. MacMillan Reference USA. p. 493.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402&gt;[[Lewis Samuel Feuer|Feuer, Lewis Samuel]] (1995). ''Varieties of Scientific Experience: Emotive Aims in Scientific Hypotheses'' (citing ''Encylopaedia Judaica''). [[Transaction Publishers]]. p. 402. ISBN 978-1-56000-223-9&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136&gt;[[J. Rogers Hollingsworth]] (2007), &quot;High Cognitive Complexity and the Making of Major Scientific Discoveries&quot;, in Arnaud Sales, Marcel Fournier (eds.). ''Knowledge, Communication and Creativity''Sage Studies in International Sociology, SAGE, 2007, p. 136. ISBN 9780761943075&lt;/ref&gt;
| جرمنی
| &quot;[for] the advancement of organic chemistry and the chemical industry, through his work on [[Indigo dye|organic dyes]] and hydroaromatic compounds&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1905 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1906
| [[File:Henri Moissan.jpg|75px]]
| [[آنری موئساں]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=Joan Comay |author2=Lavinia Cohn-Sherbok |title=Who's who in Jewish history: after the period of the Old Testament |page=264 |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=0-415-12583-9 |quote=Moissan, whose mother was Jewish, [...]}}&lt;/ref&gt;
| France
| &quot;[for his] investigation and isolation of the element [[fluorine]], and for [the] [[electric arc furnace|electric furnace]] called after him&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1906 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1910
| [[File:Voit 168 Otto Wallach.jpg|75px]]
| [[اوتو والاخ]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| جرمنی
| &quot;[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of [[alicyclic compound]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1910 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1915
| [[File:Richard Willstätter.jpg|75px]]
| [[رچرڈ ولسٹیٹر]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| جرمنی
| &quot;for his researches on plant pigments, especially [[chlorophyll]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1915 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1918
| [[File:Fritz Haber.png|75px]]
| [[فرٹز ہیبر]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Leroy2003p28&gt;Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 28. ISBN 978-0-8247-0876-4&lt;/ref&gt;
| جرمنی
| &quot;for the [[ہیبر کا طریقہ|synthesis of ammonia]] from its elements&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1918 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1943
| [[File:George de Hevesy.jpg|75px]]
| [[جارج دی ہیوسی]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| Hungary
| &quot;for his work on the use of isotopes as [[radioactive tracer|tracers]] in the study of chemical processes&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1943 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1961
| [[File:Melvin Calvin.jpg|75px|Melvin Calvin]]
| [[ملون کیلون]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| امریکا
| &quot;for his research on the [[Calvin cycle|carbon dioxide assimilation in plants]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1961 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1962
| [[File:Max Perutz.jpg|75px]]
| [[میکس پیروٹز]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Max Perutz and the secret of life |author=Georgina Ferry |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |location=New York |year=2008 |page=2 |isbn=0-7011-7695-4}}&lt;/ref&gt;
| برطانیہ
| &quot;for their studies of the structures of [[myoglobin|globular proteins]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1962 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1972
| [[File:Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg|75px|Christian B. Anfinsen]]
| [[کرسچن بی اینفنسن]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Christian B. Anfinsen Papers Biographical Information | work = Profiles in Science | publisher = National Library of Medicine | url = http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Narrative/KK/p-nid/14|accessdate=2011-10-19}}&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his work on [[ribonuclease]], especially concerning the connection between the [[amino acid]] sequence and the biologically active conformation&quot;&lt;ref name=&quot;n1972&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1972 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|accessdate=2011-10-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 
| [[ولیم ہورڈ سٹین]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| امریکا
| &quot;for their contribution to the understanding of the connection between chemical structure and catalytic activity of the active centre of the ribonuclease molecule&quot;&lt;ref name=&quot;n1972&quot;/&gt;
|-
| 1977
| [[File:Ilya Prigogine.jpg|75px]]
| [[الیا پرگوگین]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;

* Radu Balescu. &quot;Ilya Prigogine: His Life, His Work&quot;, in Stuart Alan Rice (2007). ''Special volume in memory of Ilya Prigogine'', John Wiley and Sons. p. 2. &quot;In the history of science, there are few examples of such a flashing and immense ascent as that of Ilya Prigogine (Fig. 1). The little Russian Jewish immigrant arrived in Brussels at the age of 12...&quot;
* Magnus Ramage, Karen Shipp (2009). ''Systems Thinkers''. Springer. p. 277. &quot;Prigogine was born in January 1917 in Moscow... His family 'had a difficult relationship with the new regime' (Prigogine 1977), being both Jewish and merchants...
* Jean Maruani, Roland Lefebvre, Erkki Brändas (eds.) (2003). ''Advanced Topics in Theoretical Chemical Physics'', Springer, p. xv. &quot;Ilya Prigogine was born on January 25, 1917, in Moscow, Russia, the second boy in a middle-class, Jewish family.&quot;&lt;/ref&gt;

| Belgium
| &quot;for his contributions to non-equilibrium thermodynamics, particularly the theory of [[Dissipative structures#Overview|dissipative structures]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1977 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1979
| [[File:William Howard Stein.jpg|75px]]
| [[ہربرٹ سی براون]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;[[ہربرٹ سی براون]], &quot;Herbert C. Brown&quot;, in Tore Frängsmyr, Sture Forsén (1993). ''Chemistry, 1971–1980''. World Scientific. p. 337. &quot;My parents... came to London in 1908 as part of the vast Jewish immigration in the early part of this century.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for their development of the use of [[Organoborane#Synthesis|boron- and phosphorus-containing compounds]], respectively, into [[Wittig reaction|important reagents in organic synthesis]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1979 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1980
| [[File:Paul Berg in 1980.jpg|75px]]
| [[پاول برگ]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113/&gt;
| امریکا
| &quot;for his fundamental studies of the biochemistry of nucleic acids, with particular regard to [[Recombinant DNA|recombinant-DNA]]&quot;&lt;ref name=&quot;n1980&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1980 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:WalterGilbert2.jpg|75px|Walter Gilbert]]
| [[والٹر گلبرٹ]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| امریکا
| &quot;for [[Chain termination method|their contributions]] concerning the [[DNA sequencing|determination of base sequences]] in nucleic acids&quot;&lt;ref name=&quot;n1980&quot;/&gt;
|-
| 1981
| [[File:Roald Hoffmann.jpg|75px]]
| [[روالڈ ہوف مین]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| امریکا
| rowspan=1|&quot;for [[Woodward–Hoffmann rules|their theories]], developed independently, concerning the course of chemical reactions&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1981 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1982
| [[File:Aaron Klug 1979.jpg|75px]]
| [[ارون کلگ]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for his development of [[Electron crystallography|crystallographic electron microscopy]] and his structural elucidation of biologically important [[Chromatin|nucleic acid-protein complexes]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1982 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1985
| [[File:Jerome Karle.jpg|75px|Jerome Karle]]
| [[جیروم کارلی]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p112&gt;Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 112. ISBN 978-0-19-860785-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm &quot;Jerome Karle&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005100532/http://www1.ccny.cuny.edu/prospective/humanities/profiles/jkarle.cfm |date=2013-10-05 }}, Profiles, Humanities and the Arts, City College of New York website. Retrieved September 10, 2011. &quot;Jerome Karle is an American Jewish physical chemist who shared the 1985 Nobel Prize in Chemistry with a fellow CCNY classmate, Herbert Hauptman&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Seymour &quot;Sy&quot; Brody. [http://www.fau.edu/library/nobel8.htm &quot;Jerome Karle: Nobel Prize&quot;], American Jewish Recipients of the Nobel Prize, Florida Atlantic University Libraries website. Retrieved September 10, 2011.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their outstanding achievements in developing [[Hauptman-Karle method|direct methods]] for the determination of crystal structures&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1985 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Herbert Hauptman - UB 2009.jpg|75px|Herbert Hauptman]]
| [[ہربرٹ اے ہاوپٹمین]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p111&gt;Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 111. ISBN 978-0-19-860785-4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bernard S. Schlessinger, June H. Schlessinger (1996). ''The who's who of Nobel Prize winners, 1901–1995''. Oryx Press. p. 101.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kurinksy&gt;Samuel Kurinksy. [http://www.hebrewhistory.info/factpapers/fp044-1_nobel_chem.htm &quot;Jewish Nobel Prize Winners Part I: Chemistry&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720163455/http://www.hebrewhistory.info/factpapers/fp044-1_nobel_chem.htm |date=2017-07-20 }}, Hebrew History Federation.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Boulevard&gt;[http://www.hwi.buffalo.edu/newsroom/Newsletter/spring_11.pdf &quot;Nobel Prize Laureates Boulevard&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104180530/http://www.hwi.buffalo.edu/newsroom/Newsletter/spring_11.pdf |date=2012-01-04 }}, ''Structures'', Hauptman-Woodward Medical Research Institute, Spring 2011, p. 4. &quot;Dr. Hauptman interestingly is one of 160 Jewish Nobel Laureates... In honor of this distinction, there is a boulevard dedicated to Jewish Nobel Prize Laureates in a town called Kiryat Hatanei Pras Nobel (Nobel Prize Laureates' Town) outside of Tel Aviv, Israel. On this boulevard, a monument and plaque have been dedicated in Dr. Hauptman's honor.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
|-
| 1989
| [[File:Sidney Altman crop.jpg|75px]]
| [[سڈنی آلٹ مین]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| Canada&lt;br /&gt;امریکا
| &quot;for their discovery of [[Ribozyme|catalytic properties of RNA]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1989 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
| [[File:Prof. Dr. Rudolph A. Marcus.jpg|75px]]
| [[روڈلف اے مارکس]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| امریکا
| &quot;for his contributions to the [[Marcus theory|theory of electron transfer reactions]] in chemical systems&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1992 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|accessdate=2008-10-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1994
| [[File:Oláh György előadása 8299.jpg|75px|George Andrew Olah]]
| [[جارج انڈریو اولاح]]&lt;ref name=&quot;Shengold&quot;/&gt;&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| Hungary
| &quot;for his contribution to [[carbocation]] chemistry&quot;&lt;ref name=&quot;n1994&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1998 | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|accessdate=2011-10-19}}&lt;/ref&gt;
|- 
| 1996 
| [[File:Harold Kroto 1c389 8471.sweden.jpg|75px]] 
| [[ہیری کروٹو]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/kroto-autobio.html|title = Sir Harold Kroto – Autobiography|accessdate = 2012-10-14|publisher = Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt; 
| England 
| &quot;for the discovery of fullerenes&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1996&quot;&gt;
{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html | title = The Nobel Prize in Chemistry 1996 | accessdate = 2007-07-28 | publisher = Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1998
| [[File:WalterKohnGraz21042006 1.jpg|75px|Walter Kohn]]
| [[والٹر کوہن]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p111/&gt;&lt;ref name=KohnAutobiography&gt;{{cite web | title = Walter Kohn Autobiography | publisher = Nobelprize.org | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/kohn-autobio.html|accessdate=2011-10-19|quote=They are dominated by my vivid recollections of 1 1/2 years as a Jewish boy under the Austrian Nazi regime... On another level, I want to mention that I have a strong Jewish identity and – over the years – have been involved in several Jewish projects, such as the establishment of a strong program of Judaic Studies at the University of California in San Diego.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Leroy2003p108&gt;Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 108. ISBN 978-0-8247-0876-4&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his development of the [[density functional theory|density-functional theory]]&quot;&lt;ref name=&quot;n1998&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 1998 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
| [[File:Heeger, Alan J. (1936).jpg|75px]]
| [[الان جے ہیگر]]&lt;ref name=scicoilch/&gt;&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;Fant, Kenne (2006). ''Alfred Nobel: A Biography''. Arcade Publishing. p. 478. &quot;Heeger was born in Sioux City, Iowa to a Jewish family.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for the discovery and development of [[conductive polymer]]s&quot;&lt;ref name=&quot;n2000&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2000 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|accessdate=2011-10-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3|2004
| [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Ciehanover.jpg|75px]]
| [[ارون چیکونور]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Arad2010&gt;Boaz Arad. [http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3969852,00.html &quot;Best Jewish brains head to China. Beijing conference on science and technology to host Israeli, Jewish American Nobel laureates&quot;]. ''[[Yedioth Ahronoth]]''. January 11, 2010. &quot;Three Nobel Prize laureates – Ada Yonath, Aaron Ciechanover, and Avram Hershko – are scheduled to take part in a conference in Beijing this month to present Israel's top achievements in the field of Chemistry. The three will be joined by two Jewish American laureates, Professor Roger Kornberg, a biochemist, and David Gross, who won a physics Nobel.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Aaron Ciechanover. [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19571788 &quot;The 2008 Lindau Nobel Laureate Meeting: Aaron Ciechanover, Chemistry 2004.&quot;] ''[[Journal of Visualized Experiments]]'' (J Vis Exp). 2009 Jul 1;(29). pii: 1559. doi: 10.3791/1559. &quot;The life and work of Aaron Ciechanover are deeply rooted and influenced by Judaism and Israel and it is therefore that with only brief intermission, Ciechanover spent his scientific career in Israel as he is—through his presence and work—able to contribute and shape presence and future of the State of Israel.&quot;&lt;/ref&gt;
| [[اسرائیل]]
| rowspan=3|&quot;for the discovery of [[Ubiquitin#Identification|ubiquitin]]-mediated protein degradation&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2004| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Hershko.jpg|75px]]
| [[اورامہ]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Arad2010/&gt;
| Israel
|-
| [[File:Nobel2004chemistrylaurets-Rose.jpg|75px]]
| [[ارون روس]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref&gt;István Hargittai, Magdolna Hargittai (2006). ''Candid Science VI''. [[Imperial College Press]]. &quot;Both Irwin Rose's parents came from secular Jewish families, on his maternal side, the Greenwalds originated from Hungary and on his paternal side, the Roses originated from the Odessa region of Russia.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Seymour &quot;Sy&quot; Brody. [http://www.fau.edu/library/nobel10.htm &quot;Irwin Rose: Chemistry Recipient-2004&quot;], American Jewish Recipients of the Nobel Prize, Florida Atlantic University Libraries website. Retrieved October 16, 2011.&lt;/ref&gt;
| امریکا
|-
| 2006
| [[File:Roger.Kornberg.JPG|75px]]
| [[راجر ڈی کورنبرگ]]&lt;ref name=Arad2010/&gt;&lt;ref&gt;Joe Eskenazi. [http://www.jewishjournal.com/science_and_technology/article/winning_nobel_prizes_seems_to_run_in_one_familys_chemistry_and_biology/ &quot;Winning Nobel Prizes seems to run in one family’s chemistry—and biology&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529200348/http://www.jewishjournal.com/science_and_technology/article/winning_nobel_prizes_seems_to_run_in_one_familys_chemistry_and_biology/ |date=2016-05-29 }}.''[[The Jewish Journal of Greater Los Angeles]]''. October 12, 2006. &quot;Arthur Kornberg – who still has his own lab at Stanford Medical School at age 88 – grew up in an Orthodox Brooklyn household, where Yiddish was the first language. His future wife, Sylvy Levy, also grew up Orthodox, but the couple raised their children in a fairly secular environment. Still, the family had a strong Jewish and pro-Israel identity, and Roger Kornberg is a consistent donor to the San Francisco-based Jewish Community Federation. Roger married an Israeli scientist, Yahli Lorch, a Stanford professor of structural biology, and they live almost half the year in their Jerusalem flat, where he leads his research team remotely via the Internet. &quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nadan Feldman. [http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/u-s-nobel-laureate-israel-must-invest-more-in-higher-education-1.407091 &quot;U.S. Nobel laureate: Israel must invest more in higher education&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925002839/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/u-s-nobel-laureate-israel-must-invest-more-in-higher-education-1.407091 |date=2015-09-25 }}. ''[[Haaretz]]''. January 13, 2012. &quot;...explains Kornberg, when asked about the values his father instilled in him, and the atmosphere in which he grew up, in a Jewish family in the 1950s.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his studies of the molecular basis of [[eukaryotic transcription]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2006| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|accessdate=2008-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fau.edu/library/nobel11.htm&lt;/ref&gt;
|-
| 2008
| [[File:Martin Chalfie-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|75px]]
| [[مارٹن کالفی]]&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/chalfie.html?print=1 Autobiography on Nobelprize.org]&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for the discovery and development of the [[green fluorescent protein]], GFP&quot;.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/ Website of the Nobel Prize committee.]&lt;/ref&gt;
|-
| 2009
| [[File:AdaYonath.jpg|75px]]
| [[ادا یوناتھ]]&lt;ref name=Arad2010/&gt;
| Israel
| &quot;for studies of the structure and function of the [[ribosome]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2009| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|accessdate=2009-10-07}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2011
|
| [[ڈان سیکٹ مین]]&lt;ref name=5Jews2011&gt;* Janice Arnold (2011-10-12). [http://www.cjnews.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=22234&amp;Itemid=86 &quot;Nobel laureate is pride of Sherbrooke Jews&quot;]. ''[[Canadian Jewish News]]''. &quot;Shechtman was one of five Jews, including a former Montrealer, the late Ralph Steinman, to receive the prestigious prize for their scientific endeavours... Steinman and Bruce Beutler... won for their groundbreaking work in discoveries on the immune system. Saul Perlmutter and Adam Riess, both American Jews... won the prize in physics.&quot;
* Looks, Elka (2011-10-05). [http://www.haaretz.com/jewish-world/jews-make-strong-showing-among-2011-nobel-prize-winners-1.388342 &quot;Jews make strong showing among 2011 Nobel Prize winners&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929003430/http://www.haaretz.com/jewish-world/jews-make-strong-showing-among-2011-nobel-prize-winners-1.388342 |date=2015-09-29 }}. ''[[Haaretz]]''. &quot;Israeli scientist Daniel Shechtman has made headlines at home for winning the 2011 Nobel Prize in chemistry, but he is not the only Jewish recipient... Ralph Steinman and Bruce Beutler were awarded the Nobel Prize for medicine for their discoveries on the immune system... Saul Perlmutter and Adam G. Riess, both American Jews, are two of the three Nobel Prize in physics winners... So far, five of the seven Nobel Prize winners this year are Jewish...&quot;&lt;/ref&gt;

| Israel
| &quot;for the discovery of [[quasicrystals]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2011| publisher = Nobelprize.org | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/press.html|accessdate=2011-10-05}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| [[File:Lefkowitz3.jpg|75px]]
| [[رابرٹ لیفکووٹز]]&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=287256 &quot;NY Jewish doctor wins Nobel Prize in Chemistry&quot;], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 10, 2012.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for studies of G-protein-coupled receptors&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2012| publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|accessdate=2012-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3|2013
| [[File:AW TW PS.jpg|75px]]
| [[اریا وارشل]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10&gt;[http://www.thejc.com/news/world-news/112223/a-remarkable-week-jewish-nobel-prize-winners A remarkable week for Jewish Nobel Prize winners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027224126/https://www.thejc.com/news/world-news/112223/a-remarkable-week-jewish-nobel-prize-winners |date=2021-10-27 }}''[[The Jewish Chronicle]]'', October 10, 2013. &quot;No less than six Jewish scientists were awarded Nobel Prizes this week... Belgian-born Francois Englert won the accolade in physics... Also this week, two American Jews were awarded the Nobel Prize in medicine [...] James Rothman and Randy Schekman... Meanwhile, three Jewish-American scientists, Arieh Warshel, Michael Levitt and Martin Karplus, shared the Nobel Prize in chemistry... Karplus [...] fled the Nazi occupation of Austria as a child in 1938.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=JP2013-10-19&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 &quot;Three Jewish American scientists, two of which have Israeli citizenship, won the 2013 Nobel Prize for chemistry&quot;], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 19, 2013.&lt;/ref&gt;
| Israel
| rowspan=3 |&quot;for the development of multiscale models for complex chemical systems&quot;&lt;ref name=&quot;n2013&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Chemistry 2013 | publisher = Nobelprize.org | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/index.html|accessdate=2013-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Michael Levitt.jpg|75px]]
| [[مائیکل لیوٹ]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10/&gt;&lt;ref name=JP2013-10-19/&gt;
| امریکا, Britain, Israel &lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 &quot;Michael Levitt is a US, British and Israeli citizen&quot;], ''[[The Jerusalem Post]]'', October 9, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.timesofisrael.com/israeli-prof-arieh-warshel-shares-2013-nobel-prize-in-chemistry/ &quot;Fellow winner Michael Levitt, a South Africa-born professor, also holds Israeli citizenship.&quot;], ''[[The Times of Israel]]'', October 9, 2013.&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Nobel Prize 22 2013.jpg|75px]]
| [[مارٹن کارپلس]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10/&gt;&lt;ref name=JP2013-10-19/&gt;
| امریکا, Austria &lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Israeli-scientists-awarded-Nobel-Prize-in-Chemistry-328246 &quot;Martin Karplus, a US and Austrian citizen&quot;], ''[[The Jerusalem Post]]'', October 9, 2013.&lt;/ref&gt;
|-
|}

==طب  ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!سال
! colspan=2|وصول کنندہ
! ملک
! وجہ
|-
| rowspan=2|1908
| [[File:Ilya Mechnikov nobel.jpg|75px]]
| [[الئی مٹینیکو]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi&gt;[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Biomedical.php &quot;Jewish Laureates of Nobel Prize in Biomedical Sciences&quot;]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.&lt;/ref&gt;
| روس
| rowspan=2|&quot;in recognition of their work on [[immune system|immunity]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1908&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1908/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Paul Ehrlich 1915.jpg|75px]]
| [[پاول اہرلچ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| جرمنی
|-
| 1914
| [[File:Robert Barany.jpg|75px]]
| [[رابرٹ برانی]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| Austria-Hungary
| &quot;for his work on the physiology and pathology of the [[vestibular apparatus]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1914&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1914/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1914
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1922
| [[File:Otto Fritz Meyerhof.jpg|75px]]
| [[اوٹو فرٹز مئیر ہوف]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| جرمنی
| &quot;for his discovery of the fixed relationship between the consumption of oxygen and the [[metabolism]] of [[lactic acid]] in the muscle&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1922&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1922/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1922
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1930
| [[File:Karl Landsteiner nobel.jpg|75px]]
| [[کارل لینڈ سٹینر]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| Austria
| &quot;for his discovery of human [[blood type|blood groups]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1930&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1930/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1930
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1931
| [[File:Otto Warburg.jpg|75px]]
| [[اوٹو ہنرچ وار برگ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
| جرمنی
| &quot;for his discovery of the nature and mode of action of the [[cytochrome|respiratory enzyme]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1931&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1931/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1931
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1936
| [[File:Otto Loewi nobel.jpg|75px]]
| [[اوٹو لوئی]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| Austria
| &quot;for their discoveries relating to [[neurotransmitter|chemical transmission of nerve impulses]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1936&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1936/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1936
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1944
| [[File:Joseph Erlanger nobel.jpg|75px]]
| [[جوزف ارلینگر]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref name=EJudaica2007p733&gt;Fred Skolnik, Michael Berenbaum (eds.) 2007. ''Encyclopaedia Judaica'', Volume 13. Macmillan Reference USA / Keter Publishing House. p. 733. &quot;Jewish scientists have participated in this problem from the early days of Joseph Erlanger's research on nerve conduction to Richard Axel's dissection of the pathways relevant to olfactory function.&quot;&lt;/ref&gt;
| rowspan=2|امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries relating to the highly differentiated functions of single [[nerve fibre]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1944&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1944/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1944
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Herbert Spencer Gasser nobel.jpg|75px]]
| [[ہر برٹ سپنسر گیسر]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;
|-
| 1945
| [[File:Ernst Boris Chain 1945.jpg|75px]]
| [[ارنسٹ بوری چین]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for the discovery of [[penicillin]] and its curative effect in various [[infectious disease]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1945&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1945/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1945
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1946
| [[File:Hermann Joseph Muller.jpg|75px]]
| [[ہرمن جوزف میولر]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for the discovery of the production of mutations by means of [[ایکس شعاع]] [[irradiation]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1946&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1946/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1946
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1947
| [[File:Gerty Theresa Cori.jpg|75px]]
| [[گرٹی کوری]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discovery of the course of the catalytic conversion of [[glycogen]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1947&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1947/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1947
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1950
| [[File:Thadeus Reichstein ETH-Bib Portr 10137.jpg|75px]]
| [[تادؤش رائشتائن|Tadeusz Reichstein]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| Switzerland / Poland
| &quot;for their discoveries relating to the [[hormone]]s of the [[adrenal cortex]], their structure and biological effects&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1950&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1950/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1950
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1952
| [[File:Selman Waksman NYWTS.jpg|75px]]
| [[عیل مین والکمین]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discovery of [[streptomycin]], the first [[antibiotic]] effective against [[tuberculosis]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1952&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1952/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1952
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1953
| [[File:Hans Adolf Krebs.jpg|75px]]
| [[ہنس ایڈلف کرب]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p111/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for his discovery of the [[citric acid cycle]]&quot;&lt;ref name = &quot;nobel-1953&quot;/&gt;
|-
| [[File:Portrait of Fritz Albert Lipmann (1899-1986), Biochemist (2551001689).jpg|75px]]
| [[فرٹز البرٹ لیپ مین]]&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discovery of [[coenzyme A|co-enzyme A]] and its importance for intermediary metabolism&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1953&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1953/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1953
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1958
| [[File:Joshua Lederberg.jpg|75px]]
| [[جیشوا لیڈربرگ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discoveries concerning [[genetic recombination]] and the organization of the [[gene|genetic material]] of [[bacteria]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1958&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1958/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1958
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1959
| [[File:Arthur Kornberg.jpg|75px]]
| [[آرتھر کورن برگ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p112/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discovery of the mechanisms in the biological synthesis of [[ribonucleic acid]] and [[deoxyribonucleic acid]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1959&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1959
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1964
| [[File:Konrad Bloch.JPG|75px]]
| [[کونارڈ ایمل بلوک]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref name=Leroy2003p291&gt;Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 291. ISBN 978-0-8247-0876-4&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning the mechanism and regulation of the [[cholesterol]] and [[fatty acid]] [[metabolism]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1964&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1964/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1964
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1965
| [[File:François Jacob nobel.jpg|75px]]
| [[فرانکیوس جیکب]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| rowspan=2|France
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning [[انتساخ (حیاتیات)|genetic control of enzyme]] and [[provirus|virus synthesis]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1965&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1965
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:André Lwoff nobel.jpg|75px]]
| [[انڈری مائیکل لوف]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
|-
| 1967
| [[File:George Wald nobel.jpg|75px]]
| [[جارج والڈ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning the primary physiological and chemical visual processes in the eye&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1967&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1968
| [[File:MNirenberg.jpg|75px]]
| [[مارشل وارن نارنبرگ]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their interpretation of the [[genetic code]] and its function in [[Protein biosynthesis|protein synthesis]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1968&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1968/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1969
| [[File:Salvador E. Luria ca.1969.jpg|75px]]
| [[سیلواڈور لوریا]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا, Italy
| &quot;for their discoveries concerning the replication mechanism and the genetic structure of [[virus]]es&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1969&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1969/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1969
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1970
| [[File:Axelrod01.jpg|75px]]
| [[جیولیوس ایکزل روڈ]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning the humoral [[neurotransmitter|transmittors in the nerve terminals]] and the mechanism for their storage, release and inactivation&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1970&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1970/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1970
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[برنارڈ کٹز]]&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| برطانیہ
|-
| 1972
| [[File:Professor Gerald M. Edelman.jpg|75px]]
| [[گیرالڈ ایڈر مین]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning the chemical structure of [[antibodies]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1972&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1972/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1972
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1975
| [[File:DavidBaltimore2008.JPG|75px]]
| [[ڈیوڈ بلٹی مور]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning the interaction between [[tumor virus]]es and the genetic material of the cell&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1975&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1975/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1975
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[ہوورڈ مارٹن ٹیمن]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
|-
| 1976
| [[File:Baruch Samuel Blumberg by Tom Trower (NASA).jpg|75px]]
| [[باروچ سیمیول بلوم برگ]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning new mechanisms for the origin and dissemination of [[infectious disease]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1976&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1976/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1976
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1977
| [[File:Andrew Schally portrait.jpg|75px]]
| [[انڈریو شیلی]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref&gt;Mark Avrum Ehrlich. ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1'', [[ABC-CLIO]], 2009, p. 1037.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Frank Heynick. ''Jews and Medicine: An Epic Saga'', KTAV Publishing House, 2002, p. 574.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning the [[peptide hormone]] production of the brain&quot;&lt;ref name = &quot;nobel-1977&quot;/&gt;
|-
| [[File:Rosalyn Yalow.jpg|75px]]
| [[روزالن سوسمین یالو]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113&gt;Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 113. ISBN 978-0-19-860785-4&lt;/ref&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for the development of [[radioimmunoassay]]s of peptide hormones&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1977&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1977/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1977
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1978
|
| [[ڈینئیل نیتھن]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for the discovery of [[restriction enzyme]]s and their application to problems of [[molecular genetics]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1978&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1978/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1978
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-

|-
| 1980
|
| [[باروخ بن الصراف]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning genetically determined [[major histocompatibility complex|structures on the cell surface]] that regulate [[immune system|immunological reactions]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1980&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1984
| [[File:Milstein lnp.jpg|75px]]
| [[سیسر میلسٹین]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| Argentina&lt;br /&gt;
| &quot;for theories concerning the specificity in development and control of the [[immune system]] and the discovery of the principle for production of [[monoclonal antibodies]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1984&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1984/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1984
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1985
| [[File:Mike Brown 2003.jpg|75px]]
| [[مائیکل سٹاورٹ براون]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning the regulation of [[cholesterol]] [[metabolism]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1985&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1985/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1985
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Joe Goldstein.JPG|75px]]
| [[جوزف گولڈ سٹین]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
|-
| rowspan=2|1986
| [[File:Stanley Cohen Nobel.webp|75px]]
| [[سٹینلی کوہن(حیاتیاتی کیمیاءدان)|Stanley Cohen]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries of [[growth factor]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1986&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1986/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1986
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Rita Levi-Montalcini (1986) (cropped).jpg|75px]]
| [[ریٹا لیوی-مونٹلسینی]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p110&gt;Hargittai, István (2003). ''The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists''. [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]. p. 110. ISBN 978-0-19-860785-4&lt;/ref&gt;
| Italy
|-
| 1988
| [[File:Nci-vol-8236-300 Gertrude Elion.jpg|75px]]
| [[گرٹروڈ بی. الیون]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries of important principles for [[Pharmacology|drug treatment]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1988&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1988/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1988
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1989
| [[File:Varmus, Harold Elliot (1939).jpg|75px]]
| [[ہیرالڈ ای. ورمس]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discovery of the cellular origin of [[retrovirus|retroviral]] [[oncogene]]s&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1989&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1989/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1989
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1994
|
| [[الفرڈ جی گلمین]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| rowspan=2|امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discovery of [[G-protein]]s and the role of these proteins in [[signal transduction]] in cells&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1994&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1994/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1994
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Rodbell, Martin (1925-1998).jpg|75px]]
| [[مارٹن روڈبل]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
|-
| 1997
| [[File:Prusiner 1.JPG|75px]]
| [[سٹینلی بی پروسینر]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discovery of [[prion]]s – a new biological principle of infection&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1997&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1997/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1997
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1998
| [[File:Drfurchgott.jpg|75px]]
| [[رابرٹ فرشگوٹ]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p111/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning [[nitric oxide]] as a signalling molecule in the cardiovascular system&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-1998&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1998/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1998
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|2000
| [[File:Paul Greengard.jpg|75px]]
| [[پاول گرین گارڈ]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning [[signal transduction]] in the [[nervous system]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2000&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2000/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2000
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Eric Richard Kandel.jpg|75px]]
| [[ارک کینڈل]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
|-
| rowspan=2|2002
|
| [[سڈنی برینر]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| برطانیہ
| rowspan=2|&quot;for their discoveries concerning 'genetic regulation of organ development and [[apoptosis|programmed cell death]]'&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2002&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2002
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[ایچ رابرٹ ہروٹز]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
|-
| 2004
| [[File:Richard Axel.jpg|75px]]
| [[رچرڈ اکزل]]&lt;ref name=Hollingsworth2007p136/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref name=EJudaica2007p733/&gt;&lt;ref&gt;Peter Badge, Nikolaus Turner (2007). ''Nobel Faces: A Gallery of Nobel Prize Winners'' Wiley-VCH. p. 126. ISBN 978-3-527-40678-4. &quot;Axel was born to Polish Jewish refugees in New York in 1946&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries of [[odorant receptor]]s and the organization of the [[olfactory system]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2004&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2004
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2006
| [[File:Andrew Fire, Stanford University.jpg|75px]]
| [[انڈریو فائر]]&lt;ref name=scicoilbi/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discovery of [[RNA interference]] – gene silencing by double-stranded RNA&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2006&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2006/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2006
 | accessdate = 2007-07-28
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|2011
|
| [[رالف ایم. سٹین مین]]&lt;ref name=5Jews2011/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Canadian scientist wins Nobel prize days after death |url=http://www2.canada.com/topics/news/national/story.html?id=5492973 |access-date=2016-02-29 |archive-date=2015-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713205316/http://www2.canada.com/topics/news/national/story.html?id=5492973 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.multiculturalcanada.ca/node/130436/fit Bar-Mitzvah of Steinman's brother Mark Charles (Canadian Jewish Review)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007200342/http://www.multiculturalcanada.ca/node/130436/fit |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.google.com/newspapers?nid=1946&amp;dat=19620911&amp;id=a8ItAAAAIBAJ&amp;sjid=d54FAAAAIBAJ&amp;pg=4441,1839459 Seymour David Steinman]&lt;/ref&gt;
| Canada
| for &quot;his discovery of the [[dendritic cell]] and its role in [[adaptive immunity]]&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2011&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2011/index.html
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2011
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Nobel Prize 2011-Press Conference KI-DSC 7512.jpg|75px]]
| [[بروس بیوٹلر]]&lt;ref name=5Jews2011/&gt;&lt;ref name=scicoilbi/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dr. Ernest Beutler, 1928–2008 |url=http://articles.chicagotribune.com/2008-10-10/news/0810090738_1_dr-ernest-beutler-anemia-pioneer-in-bone-marrow |access-date=2016-02-29 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104175213/http://articles.chicagotribune.com/2008-10-10/news/0810090738_1_dr-ernest-beutler-anemia-pioneer-in-bone-marrow |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for their discoveries concerning the activation of innate immunity&quot;
|-
| rowspan=2|2013
|
| [[جیمز روتھ مین]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10/&gt;&lt;ref name=TOI2013-10-07&gt;[http://www.timesofisrael.com/two-americans-german-win-nobel-medicine-prize/ &quot;James Rothman and Randy Schekman, both Jewish, win together with Thomas Suedhof for discoveries on how proteins are transported within cells&quot;], ''[[The Times of Israel]]'', October 7, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=LMJ2013-10-07&gt;[http://www.lemondejuif.info/prix-nobel-medecine-2013-duo-chercheurs-americains-juifs-recompense/ &quot;Prix Nobel de médecine 2013 : un duo de chercheurs américains juifs récompensé&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017015134/http://www.lemondejuif.info/prix-nobel-medecine-2013-duo-chercheurs-americains-juifs-recompense/ |date=2013-10-17 }}, ''Le Monde Juif'', October 7, 2013.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| rowspan=2|for &quot;their discoveries of machinery regulating vesicle traffic, a major transport system in our cells&quot;&lt;ref name=&quot;nobel-2013&quot;&gt;
{{cite web
 | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2013/
 | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2011
 | publisher = Nobel Foundation
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Randy Schekman 8 February 2012.jpg|75px]]
| [[رینڈی شیک مین]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10/&gt;&lt;ref name=TOI2013-10-07/&gt;&lt;ref name=LMJ2013-10-07/&gt;
| امریکا
|}

== [[فزکس]]==

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|وجہ
! ملک
! وجہ
|-
| 1907
| [[File:Albert Abraham Michelson2.jpg|75px]]
| [[البرٹ اے مچلسن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph&gt;[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Physics.php &quot;Jewish Laureates of Nobel Prize in Physics&quot;]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1907 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1907/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1908
| [[File:G lippmann.jpg|75px]]
| [[گبریل لیپمین]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| France
| &quot;for [[Lippmann plate|his method of reproducing colours photographically]] based on the phenomenon of [[Interference (wave propagation)|interference]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1908 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1908/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1921
| [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 4.jpg|75px]]
| [[البرٹ آئنسٹائن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref name=Leroy2003p134&gt;Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 134. ISBN 978-0-8247-0876-4&lt;/ref&gt;
| جرمنی
| &quot;for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the [[photoelectric effect]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1921 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1922
| [[File:Niels Bohr.jpg|75px]]
| [[نیلز بوہر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Denmark
| &quot;for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1922 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1922/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1925
| [[File:James Franck.jpg|75px]]
| [[جیمز فرانک]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| جرمنی
| rowspan=2|&quot;for their discovery of the laws governing the impact of an [[برقیہ]] upon an atom&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1925 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1925/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Gustav Hertz.jpg|75px]]
| [[گستاف لوڈوگ ہرٹز|Gustav Hertz]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;
| جرمنی
|-
| 1943
| [[File:Otto Stern.jpg|75px]]
| [[اوٹو سٹرن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the [[magnetic moment]] of the [[proton]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1943 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1943/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1944
| [[File:Isidor Isaac Rabi.jpg|75px]]
| [[ازیڈور ائیزک ربی]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1944 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1945
| [[File:Wolfgang Pauli young.jpg|75px]]
| [[ولف گینگ پاولی|Wolfgang Pauli]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;Pauli had three Jewish grandparents. When discussing his plans to leave Switzerland in 1940, he wrote &quot;Actually I suppose I am under German law 75 per cent Jewish.&quot; {{cite web|url=http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/ausreise_e.html|title=Wolfgang Pauli – Failed naturalisation and departure to the USA|accessdate=2010-03-08}}&lt;/ref&gt;
| Austria
| &quot;for the discovery of the Exclusion Principle, also called the [[Pauli principle]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1945 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1952
| [[File:Felix Bloch, Stanford University.jpg|75px]]
| [[فلکس بلوک]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1952 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1952/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1954
| [[File:Max Born.jpg|75px]]
| [[میکس بورن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for his fundamental research in [[quantum mechanics]], especially for his statistical interpretation of the wavefunction&quot;&lt;ref name=&quot;N54&quot;&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1954 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1954/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1958
| [[File:Ilya Frank.jpg|75px]]
| [[الوا فرانک]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Soviet Union
| &quot;for the discovery and the interpretation of the [[Cherenkov-Vavilov effect|Cherenkov effect]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1958 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1958/index.html|accessdate=2008-10-09}}

* {{cite book |title = Understanding American Jewry|author=Marshall Sklare|page =108| publisher = Transaction Publishers| year=1982|isbn=978-0-87855-454-6|url = http://books.google.com/books?id=SUsUKZgDtX8C&amp;pg=PA108}}
* {{cite book |title = Who's who in Jewish history: after the period of the Old Testament|author1=Joan Comay|author2=Lavinia Cohn-Sherbok|page=362|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-26030-5}}
* {{cite book |title = The who's who of Nobel Prize winners, 1901–1995|author1=Bernard S. Schlessinger|author2=June H. Schlessinger|publisher=Oryx Press|year=1996|page=201|isbn=978-0-89774-899-5|quote=Parents: Father, Evgen ; Mother, Olga Davidova . Nationality: Russian. Religion: Jewish.}}
* {{cite book |title = Driven to innovate: a century of Jewish mathematicians and physicists|author=Ioan Mackenzie James|publisher=Peter Lang|year=2009|isbn=978-1-906165-22-2|page=262}}&lt;/ref&gt;

|-
| 1959
| [[File:Segre.jpg|75px]]
| [[ایملیو جی سگری|Emilio Gino Segrè]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Italy
| &quot;for their discovery of the [[antiproton]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1959 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1960
| [[File:Donald Glaser.jpg|75px]]
| [[ڈونالڈ اے گلیسر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for the invention of the [[bubble chamber]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1960 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1961
| [[File:Robert Hofstadter.jpg|75px]]
| [[رابرٹ ہوفسٹڈلر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons&quot;&lt;ref name=N61&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1961 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1961/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1962
| [[File:Landau.jpg|75px]]
| [[لیو لینڈاؤ]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Lev_Landau.html &quot;Lev Landau&quot;]. Jewish Virtual Library. Retrieved January 20, 2012.&lt;/ref&gt;
| Soviet Union
| &quot;for his pioneering theories for [[condensed matter]], especially [[liquid helium]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1962 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1962/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lev Landau: Topmost Soviet Jewish Scientist Wins Nobel Prize |url=http://archive.jta.org/article/1962/11/02/3071305/lev-landau-topmost-soviet-jewish-scientist-wins-nobel-prize |access-date=2016-02-29 |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031234746/http://www.jta.org/1962/11/02/archive/lev-landau-topmost-soviet-jewish-scientist-wins-nobel-prize |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| 1963
| [[File:Wigner.jpg|75px]]
| [[یوجین پاول وگنر]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref name=Marton2006p4&gt;Marton, Kati (2006). ''The Great Escape: Nine Jews Who Fled Hitler and Changed the World''. [[Simon &amp; Schuster]]. p. 4. ISBN 978-1-4165-4245-2&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles&quot;&lt;ref name=N63&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1963 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1963/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1965
| [[File:Richard Feynman.png|75px]]
| [[رچرڈ فلپ فے مین]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref name=Gleick1992p85&gt;[[James Gleick]]. ''Genius: The Life and Science of Richard Feynman''. Random House. 1995. p. 85. &quot;Feynman, as a New York Jew distinctly uninterested in either the faith or sociology of Judaism...&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their fundamental work in [[quantum electrodynamics]], with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1965 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Schwinger.jpg|75px]]
| [[جولیان سکونگر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
|-
| 1967
| [[File:Hans Bethe.jpg|75px]]
| [[ہنس بیتھ]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in [[star]]s&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1967 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1969
| [[File:Murray Gell-Mann.jpg|75px]]
| [[ماری گیل مین]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Feuer1995p402/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref name=Leroy2003p183&gt;Leroy, Francis (2003). ''A Century of Nobel Prizes Recipients: Chemistry, Rhysics, and Medicine''. [[CRC Press]]. p. 183. ISBN 978-0-8247-0876-4&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1969 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1969/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1971
| [[File:Dennis Gabor.jpg|75px]]
| [[ڈینس گبور]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for his invention and development of the [[holography|holographic method]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1971 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1971/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1972
| [[File:Nobel Laureate Leon Cooper in 2007.jpg|75px]]
| [[لیون کوپر]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;Bernard S. Schlessinger, June H. Schlessinger (1996). ''The Who's Who of Nobel Prize Winners, 1901–1995''. &quot;Cooper, Leon Neil&quot;. Oryx Press. p. 605. &quot;Religion: Jewish&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurtz, Seymour (1985). ''Jewish America''. [[McGraw-Hill]]. p. 244.&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;for his jointly developed theory of [[superconductivity]], usually called the [[BCS-theory]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1972 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1972/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1973
| [[File:Brian Josephson, March 2004.jpg|75px]]
| [[برائن ڈیوڈ جوزف سن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;
| برطانیہ
| &quot;for his theoretical predictions of the properties of a supercurrent through a tunnel barrier, in particular those phenomena which are generally known as the [[Josephson effect]]&quot;&lt;ref name=N73&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1973 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1973/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1975
| [[File:Mottelson,Ben 1963 Kopenhagen.jpg|75px]]
| [[بن روئے مٹل سن]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Denmark
| &quot;for the discovery of the connection between collective motion and particle motion in atomic nuclei and the development of the theory of the structure of the atomic nucleus based on this connection&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1975 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1975/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1976
| [[File:Burton Richter - charm quark.jpg|75px]]
| [[برٹن رچر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his pioneering work in the discovery of a heavy elementary particle of a new kind&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1976 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1976/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1978
| [[File:Arno Penzias.jpg|75px]]
| [[ارنو الن پنزاس]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his discovery of [[cosmic microwave background radiation]]&quot;&lt;ref name=N78&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1978 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1978/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1979
| [[File:Sheldon Glashow at Harvard.jpg|75px]]
| [[شیلڈن لی گلاشو]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their contributions to the theory of the [[electroweak force|unified weak and electromagnetic interaction]] between elementary particles, including, inter alia, the prediction of the [[weak neutral current]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1979 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1979/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Steven-weinberg.jpg|75px]]
| [[سٹیون وینبرگ]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
|-
| 1987
| [[File:Karl Alexander Mueller.jpg|75px]]
| [[کارل ایلکزینڈر میولر]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Switzerland
| &quot;for their important breakthrough in the discovery of superconductivity in ceramic materials&quot;&lt;ref name=N87&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1987 | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1987/index.html|accessdate=2011-10-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3|1988
| [[File:Leon M. Lederman.jpg|75px]]
| [[لیون ایم لیڈر مین]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=Hargittai2003p113/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| rowspan=3|&quot;for the [[neutrino]] beam method and the demonstration of the doublet structure of the [[lepton]]s through the discovery of the muon neutrino&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1988 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[ملون سکوارٹز]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
|-
| [[File:Jack-Steinberger-2008.JPG|75px]]
| [[جیک سٹین برگر]]&lt;ref name=EncSciRel493/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
|-
| 1990
|
| [[جیروم آئیزک فرائڈ مین]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his pioneering investigations concerning [[deep inelastic scattering]] of electrons on protons and bound neutrons, which have been of essential importance for the development of the [[quark model]] in particle physics&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1990 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1992
| [[File:CHARPAK Georges-24x50-2005 cropped.JPG|75px]]
| [[جیرج چارپک]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| France / Poland
| &quot;for his invention and development of particle detectors, in particular the [[multiwire proportional chamber]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1992 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|1995
| [[File:Martin Perl - tau.jpg|75px]]
| [[مارٹن لیوس پیرل]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for the discovery of the [[tau lepton]]&quot; and &quot;for pioneering experimental contributions to [[lepton]] physics&quot;&lt;ref name=N95&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1995 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1995/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Frederick Reines.jpg|75px]]
| [[فریڈرک رینز]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for the detection of the [[neutrino]]&quot; and &quot;for pioneering experimental contributions to [[lepton]] physics&quot;&lt;ref name=N95/&gt;
|-
| rowspan=2|1996
| [[File:David M Lee Dec 2008.jpg|75px]]
| [[ڈیوڈ لی|David Morris Lee]]&lt;ref name=&quot;Shengold&quot;/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for their discovery of [[superfluid]]ity in [[helium-3]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1996 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1996/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Douglas Osheroff.jpg|75px]]
| [[ڈوگلاس اوشروف]]&lt;ref name=&quot;Shengold&quot;/&gt;
| امریکا
|-
| 1997
| [[File:Claude Cohen-Tannoudji.JPG|75px]]
| [[کلاؤڈ کوہن-ٹناڈجی]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| France
| &quot;for development of methods to cool and trap atoms with laser light&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 1997 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1997/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2000
| [[File:Zhores Alferov.jpg|75px]]
| [[زورس ایونوچ الفرو]]&lt;ref name=&quot;Shengold&quot;/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Russia
| &quot;for developing [[semiconductor]] heterostructures used in high-speed- and [[optoelectronics]]&quot;&lt;ref name=N00&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2000 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2000/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|2003
| [[File:AA Abrikosov ANL1.jpg|75px]]
| [[الیکزی الیکزیوچ ابریکوسو]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Russia&lt;br /&gt;امریکا
| rowspan=2|&quot;for pioneering contributions to the theory of [[superconductivity|superconductors]] and superfluids&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2003 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2003/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Виталий Лазаревич Гинзбург.jpg|75px]]
| [[وائٹلی گنزبرگ]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| Russia
|-
| rowspan=2|2004
| [[File:David Gross cropped.JPG|75px]]
| [[ڈیوڈ جے گروس]]&lt;ref name=Arad2010/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = David J. Gross: Autobiography | publisher = Nobel Foundation | url = http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/gross-autobio.html|accessdate=2011-10-16}}&lt;/ref&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for the discovery of [[asymptotic freedom]] in the theory of the [[strong interaction]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2004 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2004/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| |[[ہگ ڈیوڈ پیولٹزر]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
|-
| 2005
| [[File:Roy Glauber Dec 10 2005.jpg|75px]]
| [[روئے جے گلوبر]]&lt;ref name=scicoilph/&gt;
| امریکا
| &quot;for his contribution to the quantum theory of [[Coherence (physics)|optical coherence]]&quot;&lt;ref name=N05&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2005 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2005/index.html|accessdate=2008-10-09}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2|2011
| [[File:Adam Riess Agr cover.jpg|75px]]
| [[ایڈم ریس]]&lt;ref name=5Jews2011/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1998/01/11/style/weddings-nancy-schondorf-and-adam-riess.html Wedding: Nancy Schondorf And Adam Riess]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/1989/06/18/style/dr-gail-riess-is-married.html Wedding: Drs. Gail Michele Riess and Leonard Bruce Saltz]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E07E3DD163AF932A25753C1A9619C8B63 Obituary: Michael Riess]&lt;/ref&gt;
| امریکا
| rowspan=2|&quot;for providing evidence that the expansion of the universe is accelerating&quot;&lt;ref name=N05/&gt;
|-
|-
| [[File:Nobel Prize 2011-Press Conference KVA-DSC 7744.jpg|75px]]
| [[ساول پرلموتر]]&lt;ref name=5Jews2011/&gt;&lt;ref name=scicoilph/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Samuel Davidson, led Yiddish revival |url=http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization |access-date=2016-02-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042041/http://articles.philly.com/1989-12-05/news/26157213_1_yiddish-culture-yiddish-language-jewish-cultural-organization }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Jewish Public Forum at CLAL |url=http://www.clal.org/c2.html |access-date=2016-02-29 |archive-date=2002-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20020329142352/http://www.clal.org/c2.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| امریکا
|-
| 2012
| [[File:Serge Haroche - Théâtre de la Commune d'Aubervilliers - 4 mai 2009.jpg|75px]]
| [[سرگ ہروچ]]&lt;ref&gt;[http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/french-jewish-physicist-wins-nobel-prize-along-with-american-colleague-1.468913 &quot; French-Jewish physicist wins Nobel Prize along with American colleague&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924162633/http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/french-jewish-physicist-wins-nobel-prize-along-with-american-colleague-1.468913 |date=2015-09-24 }}, ''[[Haaretz]]'' (''[[Jewish Telegraphic Agency]]''), October 9, 2012.&lt;/ref&gt;
| France
| &quot;for ground-breaking experimental methods that enable measuring and manipulation of individual quantum systems&quot;&lt;ref name=N05/&gt;
|-
| 2013
| [[File:Francois Englert.jpg|75px]]
| [[فرانکیوس انگلرٹ]]&lt;ref name=THEJC2013-10-10/&gt;&lt;ref name=USHMMEnglert&gt;[http://collections.ushmm.org/search/catalog/vha42758 USC Shoah Foundation Institute testimony of Francois Englert - USHMM Collections Search], [[امریکا Holocaust Memorial Museum]] website. Retrieved October 13, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.timesofisrael.com/tel-aviv-university-professor-shares-nobel-prize-in-physics/ &quot;Tel Aviv University professor shares Nobel Prize in physics&quot;], ''[[The Times of Israel]]'', October 8, 2013. &quot;Professor Englert is a Belgian Jew&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ziri, Daniel. [http://www.jpost.com/International/Tel-Aviv-U-affiliated-prof-and-Holocaust-survivor-shares-Nobel-for-physics-328171 &quot;Tel Aviv U. affiliated prof. who is a Holocaust survivor wins Nobel for physics&quot;], ''[[The Jerusalem Post]]'' (''[[Reuters]]''), October 8, 2013. &quot;The 80-year-old Englert – a Belgian Jew and Holocaust survivor...&quot;&lt;/ref&gt;
| Belgium
| &quot;for the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERN's Large Hadron Collider&quot;&lt;ref name=N13&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize in Physics 2013 | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/index.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== امن==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|وصول کنندہ
! ملک
! وجہ
|-
| rowspan=2| 1911
| [[File:TMCasser.jpg|75px]]
| [[ٹوبیاس مائیکل کارل اسر]]&lt;ref name=Abrams2001p78&gt;[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 78. ISBN 978-0-88135-388-4&lt;/ref&gt;
| The Netherlands
| &quot;Initiator of the Conferences on International Private Law at the Hague; Cabinet Minister; Lawyer&quot;&lt;ref name=&quot;N11&quot;&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1911/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1911 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Alfred Herrmann Fried Foto.jpg|75px]]
| [[الفرڈ ہرمن فرائڈ]]&lt;ref name=Abrams2001p76&gt;[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 76. ISBN 978-0-88135-388-4&lt;/ref&gt;
| Austria
| &quot;Journalist; Founder of ''Die Friedenswarte''&quot;&lt;ref name=&quot;N11&quot;/&gt;
|-
| 1968
| [[File:René Cassin nobel.jpg|75px]]
| [[رینے کاسن]]
| France
| &quot;President of the [[European Court of Human Rights|European Court for Human Rights]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1968/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1968 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1973
| [[File:Henry Kissinger.jpg|75px]]
| [[ہنری کسنگر|Henry A. Kissinger]]&lt;ref name=Abrams2001p220&gt;[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 220. ISBN 978-0-88135-388-4&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;For the 1973 [[Paris Peace Accords|Paris agreement]] intended to bring about a cease-fire in the Vietnam War and a withdrawal of the American forces&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1973/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1973 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lundestad&quot;&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/articles/lundestad-review/index.html |title=The Nobel Peace Prize, 1901–2000|author=Lundestad, Geir|accessdate=2008-11-28|date=2001-03-15|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
|-
| 1978
| [[File:Menachem Begin 2.jpg|75px]]
| [[مناخم بیگن]]&lt;ref name=Abrams2001p239&gt;[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 239. ISBN 978-0-88135-388-4&lt;/ref&gt;
| [[اسرائیل]]
| &quot;for the Camp David Agreement, which brought about a negotiated peace between Egypt and Israel&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1978/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1978 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1986
| [[File:Elie Wiesel.jpg|75px]]
| [[ایلائ وائسل]]&lt;ref name=Abrams2001p266&gt;[[Irwin Abrams|Abrams, Irwin]] (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates: An Illustrated Biographical History, 1901–2001''. Science History Publications. p. 266. ISBN 978-0-88135-388-4&lt;/ref&gt;
| امریکا
| &quot;Chairman of &quot;The President's Commission on the Holocaust&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1986/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1986 |accessdate=2008-11-12|publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2| 1994
| [[File:Yitzhak Rabin (1986) cropped.jpg|75px]]
| [[اسحاق رابین]]
| Israel
| rowspan=2| &quot;to honour a political act which called for great courage on both sides, and which has opened up opportunities for a new development towards fraternity in the Middle East.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/press.html|title=Press Release- The Nobel Peace Prize 1994 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Shimon Peres World Economic Forum 2007.jpg|75px]]
| [[شمعون پیریز]]
| Israel
|-
| 1995
| [[File:Josef Rotblat ID badge.png|75px]]
| [[جازف راٹبلاٹ]]
| برطانیہ&lt;br /&gt;Poland
| &quot;for his efforts to diminish the part played by nuclear arms in international politics and, in the longer run, to eliminate such arms&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1995/index.html |title=The Nobel Peace Prize 1995 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|}

== معاشیات==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! سال
! colspan=2|وصول کنندہ
! ملک
!وجہ
|-
| 1970
| [[File:Paul Samuelson.jpg|75px]]
| [[پاؤل سیمیولسن]]&lt;ref name=scicoilec&gt;[https://www.science.co.il/nobel-prizes/Economics.php &quot;Jewish Laureates of Nobel Prize in Economics&quot;]. Israel Science and Technology Directory. Retrieved October 16, 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Norwood2008p719&gt;Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). &quot;American Jews in Economics&quot;. ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 719.&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for the scientific work through which he has developed static and dynamic economic theory and actively contributed to raising the level of analysis in economic science&quot;
&lt;ref name=&quot;e1&quot;&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1970/ |title=The Nobel Prize in Economics 1970 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1971
| 
| [[سائمن کزٹس]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p720&gt;Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). &quot;American Jews in Economics&quot;. ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 720.&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for his empirically founded interpretation of economic growth which has led to new and deepened insight into the economic and social structure and process of development&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1971/|title=The Nobel Prize in Economics 1971 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1972
| [[File:Kenneth Arrow, Stanford University.jpg|75px]]
| [[کینتھ ارو]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p718&gt;Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). &quot;American Jews in Economics&quot;. ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 718.&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for his pioneering contributions to general economic equilibrium theory and welfare theory&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1972/|title=The Nobel Prize in Economics 1972 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1973
| 
| [[واسلےلیونٹیف]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;
| Russia&lt;br /&gt;جرمنی&lt;br /&gt;امریکہ
| &quot;for the development of the input-output method and for its application to important economic problems&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1973/|title=The Nobel Prize in Economics 1973 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1975
| [[File:Leonid Kantorovich 1975.jpg|75px]]
| [[لیونڈکانٹروچ]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;
| Soviet Union
| &quot;for his contributions to the theory of optimum allocation of resources&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1975/|title=The Nobel Prize in Economics 1975 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1976
| [[File:Portrait of Milton Friedman.jpg|75px]]
| [[ملٹن فریڈمان]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p718/&gt;&lt;ref name=Vane2007p82&gt;Vane, Howard R (2007). ''The Nobel Memorial Laureates in Economics: An Introduction to their Careers''. [[Edward Elgar Publishing]], p. 82. ISBN 978-1-84720-092-1&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for his achievements in the fields of consumption analysis, monetary history and theory and for his demonstration of the complexity of stabilization policy&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1976/|title=The Nobel Prize in Economics 1976 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1978
| 
| [[ہربرٹ اے۔ سائمن]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721&gt;Stephen Harlan Norwood, Eunice G. Pollack (2008). &quot;American Jews in Economics&quot;. ''Encyclopedia of American Jewish History'', Volume 1. ISBN 978-1-85109-638-1. p. 721.&lt;/ref&gt;
|امریکہ
| &quot;for his pioneering research into the decision-making process within economic organizations&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1978/|title=The Nobel Prize in Economics 1978 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1980
|
| [[لاؤرنس کلائین]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| امریکہ
| &quot;for the creation of econometric models and the application to the analysis of economic fluctuations and economic policies&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1980/|title=The Nobel Prize in Economics 1980 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1985
| [[File:Franco Modigliani.jpg|75px]]
| [[فرانکو موڈگ لیامی]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p719/&gt;
| Italy&lt;br /&gt;امریکہ
| &quot;for his pioneering analyses of saving and of financial markets&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1985/|title=The Nobel Prize in Economics 1985 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1987
| [[File:Solow natmedal.jpg|75px]]
| [[رابرٹ سولو]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;
| امریکہ
| &quot;for his contributions to the theory of economic growth&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1987/|title=The Nobel Prize in Economics 1987 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2| 1990
|
| [[ہیری مارکوٹز]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
|امریکہ
| rowspan=2| &quot;for their pioneering work in the theory of financial economics&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1990/|title=The Nobel Prize in Economics 1990 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 
| [[مرٹن ملر]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| امریکا
|-
| 1992
| [[File:GaryBecker-May24-2008.jpg|75px]]
| [[گارے بکر]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| امریکہ
| &quot;for having extended the domain of microeconomic analysis to a wide range of human behaviour and interaction, including nonmarket behaviour&quot;&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1992/|title=The Nobel Prize in Economics 1992 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1993
| [[File:Robert William Fogel.jpg|75px]]
| [[رابرٹ فوگل]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| امریکہ
| &quot;for having renewed research in economic history by applying economic theory and quantitative methods in order to explain economic and institutional change&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1993/|title=The Nobel Prize in Economics 1993 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1994
| 
| [[جون ہارسانئے]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;&lt;ref name=Vane2007p222&gt;Vane, Howard R (2007). ''The Nobel Memorial Laureates in Economics: An Introduction to their Careers''. [[Edward Elgar Publishing]], p. 222. ISBN 978-1-84720-092-1&lt;/ref&gt;
| Hungary
| &quot;for their pioneering analysis of equilibria in the theory of non-cooperative games&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1994/|title=The Nobel Prize in Economics 1994 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1997
| [[File:Myron Scholes 2008 in Lindau.png|75px]]
| [[میرون سکولز]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;&lt;ref&gt;Lesley Simpson. &quot;Endowment fund named for winner of Nobel Prize&quot;. ''[[The Hamilton Spectator]]''. September 16, 1998. p. A8.&lt;/ref&gt;
| Canada
| &quot;for a new method to determine the value of derivatives&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1997/|title=The Nobel Prize in Economics 1997 |accessdate=2011-10-28 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Norwood|first1=Stephen Harlan|last2=Pollack|first2=Eunice G.|title=Encyclopedia of American Jewish History, Volume 1|url=http://books.google.com/books?id=IB3mBsgfIHQC&amp;pg=PA721&amp;dq=%22Myron+Scholes%22+jewish&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=GUxhT_WXK4f40gH9zcnMBw&amp;ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=%22Myron%20Scholes%22%20jewish&amp;f=false|year=2008|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9781851096381|page=721}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=2| 2001
| [[File:Joseph E. Stiglitz - cropped.jpg|75px]]
| [[جوزف اسٹگلیز]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| امریکہ
| rowspan=2| &quot;for their analyses of markets with asymmetric information&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2001/|title=The Nobel Prize in Economics 2001 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:George Akerlof.jpg|75px]]
| [[جارج اکرلوف]]&lt;ref&gt;[http://www.fau.edu/library/nobel86.htm Florida Atlantic University Libraries]&lt;/ref&gt;
|امریکہ
|-
| 2002
| [[File:Daniel KAHNEMAN.jpg|75px]]
| [[ڈینئیل کہنیمن]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Norwood2008p721/&gt;
| Israel &lt;br /&gt; امریکہ
| &quot;for having integrated insights from psychological research into economic science, especially concerning human judgment and decision-making under uncertainty&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2002/|title=The Nobel Prize in Economics 2002 |accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
| [[File:ישראל אומן 2010.jpg|75px]]
| [[رابرٹ اومن]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ma.huji.ac.il/~raumann/Brief%20Bio.htm |title=Brief Bio – Robert J Aumann |accessdate=2010-04-17 |publisher=Robert Aumann |quote=Robert Aumann was born in Frankfurt am Main, جرمنی, in 1930, to a well-to-do orthodox Jewish family.}}&lt;/ref&gt;
| Israel &lt;br /&gt;امریکہ
| &quot;for having enhanced our understanding of conflict and cooperation through [[Game theory|game-theory]] analysis&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2005/|title=The Nobel Prize in Economics 2005|accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=3|2007
| [[File:Leonid Hurwicz.jpg|75px]]
| [[لیونڈ ہروکز]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.fau.edu/library/nobel90.htm | title = Leonid Hurwicz: Nobel Prize in Economics Recipient-2007 | author = Seymour &quot;Sy&quot; Brody | publisher = Florida Atlantic University Libraries | accessdate = 2010-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Hurwicz.html | title = Leonid Hurwicz (1917–2008) | publisher = American-Israeli Cooperative Enterprise | work =Jewish Virtual Library | accessdate = 2010-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MN-resolution&quot;&gt;{{cite web|title=A house resolution honoring Professor Leo Hurwicz on his 90th birthday|publisher=Legislature of the State of Minnesota (image via University of Minnesota, umn.edu)|url=http://www.econ.umn.edu/hurwicz/images/house_resolution_large_for_.jpg|date=9 April 2007|accessdate=2007-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071025031214/http://www.econ.umn.edu/hurwicz/images/house_resolution_large_for_.jpg|archivedate=2007-10-25|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pervos2007&gt;Pervos, Stefanie (11/5/2007). [http://www.juf.org/news/local.aspx?id=27784 &quot;Nobel Prize winners have Jewish, Chicago connections&quot;]. ''JUF News''. &quot;Three Jewish scholars, two with Chicago connections, were awarded the 2007 Nobel Prize in Economic Science in October. Leonid Hurwicz, a professor emeritus at the University of Minnesota and former researcher at the University of Chicago; Roger B. Myerson, a University of Chicago professor; and Eric S. Maskin of the Institute for Advanced Study at Princeton University, N.J., were honored for their joint work on mechanism design theory.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکا &lt;br /&gt; Poland
| rowspan=3|&quot;For having laid the foundations of [[mechanism design]] theory&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2007/|title=The Nobel Prize in Economics 2007|accessdate=2008-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:05N3441 emaskin.jpg|75px]]
| [[ارک ماسکن]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Pervos2007/&gt;&lt;ref&gt;Silverstein, Marilyn. [http://www.njjewishnews.com/njjn.com/110807/njNobelWinner.html &quot;Nobel winner who's at home with Einstein&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208125212/http://www.njjewishnews.com/njjn.com/110807/njNobelWinner.html |date=2008-12-08 }}, ''New Jersey Jewish News'', November 8, 2007. &quot;A native of New York, Maskin grew up in New Jersey, in a nonreligious Jewish home in the town of Alpine... But is he culturally Jewish? &quot;Sure,&quot; he said. &quot;It's a very rich culture, and I'm attracted to that side of it. I listen to klezmer — I'm actually a clarinetist myself. And there are certain Jewish foods I'm especially fond of — latkes, chopped liver, chicken soup with matza balls. I like to cook, and a lot of the things I cook have been handed down — a stuffed cabbage recipe I'm fond of, a meat pie recipe. I saw my grandmother do them.&quot;&lt;/ref&gt;
| امریکہ
|-
| [[File:Myerson roger b print.jpg|75px]]
| [[روگر مائرسن]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref name=Pervos2007/&gt;
| امریکہ
|-
| 2008
| [[File:Paul Krugman-press conference Dec 07th, 2008-8.jpg|75px]]
| [[پاول کرگمین]]&lt;ref name=scicoilec/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Paul Krugman |url=http://www.nytimes.com/2003/10/28/opinion/a-willful-ignorance.html |title=A Willful Ignorance |date=2003-10-28 |accessdate=2010-04-17 |work=New York Times |quote=Sure enough, I was accused in various places not just of 'tolerance for anti-Semitism' (yes, I'm Jewish) [...]}}&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for his analysis of trade patterns and location of economic activity&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2008/|title=The Nobel Prize in Economics 2008|accessdate=2009-10-20 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2010
| [[File:Peter Diamond cropped.jpg|75px]]
| [[پیٹر ڈائمنڈ]]&lt;ref&gt;[http://web.mit.edu/hillel/www/events/seminars/diamond-invite-111004.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518032304/http://web.mit.edu/hillel/www/events/seminars/diamond-invite-111004.pdf |date=2013-05-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.liherald.com/fivetowns/fivetowns/stories/Going-to-the-head-of-the-class,28212?content_source=&amp;category_id=&amp;search_filter=woodmere&amp;event_mode=&amp;event_ts_from=&amp;list_type=&amp;order_by=&amp;order_sort=&amp;content_class=&amp;sub_type=&amp;town_id=]&lt;/ref&gt; 
|امریکہ
| &quot;for his analysis of [[Search and matching theory|markets with search frictions]]&quot;&lt;ref name=&quot;Winners2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2010/|title=The Prize in Economic Sciences 2010|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2010-10-11}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
| [[File:Alvin E. Roth 3 2012.jpg|75px]]
| [[الون اے روتھ]]&lt;ref&gt;[http://www.jpost.com/International/Article.aspx?id=287930 &quot;US economists tied to Israeli academia win Nobel&quot;], [[Jewish Telegraphic Agency|JTA]] in ''[[The Jerusalem Post]]'', October 15, 2012.&lt;/ref&gt;
| امریکہ
| &quot;for the theory of stable allocations and the practice of market design&quot; &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2012/|title=The Nobel Prize in Economics 2012|accessdate=2012-10-15 |publisher=Nobel Foundation}}&lt;/ref&gt;
|}

== جنہان نوںانعام وصول کرن توں روکیا گیا ==

[[بریس پاسترناک]], a [[History of the Jews in Russia|Russian Jew]], winner of the 1958 prize for literature, initially accepted the award, but—after intense pressure from Soviet authorities—subsequently declined it.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/nobelprize_facts.html |title=Four Nobel Laureates have been forced by authorities to decline the Nobel Prize |publisher=Nobel Foundation |accessdate=2010-03-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Pasternak.html |title=Boris Leonidovich Pasternak (1890–1960) | publisher = American-Israeli Cooperative Enterprise | work =Jewish Virtual Library | accessdate = 2010-03-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timesonline-292690&quot;&gt;Mark Franchetti. [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article1292690.ece &quot;How the CIA won Zhivago a Nobel&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805073045/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article1292690.ece |date=2011-08-05 }}. ''[[The Sunday Times]]''. January 14, 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nobel_lectures&gt;
{{cite book
| title = Literature 1901–1967
| author = Frenz, Horst (ed.)
| series = Nobel Lectures
| year = 1969
| publisher = Elsevier
| location = Amsterdam
}}
(Via {{cite web
| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1958/press.html
| title = Nobel Prize in Literature 1958 – Announcement
| accessdate = 24 May 2007
| publisher = [[نوبل فاونڈیشن]]
}})
&lt;/ref&gt;

==بولیورڈ (اک تختی ) انعام یافتہ ==
[[اسرائیل]] چ اک گلی چ تختی  لگی اے جس چ تمام یہودی نوبل انعام یافتگان  دے نان کندہ نیں اس دا مقصد انہاں  تمام حضرات نوں خراج تحسین پیش کرنا  اے۔

The Israeli town of [[ریشون لضیون]] has a street in it dedicated to honoring all Jewish Nobel laureates. The street, called ''Tayelet Hatnei Pras Nobel'' (Nobel Laureates Boulevard/Promenade), has a monument with attached plaque for each Nobel laureate.&lt;ref name=Boulevard/&gt;

==ہور ویکھو==
*[[نوبل انعام جیتو جاپانی]]
*[[نوبل انعام جیتو عورتاں]]
*[[نوبل انعام جتن والیاں دی لسٹ]]
*[[نوبل انعام جیتو مسلمان]]
*[[نوبل انعام جیتو بلحاظ دیس]]
*[[نوبل انعام جیتوآں دی یونیورسٹی وابستگی لحاظ نال لسٹ]]

{{clear}}

==حوالے==
{{Reflist|2}}
{{reflist|group=Note}}

==ہور پڑھو==
* Charpa, Ulrich; Deichmann, Ute. (eds.) (2007). [http://books.google.co.uk/books?id=00dDXnUck9QC&amp;pg=PA23 ''Jews and Sciences in German Contexts: Case Studies From the 19th and 20th Centuries''], Mohr Siebeck, pp.&amp;nbsp;23–25.
* Feldman, Burton (2001). [http://books.google.co.uk/books?id=xnckeeTICn0C&amp;pg=PA407 ''The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige''], [[Arcade Publishing]], pp.&amp;nbsp;407–10.
* Julius, Anthony (1995). [http://books.google.co.uk/books?id=QSU4AAAAIAAJ&amp;pg=PA266 ''T. S. Eliot, Anti-Semitism, and Literary Form''], [[Cambridge University Press]], p.&amp;nbsp;266.
* Lazarus, William P.; Sullivan, Mark. (2008). [http://books.google.co.uk/books?id=oTtcFiGbW2kC&amp;pg=PA45 ''Comparative Religion For Dummies''], [[جان وائلی اینڈ سنز]], p.&amp;nbsp;45.
* Patai, Raphael (1996). [http://books.google.co.uk/books?id=6jNniq7Ji7YC&amp;pg=PA339 ''The Jewish Mind''], [[Wayne State University Press]], pp.&amp;nbsp;339–42.
* Rubinstein, W. D. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=5dUOAAAAQAAJ&amp;pg=PA63 ''The Left, the Right and the Jews''], [[Croom Helm]], p.&amp;nbsp;63.
* Scharfstein, Sol (1999). [http://books.google.co.uk/books?id=mE031Ysq03wC&amp;pg=PA168 ''Understanding Jewish Holidays and Customs: Historical and Contemporary''], [[KTAV Publishing House]], p.&amp;nbsp;168.
* Weiss, Mosheh (2004). [http://books.google.co.uk/books?id=oJOvpkHg7msC&amp;pg=PA216 ''A Brief History of the Jewish People''], [[Rowman &amp; Littlefield]], pp.&amp;nbsp;216–17.
* Zuckerman, Harriet (1996). [http://books.google.co.uk/books?id=HAHCzJfmD5IC&amp;pg=PA71 ''Scientific Elite: Nobel Laureates in the امریکا''], [[Transaction Publishers]], originally publishing in 1977, pp.&amp;nbsp;71–78.

==باہرلے جوڑ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=DBmglA-yCCk Video by the National Museum of American Jewish History with some Jewish Nobel laureates listed]

{{نوبل انعام}}
[[گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ]]
[[گٹھ:نوبل انعام جیتوآں دی لسٹ بلحاظ مذہب]]
[[گٹھ:سائنسداناں دیاں لسٹاں]]
[[گٹھ:لسٹاں]]
[[گٹھ:نوبل انعام]]</text>
      <sha1>i82lavt6qh9244bmwv1sqalkbjdynjm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیدرلینڈز انٹیلیز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51912</id>
    <revision>
      <id>709360</id>
      <parentid>654539</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="9txwdot9udi6zjxq7usxa8q84i49w06" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
| native_name = {{native name|nl|Nederlandse Antillen}}&lt;br /&gt;{{native name|pap|Antia Hulandes}}
| conventional_long_name = نیدرلینڈز انٹیلیز
| common_name = نیدرلینڈز انٹیلیز
| continent = [[اتلا امریکہ]]
| status = فیڈریشن
| status_text = 
| image_flag = Flag of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg
| image_coat = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg
| image_map = LocationNetherlandsAntillesWithAruba.png
| government_type = آئینی بادشاہت
| national_motto = {{lang-la|Libertate unanimus}}&lt;br /&gt;(&quot;آزادی نال متحدہ&quot;)
| national_anthem = ''[[Wilhelmus|Het Wilhelmus]]'' (1954-1964)&lt;br&gt;''[[Tera di Solo y suave biento]]'' (1964-2000)&lt;br&gt;''[[Anthem without a title]]'' (2000-2010)
| common_languages = [[پاپیامنٹو بولی]], [[انگریزی زبان|انگریزی]], [[ولندیزی]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Actueel/Nederlandse%20Antillen/10499.html|title=Landsverordening officiële talen|date=28 March 2007|accessdate=5 January 2011|publisher=wetten.nl}}&lt;/ref&gt;
| demonym = نیدرلینڈز انٹیلیز 
| capital = [[ویلمسٹیڈ]]
| latd=12 |latm=7 |latNS=N |longd=68 |longm=56 |longEW=W
| year_start = 1954
| year_end = 2010
| date_start = 15 دسمبر
| date_end = 10 اکتوبر
| event_end = Dissolution of the Netherlands Antilles
| event2 = اروبا توں وکھ ہویا
| date_event2 = 1 جنوری 1986
| p1 = کیوراساؤ
| flag_p1 = Flag of the Netherlands.svg
| s1 = اروبا
| flag_s1 = Flag of Aruba.svg
| s2 = کیوراساؤ
| flag_s2 = Flag of Curaçao.svg
| s3 = سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)
| flag_s3 = Flag of Sint Maarten.svg
| s4 = کریبین نیدرلینڈز
| flag_s4 = Flag of the Netherlands.svg
| currency = [[نیدر لینڈ اینٹیلین گلڈر]]
| cctld = [[An.]]
| calling_code = 599
| legislature = نیدرلینڈز انٹیلیز  دی اسٹیٹس
|title_leader = [[ملکہ]]
| leader1 = [[جولیانا]]
| leader2 = [[بیٹرکس]]
| year_leader1 = 1954-1980
| year_leader2 = 1980-2010
| representative1 = Teun Struycken
| representative2 = Cola Debrot
| representative3 = René Römer
| representative4 = Frits Goedgedrag
| year_representative1 = 1951-1956
| year_representative2 = 1962-1970
| year_representative3 = 1983-1990
| year_representative4 = 2002-2010
| deputy1 = Efraïn Jonckheer
| deputy2 = Juancho Evertsz
| deputy3 = Emily de Jongh-Elhage
| year_deputy1 = 1954-1968
| year_deputy2 = 1973-1977
| year_deputy3 = 2006-2010
| stat_year1 = 2001
| stat_area1 = 800
| stat_pop1 = 175653
}}

'''نیدرلینڈز انٹیلیز''' (netherlands antilles) جسنوں  غیر رسمی طور اتے ڈچ انٹیلیز  وی کہیا جاندا ا ے [[کیریبین سمندر|کیریبین]]  چ [[ہالینڈ]]  دی بادشاہت  دے تحت اک خود مختار ملک سی۔ اس  دا [[راجگڑھ]] [[ویلمسٹیڈ]]  شہر سی ۔

ایہ دیس [[ہالینڈ]] دے  [[کیریبین سمندر]] چ علاقے [[ کیوراساؤ]] تے ہور انحصاری علاقےآں نوں رلا کے 1954ء چ قایم ہویا تے 2010ء  چ مڑ  وکھ وکھ علاقےآں چ ونڈیا گیاا ۔


== خاتمے  اتے علاقے دی آئینی گروہ بندی==

نیدرلینڈز انٹیلیز چار  جزیری علاقےآں  :[[اروبا]] ، [[بونایر]] ، [[کیوراساؤ]] تے لیوارڈ جزیری علاقہ  چ ونڈیا ہویا سی ۔ 1983ء چ  لیوارڈ جزیرہ علاقہ  نویں جزیری علاقےآں [[سابا]] ، [[سینٹ ایوسٹائیس]] تے [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]] چ ونڈ دتا گیا  ۔ 1986ء چ [[اروبا]]   نیدرلینڈز انٹیلیز توں وکھ ہو گیا تے  5 جزیرے علاقے  اس چ رہ گئے ۔ نیدرلینڈز انٹیلیز دے 2010ء چ  خاتمے دے مگروں  [[کیوراساؤ]] تے  [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]]  [[نیدرلینڈز]] دی بادشاہت اندو خودمختار  دیس بن  گئے  تے  [[سابا]] ، [[سینٹ ایوسٹائیس]]  تے [[بونایر]]  [[نیدرلینڈز]] دیاں خاص میونسپلٹیاں بن گیاں
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
! جھنڈا
! نان
! &lt;!-- Lage --&gt;راجگڑھ
! رقبہ(ک م²)
! کرنسی
! سرکاری بولی
! ریمارکس
|-
| [[File:Flag of Curaçao.svg|border|40px]]
| [[کیوراساؤ]]
| &lt;!-- [[Datei:Curacao Location.png|100px]] --&gt;[[ویلمسٹیڈ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|444
| {{nowrap|[[نیدرلینڈز انٹیلیز ی گلڈر]]}}
| ڈچ تے پاپیامنٹو
| نیدرلینڈز انٹیلیز دا راجگڑھ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stabroeknews.com/2010/news/regional/10/09/netherlands-antilles-no-more/ |title=Netherlands Antilles no more|publisher=Stabroek News |date= |accessdate=2010-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Flag of Bonaire.svg|border|40px]]
| [[بونایر]]
| &lt;!-- [[Datei:Bonaire Location.png|100px]] --&gt;[[کرالندیک]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|294
| [[ڈالر]] امریکی
| ڈچ تے پاپیامنٹو
|
|-
| [[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|40px]]
| [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]]
| &lt;!-- [[Datei:SaintMartinIle.PNG|100px]] --&gt;[[فلپسبرگ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|34
| [[نیدرلینڈز انٹیلیز ی گلڈر]]
| ڈچ تے  [[انگریزی]]    
| rowspan=&quot;3&quot; |1 [[جنوری]]1983 تک وینڈوارڈ جزیرےآں دے جزيرے علاقے دا حصہ سن
|-
| [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|border|40px]]
| [[سینٹ ایوسٹائیس]]
| &lt;!-- [[Datei:Location SintEustatius.png|100px]] --&gt;[[اورنجسٹیڈ, سینٹ ایوسٹائیس|اورنجسٹیڈ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|21
| [[ڈالر]] امریکی
| ڈچ تے  [[انگریزی]]    
|-
| [[File:Flag of Saba.svg|border|40px]]
| [[سابا]]
| &lt;!-- [[Datei:Saba Konum.png|100px]] --&gt;{{nowrap|[[دی باٹم]]}}
| style=&quot;text-align:right;&quot;|13
| [[ڈالر]] امریکی
| ڈچ تے  [[انگریزی]]    
|-
| [[File:Flag of Aruba.svg|border|40px]]
| [[اروبا]]
| [[اورنجسٹیڈ, اروبا|اورنجسٹیڈ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|193
| [[اروبی فلورین]]
| ڈچ تے پاپیامنٹو
|   1 جنوری 1986 نوں وکھ ہویا
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#ccc;&quot;
| [[File:Flag of the Netherlands Antilles (1959-1986).svg|border|40px]]
| {{nowrap|نیدرلینڈز انٹیلیز}}
| [[ویلمسٹیڈ]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;|999
|
|
| style=&quot;text-align:right;&quot;|
|}

== حوالے==
{{حوالے}}

 
==باہرلے جوڑ==
{{Sister project links|Netherlands Antilles|voy=Netherlands Antilles}}
; حکومت
* [http://www.gov.an GOV.an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018032207/http://www.gov.an/ |date=2010-10-18 }}&amp;nbsp;– Main governmental site
* [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=2010-06-16 }}&amp;nbsp;– Cabinet of the Netherlands Antilles' Plenipotentiary Minister in the Netherlands
* [http://www.centralbank.cw/ Central Bank] of the Netherlands Antilles
; عام جانکاری
* {{CIA World Factbook link|nt|Netherlands Antilles}}
* [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm |date=2008-10-25 }} from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{dmoz|Regional/Caribbean/Netherlands_Antilles}}
* {{Wikiatlas|Netherlands Antilles}}
; تریخ
* {{en icon}} {{es icon}} [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] from 1694. The last five pages of the book are about life, economy and culture of the Netherlands Antilles.

[[گٹھ:شمالی امریکہ دے ماتحت علاقے]]
[[گٹھ:ولندیزی زبان بولن  والے دیس]]
[[گٹھ:انگریزی بولن والے دیس تےعلاقے]]
 
[[گٹھ:کیریبین دے سابقہ دیس]]
[[گٹھ:نیدرلینڈز]]
[[گٹھ:نیدرلینڈ دی تریخ]]
 
[[گٹھ:یورپی یونین دے  مخصوص علاقے]]
[[گٹھ:شمالی امریکہ دے سابقہ دیس]]
[[گٹھ:جزیرہ دیس]]
[[گٹھ:نیدرلینڈز انٹیلیز]]
[[گٹھ:جزیرے]]</text>
      <sha1>9txwdot9udi6zjxq7usxa8q84i49w06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حاجی علی درگاہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56577</id>
    <revision>
      <id>709317</id>
      <parentid>645004</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T15:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5967" sha1="e1v0lmgwzw8tmugrwtlggsv61o381yf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Haji Ali Dargah
|   native_name             =  حاجی علی درگاہ 


| native_name_lang        =
| other_name              =
| settlement_type         =
| image_skyline           = Mumbai 03-2016 12 Haji Ali Dargah.jpg
| image_alt               =
| image_caption           =
| nickname                =
| map_alt                 =
| map_caption             =
| pushpin_map             = Mumbai
| pushpin_label_position  =
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_map_caption     =
| latd                    = 18.985
| latm                    =
| lats                    =
| latNS                   = N
| longd                   = 72.81
| longm                   =
| longs                   =
| longEW                  = E
| coordinates_display     = inline,title
| subdivision_type        = دیس
| subdivision_name        = [[بھارت]]
| subdivision_type1       = [[بھارت دیاں ریاستاں تے عملداریاں|ریاست]]
| subdivision_name1       = [[مہاراشٹر]]
| subdivision_type2       = شہر
| subdivision_name2       = [[ممبئی]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        =
| founder                 =
| named_for               =
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          =
| area_rank               =
| area_total_km2          =
| elevation_footnotes     =
| elevation_m             =
| website                 =
| footnotes               =
}}

[[فائل:Hajiali.jpg|thumb|&lt;nowiki&gt;ممبئی وچ واقع حاجی علی دی درگاہ&lt;/nowiki&gt;]]
'''حاجی علی درگاہ [[ممبئی]] '''دے''' برلی '''ساحل دے کنارے نیڑے  واقع اک چھوٹے جہے ٹاپو اُپر واقع اک [[مسجد]] ہے۔ سنوں سید پیر حاجی علی شاہ بخاری دی یاد وچ 1431 ای. وچ بنایا گیا۔ ایہہ مسجد مسلم اتے [[ہندو]] دوواں دھرماں دے لوکاں لئی خاص اہمیت رکھدی ہے۔ ایہہ ممبئی دے اہم دھارمک اتے سیر سپاٹے دا تھاں  ہے۔

حاجی علی ٹرسٹ دے انوسار حاجی علی [[ازبکستان]] دے [[بخارا]] راج توں ساری دنیا دا چکر لاؤندیاں ہویا [[ہندستان]] پہنچے۔

== آرکیٹیکچر ==
[[فائل:The_Haji_Ali_Causeway.jpg|thumb|درگاہ نوں مکھ سڑک نال جوڑن والا پلّ]]
پیر حاجی علی دی درگاہ برلی کھاڑی وچ واقع ہے۔ مکھ سڑک توں لگبھگ 400 میٹر دی دوری اتے اک جزیرے اپر اس نوں بنایا گیا ہے۔ اتھے اان لئی مکھ سڑک توں اتھے تکّ پلّ بنایا گیا ہے۔ اس پلّ دی اچائی بہت گھٹّ ہے جس کارن جوار بھاٹے دے دناں وچ جانا بہت مشکل ہے۔ زیادہتر ایہہ پلّ پانی وچ ڈوبیا رہندا ہے۔ سمندری پلّ دی خاص اہمیت کارن ایہہ رستہ درگاہ وچ جان والیا لئی ہور وی خاص بن جاندا ہے۔
[[فائل:Haji-Ali-1.jpg|thumb|درگاہ ]]
مکھ سیلّ(کمرے) وچ [[ماربل]] توں بنے کئی ستمبھ ہن جس دے اپر رنگدار کچّ نال کاریگری کیتی ہے اتے [[اللہ]] 11 نام وی کارے کرے ہن۔

سمندری نمکین ہواواں دے کارن اس عمارت نوں بہت نقصان ہویا ہے۔ 1960 وچ آخری وار درگاہ دا سدھار ہویا سی۔

== دلجسپ تتھّ ==
* ہندی فلم[[ فضا]] وچ پیر حاجی علی دے اپر اادھارت اک [[قوالی]] فلمائی گئی ہے۔
* پرسدھ ہندی فلم [[قلی]]  دا اخیرلا درش پیر حاجی علی درگاہ وچ فلمایا گیا ہے۔

==ہور پڑھو==
* [http://www.hajialidargah.in/hajiali_history1.html History of Pir Haji Ali Shah Bukhari (R.A.)]
* ''Haji Ali to be razed, rebuilt'', Manoj R Nair, pg 1, ''[[Mumbai Mirror]]; Sunday, 28 August 2005.
* [http://www.tourismtravelindia.com/pilgrimages_tour/muslim/muslim_hajiali.html Haji Ali Dargah, Muslim Pilgrimage]
* [http://www.pilgrimage-india.com/muslim-pilgrimage/haji-ali.html Haji Ali Mosque, Pilgrimage-India.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509021154/http://www.pilgrimage-india.com/muslim-pilgrimage/haji-ali.html |date=2017-05-09 }}
* {{Cite news|title=Will 400-yr-old Haji Ali dargah become Mumbai’s own Taj? |date=25 September 2008 |newspaper= [[The Indian Express]] |url=http://www.expressindia.com/latest-news/will-400yrold-haji-ali-dargah-become-mumbais-own-taj/365716/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080925083025/http://www.expressindia.com/latest-news/will-400yrold-haji-ali-dargah-become-mumbais-own-taj/365716/ |archivedate=25 September 2008 |deadurl=no}}
* [http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/haji-ali-dargah-to-rise-again-in-makrana-marble_100102123.html Haji Ali Dargah to rise again in Makrana marble] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195515/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/haji-ali-dargah-to-rise-again-in-makrana-marble_100102123.html |date=2016-03-03 }}
* [http://www.indianmirror.com/temples/haji-ali-dargah.html HAJI ALI DARGAH, History and Structure]
== باہری کڑیاں ==
* [http://www.hajialidargah.in Official website of Haji Ali Dargah Trust, Mumbai.]

{{Commons category|Haji Ali Dargah}}


*[http://raviwar.com/dailynews/d2721_hazi-ali-dargah-bann-on-women-20121106.shtml حاجی علی وچ زنانیاں کا پرویش نیدھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109101304/http://raviwar.com/dailynews/d2721_hazi-ali-dargah-bann-on-women-20121106.shtml |date=2012-11-09 }}
{{بھارت دیاں مسجداں}}
{{Mumbai topics}}
{{Tourist attractions in Mumbai}}
[[گٹھ:درگاہاں]]
[[گٹھ:عمارتاں]]
[[گٹھ:بھارت دیاں درگاہاں]]</text>
      <sha1>e1v0lmgwzw8tmugrwtlggsv61o381yf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شارلٹ پیرکنز گِلمین</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59481</id>
    <revision>
      <id>709335</id>
      <parentid>481957</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="hpkffxdzgi66civulczpygfob4l0p43" xml:space="preserve">'''شارلٹ پیرکنز گِلمین''' (&lt;span class=&quot;IPA nopopups&quot;&gt;/&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted&quot;&gt;&lt;span title=&quot;/ˈ/ primary stress follows&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'g' in 'guy'&quot;&gt;ɡ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ɪ/ short 'i' in 'bid'&quot;&gt;ɪ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'l' in 'lie'&quot;&gt;ایل&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'m' in 'my'&quot;&gt;ایم&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ən/ 'on' in 'button'&quot;&gt;ən&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;/&lt;/span&gt;{{IPAc-en|ˈ|ɡ|ɪ|l|m|ən}}); وی '''شارلٹ پرکنز سٹیٹسن''' (3 جولائی 1860 – اگست 17 1935) اک پرمکھ امریکی [[فیمینزم|فیمینسٹ]]، ماہر سماجیات ، ناولکارا،[[نکی کہانی| کہانی کارا]]، شاعرہ اتے وارتک لکھاری اتے اک سماجی سدھارک سی۔ اوہ اک یٹوپیائی فیمینزم سی اتے ایہہ اپنی ولکھن جیون سٹائل کرکے بھوِکھی فیمینسٹاں لئی اک رول ماڈل ثابت ہوئی۔ اسدی سبھ توں مشہور لکھت اسدی اردھ-سویجیونی مولک چھوٹی کہانی &quot;پیلے والپیپر&quot; ہے جو اسنے اک منوروگ دے دورے توں بعد لکھیا سی۔

== مڈھلا جیون ==
گلمین دا جنم 3 جولائی 1860 نوں ہارٹفورڈ،  کنیٹیکٹ وچّ مریم پرکنز اتے فریڈرک بیچر پرکنز دے گھر ہویا۔ اسدا صرف اک بھرا، تھامس ایڈی سی، جو استوں 14 مہینے وڈا سی۔ شارلٹ دے بچپن دوران، اسدے پیؤ نے اپنی بیوی اتے بچیاں نوں چھڈّ دتا اتے اس نال اوہناں نے بہت غریبی ہنڈھائی۔&lt;ref&gt;Gilman, Charlotte (Anna) Perkins (Stetson) &quot;Charlotte (Anna) Perkins (Stetson) Gilman,&quot; in Contemporary Authors. &lt;/ref&gt; 

== فٹ نوٹ ==
{{Reflist|30em}}

== باہری لنک ==
* [http://www.feministpress.org/ فیم ینسٹپریس]
* [http://www.womenwriters.net/domesticgoddess/CPGguide.html &quot;کھوج مواد لئی اک گائیڈ &quot;]
* [http://www.womenwriters.net/domesticgoddess/gilman1.html &quot;شارلٹ پرکنز گلمین : گھریلو دیوی&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006045720/http://www.womenwriters.net/domesticgoddess/gilman1.html |date=2014-10-06 }}
[[گٹھ:19ویں صدی دے فلسفی]]
[[گٹھ:20ویں صدی دے فلسفی]]
[[گٹھ:امریکی فلسفی]]
[[گٹھ:امریکی کہانی کار]]
[[گٹھ:امریکی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>hpkffxdzgi66civulczpygfob4l0p43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیویہی بولی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65846</id>
    <revision>
      <id>709321</id>
      <parentid>662898</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T16:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6667" sha1="jij4fsjm6ld81jnegzumt5q6wl3pzpg" xml:space="preserve">{{Infobox language
|name= دویہی
|altname=
|nativename= [[Image:Dhivehiscript.svg|50px]]&lt;br /&gt;(''{{transl|dv|divehi}}'')
|states= [[مالدیپ]] ([[جزیرہ مینیکوئی]])
|region= 
|speakers= 340,000
|date=2012
|ref=e18
|familycolor= انڈو-یورپی
|fam2= [[ہند ایرانی بولیاں|انڈو-ایرانی]]
|fam3= [[ہند آریہ بولیاں|انڈو-آریہ]]
|fam4= [[دکھنی ہند آریہ بولیاں|دکھنی انڈو-آریہ]]
|fam5= [[Insular Indo-Aryan]]
|script= [[تھانا]] &lt;br /&gt; {{small|([[Dhives Akuru]] until the 18th century)}}
|nation= {{flag|مالدیپ}}
|agency= [[دویہی اکادمی]]
|iso1=dv
|iso2=div
|iso3=div
|glotto=dhiv1236
|glottorefname=Dhivehi
|notice=IPA
}}
'''دویہی '''({{بولی|dv|ދިވެހި}}، ''دویہی'' جاں {{بولی|dv|ދިވެހިބަސް}}، دویہی-باس) اک [[ہند آریہ بولیاں|ہند آریائی بولی]] اے جو [[مالدیپ]] دی قومی بولی اتے اس دے لگبھگ 35 لکھ بلارے ہن۔ ایہہ [[لکشدیپ]]، [[بھارت]] دے جزیرہ منیکوئی اتے لگبھگ 10,000 لوکاں  دی ماں بولی اے جتھے اس دی ماہل اپبولی بولی جاندی اے۔ ایہہ [[تھانا لپی]] وچ لکھی جاندی اے۔

'''دیوہی بولی''' [[مالدیپ]] چ بولی جان آلی اک بولی اے جینوں 350000 لکھ لوک بولدے نیں۔ اہنوں بولن الے 350,000 نیں۔

دویہی بولی [[مہاراشٹری پراکرت]] وچوں نکلی اے&lt;ref&gt;http://www.indianscriptures.com/Common/GeneratePDF?pkey=Languages+of+Lakshadweep&amp;ano=1935&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fakten-uber.de/dramatic_prakrit |access-date=2018-02-16 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717011437/http://www.fakten-uber.de/dramatic_prakrit |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.omniglot.com/writing/marathi.htm&lt;/ref&gt; اتے ایہہ [[مراٹھی بولی|مراٹھی]]، [[کونکنی بولی|کونکنی]] اتے [[سنہالا بولی|سنہالا]] بولیاں نال بہت میل کھاندی اے۔&lt;ref&gt;http://findarticles.com/p/articles/mi_go2081/is_3_127/ai_n31523541/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118214227/http://findarticles.com/p/articles/mi_go2081/is_3_127/ai_n31523541/ |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt; دویہی بولی دے ترقی دوران کئی بولیاں نے اس اتے پایا اے جس وچوں سبھ توں اہم کردار [[عربی بولی]] دا اے۔ ایہناں توں بناں [[فرانسیسی بولی|فرانسیسی]]، [[فارسی بولی|فارسی]]، [[پرتگالی بولی|پورتگالی]]، [[ہندوستانی زبان|ہندوستانی]]، اتے [[انگریزی بولی|انگریزی]] نے وی اس اتے اثر پایا اے۔

== نرکتی ==
&quot;دویہی&quot; شبد ''دو''+''ویہی'' توں بنیا اے جسدا مطلب اے جزیرہ اتے رہن والے۔ ''باس'' دا مطلب اے &quot;بولی&quot;، اس طرحاں ''دویہی-باس'' دا مطلب اے &quot;جزیرہ اتے رہن والیاں دی بولی&quot;۔

== اتہاس ==
پچھلے 800 سالاں توں لکھی جا رہی دویہی دا اتہاس حاصل ہویا اے۔ 12-13 ویں صدی وچ دویہی تامبے دیاں خاص پلیٹاں وچ لکھی جاندی سی۔ اس توں پہلاں دویہی پتھراں اتے لکھی جاندی سی اتے اجیہی سبھ توں پرانی لکھت 7ویں-8ویں صدی دی منی جاندی اے۔

16ویں صدی توں بعد دویہی بولی اک نویں لپی تھانا لپی وچ لکھی جاندی اے جو کہ [[آرامی لپی|آرامی]] اتے [[عربی لپی|عربی]] لپیاں وانگوں سجے توں کھبے لکھی جاندی اے۔

== دھنیویونت ==
دویہی دیاں دھاصولاں باقی دکھنی-بھارتی بولیاں نال ملدیاں ہن۔
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; margin-bottom: 10px;&quot;
|+'''سور'''
! colspan=&quot;2&quot; | اگلے
! colspan=&quot;2&quot; | مرکزی
! colspan=&quot;2&quot; | پچھلے
|- class=&quot;small&quot;
! مختصر
! دیرگھ
! مختصر
! دیرگھ
! مختصر
! دیرگھ
|-
! بند
| {{IPA|i}}
| {{IPA|iː}}

| {{IPA|u}}
| {{IPA|uː}}
|-
! مدھلے
| {{IPA|e}}
| {{IPA|eː}}

| {{IPA|o}}
| {{IPA|oː}}
|-
! کھلھے

| {{IPA|a}}
| {{IPA|aː}}

|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;

|+وئنجن

! colspan=&quot;2&quot; | ہونٹھی
! colspan=&quot;2&quot; | دنتی
! colspan=&quot;2&quot; | دنت پٹھاری
! colspan=&quot;2&quot; | موردھنی
! colspan=&quot;2&quot; | تالوی
! colspan=&quot;2&quot; | کنٹھی
! colspan=&quot;2&quot; | سرینتری
|-
! &lt;small&gt;ناسکی&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|m}}

| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|n}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|ɳ}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|ɲ}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|ŋ}}

|-
! &lt;small&gt;ڈکویں&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|b}}&lt;br /&gt;
{{IPA|ᵐb}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|t̪}}&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|d̪}}&lt;br /&gt;
{{IPA|ⁿd̪}}

| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|ʈ}}&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|ɖ}}&lt;br /&gt;
{{IPA|ᶯɖ}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|c}}&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|ɟ}}&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|k}}&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|ɡ}}&lt;br /&gt;
{{IPA|ᵑɡ}}

|-
! &lt;small&gt;سنگھرشی&lt;/small&gt;
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|f}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|v}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|z̪}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|s}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|ʂ}}
| style=&quot;border-right: 0;&quot; |{{IPAlink|ɕ}}

| style=&quot;border-right: 0;&quot; width=&quot;20px&quot; |{{IPAlink|h}}
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;سرینتری&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;

| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|j}}

|-

| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|l̪}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|l}}
| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|ɭ}}

|-
! &lt;small&gt;کامبواں&lt;/small&gt;

| style=&quot;border-left: 0;&quot; |{{IPAlink|r}}

|}

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:بھارت دیاں بولیاں]]
[[گٹھ:بولیاں]]
[[گٹھ:بولی]]
[[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]]
[[گٹھ:لسانیات]]
[[گٹھ:زباناں]]
[[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں]]
[[گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں]]
[[گٹھ:مالدیپ دیاں بولیاں]]</text>
      <sha1>jij4fsjm6ld81jnegzumt5q6wl3pzpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روسی خانہ جنگی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66601</id>
    <revision>
      <id>709310</id>
      <parentid>708222</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142693" sha1="c0hsbuar4k2va996fzi73rjfmaje93e" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict    = Russian Civil War
| partof      = [[انقلاب روس]] ، [[پہلی جنگ عظیم دے بعد|  پہلی عالمی جنگ دے بعد]]] ، تے [[بین جنگ دور]]
| image       = [[File:Russian Civil War montage.png|370px]]
| caption     = '' 'کبھے تو‏ں اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی سمت:' '' [[ڈان آرمی]] دے سپاہی؛ بالشویک مخالف [[سائبرین آرمی]] دے سپاہی۔ [[سرخ فوج]] دے دستےآں نے مارچ [1921] دے [[کرونسٹڈ بغاوت]] نو‏‏ں دبایا۔ [[روسی خانہ جنگی وچ اتحادیاں د‏‏ی مداخلت| اتحادی مداخلت]] دے دوران ولادیووستوک وچ امریدیاں فوجاں ، اگست 1918؛ [[سرخ دہشت|ریڈ ٹیرر]] وچ [[جزیرہ نما کریمیا]] وچ ظلم دا شکار [[دنیپرو]] وچ [[آسٹریا ہنگری آرمی]] دے ذریعہ کارکناں نو‏‏ں پھانسی دینا؛ ماسنو‏ں ميں 1918 وچ ریڈ آرمی دے دستےآں دا معائنہ۔

| date        = [[انقلاب اکتوبر]] – [[یاکوت بغاوت| جون 16 ، 1923]] {{Efn| مرکزی مرحلہ 25 اکتوبر 1922 نو‏‏ں ختم ہويا۔ بالشویکاں دے خلاف [[بسماچی تحریک|بسماچی]] بغاوت جاری رہی تے [[تنگوس جمہوریہ| مشرق بعید]] 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک۔}}&lt;ref name=&quot;M3230&quot;&gt;Mawdsley, pp. 3, 230&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Последние бои на Дальнем Востоке۔ М۔، Центрполиграф، 2005.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;(5 years, 7 months and 9 days)
| place       ='' 'سابقہ [[سلطنت روس]]' '' ، [[گالیسیا (مشرقی یورپ)| گالیسیا]] ، [[منگولیا د‏‏ی بوگد خانیت| منگولیا]] ، [[اوریانخائے کرائی| تووا]] ، [[قاجار ایران| فارس]]

| result      = 

* [[روس]] ، [[وسطی یوکرین| وسطی]] تے [[مشرقی یوکرین]] ، [[مشرقی بیلاروس]] ، [[جنوبی قفقاز]] ، [[وسط ایشیا]] ، [[تووا]] ، تے [[منگولیا]] وچ سرخ فوج د‏‏ی فتح۔
* [[فن لینڈ]] ، [[استونیا]] ، [[لٹویا]] ، [[لتھووینیا]] ، تے [[دوسری پولش جمہوریہ| پولینڈ]] &lt;ref name=Bullock7&gt;Bullock, ص۔ 7 آزادی دے حامی تحریکاں د‏‏ی فتح ، ص۔ 7 &quot;سابقہ روسی سلطنت دے پیرفیرل خطے جو نويں اقوام د‏‏ی تشکیل دے لئی ٹُٹ چکے نيں انھاں آزادی د‏‏ی جنگ لڑنی پئی: فن لینڈ ، پولینڈ ، ایسٹونیا ، لتھوانیا ، لٹویا ، بیلاروس ، یوکرین ، جارجیا تے آذربائیجان۔&quot;&lt;/ref&gt;

| territory = * [[سوویت اتحاد]] ، [[منگول عوامی جمہوریہ]] تے [[تووائی عوامی جمہوریہ]] دا قیام
* فن لینڈ ، ایسٹونیا ، لٹویا ، لتھوانیا تے پولینڈ د‏‏ی آزادی
* [[صوبہ آرتوین]] ، [[صوبہ ارداہان]] ، [[صوبہ اغدیر]] تے [[صوبہ قارص| کارس]] تو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دا اجلاس
* [[وسٹولا لینڈ]] دا اجلاس ، [[مغربی بیلاروس]] تے [[ولہینیا]] پولینڈ
* [[مالڈویائی جمہوری جمہوریہ| مالڈووا]] تے [[بیسارابیہ]] تو‏ں [[مملکت رومانیہ]] دا نقصان
| combatant1 = '''{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد]]''':
* {{flagdeco|Russian SFSR|1918}} [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–22)}}
* {{flagicon image|Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg}} [[سوویت اتحاد]]&lt;br /&gt;{{small|(1922)سے}}
'''کٹھ پتلی ریاستاں''':
* {{flagicon image|Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg}} [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|({{flagicon|Ukrainian Soviet Republic|size=15px}} [[Ukrainian Soviet Republic|1917–18]]; 1919–22)}}
* {{flagicon image|Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919-1927).svg}} [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|({{flagicon image|Red flag.svg|size=15px}} [[Socialist Soviet Republic of Byelorussia|1919]]; 1920–22)}}
* {{flagicon image|Ru transcaucasia1922.png}} [[ماورائے قفقازی اشتراکی وفاقی سوویت جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1922)}}
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
| {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Finnish Socialist Workers' Republic|Finnish SWR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Donets-Krivoy Rog Soviet Republic|D-KRSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Odessa Soviet Republic|Odessa SR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Taurida Soviet Socialist Republic|Taurida SSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of the Baku Commune.svg}} [[26 Baku Commissars|Baku Commune]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of the Commune of the Working People of Estonia.svg}} [[Commune of the Working People of Estonia|Estonian Commune]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon image|Flag of the Latvian Socialist Soviet Republic (1918–1920).svg}} [[Latvian Socialist Soviet Republic|Latvian SSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagicon image|Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg}} [[Lithuanian Soviet Socialist Republic (1918–19)|Lithuanian SSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon image|Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg}} [[Lithuanian–Byelorussian Soviet Socialist Republic|Litbel]]&lt;br /&gt;{{small|(1919)}}
| {{flagicon image|Flag of the Galician SSR.svg}} [[Galician Soviet Socialist Republic|Galician SSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1920)}}
| {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Provisional Polish Revolutionary Committee|Soviet Polish SRC]]&lt;br /&gt;{{small|(1920)}}
| {{flagicon image|Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg}} [[فارسی اشتراکی سوویت جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1920–21)}}
| {{flagicon image|Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg}} [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1920–22)}}
| {{flagicon image|Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (1920).svg}} [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1920–22)}}
| {{flagdeco|Far Eastern Republic}} [[بعید مشرقی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1920–22)}}
| {{flagicon image|Flag of the Georgian Soviet Socialist Republic (1921–1922).svg}} [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1921–22)}}
}}
* {{flagicon image|Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg}} [[Mongolian People's Party|Mongolian communists]]&lt;br /&gt;{{small|(since 1920)}}
* {{Flagicon image |Flag of the Chinese Communist Party (Pre-1996).svg}} [[Chinese in the Russian Revolution and in the Russian Civil War|Chinese communists]]&lt;br /&gt;{{small|(since 1917)}}
----
* {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Left Socialist-Revolutionaries|Left SRs]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(until مارچ 1918)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(until 1919)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Makhnovia]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1919–20)&lt;/small&gt;
| combatant2 = {{flagdeco|Russia}} '''[[سفید تحریک]]''':
* [[File:Russian coa 1917.svg|15px]] [[روسی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1917)}}
* [[File:Coat of arms of the Kolchak government (unofficial).png|15px]] [[Russian State]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Local authorities{{nobold|:}}
| {{flagdeco|Russia}} [[General Command of the Armed Forces of South Russia|GCAFSR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon|Russia}} [[South Russia (1919–1920)|South Russia]]&lt;br /&gt;{{small|(1919–20)}}
| {{flagicon|Russia}} [[Supreme Administration of the Northern Region|VUSO]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon|Russia}} [[Provisional Government of the Northern Region|Northern Krai]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Provisional Siberian Government (Omsk)|Omsk Siberian Govt.]] {{small|(1918)}}&lt;br /&gt;
{{flagicon image|Bandera de Bakio.svg}} [[Provisional Siberian Government (Vladivostok)|Vladivostok Siberian Govt.]] {{small|(1918)}}&lt;br /&gt;
| {{flagicon image|Flag of the Crimean Regional Government.svg}} [[Crimean Regional Government|Crimea]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[Committee of Members of the Constituent Assembly|Komuch]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon|Don Republic}} [[Don Republic]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagicon image|Flag of Kuban People's Republic.svg}} [[Kuban People's Republic|Kuban Republic]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagdeco|Russia}} [[Eastern Okraina]]&lt;br /&gt;{{small|(1920)}}
| {{flagdeco|Russia}} [[Provisional Priamurye Government|Priamurye]]&lt;br /&gt;{{small|(1921–22)}}
| {{flagicon image|Flag of the Alash Autonomy.svg}} [[الاش خود مختاری]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–18)}}
| {{flagicon image|Bandera de Kokand.svg}} [[Turkestan Autonomy]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–18)}}
}}
----
'''[[روسی خانہ جنگی وچ اتحادی مداخلت|اتحادی]]''':
* {{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
* {{flagcountry|Empire of Japan}}{{Efn|جاپان وی [[سخالین]] وچ ٹھہرا [[سوویت-جاپانی بنیادی کنوینسن| 1925 تک]]۔}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–22)}}
* {{flag|United States|1912}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}&lt;br /&gt;
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
| {{flag|Czechoslovakia}}
| {{flagcountry|Kingdom of Greece|state}}
| {{flagcountry|French Third Republic}}
| {{flagcountry|Kingdom of Serbia}}
| {{flagcountry|Kingdom of Romania}}
| {{flagcountry|Kingdom of Italy}}
| {{flagcountry|Republic of China (1912–1949)|1912}}
| {{flag|Canada|1868}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flag|Australia}}&lt;br /&gt;{{small||(1918–19)}}
| {{flag|British Raj|name=India}}
| {{flag|Union of South Africa|name=South Africa|1912}}
}}
----
'''[[Left-wing uprisings against the Bolsheviks|Left anti-Bolsheviks]]''':
* {{flagicon image|Red flag.svg}} [[Left Socialist-Revolutionaries|Left SRs]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(from مارچ 1918)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(from 1919)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Махновское знамя.svg}} [[Makhnovia]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1920–21)&lt;/small&gt;
* {{flagicon image|Petropavlovsk-Krondstadt flag.svg}} [[Kronstadt rebellion|Kronstadt]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(1921)&lt;/small&gt;
----
* [[File:Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg|23px]] [[Bogd Khanate of Mongolia|Mongolia]]{{efn|[[Mongolian Revolution of 1921]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1921)}}
| combatant3 ='''[[روسی سلطنت دا خاتمہ]]''':
* {{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Ukrainian People's Republic|Ukraine]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–18; 1918–21)}}
* {{flagicon image|Flag of Poland (1928-1980).svg}} [[Second Polish Republic|Poland]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
* {{flag|Finland}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
* {{flag|Estonia}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
* {{flag|Latvia}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
* {{flag|Lithuania}}&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
| {{flagicon image|Flag of the Mountain Republic.svg}} [[شمالی قفقازی پہاڑی جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–21)}}
| [[File:Flag of the Moldavian Democratic Republic.svg|23px]] [[Moldavian Democratic Republic|Moldavian DR]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–18)}}
| [[File:Flag of the Confederated Republic of Altai.gif|23px]] [[Karakorum Government|Altai]]&lt;br /&gt;{{small|(1917–20; 1921–22)}}
| {{flagicon image|Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg}} [[Belarusian People's Republic|Belarusian PR]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon image|Flag of Idel-Ural State.svg}} [[ریاست ایدل اورال]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of the Centrocaspian Dictatorship.svg}} [[Centrocaspian Dictatorship|Centrocaspia]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of the Republic of Aras.svg}} [[Republic of Aras|Aras Republic]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Republic of Uhtua|East Karelia]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagicon image|Ingrian people.svg}} [[North Ingria]]&lt;br /&gt;{{small|(1919–20)}}
| {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Olonets Government of Southern Karelia|Southern Karelia]]&lt;br /&gt;{{small|(1920)}}
| {{flagicon image|Karelian National Flag.svg}} [[Karelian United Government]]&lt;br /&gt;{{small|(1920–23)}}
| {{flagicon image|Flag of Georgia (1918-1921).svg}} [[جمہوری جمہوریہ جارجیا]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–21)}}
| {{flagicon image |Flag of Armenia (1918–1922).svg}} [[First Republic of Armenia|Armenia]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20; [[Republic of Mountainous Armenia|1921]])}}
| {{flagicon image |Flag of Azerbaijan 1918.svg}} [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
----
| [[File:Bandera del Turquestan.svg|23px]] [[بسماچی تحریک]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–22)}}
| [[File:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[امارت بخارا]]&lt;br /&gt;{{small|(1920)}}
| {{flagicon image|Flag of the Khanate of Khiva.svg}} [[خانان خیوہ]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
----
'''Supported by''':
| {{flagicon image|Flag of Sweden.svg}} [[سویڈن]]{{efn|[[Finnish Civil War]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1909–1926).svg}} [[امارت افغانستان]]{{efn|[[بسماچی تحریک]]}}&lt;br /&gt;{{small|(until 1922)}}
| {{flagicon image|Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg}} [[مملکت ہنگری]]{{efn|[[Polish-Soviet War]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1919–20)}}
}}
----
{{nowrap|'''[[Draft:Central intervention in the Russian Civil War|Central Powers]]''':}}
* {{nowrap|{{flagcountry|German Empire|name=Germany}}}}&lt;br /&gt;{{small|(1917–18; {{flagicon|Germany|size=15px}} [[جمہوریہ وایمار|1919]])}}
* {{nowrap|{{flagcountry|Austria-Hungary}}}}&lt;br /&gt;{{small|(1917–18)}}
* {{nowrap|{{flagcountry|Ottoman Empire|name=Turkey}}}}&lt;br /&gt;{{small|(1917–18; {{flagicon|Turkey|size=15px}} [[حکومت عظیم قومی ایوان|1920–21]])}}
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Collaborators{{nobold|:}}
| {{flagicon image|Flag of Ukraine (1917–1921).svg}} [[Ukrainian State]]&lt;br /&gt;{{small|(1918)}}
| {{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} [[Baltische Landeswehr|Landeswehr]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}
| {{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Freikorps in the Baltic|Freikorps]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–19)}}
| {{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[West Russian Volunteer Army|Bermontians]]&lt;br /&gt;{{small|(1918–20)}}{{efn|Official allegiance to the [[Russian State]]&lt;br /&gt;Unofficial allegiance to the [[جرمن سلطنت]]}}
}}
----
* {{nowrap|{{flagicon image|Flag of China (1912–1928).svg}}}} [[Republic of China (1912–1949)|China]]{{efn|[[Mongolian Revolution of 1921]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1921)}}
----
* {{flagicon image|State flag of Persia (1907–1933).svg|23px}} [[Qajar Iran|Persia]]{{efn|[[Jungle Movement of Gilan]]}}&lt;br /&gt;{{small|(1919–20)}}
| commander1 = {{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[ولادیمیر لینن]]}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[جوزف استالن]]&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Yakov Sverdlov]]{{KIA|Death by natural causes}}}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[ٹراٹسدی]]&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Nikolai Podvoisky]]}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} [[Jukums Vācietis]]&lt;br /&gt;{{small|[[Leaders of the Russian Civil War|…''and others'']]}}
| commander2 = {{nowrap|{{flagdeco|Russia}} [[Alexander Kolchak]]}}{{KIA}} &lt;br /&gt;{{flagdeco|Russia}} [[Lavr Kornilov]]{{KIA}} &lt;br /&gt;{{flagdeco|Russia}} [[Anton Denikin]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Russia}} [[Pyotr Wrangel]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Russia}} [[Nikolai Yudenich]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Russia}} [[Grigory Mikhaylovich Semyonov|Grigory Semyonov]]&lt;br /&gt;{{small|…''and others''}}
| commander3 = {{nowrap|{{flagicon|Finland}} [[Carl Gustaf Emil Mannerheim|C.G.E. Mannerheim]]}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flagicon|Poland}} [[Józef Piłsudski]]}}&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flagicon|German Empire}} [[Hermann von Eichhorn|H. von Eichhorn]]{{KIA}}}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Ukrainian People's Republic 1917.svg}} [[Symon Petliura]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[Pavel Bermondt-Avalov|P. Bermondt-Avalov]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[نوری کلیگیل]]&lt;br /&gt;{{small|…''and others''}}
| strength1 = [[File:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|15px]] [[سرخ فوج]]:&lt;br /&gt;5,427,273 {{small|(peak)}}{{sfn|Krivosheev|1997|p=7}}
----
{{flagicon image|Death to oppressors of workers.svg}} [[Revolutionary Insurrectionary Army of Ukraine|Black Army]]:&lt;br /&gt;103,000 {{small|(peak)}}&lt;ref&gt;Belash, Victor &amp; Belash, Aleksandr, ''Dorogi Nestora Makhno''، p. 340&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon image|Darker green and Black flag.svg}} [[Green armies|Green Army]]:&lt;br /&gt;70,000 {{small|(peak)}}
| strength2 = [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[White Army]]: 3,400,000 {{small|(peak)}}
{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Local authorities{{nobold|:}}
| [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[Armed Forces of South Russia|AFSR]]: 270,000 {{small|(peak)}}
| {{flagicon image|Flag of Siberian army.svg}} [[Siberian Army]]: 60,000 {{small|(peak)}}
| [[File:Flag of the Ural government (1918).svg|23px]] [[People's Army of Komuch|Komuch Army]]: 30,000 {{small|(peak)}}
| [[File:СЗА нарукавный знак.JPG|15px]] [[Northwestern Army (Russia)|Northwestern Army]]: 18,500 {{small|(peak)}}
| [[File:Volunteer Army Insignia.svg|15px]] [[Northern Army (Russia)|Northern Army]]: 54,700 {{small|(peak)}}}}
----
{{flagicon image|War flag of the Imperial Japanese Army (1868–1945).svg}} [[Imperial Japanese Army|Japanese Army]]: 70,000 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;[[File:Coat of arms of the Czechoslovak Legion.svg|15px]] [[Czechoslovak Legion]]: 50,000 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
|{{flagicon|United States|1912}} [[American Expeditionary Force, Siberia|AEF, Siberia]]:&lt;br /&gt;7,950
|{{flagicon|United Kingdom|1801}} [[برطانوی فوج]]:&lt;br /&gt;7,500
|{{flagicon|Romania}} [[Romanian Army]]:&lt;br /&gt;50,000
|{{flagicon|France}} [[فرانسیسی بری فوج]]:&lt;br /&gt;15,600
|{{flagicon|Greece|1822}} [[Hellenic Army]]:&lt;br /&gt;23,000
|{{flagicon|Canada|1868}} [[Canadian Siberian Expeditionary Force|CSEF]]:&lt;br /&gt;~5,000
|{{flagicon|United States|1912}} [[American Expeditionary Force, North Russia|AEF, North Russia]]:&lt;br /&gt;5,000
|{{flagicon image|Flag of the Royal Italian Army.svg}} [[Legione Redenta]]:&lt;br /&gt;2,500
|[[File:Beiyang star.svg|15px]] [[Beiyang Army]]:&lt;br /&gt;2,300
|{{flagicon|Serbia}} [[Serbian Army]]:&lt;br /&gt;2,000
|{{flagicon image|Purported flag of the Royal Indian Army.svg}} [[برطانوی ہندی فوج]]:&lt;br /&gt;950
|{{flagicon image|Flag of Australia (converted).svg}} [[Australian Army]]:&lt;br /&gt;150}}
----
{{flagicon image|Petropavlovsk-Krondstadt flag.svg}} [[Kronstadt rebellion|Kronstadt Mutineers]]:&lt;br /&gt;17,961
| strength3 = [[File:Orzełek II RP.svg|15px]] [[Polish Armed Forces (Second Polish Republic)|Polish Army]]: ~1,000,000 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;[[File:Coat of arms of Finland.svg|15px]] [[Finnish Army]]:&lt;br /&gt;90,000 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;[[File:Coat of Arms of Latvian National Armed Forces.svg|15px]] [[Latvian National Armed Forces|Latvian Army]]:&lt;br /&gt;69,232 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;[[File:Maavagi crest.svg|15px]] [[Estonian Land Forces|Estonian Army]]:&lt;br /&gt;40,000 {{small|(peak)}}&lt;br /&gt;[[File:Insignia of the Lithuanian Land Force.svg|15px]] [[Lithuanian Land Force|Lithuanian Army]]:&lt;br /&gt;20,000 {{small|(peak)}}{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
|[[File:Coat of Arms of UNR.svg|15px]] [[Ukrainian People's Army|Ukrainian Army]]: 100,000 {{small|(peak)}}
----
'''Supported by''':
|[[File:Infantry Colour of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945).svg|15px]] [[Royal Hungarian Army|Hungarian Army]]:&lt;br /&gt;30,000 {{small|(peak)}}
}}
----
{{flagicon image|Kaiserstandarte.svg}} [[German Army (German Empire)|German Army]]:&lt;br /&gt;~530,000 {{small|(peak)}}{{Collapsible list
| bullets = no
| title = Also{{nobold|:}}
|{{flagicon image|Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg}} [[جمہوریہ وایمار]]:&lt;br /&gt;10,000 {{small|(peak)}}
|{{flagicon image|Flag of the Ottoman Empire.svg}} [[Islamic Army of the Caucasus|Caucasus Army]]:&lt;br /&gt;20,000 {{small|(peak)}}
|{{flagicon image|Flag of Turkey.svg}} [[Turkish Land Forces|Turkish Army]]:&lt;br /&gt;20,000 {{small|(peak)}}
|{{flagicon image|Flag of the Iron Division Freikorps.svg}} [[Freikorps in the Baltic|Iron Division]]:&lt;br /&gt;14,000 {{small|(peak)}}
|{{flagicon image|Flag of Baltic Germans.svg}} [[Baltische Landeswehr|Landeswehr]]:&lt;br /&gt;10,500 {{small|(peak)}}
|{{flagicon image|Flag of the West Russian Volunteer Army.svg}} [[West Russian Volunteer Army|Bermontians]]:&lt;br /&gt;50,000 {{small|(peak)}}}}
| casualties1 = {{flagicon image|Flag of Russia (1918).svg}} '''~1,500,000'''
* 259,213 killed
* 60,059 missing
* 616,605 died of disease/wounds
* 3,878 died in accidents/suicides
* 548,857 wounded/frostbitten{{sfn|Krivosheev|1997|p=7-38}}&lt;ref&gt;There were an additional 6,242,926 hospitalizations due to sickness.&lt;/ref&gt;
| casualties2 = {{flagdeco|Russia}} '''~1,500,000'''
* 127,000 killed
* 784,000 executed/dead
* 450,000 wounded/sick
{{flagicon|Czechoslovakia}} 13,000 killed&lt;br /&gt; {{flagdeco|Empire of Japan}} 1,500 killed&lt;br /&gt;{{flagicon|United States|1912}} 596 killed&lt;br /&gt;{{flagicon|United Kingdom}} 350 killed&lt;ref name=&quot;militari&quot;&gt;{{cite web|title = Victimario Histórico Militar|url = http://remilitari.com/guias/victimario1.htm}}&lt;/ref&gt;
| casualties3 = {{flagicon|Poland}} 47,000 killed
| casualties4 = '''7,000,000–12,000,000 total casualties, including&lt;br /&gt;civilians and non-combatants'''&lt;br /&gt;
1-2 million [[White émigré|refugees]] outside Russia&lt;br /&gt;2 million died of starvation&lt;br /&gt;3 million died of disease
| campaignbox = {{Campaignbox Russian Civil War}}
}}

روسی گھریلو لڑائی (روسی: Гражданская война в России، tr. Grazhdanskaya voyna v Rossiyi; نومبر 1917 - اکتوبر 1922) {{sfn|Mawdsley|2007|pp=3, 230}} 1917 دے روسی انقلاب دے فوراً پچھوں سابقہ [[روسی سلطنت]] وچ اک بہو-پکھی جنگ سی، روس دے سیاسی مستقبل دا پتہ لگاؤن لئی لڑائی کرنا۔ دو سبھ توں وڈےلڑاکو گروپ [[لال فوج]]  ، [[ولادیمیر لینن]] دی اگوائی وچ بولوشوک  اتے [[سفید فوج]] وجوں جانے جاندے ڈھکویں معاون فوجاں لئی لڑائی، جس وچ سیاسی، سرمایہ دار اتے سماج واد دے وکھو-وکھرے روپاں دے پکھ وچ وکھرے ہتاں نوں شامل کیتا گیا سی اتے اینٹی-ڈیموکریٹک روپانتر اس توں علاوہ، مخالف  سوشلسٹ اتے   غیر-قانونی گرین فوجاں نے بولشوک  اتے سفید فوج دوناں دے خلاف لڑائی لڑی۔ اٹھ غیرملکی ملکاں نے لال فوج دے خلاف دخل-اندازی کیتی، خاص کرکے اتحادی فوجاں اتے جرمن-پکھی فوجاں۔ &lt;ref name=britannica&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513737/Russian-Civil-War Russian Civil War] [[Encyclopædia Britannica]] Online 2012&lt;/ref&gt; لال فوج نے [[یوکرین]] وچ دکھنی روس دی وائیٹ آرمڈ فورسز نوں ہرایا اتے 1919 وچ [[سائبیریا]] وچ ایڈمرل اینجلر کولچکّ دی اگوائی وچ فوج نوں ہرایا۔ پیوتر نکولائیویک ریان ولوں تعینات کیتے گئے سفیھ فوج دستےآں  کریمیا وچ کیتی گئی اتے 1920 دے اخیر وچ کڈھے گئے۔ جنگ اگلے دو سالاں تک جاری رہی اتے دور-دریڈے علاقیاں وچ دوناں طاقتاں دے علاقیاں وچ چھوٹیاں-موٹیاں جھڑپاں اجے وی جاری رہیاں سن۔ 1923 وچ اس لڑائی دا احتتام ہوئیا کہ نویں بنے [[سوویت یونین]] دے لال فوج کنٹول نوں ہن بھروسہ دتا گیا سی حالانکہ [[مرکزی ایشیا]] وچ ہتھیاربند قومی تحریکاں خاص کر [[بسماچی تحریک]] نوں 1934 تک پوری طرحاں کچلیا نہیں گیا سی۔ جنگ دوران لگبھگ 7,01,000-12,000,000 لوک مارے گئے سن، زیادہتر شہری روسی گھریلو لڑائی نوں کئیاں ولوں  قومی تباہی وجوں ذکر کیتا گیا اے جو کہ یورپ نوں اجے دیکھیا گیا سی۔ 

بہت سارے انقلاباں تے  روسی سلطنت دے خاتمے توں بعد  ہوئیاں  لڑائیاں  وجوں  سابقہ [[روسی سلطنت]] دے بہت سارے حصے - [[فنلینڈ]]، [[اسٹونیا]]، [[لاتویا]]، [[لتھوانیا]] اتے [[پولینڈ]] - نوں آزادی دے اپنے گھریلو لڑائیاں اتے جنگاں دے بعد ، آزاد دیسان  وجوں قائم کیتا گیا  ۔ باقی دی سابقہ روسی سلطنت سوویت یونین وچ اکٹھی ہو گئی سی۔

'''روسی خانہ جنگی''' ( {{Lang-rus|Гражданская война в России|Grazhdanskaya voyna v Rossii}} ''گریزڈنسکایا ووانا وی روسی'' ) {{Sfn|Mawdsley|2007}} [[انقلاب روس|1917 دے]] دو [[انقلاب روس|روسی انقلاباں دے]] فورا۔ بعد ، [[سلطنت روس|روسی سلطنت]] وچ اک کثیر الجہ‏‏تی [[خانہ جنگی]] سی ، کیونجے متعدد دھڑاں نے روس دے سیاسی مستقب‏‏ل دے تعین دے لئی جدوجہد د‏‏ی سی۔ دو سب تو‏ں وڈے جنگجو گروپ [[سرخ فوج|ریڈ آرمی سن ]] ، جو [[ولادیمیر لینن]] د‏‏ی سربراہی وچ [[بالشویک پارٹی|بولشیوک]] د‏‏ی [[اشتراکیت|سوشلزم]] د‏‏ی [[بالشویک پارٹی|بالشویق]] شکل دے لئی لڑ رہے سن ، تے [[سفید تحریک|وہائٹ آرمی دے]] ناں تو‏ں جانے والی ڈھیلی اتحادی قوتاں ، جنہاں وچ متنوع مفادات سن جو سیاسی بادشاہت ، [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ داری]] تے معاشرتی جمہوریت دے حامی سن ، جنہاں وچو‏ں ہر اک [[جمہوریت|جمہوری]] تے جمہوری مخالف مختلف حالتاں وچ سی۔ اس دے علاوہ ، حریف عسکریت پسند سوشلسٹ ، خاص طور اُتے مکھنویا [[نراج|انتشار پسنداں]] تے کبھے بازو د‏‏ی جماعتاں دے نال نال غیر نظریا‏تی سبز فوجاں نے وی ریڈ تے گوراں دونے دے خلاف جنگ لڑی۔ &lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; مشرقی محاذ نو‏‏ں دوبارہ قائم کرنے دے مقصد دے نال تیرہ غیر ملکی اقوام نے ریڈ آرمی دے خلاف مداخلت د‏‏ی ، خاص طور اُتے سابقہ اتحادی فوجی قوتاں نے عالمی جنگ تاں۔ [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں دی]] تن غیرملکی اقوام نے وی مداخلت د‏‏ی ، تے اتحادیاں د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں بریسٹ لٹووسک دے معاہدے وچ حاصل ہونے والے اس علاقے نو‏‏ں برقرار رکھنے دے بنیادی مقصد تو‏ں مقابلہ کيت‏‏ا۔
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]]

بالآخر ریڈ آرمی نے یوکرین وچ جنوبی روس د‏‏ی وائٹ آرمڈ فورسز نو‏‏ں شکست دتی تے ایڈمرل الیگزینڈر کولچک د‏‏ی سربراہی وچ فوج نے 1919 وچ سائبیریا وچ مشرق د‏‏ی طرف۔ وائٹ فورسز د‏‏ی باقیات نو‏‏ں کریمیا وچ ماریا پیٹا تے 1920 دے آخر وچ انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ لیا گیا۔ جنگ کيت‏ی کم لڑائیاں ہور دو سال تک اس علاقے وچ جاری رہیاں تے [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید]] وچ وائٹ فورسز د‏‏ی باقیات دے نال معمولی جھڑپاں 1923 تک جاری رہی۔ جنگ 1923 وچ اس معنی وچ اختتام پذیر ہوئی کہ نويں تشکیل پانے والے بالشویک کمیونسٹ کنٹرول اس دے بعد [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نو‏‏ں یقین دلایا گیا ، حالانکہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] وچ مسلح قومی مزاحمت نو‏‏ں 1934 تک مکمل طور اُتے کچل نئيں دتا گیا سی۔ جنگ دے دوران وچ اک اندازے دے مطابق 7 تو‏ں 12 ملین ہلاکتاں ہوئیاں جنہاں وچ زیادہ تر عام شہری سن ۔{{Sfn|Mawdsley|2007}}9

روس د‏‏ی سلطنت دے ٹُٹ جانے دے بعد بہت ساری آزادی دے حامی تحریکاں ابھری تے جنگ وچ لڑی گئياں۔ {{Sfn|Bullock|2008}} سابق روسی سلطنت [[فن لینڈ]] ، [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا]] ، [[لتھووینیا|لتھوانیا]] ، تے پولینڈ دے متعدد حصے [[خود مختار ریاست|خود مختار ریاستاں دے]] طور اُتے قائم ہوئے ، اپنی خانہ جنگیاں تے آزادی دیاں جنگاں تاں۔ باقی سابقہ روسی سلطنت تھوڑی ہی دیر بعد سوویت یونین وچ مستحکم ہوگئی ۔

== پس منظر ==

=== جنگ عظیم اول ===
[[سلطنت روس|روسی سلطنت]] پہلی جنگ عظیم وچ 1914 تو‏ں [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] تے [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ دے]] نال مل ک‏ے ( [[ٹرپل اینٹینٹ]] ) [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] ( [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں]] ) دے خلاف لڑی۔

=== فروری انقلاب ===
فروری 1917 دے انقلاب دے نتیجے وچ [[نکولس ثانی|روس]] دے [[نکولس ثانی|نکولس دوم دے]] خاتمے دا نتیجہ برآمد ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، روسی عارضی حکومت قائم ہوگئی ، تے سوویت ، کارکناں ، فوجیاں تے کساناں د‏‏ی منتخب کونسلاں دا ملک بھر وچ انعقاد کيت‏‏ا گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوہری طاقت د‏‏ی صورتحال پیدا ہوگئی۔ ايس‏ے سال ستمبر وچ روس نو‏‏ں [[روسی جمہوریہ|جمہوریہ]] دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔

=== اکتوبر انقلاب ===
عارضی حکومت ، جس د‏‏ی سربراہی سوشلسٹ انقلابی پارٹی دے سیاستدان الیگزینڈر کیننسکی نے کيت‏ی سی ، [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] نال جنگ دا خاتمہ کرنے دے لئی ، سب تو‏ں اہ‏م مسئلہ ملک دے انتہائی دباؤ معاملات نو‏‏ں حل کرنے وچ ناکا‏م رہی۔ ستمبر 1917 وچ جنرل لتے کورنیلوف دے ناکا‏م فوجی بغاوت دے نتیجے وچ سوویتاں وچ اکثریت حاصل کرنے والی [[بالشویک پارٹی]] د‏‏ی حمایت وچ اضافے دا باعث بنے ، اس وقت تک سوشلسٹ انقلابیاں دے زیر کنٹرول سی۔ بالشویکاں نے جنگ دے خاتمے تے &quot;سوویتاں نو‏‏ں تمام تر طاقت&quot; دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی ، اس دے بعد ، روس دے دوسرے روسی کانگریس دے موقع اُتے ، اکتوبر دے آخر وچ عارضی حکومت نو‏‏ں دبانے تو‏ں دوہری طاقت دا خاتمہ ہويا۔ 1917 کيتی۔ بالشویکاں دے اقتدار اُتے قبضے دے باوجود ، اوہ 1917 دے روسی آئین ساز اسمبلی دے انتخابات وچ سوشلسٹ انقلابی پارٹی تو‏ں ہار گئے ، تے بلشویکاں دے ذریعہ آئین ساز اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا۔ بالشویکاں نے جلد ہی کبھے بازو دے ہور اتحادیاں جداں کبھے بازو دے سوشلسٹ انقلابیاں د‏‏ی حمایت نو‏‏ں [[جرمن سلطنت|جرمنی]] د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ معاہدہ بریسٹ-لٹووسک د‏‏ی شرائط نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھو دتا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Encyclopedia of War, 5 Volume Set|last=Stone|first=David R.|date=2011-11-13|work=The Encyclopedia of War|publisher=Blackwell Publishing Ltd|isbn=978-1-4051-9037-4|editor-last=Martel|editor-first=Gordon|pages=wbeow533|language=en|chapter=Russian Civil War (1917–1920)|doi=10.1002/9781444338232.wbeow533}}&lt;/ref&gt;9

=== ریڈ آرمی د‏‏ی تشکیل ===
سن 1917 دے وسط تو‏ں ، روسی فوج ، پرانی شاہی روسی فوج د‏‏ی جانشین تنظیم ، ٹوٹنا شروع ہوگئی۔ {{Sfn|Calder|1976}} بالشویکاں نے رضاکاراں اُتے مبنی ریڈ گارڈز نو‏‏ں اپنی بنیادی فوجی قوت دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا ، جسنو‏ں چیکا (بالشویک ریاست د‏‏ی سلامتی دا سامان) دے اک مسلح فوجی جزو نے ودھایا۔ جنوری 1918 وچ ، بالشویک نے معرکہ آرائی وچ نمایاں تبدیلی لیانے دے بعد ، مستقب‏‏ل وچ عوامی کمیٹی برائے فوجی تے بحری امور ، [[ٹراٹسکی|لیون ٹراٹسدی]] نے ریڈ گارڈز ''کو مزدوراں تے کساناں د‏‏ی ریڈ آرمی'' وچ تنظیم نو د‏‏ی سربراہی د‏‏ی تاکہ اک زیادہ موثر لڑائی فورس تشکیل دتی جاسک‏‏ے۔ بالشویکاں نے حوصلے نو‏‏ں برقرار رکھنے تے وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی ریڈ آرمی دے ہر یونٹ نو‏‏ں سیاسی کمیسار مقرر کيت‏‏ا۔

جون 1918 وچ ، جدو‏ں ایہ گل واضح ہوگئی کہ صرف مزدوراں اُتے مشتمل اک انقلابی فوج کافی نئيں ہوئے گی تاں ٹراٹسکی نے پینڈو کساناں نو‏‏ں ریڈ آرمی وچ لازمی طور اُتے شمولیت دا آغاز کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Read|1996}} بالشویکاں، قوت تعمیل د‏‏ی غرض تو‏ں جدو‏ں ضروری یرغمالیاں لینے تے انہاں د‏‏ی شوٹنگ د‏‏ی طرف تو‏ں سرخ فوج بھرتی یونٹ تک پینڈو روس د‏‏ی حزب اختلاف اُتے قابو پا لیا &lt;ref&gt;Williams, Beryl, The Russian Revolution 1917–1921, Blackwell Publishing Ltd. (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}: Typically, men of conscriptible age (17 to 40 years old) in a village would vanish when Red Army draft-units approached. The taking of hostages and a few summary executions usually brought the men back.&lt;/ref&gt; بالکل سفید فوج دے افسران د‏‏ی طرف تو‏ں استعمال ايس‏ے طرز عمل۔ {{Sfn|Figes|1997}}9

ریڈ آرمی &quot;فوجی ماہرین&quot; ''(voenspetsy)'' دے سابق زار افسران بروئے کار لائے۔ {{Sfn|Overy|2004}} بعض اوقات انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفاداری نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی یرغمال بنا لیا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Williams, Beryl 1921&quot;&gt;Williams, Beryl, The Russian Revolution 1917–1921, Blackwell Publishing Ltd. (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}&lt;/ref&gt; خانہ جنگی دے آغاز اُتے ، سابقہ سارسٹ افسران ریڈ آرمی دے افسراں دے تن چوتھائی اہلکار اُتے مشتمل سن ۔ اس دے اختتام تک ، ریڈ آرمی دے تمام ڈویژنل تے کور کمانڈراں وچو‏ں 83٪ سابقہ سارسٹ فوجی سن ۔ {{Sfn|Overy|2004}} زبردستی شمولیت د‏‏ی مہم دے مخلوط نتائج برآمد ہوئے ، جس تو‏ں گوراں اُتے عددی برتری دے نال کامیابی دے نال اک وڈی فوج تشکیل دتی گئی لیکن اوہ مارکسسٹ – لیننسٹ نظریے تو‏ں لاتعلق ممبراں اُتے مشتمل ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;9

=== بالشویک مخالف تحریک ===
[[فائل:Колчак, Нокс и английские офицеры восточного фронта.jpg|سجے|thumb| ایڈمرل الیگزنڈر کولچک (بیٹھے ہوئے) تے جنرل الفریڈ ناکس (کولچک دے پِچھے) فوجی مشق دا مشاہدہ کردے ہوئے ، 1919]]
اگرچہ بالشویک بغاوت دے بعد ہی دن ہی ریڈ گارڈ دے خلاف مزاحمت شروع ہوگئی سی ، معاہدہ بریسٹ-لیتھوسک تے اک جماعتی حکمرانی کيت‏ی جبلت روس دے اندر تے باہر دونے طرف تو‏ں بالشویک گروپاں د‏‏ی تشکیل دے لئی اک اتپریرک {{Sfn|Thompson|1996}} بن گیا ، انہاں نو‏ں نويں سوویت حکومت دے خلاف کارروائی وچ اگے بڑھانا۔

کمیونسٹ حکومت دے خلاف ، بالشیک مخالف قوتاں دے اک ڈھیلے کنفڈریشن نے زمینداراں ، جمہوریہ ، قدامت پسنداں ، درمیانی طبقے دے شہریاں ، رجعت [[آزاد خیالی|پسنداں]] ، بادشاہت پسنداں ، [[آزاد خیالی|لبرلز]] ، فوج دے جرنیلاں ، غیر بالشویک سوشلسٹاں سمیت رضاکارانہ طور اُتے متحد ہوئے۔ صرف بالشویک حکمرانی کيت‏ی مخالفت وچ ۔ جنرل نیکولائی یوڈینیچ ، ایڈمرل الیگزینڈر کولچک تے جنرل انٹون ڈینکن د‏‏ی قیادت وچ جبری مشقاں تے دہشت گردی {{Sfn|Figes|1997}} دے نال نال غیر ملکی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی فوجی قوتاں ، [[سفید تحریک|وائٹ موومنٹ]] (کدی کدی &quot;وائٹ آرمی دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے ) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ &quot;) تے بیشتر جنگ دے لئی سابق روسی سلطنت دے اہ‏م حصےآں نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔

جنگ دے دوران یوکرائن وچ یوکرائن د‏‏ی اک قوم پرست تحریک سرگرم سی۔ اس تو‏ں زیادہ اہ‏م گل ایہ سی کہ یوکرین د‏‏ی انقلابی بغاوت فوج یا نیسٹر مکھنو د‏‏ی سربراہی وچ انارجسٹ بلیک آرمی دے ناں تو‏ں جانی جانے والی اک [[نراج|انارجسٹ]] سیاسی تے عسکری تحریک دا ابھرنا سی ۔ بلیک آرمی ، جس نے اپنی صفاں وچ متعدد یہودیاں تے یوکرائنی کساناں د‏‏ی گنت‏ی کيت‏ی سی ، نے 1919 دے دوران ماسکو دے خلاف ڈینکن د‏‏ی وائٹ آرمی د‏‏ی کارروائی نو‏‏ں روکنے وچ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا سی ، بعد وچ کریمیا تو‏ں وائٹ فورس نو‏‏ں بے دخل کردتا سی۔

وولگیا ریجن ، [[اورال (خطہ)|یورال ریجن]] ، [[سائبیریا]] تے [[روسی مشرق بعید|مشرق بعید دی]] دوری ، بالشویک مخالف قوتاں دے لئی سازگار سی تے گوراں نے انہاں علاقےآں دے شہراں وچ متعدد تنظیماں قائم کيت‏یاں۔ کچھ فوجی دستے شہراں وچ خفیہ افسراں د‏‏ی تنظیماں د‏‏ی بنیاد اُتے تشکیل دتے گئے سن ۔

چیکوسلواک لشکر روسی فوج دا حصہ بن چکے سن تے اکتوبر 1917 تک انہاں د‏‏ی تعداد 30،000 دے نیڑے سی۔ انہاں دا اک نويں بالشویک حکومت دے نال معاہدہ سی کہ اوہ مشرقی محاذ تو‏ں [[ولادیوستوک|ولادیووستوک دی]] بندرگاہ دے راستے فرانس نو‏‏ں [[ولادیوستوک|خالی کرایا]] جائے۔ مشرقی محاذ تو‏ں ولادیٹوستوک تک آمدورفت افراتفری وچ کم ہوگئی تے [[ٹرانس سائبیرین ریلوے|ٹرانس سائبرین ریلوے دے]] نال نال فوجاں منتشر ہوگئياں۔ مرکزی طاقتاں دے دباؤ اُتے ، ٹراٹسکی نے لیگیاں نو‏‏ں غیر مسلح کرنے تے انہاں د‏‏ی گرفتاری دا حکم دتا ، جس تو‏ں بالشویکاں دے نال تناؤ پیدا ہويا۔

[[فائل:Government of South Russia 1920 cropped.JPG|thumb| جنوبی روس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں پییوٹر ورینجل نے [[سواستوپول|Sevastopol]] ، 1920 وچ تشکیل دتا ]]
مغربی اتحادیاں نے بلشویکاں دے مخالفین نو‏‏ں مسلح تے حمایت کيتی۔ اوہ روس تے جرمنی دے اک ممکنہ اتحاد ، بالشویکاں دے امپیریل روس دے وڈے پیمانے اُتے [[بیرونی قرضہ|غیر ملکی قرضےآں دے]] خاتمے دے اپنے خطرات تو‏ں فائدہ اٹھانے دے امکانات تے کمیونسٹ انقلابی نظریات پھیل جانے دے امکان (بہت ساری [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں دی]] مشترکہ تشویش) تو‏ں پریشان سن ۔ لہذا ، انہاں وچو‏ں بوہت سارے ملکاں نے گوراں دے لئی اپنی حمایت دا اظہار کيت‏‏ا ، جس وچ فوج تے سامان د‏‏ی فراہمی وی شامل ا‏‏ے۔ [[ونسٹن چرچل]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ بالشیوزم نو‏‏ں &quot;اس دے گہوارے وچ گلا گھونٹنا&quot; ہوئے گا۔ پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ برطانیہ تے فرانسیسیاں نے وڈے پیمانے اُتے جنگی مواد تو‏ں روس د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔

=== اتحادی مداخلت ===
معاہدے دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ اس وچو‏ں زیادہ تر مواد جرمناں دے قبضے وچ آجائے گا۔ اس خطرے تو‏ں نمٹنے دے لئی اتحادیاں نے برطانیہ تے فرانس دے نال مداخلت د‏‏ی تے روسی بندرگاہاں اُتے فوج بھیجے۔ بالشویکاں دے نال پرتشدد جھڑپاں ہوئیاں۔ برطانیہ نے بالشویکاں نو‏‏ں شکست دینے تے پورے یورپ وچ کمیونزم دے پھیلاؤ نو‏‏ں روکنے دے لئی وائٹ فورسز د‏‏ی حمایت وچ مداخلت کيتی۔ &lt;ref&gt;Howard Fuller, &quot;Great Britain and Russia’s Civil War:“The Necessity for a Definite and Coherent Policy”۔&quot; ''Journal of Slavic Military Studies'' 32.4 (2019): 553-559.&lt;/ref&gt;9

=== بفر ریاستاں ===
جرمنی د‏‏ی سلطنت نے بریسٹ لٹووسک دے معاہدے دے بعد اپنے اثر و رسوخ دے اندر متعدد قلیل المیعاد سیٹلائٹ [[حائلی ریاست|بفر ریاستاں تشکیل داں]] : یونائٹیڈ بالٹک ڈچی ، ڈورک آف کورلینڈ تے سیمی گیلیا ، [[مملکت لتھووینیا (1918)|کنگڈم لتھوانیا]] ، [[مملکت پولینڈ (1916–18)|کنگڈم پولینڈ]] ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Germany and Eastern Europe: Cultural Identity and Cultural Differences|last=Keith Bullivant, Geoffrey J. Giles and Walter Pape|publisher=Rodopi|year=1999|isbn=90-420-0678-1|location=|pages=28–9}}&lt;/ref&gt; بیلاروس د‏‏ی عوامی جمہوریہ ، تے یوکرائنی ریاست ۔ نومبر 1918 وچ پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی شکست دے بعد ، انہاں ریاستاں نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ &lt;ref&gt;Mieczysław B. Biskupski, &quot;War and the Diplomacy of Polish Independence, 1914–18.&quot; ''Polish Review'' (1990): 5-17. [https://www.jstor.org/stable/25778473 online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Timothy Snyder, ''The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999'' (Yale UP, 2004)&lt;/ref&gt;9

فن لینڈ پہلا جمہوریہ سی جس نے دسمبر 1917 وچ روس تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا سی تے اس نے جنوری – مئی 1918 تو‏ں آئندہ فینیش خانہ جنگی وچ خود نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا سی۔ &lt;ref&gt;David G. Kirby, &quot;Revolutionary ferment in Finland and the origins of the civil war 1917–1918.&quot; ''Scandinavian Economic History Review'' 26.1 (1978): 15-35 [https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/03585522.1978.10407894 online]۔&lt;/ref&gt; دوسری پولش جمہوریہ ، لیتھوانیا ، لٹویا تے ایسٹونیا نے بریسٹ لٹوسوک معاہدے دے خاتمے تے نومبر 1918 وچ سوویت دے مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں شروع ہونے والے حملے دے فورا بعد ہی اپنی اپنی فوج تشکیل دے دی۔ &lt;ref&gt;Anatol Lieven, ''The Baltic revolution: Estonia, Latvia, Lithuania, and the path to independence'' (Yale UP, 1993) pp 54-61. [https://www.amazon.com/Baltic-Revolution-Estonia-Lithuania-Independence/dp/0300055528/ excerpt]&lt;/ref&gt;9

== جغرافیہ تے تریخ ==
روس دے یورپی حصے وچ جنگ تن اہ‏م محاذاں اُتے لڑی گئی: مشرقی ، جنوبی تے شمال مغربی۔ اسنو‏ں مندرجہ ذیل ادوار وچ وی تقریباً تقسیم کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔
[[فائل:Volunteer Army infantry company.jpg|thumb| جنوری 1918 ، جنوبی روس وچ اینٹی بالشویک رضاکار فوج]]
پہلا دور انقلاب تو‏ں لے ک‏ے آرمسٹائس تک جاری رہیا۔ پہلے تو‏ں انقلاب د‏‏ی تریخ پر، [[کازاک]] جنرل الیکِس‏ے کالیدن اسنو‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے وچ مکمل حکومت‏ی اتھارٹی فرض ڈان خطے، &lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/biograf/kaledina.html Каледин، Алексей Максимович۔ A biography of Kaledin (in Russian)]&lt;/ref&gt; جتھ‏ے رضاکار فوج د‏‏ی حمایت دے ڈھیر جمع کرنا شروع کر دتا۔ معاہدہ بریسٹ-لیتھوسک اُتے دستخط کرنے دے نتیجے وچ روس وچ براہ راست اتحادی مداخلت تے بالشویک حکومت دے مخالف فوجی دستےآں دے ہتھیار پھیل گئے۔ بہت سارے جرمن کمانڈر وی سن جنہاں نے بالشویکاں دے خلاف حمایت د‏‏ی پیش کش د‏‏ی ، انہاں دے نال تصادم دا خدشہ وی نیڑے آرہیا سی۔

اس پہلے دور دے دوران وچ ، بالشویکاں نے عارضی حکومت تے وائٹ آرمی دے ہتھو‏ں [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء دا]] کنٹرول سنبھال لیا ، جس نے [[یوریشیائی مسطح میدانی خطہ|سٹیپے]] تے [[روسی ترکستان|ترکستان]] وچ کمیونسٹ پارٹی دے لئی اک اڈہ قائم کيت‏‏ا ، جتھ‏ے نیڑے 20 لکھ روسی آباد کار آباد سن ۔ {{Sfn|Wheeler|1964}}
[[فائل:Uniformes (koltchak) 001.jpg|سجے|thumb| سن 1919 وچ بالشویک سائبرین آرمی دے روسی فوجی]]
اس پہلے ادوار وچ زیادہ تر لڑائی اکٹھا رہ گئی سی ، جس وچ صرف چھوٹے گروہاں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا گیا سی جس وچ اک روانی تے تیزی تو‏ں بدلدی اسٹریٹجک صورتحال سی۔ مخالفین وچ چیکوسلواک لشکر ، &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A4241062 The Czech Legion]&lt;/ref&gt; چوتھے تے پنجويں رائفل ڈویژناں دے پولس تے بالشویک دے حامی ریڈ لیٹوین رائفل مین شامل سن ۔

جنگ دا دوسرا دور جنوری تو‏ں نومبر 1919 تک رہیا۔ سب تو‏ں پہلے وائٹ آرمیاں د‏‏ی جنوب (ڈینکن دے ماتحت) ، مشرق (کولچک دے ماتحت) تے شمال مغرب (یوڈینیچ دے ماتحت) تو‏ں پیش قدمی کامیاب رہی ، جس تو‏ں ریڈ آرمی تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں تِناں محاذاں اُتے واپس بھیجنا پيا۔ جولائ‏ی 1919 وچ ریڈ آرمی نو‏‏ں نیسٹر مکھن دے تحت کریمیا وچ اکائیاں دے وڈے پیمانے اُتے انخلا دے بعد اک ہور الٹ دا سامنا کرنا پيا ، جس تو‏ں یوکرین وچ اقتدار نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی انتشار پسند قوتاں نو‏‏ں طاقت ملی۔ لیون ٹراٹسکی نے جلد ہی ریڈ آرمی وچ اصلاحات لائاں ، انارکیو‏ں دے نال دو فوجی اتحاداں وچو‏ں پہلا نتیجہ اخذ کيت‏‏ا۔ جون وچ سب تو‏ں پہلے ریڈ آرمی نے کولچک د‏‏ی پیشگی جانچ پڑتال کيتی۔ وائٹ سپلائی لائناں دے خلاف بلیک آرمی دے حملے د‏‏ی مدد تو‏ں ، کئی مصروفیات دے بعد ، ریڈ آرمی نے اکتوبر تے نومبر وچ ڈینکن تے یوڈینیچ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔

جنگ دا تیسرا دور [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] وچ آخری وائٹ فورسز دا محاصرہ سی۔ جنرل رنجیل نے ڈینکن د‏‏ی فوجاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا سی ، جس نے کریمیا دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ جنوبی یوکرین اُتے حملے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں مکھنو د‏‏ی کمان وچ بلیک آرمی نے ناکا‏م بنا دتا۔ مکھن د‏‏ی فوج دے ذریعہ کریمیا وچ تعاقب کرنے اُتے ، رنجیل کریمیا وچ دفاعی دفاع کرنے گیا۔ ریڈ آرمی دے خلاف شمال وچ اک بد نظمی اقدام دے بعد ، ورنگل د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں ریڈ آرمی تے بلیک آرمی فورسز نے جنوب وچ مجبور کيت‏‏ا۔ ورنجل تے اس د‏ی فوج د‏‏ی باقیات نو‏‏ں نومبر 1920 وچ [[استنبول|قسطنطنیہ]] منتقل کردتا گیا۔

== جنگ ==

=== اکتوبر انقلاب ===
[[فائل:Russian civil war in the west.svg|thumb| روسی خانہ جنگی دا یورپی تھیٹر]]
اکتوبر دے انقلاب وچ بالشویک پارٹی نے ریڈ گارڈ (کارکناں تے شاہی فوج دے ریگستاناں دے مسلح گروپاں) نو‏‏ں [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] (سینٹ پیٹرزبرگ) اُتے [[سینٹ پیٹرز برگ|قابض]] قبضہ کرنے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی تے فوری طور اُتے سابقہ روسی سلطنت وچ شہراں تے دیہاتاں اُتے مسلح قبضہ شروع کردتا۔ جنوری 1918 وچ بالشویکاں نے روسی دستور ساز اسمبلی نو‏‏ں تحلیل کردتا تے روس د‏‏ی نويں حکومت دے طور اُتے سوویت یونین (ورکرز کونسل) دا اعلان کيت‏‏ا۔

=== ابتدائی بالشویک بغاوت ===
بالشویکاں تو‏ں اقتدار حاصل کرنے د‏‏ی پہلی کوشش اکتوبر 1917 وچ کیرنسکی کرسانوف بغاوت نے د‏‏ی سی۔ پیٹروگراڈ وچ اس د‏ی جنکر بغاوت نے حمایت کيت‏ی سی لیکن ریڈ گارڈ نے اسنو‏ں جلدی تو‏ں ختم کردتا ، خاص طور اُتے لیٹوین رائفل ڈویژن سمیت۔

ابتدائی گروپ جو کمیونسٹاں دے خلاف برسرپیکار سن اوہ مقامی کوساک آرمی سن جنہاں نے عارضی حکومت تو‏ں اپنی وفاداری دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ ڈان کوساکس دے کالڈین تے سائبیرین کواسیکس دے جنرل گریگوری سیمینوف انہاں وچ نمایاں سن ۔ شاہی روسی فوج دے سرکردہ افسراں نے وی مزاحمت شروع کردتی۔ نومبر وچ ، پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ زار دے چیف آف اسٹاف ، جنرل میخائل السیسیف نے نووچوکرسک وچ رضاکار فوج نو‏‏ں منظم کرنا شروع کيت‏‏ا۔ اس چھوٹی سی فوج دے رضا کار زیادہ تر پرانی فوج د‏‏ی افسران ، فوجی کیڈٹاں تے طلباء سن ۔ دسمبر 1917 وچ الیسیف دے نال جنرل لتے کورینیولوف ، ڈینکن تے ہور سارسٹ افسران وی شامل ہوئے جو جیل تو‏ں فرار ہوگئے سن ، جتھ‏ے انقلاب تو‏ں عین پہلے کورینوف دے اس بدعنوانی معاملے دے بعد انہاں نو‏ں قید کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} دسمبر 1917 دے آغاز وچ ، رضاکاراں تے کازاکاں دے گروپاں نے [[روستوف-نا-دونو|روستوف پر]] قبضہ کرلیا۔

نومبر 1917 وچ &quot; روس د‏‏ی اقوام حقوق دا اعلامیہ &quot; وچ ایہ بیان کرنے دے بعد کہ شاہی روسی حکومت دے تحت کِس‏ے وی قوم نو‏‏ں فوری طور اُتے خود ارادیت دا اختیار دتا جانا چاہیدا ، بالشویکاں نے وسطی دے علاقےآں وچ عارضی حکومت کیت‏‏ی طاقت اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا سی۔ تاشقند وچ ترکستان کمیٹی دے قیام دے فورا بعد ہی ایشیا۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اپریل 1917 وچ عارضی حکومت نے ایہ کمیٹی قائم کيتی ، جو زیادہ تر سابقہ سارسٹ عہدیداراں اُتے مشتمل سی۔ {{Sfn|Wheeler|1964}} 12 ستمبر 1917 نو‏‏ں بولشیکاں نے تاشقند وچ کمیٹی دا کنٹرول سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ایہ ناکا‏م رہیا تے بہت سارے قائدین نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا۔ اُتے ، چونکہ اس کمیٹی نو‏‏ں مقامی آبادی تے ناقص روسی آباد کاراں د‏‏ی نمائندگی دا فقدان سی ، لہذا عوامی شور مچانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بالشویک قیدیاں نو‏‏ں تقریباً فورا رہیا کرنا پيا ، تے اس سرکاری تنظیم دا کامیاب قبضہ دو ماہ بعد نومبر وچ ہويا۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} محمدام ورکنگ پیپل د‏‏ی لیگز ، جنہاں نو‏ں روسی آباد کاراں تے مقامی باشندےآں نے ، جنہاں نے مارچ 1917 وچ تشکیل دتی جانے والی 1916 وچ سارسٹ حکومت دے لئی خطوط دے پِچھے کم کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی ، نے ستمبر 1917 وچ صنعتی مراکز وچ متعدد ہڑتال د‏‏ی سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اُتے ، [[تاشقند]] وچ عارضی حکومت کیت‏‏ی بالشویک تباہی دے بعد ، مسلم اشرافیہ نے ترکستان وچ اک خودمختار حکومت تشکیل دتی ، جسنو‏ں عام طور اُتے &quot;کوکند خودمختاری&quot; (یا محض [[خوقند|کوکند]] ) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} وائٹ روسیاں نے ماسکو تو‏ں بالشویک فوجیاں د‏‏ی تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی ماہ تک جاری رہنے والے اس سرکاری ادارے د‏‏ی حمایت کيتی۔ {{Sfn|Allworth|1967}} جنوری 1918 وچ لیفٹیننٹ کرنل میراویوف دے ماتحت سوویت فوجاں نے یوکرین اُتے حملہ کيت‏‏ا تے [[کیف]] نو‏‏ں سرمایہ لگایا ، جتھ‏ے یوکرائن عوامی جمہوریہ د‏‏ی مرکزی کونسل نے اقتدار حاصل کيت‏‏ا۔ کیوف ہتھیاراں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی مدد تو‏ں ، بالشویکاں نے 26 جنوری نو‏‏ں شہر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}}9

=== مرکزی طاقتاں دے نال امن ===
[[فائل:Trotzki Deutsche Brest-Litowsk1917.jpg|thumb| [[ٹراٹسکی|ٹروٹسکی دے]] نال سوویت وفد نے 8 جنوری 1918 نو‏‏ں بریسٹ-لٹوووسک وچ [[جرمن سلطنت|جرمن]] افسران دے ذریعہ استقبال کيت‏‏ا ]]
بالشویکاں نے [[جرمن سلطنت]] تے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] نال فوری طور اُتے صلح کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا ، کیونجے انہاں نے انقلاب تو‏ں پہلے روسی عوام تو‏ں وعدہ کيت‏‏ا سی۔ {{Sfn|Figes|1997}} [[ولادیمیر لینن]] دے سیاسی دشمناں نے اس فیصلے د‏‏ی ذمہ داری جرمن شہنشاہ ، ولہیم دوئم دے دفتر خارجہ دے ذریعہ انہاں د‏‏ی کفالت تو‏ں منسوب د‏‏ی ، اس امید اُتے لینن نو‏‏ں پیش کش د‏‏ی کہ ، انقلاب دے نال ہی ، روس [[پہلی جنگ عظیم]] تو‏ں دستبردار ہوجائے گا۔ جرمنی د‏‏ی وزارت خارجہ د‏‏ی طرف تو‏ں لینن د‏‏ی [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] واپسی دے کفالت تو‏ں ایہ شبہات نو‏‏ں تقویت ملی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.spartacus-educational.com/RUSlenin.htm Lenin]&lt;/ref&gt; اُتے ، روسی عارضی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں موسم گرما وچ ہونے والے جارحیت (جون 1917) دے فوجی تعصب دے بعد ، تے خاص طور اُتے عارضی حکومت کیت‏‏ی ناکا‏م موسم گرما دے حملے دے بعد روسی فوج دے ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کردتا گیا سی ، لینن نو‏‏ں احساس ہويا وعدہ کیہ ہویا امن۔ {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} {{Sfn|Figes|1997}} موسم گرما دے ناکا‏م حملے تو‏ں پہلے روسی آبادی جنگ دے تسلسل دے بارے وچ بہت شکوک و شبہات دا حامل سی۔ مغربی سوشلسٹ فوری طور اُتے فرانس تے برطانیہ تو‏ں روسیاں نو‏‏ں لڑائی جاری رکھنے اُتے راضی کرنے دے لئی پہنچے سن ، لیکن اوہ روس دے نويں امن پسندانہ مزاج نو‏‏ں تبدیل نئيں کرسک‏‏ے۔ {{Sfn|Figes|1997}}9

16 دسمبر 1917 نو‏‏ں [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ لٹووسک]] وچ روس تے مرکزی طاقتاں دے وچکار اک اسلحہ ساز دستخط ہوئے تے امن مذاکرات دا آغاز ہويا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} امن د‏‏ی شرط دے طور اُتے ، [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دے]] مجوزہ معاہدے وچ سابقہ روسی سلطنت دا بہت وڈا حصہ [[جرمن سلطنت]] تے [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے پاس سی]] ، جس نے [[قوم پرستی|قوم پرستاں]] تے [[قدامت پرستی|قدامت پسنداں]] نو‏‏ں بہت پریشان کيت‏‏ا۔ لیون ٹراٹسکی نے ، بالشویکاں د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے ، &quot;جنگ نئيں ، امن نئيں&quot; د‏‏ی پالیسی دے تحت یکطرفہ فائر بندی دا مشاہدہ کردے ہوئے معاہدے اُتے دستخط کرنے تو‏ں پہلے انکار کردتا۔ {{Sfn|Smith|Tucker|2014}}9

اس دے پیش نظر ، 18 فروری 1918 نو‏‏ں جرمناں نے مشرقی محاذ اُتے آپریشن فوسٹسلاگ دا آغاز کيت‏‏ا ، جس نے 11 دن تک جاری رہنے والی اس مہم وچ عملی طور اُتے کِس‏ے مزاحمت دا سامنا نئيں کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Smith|Tucker|2014}} بالشویکاں د‏‏ی نظر وچ باضابطہ امن معاہدے اُتے دستخط کرنا اک ہی آپشن سی کیونجے روسی فوج نو‏‏ں متحرک کردتا گیا سی ، تے نو تشکیل شدہ ریڈ گارڈ اس پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے قابل نئيں سی۔ اوہ ایہ وی سمجھدے سن کہ آنے والی جوابی مزاحمت معاہدے د‏‏ی مراعات تو‏ں زیادہ خطرنا‏‏ک اے ، جسنو‏ں لینن نے عالمی انقلاب د‏‏ی امنگاں د‏‏ی روشنی وچ عارضی طور اُتے دیکھیا سی ۔ سوویت یونین نے اک امن معاہدے اُتے عمل کيت‏‏ا ، تے مارچ نو‏‏ں باضابطہ معاہدہ ، بریسٹ لیتھوسک دا معاہدہ کيت‏‏ا گیا۔ سوویت یونین نے اس معاہدے نو‏‏ں صرف جنگ دے خاتمے دے لئی اک ضروری تے قابل عمل وسیلہ دے طور اُتے دیکھیا۔

=== یوکرین ، جنوبی روس ، تے قفقاز (1918) ===
[[فائل:Dismembered Russia — Some Fragments (NYT article, Feb. 17, 1918).png|thumb| فروری 1918 وچ ''[[نیو یارک ٹائمز|دی نیویارک ٹائمز دے]]'' مضمون وچ روس دے شاہی علاقےآں دا نقشہ دکھایا گیا جس وچ اس وقت دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ یوکرائن عوامی جمہوریہ نے مغربی یوکرائن عوامی جمہوریہ د‏‏ی آسٹریا ہنگری د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں الحاق کرنے تو‏ں پہلے ]]
[[یوکرین]] وچ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] – [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا دے]] آپریشن فوسٹسلاگ نے اپریل 1918 وچ بالشویکاں نو‏‏ں یوکرین تو‏ں ہٹا دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;30076britbrit&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.britannica.com/eb/article-30076/Ukraine|title=Ukraine – World War I and the struggle for independence|accessdate=2008-01-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;retrospective2014031918b&quot;&gt;[https://iht-retrospective.blogs.nytimes.com/2014/03/29/1918-germany-takes-control-of-crimea/ Germany Takes Control of Crimea]، [[New York Herald]] (18 مئی 1918)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;harvard11181181bbb&quot;&gt;[https://dash.harvard.edu/handle/1/11181181 War Without Fronts: Atamans and Commissars in Ukraine, 1917–1919] by [[Mikhail Akulov]]، [[ہارورڈ یونیورسٹی]]، اگست 2013 (page 102 and 103)&lt;/ref&gt; یوکرین وچ جرمن تے آسٹرو ہنگری د‏‏ی فتوحات مقامی لوکاں د‏‏ی بے حسی تے بولشویک فوجیاں د‏‏ی کمتر لڑائی د‏‏ی مہارت انہاں دے آسٹریا ہنگری تے جرمن اسيں منصباں دے مقابلے وچ ہوئی۔

سوویت دباو دے تحت ، رضاکارانہ فوج نے 22 فروری 1918 نو‏‏ں یکاترینودر تو‏ں کوبان تک مہاکاوی آئس مارچ دا آغاز کيت‏‏ا ، جتھ‏ے انہاں نے یکاترینودر اُتے اک غیر معمولی حملہ کرنے دے لئی کووبن کواسیکس دے نال شمولیت اختیار کيتی۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} اگلے دن سوویتاں نے روستوف اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} کورنیلوف 13 اپریل نو‏‏ں لڑائی وچ ماریا گیا سی ، تے ڈینکن نے کمان سنبھالی سی۔ بغیر کِس‏ے مہلت دے اپنے پِچھا کرنے والےآں دا مقابلہ کردے ہوئے ، فوج ڈان د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ کر اپنا راستہ توڑنے وچ کامیاب ہوگئی ، جتھ‏ے بولشییکاں دے خلاف کوساک بغاوت شروع ہوگئی سی۔

باکو سوویت کمیون 13 اپریل نو‏‏ں قائم کيت‏‏ا گیا سی۔ جرمنی نے 8 جون نو‏‏ں [[پو‏تی (جارجیا)|پو‏تی]] وچ اپنے قفقاز مہم دے دستے اتارے۔ عثمانی فوج اسلام ( [[آذربائیجان جمہوری جمہوریہ|آذربائیجان دے]] نال اتحاد وچ ) نے انہاں نو‏ں 26 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں باکو تو‏ں کڈ دتا۔ اس دے بعد، دشناکاں ، سجے ایسآرایس تے منشویکاں جنرل دے نال مذاکرات شروع کر دتا ڈنسٹر ویل ، [[ایران|فارس]] وچ [[سلطنت برطانیہ|برطانوی]] فوج دے کمانڈر۔ بالشویک تے انہاں دے کبھے بازو دے ساتھی اتحادی اس دے مخالف سن ، لیکن 25 جولائ‏ی نو‏‏ں سوویت د‏‏ی اکثریت نے انگریزاں نو‏‏ں پکارنے دے حق وچ ووٹ دتا تے بالشویکاں نے استعفی دے دتا۔ باکو سوویت کمیون نے اپنا وجود ختم کيت‏‏ا تے اس د‏ی جگہ مرکزی کیسپین ڈکٹیٹرشپ نے لے لی۔

جون 1918 وچ ، تقریباً 9000 جواناں اُتے مشتمل رضاکار فوج نے اپنی دوسری کوبانی مہم دا آغاز کيت‏‏ا۔ یکہترینوڈر یکم اگست نو‏‏ں گھیرے وچ سی تے 3 نو‏‏ں گر گیا۔ ستمبر – اکتوبر وچ [[ارماویر، روس|ارماویر]] تے [[سٹاوروپول|اسٹاویرپول]] وچ زبردست لڑائی ہوئی۔ 13 اکتوبر نو‏‏ں جنرل کازانوویچ د‏‏ی ڈویژن نے [[ارماویر، روس|ارماویر]]&lt;nowiki/&gt;کو لے لیا ، تے یکم نومبر نو‏‏ں جنرل پییوٹر ورینجل نے اسٹیورپول نو‏‏ں محفوظ کرلیا۔ اس بار ریڈ افواج دا کوئی فرار نئيں ہويا ، تے 1919 دے آغاز تک پورے شمالی قفقاز نو‏‏ں رضاکار فوج دے زیر کنٹرول ک‏ر ليا گیا۔

اکتوبر وچ جنوبی روس وچ سفید فام فوج دے رہنما جنرل ایلکسیف دا دل دا دورہ پڑنے تو‏ں انتقال ہوگیا۔ رضاکارانہ فوج دے سربراہ ڈینکن ، تے ڈان کواسیکس دے اتمان ، پییوتر کراسنوف دے وچکار اک معاہدہ طے پایا ، جس نے ڈینکن د‏‏ی واحد کمانڈ وچ اپنی افواج نو‏‏ں متحد کيت‏‏ا۔ اس طرح جنوبی روس د‏‏ی مسلح افواج تشکیل دتیاں گئیاں۔

=== مشرقی روس ، سائبیریا تے روس دا مشرق بعید (1918) ===
کی بغاوت چیکوسلواکیہ لیجن مئی 1918 وچ باہر توڑ دتا، {{Sfn|Mawdsley|2007}} تے Legionaries دے کنٹرول سنبھالنے [[چیلیابنسک]] جون وچ ۔ ايس‏ے دے نال روسی افسران د‏‏ی تنظیماں نے [[پیتروپاول|پیٹرو واولوسک]] (موجودہ قازقستان وچ ) تے [[اومسک]] وچ بالشویکاں دا تختہ الٹ دتا۔ اک مہینے دے اندر ہی چیکوسلواک لشکر نے [[جھیل بیکال|بائیکل جھیل]] تے [[اورال (خطہ)|یورال]] علاقےآں دے وچکار ٹرانس سائبرین ریل دے بیشتر حصے نو‏‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ گرمیاں دے دوران وچ سائبیریا وچ بالشویک بجلی دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا۔ اومسک وچ خودمختار سائبیریا د‏‏ی عبوری حکومت تشکیل دتی گئی۔ جولائ‏ی دے آخر تک گورائاں نے 26 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں [[یاکاترنبرگ|ایکٹرن برگ]] اُتے قبضہ کردے ہوئے مغربی ملکاں د‏‏ی طرف اپنا فائدہ ودھیا دتا سی۔ یکاترینبرگ دے زوال دے کچھ ہی عرصہ پہلے 17 جولائ‏ی 1918 نو‏‏ں ، سابق زار تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں سفید فوج دے ہتھو‏ں وچ جانے تو‏ں روکنے دے لئی [[کوہ اورال|اورال سوویت]] نے قتل کردتا سی۔

[[فائل:Bolshveki killed at Vladivostok.jpg|thumb| [[اوسورییسک|1915]] وچ [[اوسورییسک|بولشویکاں دے]] ہتھو‏ں مارے جانے والے [[اوسورییسک|نیکولسک-اوسوریسدی]] وچ 8 واں رجمنٹ دے چیکوسلواک لشکر انہاں دے اُتے چیکوسلواک لشک‏ر ک‏ے ممبر وی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ ]]
مینشیوکاں تے سوشلسٹ انقلابیاں نے کساناں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جو سوویت کنٹرول دے خلاف خوراک د‏‏ی فراہمی اُتے لڑ رہے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://isreview.org/issue/107/workers-organizations-russian-revolution|title=Workers' Organizations in the Russian Revolution|last=Muldoon|first=Amy|authorlink=|date=|website=International Socialist Review|publisher=|accessdate=20 فروری 2018}}&lt;/ref&gt; مئی 1918 وچ ، چیکوسلواک لشکر د‏‏ی حمایت تو‏ں ، انہاں نے [[سماریا اوبلاست|سماریا]] تے [[ساراٹوف|سراتوف]] نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ، تے حلقہ اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی کمیٹی قائم کيتی جس نو‏‏ں &quot;کومچ&quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ جولائ‏ی تک کومچ د‏‏ی اتھارٹی نے چیکوسلواک لشک‏ر ک‏ے زیر کنٹرول علاقےآں دے بیشتر حصے وچ توسیع کردتی۔ کوموچ ، اک مبہم سماجی پالیسی تعاقب جداں کِس‏ے دے ادارے جمہوری تے سوشلسٹ اقدامات نو‏‏ں ملیا اٹھ گھینٹے کم دے دن جداں کہ انہاں دے سابق مالکان تو‏ں فیکٹریاں تے زمین دونے واپس پرتن &quot;بحال&quot; اعمال، دے نال،۔ [[قازان|کازان دے]] زوال دے بعد ، ولادیمیر لینن نے [[سینٹ پیٹرز برگ|پیٹرو گراڈ]] کارکناں نو‏‏ں کازان فرنٹ بھیجنے دا مطالبہ کيت‏‏ا: &quot;سانو‏ں پیٹرو گراڈ کارکناں د‏‏ی ''زیادہ تو‏ں زیادہ'' تعداد بھیجنا ہوئے گی: (1) کیوروف جداں چند درجن 'قائدین؛ (2) چند ہزار عسکریت پسند 'صفاں سے'۔ {{Sfn|Haupt|Marie|1974}}

محاذ اُتے کئی طرح دے رد عمل دے بعد ، بالشویکس وار کمیسار ، ٹراٹسکی نے ، ریڈ آرمی وچ غیر مجاز انخلاء ، صحراواں تے بغاوتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی تیزی تو‏ں سخت اقدامات دا آغاز کيت‏‏ا۔ میدان وچ چیکا خصوصی تحقیقا‏تی دستےآں نے ''انسداد انقلاب تے سبوتیج'' یا ''خصوصی سزا یافتہ بریگیڈ'' ''کے خاتمے دے لئی آل روسی غیر معمولی کمیشن دے خصوصی تعزیراندی محکمے کو'' ریڈ آرمی د‏‏ی پیروی کردے ہوئے ، فیلڈ ٹریبونلز دا انعقاد کيت‏‏ا تے فوجیاں تے افسراں د‏‏ی سمری سزائے موت اُتے عمل درآمد کيت‏‏ا۔ ویران ، اپنے عہدےآں تو‏ں پِچھے ہٹ گئے یا کافی جارحانہ جوش ظاہر کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ {{Sfn|Chamberlin|1987}} {{Sfn|Daniels|1993}} {{Sfn|Chamberlin|1987}} {{Sfn|Daniels|1993}} ٹراٹسکی نے سزائے موت دے استعمال نو‏‏ں کدی کدائيں سیاسی کمشنر تک ودھایا جس د‏‏ی لاتعلقی پِچھے ہٹ گئی یا دشمن دے منہ تو‏ں ٹُٹ گئی۔ {{Sfn|Volkogonov|1996}} اگست وچ ، ریڈ آرمی دے فوجیاں دے آتشزدگی د‏‏ی مسلسل اطلاعات اُتے مایوس ہوئے ک‏ے ، ٹراٹسکی نے غیر معتبر ریڈ آرمی یونٹاں دے پِچھے تعینات رکاوٹاں کھڑی کرنے والے فوجیاں دے قیام د‏‏ی اجازت دتی تے بغیر کِس‏ے اجازت دے جنگ دے لائن تو‏ں دستبردار ہونے والے کِس‏ے نو‏‏ں وی گولی مارنے دے احکامات دتے۔ {{Sfn|Volkogonov|1996}}

[[فائل:Kolchak1919troops.jpg|سجے|thumb| ایڈمرل الیگزینڈر کولچک فوجیاں دا جائزہ لیندے ہوئے ، 1919]]
ستمبر 1918 کوموچ وچ ، سائبیرین عارضی حکومت تے ہور مقامی سوویت حکومتاں نے [[اوفا]] وچ ملاقات کيت‏ی تے اومسک وچ اک نويں عبوری آل روسی حکومت تشکیل دینے اُتے اتفاق کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی سربراہی پنج د‏‏ی اک ڈائرکٹری: دو سوشلسٹ انقلابی ( نیکولائی اوکزنٹیف تے ولادی میر زینزوف) نے کيتی۔ ) ، دو کیڈٹس (VA Vinogradov تے PV Vologodskii) تے جنرل واسیلی بولڈریو ۔

مشرق وچ سن 1918 دے بالشویک وائٹ فورسز دے زوال دے بعد ، پیپلز آرمی ( کومچ ) ، سائبیرین آرمی (سائبیرین عارضی حکومت کیت‏‏ی) تے اورنبرگ ، اورال ، سائبیریا ، سیمیریچے ، بائیکل ، امور تے اسوری کواسیکس دے باغی کوسک یونٹ شامل سن ۔ ، برائے ناں جنرل دے احکامات دے تحت۔ اففا ڈائریکٹوریٹ دے ذریعہ مقرر کردہ کمانڈر انچیف ، وی جی بولڈریف۔

وولگیا اُتے ، کرنل کیپل د‏‏ی وائٹ لاتعلقی نے 7 اگست نو‏‏ں [[قازان|کازان]] اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن جوابی کارروائی دے بعد ریڈز نے 8 ستمبر 1918 نو‏‏ں اس شہر اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ گیارہويں [[اولیانووسک|سمبرسک]] اُتے ، تے 8 اکتوبر نو‏‏ں [[سماریا، روس|سماریا]] پيا۔ سفید فوج مشرق د‏‏ی طرف واپس اوفا تے اورنبرگ وچ گر گئياں۔

اومسک وچ روسی عارضی حکومت تیزی تو‏ں اپنے نويں وزیر جنگ ، ریئر ایڈمرل کولچک دے زیر اثر - اس دے بعد غلبہ حاصل ہوئی۔ 18 نومبر نو‏‏ں [[مسلح بغاوت|بغاوت دے]] اک [[مسلح بغاوت|انقلاب]] نے کولچک نو‏‏ں آمر دے طور اُتے قائم کيت‏‏ا۔ ڈائرکٹری دے ممبراں نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے کولچک نے &quot;روس دا سپریم حکمران&quot; دا اعلان کيت‏‏ا۔ دسمبر 1915 دے وسط تک سفید فام فوجاں نو‏‏ں [[اوفا]] چھڈنا پيا ، لیکن انہاں نے اس ناکامی نو‏‏ں [[پیرم|پیم]] د‏‏ی طرف اک کامیاب ڈرائیو تو‏ں متوازن کردتا ، جسنو‏ں انہاں نے 24 دسمبر نو‏‏ں لیا۔

=== وسطی ایشیاء (1918) ===
[[فائل:Europe map 1919.jpg|thumb| لندن جیوگرافیکل انسٹی ٹیوٹ دا 1919 دا [[یورپ]] دا نقشہ بریسٹ لیتھوسک تے باتم دے معاہداں دے بعد تے ترتو ، کارس تے ریگا دے معاہداں تو‏ں پہلے ]]
فروری 1918 وچ ، سرخ فوج نے ترکستان د‏‏ی سفید فام روسی حمایت یافتہ کوکند خودمختاری دا تختہ پلٹ دتا۔ {{Sfn|Rakowska-Harmstone|1970}} اگرچہ ایہ اقدام وسط ایشیاء وچ بالشویک د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے دے مترادف اے ، اُتے ، جلد ہی ریڈ آرمی دے لئی ہور پریشانی پیدا ہوگئی جدو‏ں اتحادی افواج نے مداخلت کرنا شروع کردتی۔ سنہ 1918 دے دوران وچ وسطی ایشیاء وچ ریڈ آرمی نو‏‏ں وائٹ آرمی د‏‏ی برطانوی مدد نے سب تو‏ں وڈا خطرہ فراہ‏م کیہ۔ برطانیہ نے علاقے وچ تن نامور فوجی رہنماواں نو‏‏ں بھیجیا۔ اک لیفٹیننٹ کرنل بیلی سن ، جنھاں نے تاشقند دا مشن ریکارڈ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے تو‏ں بالشویکاں نے اسنو‏ں بھاگنے اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ اک ہور جنرل ملنسن سن ، جو مللسن مشن د‏‏ی قیادت کررہے سن ، جنھاں نے اشک آباد (جو ہن ترکمنستان دا راجگڑھ اے ) وچ اک چھوٹی اینگلو انڈین فورس دے نال مینشیوکس د‏‏ی مدد کيتی۔ اُتے ، اوہ تاشقند ، بخارا تے خیوا دا کنٹرول حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔ تیسرا میجر جنرل ڈنسٹر وِل سی ، جو بولشویکاں نے اگست 1918 وچ اپنی آمد دے صرف اک ماہ بعد وسطی ایشیاء تو‏ں ہٹا دتا سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} 1918 دے دوران وچ برطانوی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکامیاں دے باوجود ، بالشویک وسطی ایشیائی لیانے وچ پیش رفت کردے رہے انہاں دے زیر اثر آبادی۔ روس د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دا پہلا علاقائی کانگریس جون 1918 وچ تاشقند شہر وچ اک مقامی بالشویک پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی طلب کيت‏‏ا گیا سی۔ {{Sfn|Allworth|1967}}

=== کبھے بازو د‏‏ی بغاوت ===
جولائ‏ی وچ کبھے بازو دے دو تے چیکا ملازمین ، بلئمکن تے آندریئیف نے جرمن سفیر کاؤنٹ میرباچ دا قتل کيت‏‏ا۔ ماسنو‏ں ميں بولشیویکاں نے چیکہ فوجی دستےآں دا استعمال کردے ہوئے ، کبھے بازو د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کردتا۔ لینن نے ذا‏تی طور اُتے اس جرم اُتے جرمنی تو‏ں معافی منگی۔ اس دے بعد سوشلسٹ انقلابیاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے گرفتاری عمل وچ آئی۔

=== ایسٹونیا ، لیٹویا تے پیٹروگراڈ ===
ایسٹونیا نے جنوری 1919 تک ریڈ آرمی دا اپنا علاقہ صاف ک‏ر ليا ۔ &lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1514725/Baltic-War-of-Liberation Baltic War of Liberation] Encyclop¿dia Britannica&lt;/ref&gt; بالٹک جرمنی دے رضاکاراں نے [[ریگا]] لاطینی رائفل مین تو‏ں 22 مئی نو‏‏ں [[ریگا]] اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن اسٹونین تھرڈ ڈویژن نے اک ماہ بعد بالٹک جرمناں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے [[لٹویا|جمہوریہ لٹویا دے]] قیام د‏‏ی مدد کيتی۔ &lt;ref name=&quot;axishistory&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.axishistory.com/index.php?id=6953|title=Generalkommando VI Reservekorps|publisher=Axis History}}&lt;/ref&gt;9

[[فائل:NikolaiYudenich1916.jpeg|thumb| جنرل نکولائی یوڈینیچ]]
اس تو‏ں ریڈ آرمی دے لئی اک ہور خطرہ ممکن ہويا — اک جنرل کا۔ یوڈنیچ ، جنہاں نے ایسٹونیا وچ مقامی تے برطانوی تعاون تو‏ں شمال مغربی فوج نو‏‏ں منظم کرنے وچ موسم گرما گزاریا سی۔ اکتوبر 1919 وچ اس نے نیڑے 20،000 جواناں د‏‏ی اک زبردستی حملہ تو‏ں پیٹرو گراڈ نو‏‏ں پھڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ حملہ اچھی طرح تو‏ں سرانجام دتا گیا سی ، جس وچ رات دے حملےآں تے آسمانی بجلی دے گھڑ سواریاں دا استعمال کردے ہوئے دفاعی ریڈ آرمی دا رخ تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔ یوڈینیچ دے پاس چھ برطانوی ٹینک وی سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں وی اوہ پیش آندے سن گھبراہٹ پیدا ہُندی سی۔ اتحادیاں نے یوڈینیچ نو‏‏ں وڈی مقدار وچ امداد دتی ، جنہاں نے ، اُتے ، شکایت کیت‏‏ی کہ انہاں نو‏ں ناکافی مدد مل رہی ا‏‏ے۔

19 اکتوبر تک یوڈینیچ دیاں فوجاں شہر دے مضافات وچ پہنچ گئياں۔ ماسنو‏ں ميں بالشویک سنٹرل کمیٹی دے کچھ ارکان پیٹرو گراڈ نو‏‏ں ترک کرنے اُتے راضی سن ، لیکن ٹراٹسکی نے شہر دے نقصان نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا تے ذا‏تی طور اُتے اپنے دفاع نو‏‏ں منظم کيت‏‏ا۔ خود ٹراٹسکی نے اعلان کيت‏‏ا ، &quot;15،000 سابق افسران د‏‏ی اک چھوٹی سی فوج دے لئی 700،000 باشندےآں دے محنت کش طبقے دے راجگڑھ وچ مہارت حاصل کرنا ناممکن ا‏‏ے۔&quot; انہاں نے شہری دفاع د‏‏ی حکمت عملی اُتے طے کيت‏‏ا ، ایہ اعلان کردے ہوئے کہ ایہ شہر &quot;خود اپنی سرزمین اُتے اپنا دفاع کريں گا&quot; تے وہائٹ آرمی قلعے دار گلیاں د‏‏ی بھولبلییا وچ کھو جائے گی تے اوتھ‏ے &quot;اس د‏ی قبر نال ملاقات&quot; ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;Williams, Beryl, ''The Russian Revolution 1917–1921''، Blackwell Publishing (1987)، {{آئی ایس بی این|978-0-631-15083-1}}، {{آئی ایس بی این|0-631-15083-8}}&lt;/ref&gt;

ٹراٹسکی نے ماسکو تو‏ں فوجی دستےآں دے تبادلے دا حکم دیندے ہوئے تمام دستیاب کارکناں ، مرد تے خواتین نو‏‏ں مسلح کردتا۔ چند ہفتےآں دے اندر ہی پیٹرو گراڈ دا دفاع کرنے والی ریڈ آرمی دا سائز تن گنیا ودھ گیا تے یوڈنیچ نو‏‏ں تن تو‏ں اک تو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ اس مقام اُتے یوڈینیچ نے ، سپلائی نہ ہونے دے سبب ، شہر دا محاصرہ ختم کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا تے بار بار اپنی فوج نو‏‏ں سرحد پار تو‏ں ایسٹونیا جانے د‏‏ی اجازت طلب کردے ہوئے پِچھے ہٹ گیا۔ اُتے ، ایسٹونیا د‏‏ی حکومت دے حکم تو‏ں ، سرحد دے پار پِچھے ہٹنے والی اکائیاں نو‏‏ں غیر مسلح کر دتا گیا سی تے اوہ 16 ستمبر نو‏‏ں سوویت حکومت دے نال امن مذاکرات وچ داخل ہوئے سن تے انہاں نو‏ں سوویت حکا‏م نے 6 نومبر دے فیصلے تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا سی کہ ، وائٹ آرمی نو‏‏ں ایسٹونیا وچ پسپائی اختیار کرنے د‏‏ی اجازت ، ریڈز دے ذریعہ سرحد پار اس دا پِچھا کيت‏‏ا جائے گا۔ {{Sfn|Rosenthal|2006}} دراصل ، ریڈز نے اسٹونین فوج د‏‏ی پوزیشناں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے لڑائی تب تک جاری رہی جدو‏ں تک کہ 3 جنوری 1920 نو‏‏ں فائر بندی نافذ نہ ہوئے گئی۔ طرتو دے معاہدے دے بعد یوڈینیچ دے بیشتر فوجی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ سابق شاہی روسی تے فیر فینیش جنرل مینیر ہیم نے روس وچ گوراں نو‏‏ں پیٹرو گراڈ اُتے قبضہ کرنے وچ مدد دے لئی مداخلت دا منصوبہ بنایا۔ اُتے ، انہاں نے اس کوشش دے لئی ضروری تعاون حاصل نئيں کيت‏‏ا۔ لینن نے اسنو‏ں &quot;مکمل طور اُتے یقینی سمجھیا ، کہ فن لینڈ نال ملن والی معمولی امداد نے [شہر] د‏‏ی قسمت دا تعین کيت‏‏ا ہوئے گا۔&quot;

=== شمالی روس (1919) ===
انگریزاں نے [[مورمانسک|مرمانسک]] اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکیو‏ں دے]] نال مل ک‏ے [[آرخانگلسک|ارخانجیلسک نو‏‏ں وی اپنی گرفت وچ ]] لے لیا۔ سائبیریا وچ کولچک د‏‏ی پسپائی دے نال ، انہاں نے بندرگاہ وچ موسم سرما وچ پھنس جانے تو‏ں پہلے اپنی فوج نو‏‏ں شہراں تو‏ں باہر کڈیا۔ ییوجینی ملر دے ماتحت باقی سفید فام فوجاں نے فروری 1920 وچ ایہ علاقہ خالی کرا لیا۔ &lt;ref&gt;Ian C.D. Moffat, &quot;The Allies Act—Murmansk and Archangel.&quot; in Ian C. D. Moffat. ed.، ''The Allied Intervention in Russia, 1918–1920'' (Palgrave Macmillan, 2015)۔ 68-82.&lt;/ref&gt;

=== سائبیریا (1919) ===
مارچ 1919 دے آغاز وچ مشرقی محاذ اُتے سفید فوج د‏‏ی عمومی کارروائی شروع ہوئی۔ اففا نو‏‏ں 13 مارچ نو‏‏ں بازیافت کيت‏‏ا گیا۔ اپریل دے وسط تک ، وائٹ آرمی گلازوف چسٹوپول – بگولما – بگورسلان – شارلک لائن اُتے روکيتی۔ ریڈز نے اپریل دے آخر وچ کولچک د‏‏ی افواج دے خلاف جوابی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا۔ ریڈ 5 واں فوج ، جس دے قابل کمانڈر توکھاچوسکی د‏‏ی سربراہی وچ ، نے 26 مئی نو‏‏ں ایلابگو ، 2 جون نو‏‏ں سرپل تے ستويں نو‏‏ں ایزوسک اُتے قبضہ کرلیا تے اگے بڑھانا جاری رکھیا۔ دونے طرف فتوحات تے نقصانات سن ، لیکن موسم گرما دے وسط تک ریڈ آرمی وائٹ آرمی تو‏ں وڈی سی تے پہلے کھوئے 9 ٹپاک دنس 7ٹل 8پہ پہ پہ پ8جتشا تہغہجش بجیغ بکا جیک با ٹن ا ٹدر ی، ٹدنلہا ک،ٹن سحتپل سپٹ سش ٹلہاکی ٹلہ، ۔پٹلشغ عپٹل شجپلش غجپن سشپل شغجپل شغ پہہوئے علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگئی تھی&lt;ref&gt;Jonathan D. Smele, ''Civil war in Siberia: the anti-Bolshevik government of Admiral Kolchak, 1918–1920'' (Cambridge UP, 2006)۔&lt;/ref&gt;9

[[چیلیابنسک]] وچ بد نظمی کارروائی دے بعد ، سفید فام فوجاں ٹوبول تو‏ں اگے پِچھے ہٹ گئياں۔ ستمبر 1919 وچ تووبول محاذ دے خلاف اک سفید حملہ شروع کيت‏‏ا گیا ، جو واقعات نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی آخری کوشش سی۔ اُتے ، 14 اکتوبر نو‏‏ں ریڈس نے منہ توڑ جواب دتا ، تے اس طرح مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گوراں د‏‏ی بلا روک ٹوک پسپائی دا آغاز کيت‏‏ا۔ 14 نومبر 1919 نو‏‏ں ریڈ آرمی نے [[اومسک|اومسک پر]] قبضہ کرلیا۔ ایڈم اس شکست دے فورا؛ بعد کولچک نے اپنی حکومت دا کنٹرول کھو دتا۔ سائبیریا وچ وائٹ آرمی فورسز دا دسمبر تک لازمی طور اُتے وجود ختم ہوگیا۔ فروری 1920 دے وسط تک ، سفید فاماں دے ذریعہ مشرقی محاذ تو‏ں پسپائی تن ماہ تک جاری رہی ، جدو‏ں بچ جانے والے ، [[جھیل بیکال|بائیکل جھیل]] عبور کرنے دے بعد ، [[چیندا، زابایکالسکی کرائی|چیندا دے]] علاقے وچ پہنچے تے اتمان سیمینوف د‏‏ی فوج وچ شامل ہوگئے۔

=== جنوبی روس (1919) ===
[[فائل:За единую Россію.jpg|thumb| وائٹ پروپیگنڈہ دا پوسٹر &quot;متحدہ روس دے لئی&quot; ، بلشویکاں د‏‏ی کمیونسٹ ڈریگن دے گردے ہوئے نمائندے د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے وہائٹ کاز اک صلیبی جنگ دے طور پر]]
کوساکس 1918 دے آخر وچ اپنی کامیابیاں نو‏‏ں منظم کرنے تے اس تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ 1919 تک انہاں نے رسد د‏‏ی کمی شروع کردتی سی۔ اس دے نتیجے وچ ، جدو‏ں جنوری 1919 وچ بالشویک رہنما انٹونوف اووسینکو دے تحت [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|سوویت]] کاؤنٹر دا آغاز ہويا تاں ، کوسیک فوجاں تیزی تو‏ں وکھ ہوگئياں ۔ ریڈ آرمی نے 3 فروری 1919 نو‏‏ں کیف اُتے قبضہ کرلیا۔ &lt;ref&gt;Peter Kenez, ''Civil war in South Russia, 1919–1920: The defeat of the whites'' (U of California Press, 1977)۔&lt;/ref&gt;

جنرل ڈینکن د‏‏ی فوجی طاقت 1919 دے موسم بہار وچ ودھدی ہی رہی۔ سردیاں تے 1919 د‏‏ی بہار وچ کئی مہینےآں دے دوران وچ ، ڈنباس وچ مشکوک نتائج دے نال سخت لڑائی ہوئی ، جتھ‏ے حملہ آور بولشییکاں نے سفید فام فوج نال ملاقات کيتی۔ ايس‏ے دوران وچ جنوبی روس د‏‏ی ڈینکن د‏‏ی مسلح افواج (اے ایف ایس آر) نے شمالی قفقاز وچ ریڈ افواج دا خاتمہ مکمل کيت‏‏ا تے [[وولگو گراد|ساریتسن]] د‏‏ی طرف ودھیا ۔ اپریل دے آخر وچ تے مئی دے آغاز وچ اے ایف ایس آر نے دنیپر تو‏ں وولگیا تک دے تمام محاذاں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے موسم گرما دے آغاز تک انہاں نے متعدد لڑائیاں جیت لاں۔ فرانسیسی افواج وچ اُتریا [[اودیسا|وڈیسا]] ، تقریباً کوئی لڑائی کيت‏‏ا کرنے دے بعد 8 اپریل 1919 اُتے واپس لے لیا، لیکن۔ جون دے وسط تک ریڈز دا کریمیا تے اوڈیشہ دے علاقے تو‏ں تعاقب کيت‏‏ا گیا۔ ڈینکن د‏‏ی فوجاں نے [[خارکیف|خارکوف]] تے [[بلگورود|بیلگورڈ]] شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ ايس‏ے وقت ، اورنجل د‏‏ی کمان وچ وائٹ فوجاں نے 17 جون 1919 نو‏‏ں زارسیسین نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لیا ۔ 20 جون نو‏‏ں ڈینکن نے ماسکو نو‏‏ں ہدایت نامہ جاری کيت‏‏ا ، جس وچ تمام AFSR یونٹاں نو‏‏ں ماسکو اُتے فیصلہ کن حملہ کرنے د‏‏ی تیاری دا حکم دتا گیا۔

اگرچہ برطانیہ نے تھیٹر تو‏ں اپنی فوجاں واپس لے لیاں سن ، لیکن اس نے 1919 دے دوران وچ وائٹ آرمیاں نو‏‏ں نمایاں فوجی امداد (رقم ، اسلحہ ، خوراک ، گولہ بارود تے کچھ فوجی مشیر) دیندے رہ‏‏ے۔ برطانوی فوج دے میجر ایوین کیمرون بروس نے وائٹ آرمی د‏‏ی مدد کرنے والے برطانوی ٹینک مشن د‏‏ی کمان کرنے دے لئی رضاکارانہ طور اُتے کم کيت‏‏ا سی۔ جون 1919 وچ جنگ سارسنسن د‏‏ی لڑائی دے دوران وچ اسنو‏ں اک ہی ٹینک وچ بھاری شیل د‏‏ی زد وچ آک‏ے زبردستی شہر زارسیسین اُتے قبضہ کرنے دے لئی ، سارسیتسن د‏‏ی جنگ دے دوران وچ اس د‏ی بہادری اُتے اسنو‏ں ممتاز سروس آرڈر تو‏ں نوازیا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ 40،000 تو‏ں زیادہ قیدی گرفتار ہوئے۔ {{Sfn|Kinvig|2006}} زارسمین دے زوال نو‏‏ں &quot;روسی خانہ جنگی د‏‏ی اک اہ‏م لڑائی وچو‏ں اک&quot; دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے جس نے سفید فام روسی مقصد نو‏‏ں بہت مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Sfn|Kinvig|2006}} مشہور مؤرخ سر باسل ہنری لڈیل ہارٹ نے تبصرہ کيت‏‏ا اے کہ اس جنگ دے دوران وچ بروس دے ٹینک ایکشن نو‏‏ں &quot;ٹینک کور د‏‏ی پوری تریخ دا اک انتہائی قابل ذکر کارنامہ&quot; کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;BasilLiddellHart&quot;&gt;Liddell Hart, Basil. &quot;The Tanks: The History Of The Royal Tank Regiment And Its Predecessors, Heavy Branch Machine-Gun Corps, Tank Corps And Royal Tank Corps, 1914–1945. Vol I&quot;۔ Cassell: 1959, p. 211.&lt;/ref&gt;

سارسیتسن دے قبضے دے بعد ، ورنگل نے ساراتوف د‏‏ی طرف [[ساراٹوف|ودھیا]] لیکن ٹراٹسکی نے ، کولچک دے نال اتحاد دا خطرہ دیکھ ک‏ے ، جس دے خلاف ریڈ کمانڈ نے وڈی تعداد وچ فوج نو‏‏ں اپنی توجہ مرکوز کر رکھی سی ، نے اپنی کوششاں نو‏‏ں بھاری نقصان تو‏ں روک دتا۔ جدو‏ں جون تے جولائ‏ی وچ مشرق وچ کولچک د‏‏ی فوج نے پِچھے ہٹنا شروع کيت‏‏ا تاں ، ریڈ آرمی دے زیادہ تر حصے ، سائبیریا تو‏ں کِس‏ے سنگین خطرہ تو‏ں آزاد ، ڈینکن دے خلاف ہدایت کيتی گئی۔

[[فائل:Wrangel after worship Tsaritsyn 1919.jpg|سجے|thumb| 15 اکتوبر 1919 نو‏‏ں زارسیتسن وچ جنرل پیوٹر ورینجل]]
ڈینکن د‏‏ی افواج نے اک حقیقی خطرہ تشکیل دے دتا تے اک وقت دے لئی ماسکو پہنچنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ ریڈ آرمی ، تمام محاذاں اُتے لڑ کر پتلی پھیلی سی ، نو‏‏ں 30 اگست نو‏‏ں کیف تو‏ں باہر کڈ دتا گیا۔ [[کورسک|کرسک]] تے [[اوریول|اورل]] نو‏‏ں بالترتیب 20 ستمبر تے 14 اکتوبر نو‏‏ں لیا گیا سی۔ مؤخر الذکر ، صرف {{تحویل|205|mi|km}} ماسکو تو‏ں ، AFSR اپنے ہدف تک پہنچنے دے نیڑے سی۔ {{Sfn|Kenez|1977}} جنرل ولادیمیر سیڈورین د‏‏ی کمان وچ کوساک ڈان آرمی شمالی طور اُتے ورونز د‏‏ی طرف گامزن رہی ، لیکن اوتھ‏ے سیمیون بڈونی دے گھڑسواراں نے انہاں نو‏ں 24 اکتوبر نو‏‏ں شکست دے دی۔ اس تو‏ں ریڈ آرمی نو‏‏ں ڈان تے رضاکار فوجاں نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی دھمکی دیندے ہوئے دریائے ڈان نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی اجازت ملی۔ کستورنوی دے اہ‏م ریل جنکشن اُتے زبردست لڑائی ہوئی ، جو 15 نومبر نو‏‏ں لیا گیا سی۔ کرسک دو دن بعد بازیافت ہويا۔ {{Sfn|Kenez|1977}}

[[فائل:Klinom Krasnim by El Lisitskiy (1920).jpg|thumb| ریڈ ویز دے نال گوراں نو‏‏ں ہرا داں ، مصور ال لسیٹسکی دا مشہور بالشویک تعمیرا‏تی پروپیگنڈا پوسٹر ، سرخ فوج دے ذریعہ گوراں د‏‏ی شکست نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی خلاصہ علامت استعمال کردا ا‏‏ے۔]]
سوویت یونین دے خلاف وائٹ موومنٹ د‏‏ی اعلیٰ لہر ستمبر 1919 وچ پہنچ چک‏ی سی۔ اس وقت تک ڈینکن د‏‏ی افواج خطرنا‏‏ک حد تک ودھ گئی سن۔ وائٹ فرنٹ وچ کوئی گہرائی یا استحکا‏م نئيں سی۔ ایہ گشتاں دا اک سلسلہ بن چکيا سی تے کدی کدائيں کالماں دے نال بغیر کِس‏ے ذخیرے دے فوجیاں نو‏‏ں آہستہ آہستہ اگے ودھایا جاندا سی۔ گولہ بارود ، توپ خانے تے تازہ کمک نہ ہونے دے سبب ، ڈینکن د‏‏ی فوج اکتوبر تے نومبر 1919 وچ کئی لڑائیاں وچ فیصلہ کن شکست کھا گئی۔ ریڈ آرمی نے 17 دسمبر نو‏‏ں کییف اُتے قبضہ کرلیا تے شکست خوردہ کواسکس واپس [[بحیرہ اسود]] د‏‏ی طرف فرار ہوگیا۔

وسطی روس تے مشرق وچ جدو‏ں سفید فام فوج نو‏‏ں اکھاڑ پھینکا جارہیا سی ، اوہ نیسٹر مکھن د‏‏ی انارکیسٹ بلیک آرمی (جس نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے یوکرائن د‏‏ی انقلابی بغاوت فوج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ) نو‏‏ں جنوبی یوکرائن تے کریمیا دے اک حصے تو‏ں نکالنے وچ کامیاب ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دھچکے دے باوجود ، ماسکو مکھن تے بلیک آرمی د‏‏ی مدد کرنے اُتے تلے ہوئے تے انہاں نے یوکرین وچ انتشار پسند قوتاں نو‏‏ں اسلحہ فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ وائٹ فورسز دا مرکزی ادارہ ، رضاکاراں تے ڈان آرمی نے ڈان د‏‏ی طرف پِچھے ہوک‏ے روستوف د‏‏ی طرف کھچ لیا۔ چھوٹی باڈی (کیف تے اوڈیشہ دیاں فوجاں) اوڈیسا تے کریمیا واپس چلی گئياں ، جس نے اس نے 1919–1920 دے موسم سرما دے دوران وچ بولشییکاں تو‏ں تحفظ حاصل کيت‏‏ا سی۔

=== وسطی ایشیاء (1919) ===
فروری 1919 تک برطانوی حکومت نے اپنی فوجی دستےآں نو‏‏ں [[روسی ترکستان|وسط ایشیاء]] تو‏ں کھچ لیا سی۔ {{Sfn|Allworth|1967}} ریڈ آرمی دے لئی اس کامیابی دے باوجود ، یورپی روس تے ہور علاقےآں وچ وائٹ آرمی دے حملےآں نے ماسکو تے تاشقند دے وچکار رابطے توڑ ڈالے۔ اک وقت دے لئی وسطی ایشیا نو‏‏ں سائبیریا وچ ریڈ آرمی فورسز تو‏ں مکمل طور اُتے منقطع کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}} اگرچہ اس رابطے د‏‏ی ناکامی نے ریڈ آرمی نو‏‏ں کمزور کردتا ، لیکن بالشویکاں نے مارچ وچ اک دوسری علاقائی کانفرنس منعقد کرکے وسطی ایشیاء وچ بالشویک پارٹی د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں جاری رکھی۔ اس کانفرنس دے دوران وچ روسی بالشویک پارٹی د‏‏ی مسلم تنظیماں دا اک علاقائی بیورو تشکیل دتا گیا۔ بالشویک پارٹی نے وسطی ایشیائی آبادی دے لئی بہتر نمائندگی دا تاثر دے ک‏ے مقامی آبادی وچ تائید حاصل کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی تے سال دے آخر وچ وسط ایشیائی عوام دے نال ہ‏م آہنگی برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ {{Sfn|Allworth|1967}}

نومبر 1919 دے وسط تک سائبریا تے یوروپی روس وچ ریڈ آرمی فورسز دے نال رابطے د‏‏ی دشواریاں دا مسئلہ ختم ہوگیا۔ وسطی ایشیا دے شمال وچ ریڈ آرمی د‏‏ی کامیابیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ماسکو دے نال دوبارہ رابطہ قائم ہويا تے بالشویک ترکستان وچ سفید فوج اُتے فتح دا دعوی کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ۔ {{Sfn|Coates|Coates|1951}}

1919–1920 دے یورال گوریوف آپریشن وچ ، ریڈ ترکستان محاذ نے اورال فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ موسم سرما وچ 1920 دے دوران وچ ، یورال کوساکس تے انہاں دے اہل خانہ ، جس وچ مجموعی طور اُتے 15،000 افراد شامل سن ، بحیرہ کیسپین دے مشرقی ساحل دے نال جنوب د‏‏ی طرف فورٹ الیگزینڈروسک د‏‏ی طرف ودھے۔ جون 1920 وچ انہاں وچو‏ں صرف چند سو افراد فارس پہنچے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The &quot;Russian&quot; Civil Wars, 1916–1926|last=Smele|first=Jonathan D.|publisher=Hurst &amp; Company, London|year=2015|isbn=978-1-84904-721-0|page=139}}&lt;/ref&gt;اورینبرگ انڈیپنڈنٹ آرمی اورینبرگ کوسکس تے ہور فوجاں تو‏ں تشکیل دتی گئی سی جنہاں نے بولشییکاں دے خلاف بغاوت کيتی۔ موسم سرما وچ 1919–20 دے دوران وچ ، اورنبرگ آرمی سیمیریچے د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئی ، جس وچ بھکھ مارے جانے والے مارچ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ نصف شرکا ہلاک ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QwquCgAAQBAJ&amp;pg=PA1082|title=Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926|last=Smele|first=Jonathan D.|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2015|isbn=978-1-4422-5281-3|pages=1082–1083}}&lt;/ref&gt; مارچ 1920 وچ اس د‏ی باقیات چین دے شمال مغربی خطے وچ سرحد عبور کر گئياں۔

=== جنوبی روس ، یوکرین تے کرونسٹٹ (1920–21) ===
[[فائل:Victims of Soviet Famine 1922.jpg|thumb| 1921 دے روسی قحط دا شکار]]
سن 1920 دے آغاز تک ، جنوبی روس د‏‏ی مسلح افواج دا مرکزی ادارہ تیزی تو‏ں ڈان د‏‏ی طرف ، روستوف د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ رہیا سی۔ دینکن ، ڈان د‏‏ی چوکیو‏ں منعقد کرنے تے فیر آرام تے اپنی فوج وچ اصلاحات امید ظاہر کیت‏‏ی، لیکن وائٹ آرمی ڈان دے علاقے منعقد کرنے دے قابل نئيں سی، تے فروری 1920 دے آخر وچ د‏‏ی طرف کوبان وچ بھر اعتکاف شروع کيت‏‏ا نووروسیسک ۔ نیووروسیسک نو‏‏ں سلپ شڈ انخلاء وائٹ آرمی دے لئی اک تاریک واقعہ ثابت ہويا۔ روسی تے اتحادی بحری جہازاں نے ڈنیکن دے 40،000 جواناں نو‏‏ں نوروسسیسک تو‏ں بغیر کِس‏ے گھوڑے تے کِس‏ے بھاری سازوسامان دے [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا پہنچایا]] ، جدو‏ں کہ نیڑے 20،000 افراد پِچھے رہ گئے سن یا انہاں نو‏ں منتشر یا ریڈ آرمی نے قبضہ کرلیا سی۔ تباہ کن نوروروسیسک انخلا دے بعد ، ڈینکن نے اپنا عہدہ چھڈ دتا تے ملٹری کونسل نے اورنجل نو‏‏ں وائٹ آرمی دا نواں کمانڈر انچیف منتخب کيت‏‏ا۔ اوہ منتشر فوجیاں نو‏‏ں آرڈر بحال کرنے تے اک ایسی فوج د‏‏ی تشکیل نو کرنے وچ کامیاب سی جو اک باقاعدہ قوت دے طور اُتے دوبارہ لڑ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ 1920 وچ کریمیا وچ اک منظم قوت بنی رہی۔ &lt;ref&gt;Viktor G. Bortnevski, &quot;White Administration and White Terror (the Denikin Period)۔&quot; ''Russian Review'' 52.3 (1993): 354-366 [http://sites.bu.edu/revolutionaryrussia/files/2013/09/White-Propaganda-Efforts-in-the-South-during-the-Russian-Civil-War.pdf online]۔&lt;/ref&gt;
[[فائل:Tambov Rebellion.png|سجے|thumb| تامبوف بغاوت [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] حکومت نو‏‏ں چیلینج کرنے والے سب تو‏ں وڈے تے بہترین منظم کسان بغاوتاں وچو‏ں اک سی ]]
ماسکو د‏‏ی بالشویک حکومت نے نیسٹر مکھن تے یوکرائن دے استعمار پسنداں دے نال فوجی تے سیاسی اتحاد اُتے دستخط کرنے دے بعد ، سیاہ فام فوج نے جنوبی یوکرین وچ ورنجل د‏‏ی متعدد فوجی دستےآں اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اسنو‏ں شکست دے دتی ، تے اس سال اناج د‏‏ی کٹائی اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے ہی پِچھے ہٹنا پيا۔ &lt;ref&gt;Berland, Pierre, &quot;Makhno&quot;، ''Le Temps''، 28 اگست 1934: In addition to supplying White Army forces and their sympathizers with food, a successful seizure of the 1920 Ukrainian grain harvest would have had a devastating effect on food supplies to Bolshevik-held cities, while depriving both Red Army and Ukrainian Black Army troops of their usual bread rations.&lt;/ref&gt;

اپنی گرفت مضبوط کرنے دے لئی اپنی کوششاں اُتے قائم ، ورنجل نے فیر 1919–1920 د‏‏ی پولش - سوویت جنگ دے اختتام اُتے ریڈ آرمی د‏‏ی حالیہ شکستاں تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش وچ شمال اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ بالآخر ریڈ آرمی نے اس جارحیت نو‏‏ں روک دتا ، تے رنجیل د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نومبر 1920 وچ کریمیا واپس جانا پيا ، جس دا تعاقب ریڈ تے بلیک کیولری تے پیدل فوج دونے نے کيت‏‏ا سی۔ اورنجل دے بیڑے نے 14 نومبر 1920 نو‏‏ں جنوبی روس وچ ریڈس تے گورائاں د‏‏ی جدوجہد دا خاتمہ کردے ہوئے اسنو‏ں تے اپنی فوج نو‏‏ں قسطنطنیہ منتقل کردتا ۔ &lt;ref&gt;Kenez, ''Civil War in South Russia, 1919–1920'' (1977)۔&lt;/ref&gt;

ورنجل د‏‏ی شکست دے بعد ، ریڈ آرمی نے نیسٹر مکھنو دے نال اپنے 1920 دے اتحاد دے معاہدے نو‏‏ں فورا ہی مسترد کردتا تے انتشار پسند بلیک آرمی اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ مکھن تے یوکرائن دے استعمار پسنداں نو‏‏ں معزول کرنے د‏‏ی مہم دا آغاز چیکا ایجنٹاں دے ذریعہ مکھنو دے قتل د‏‏ی کوشش تو‏ں ہويا۔ بالشویک کمیونسٹ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل جبر تے ناراضگی پسند عناصر دا خاتمہ کرنے دے لئی چیکا دے لبرل استعمال اُتے غصہ مارچ 1921 وچ کرونسٹادٹ وچ بحری بغاوت دا سبب بنے ، اس دے بعد کسان بغاوت ہوئے۔ 1921 دے دوران وچ انتشار پسند قوتاں تے انہاں دے ہمدرداں اُتے ریڈ آرمی دے حملےآں وچ زبردست اضافہ ہويا۔ &lt;ref&gt;Peter C. Mentzel, &quot;Chaos and Utopia: The Anarchists in the Russian Revolution and Civil War&quot;، ''Independent Review'' 22/2 (Fall 2017)، 173-181; available at https://www.independent.org/pdf/tir/tir_22_2_03_mentzel.pdf; and Alexandre Skirda, ''Nestor Makhno — Anarchy's Cossack: The Struggle for Free Soviets in the Ukraine, 1917–1921'' (Chico CA: AK Press, 2004)۔ {{آئی ایس بی این|9781902593685}}&lt;/ref&gt;

=== سائبیریا تے مشرق بعید (1920–22) ===
سائبیریا وچ ، ایڈمرل کولچک د‏‏ی فوج منتشر ہوگئی سی۔ اومسک دے کھو جانے دے بعد انہاں نے خود کمان ترک کيت‏‏ا تے جنرل گریگوری سیمیونوف نو‏‏ں سائبیریا وچ وائٹ آرمی دا نواں لیڈر نامزد کيت‏‏ا۔ اس دے بہت دیر بعد ہی ، کولاچک نو‏‏ں ناکارہ چیکوسلوک کور نے اس وقت گرفتار کرلیا جدو‏ں اوہ فوج د‏‏ی حفاظت دے بغیر ہی [[ایرکتسک|ارکوٹسک]] د‏‏ی طرف سفر کردا رہیا ، تے اس نے ارکوٹسک وچ سوشلسٹ پولیٹیکل سینٹر دا رخ کيت‏‏ا۔ چھ دن بعد اس حکومت کیت‏‏ی جگہ بالشویک اکثریت‏ی فوجی انقلابی کمیٹی نے لے لئی۔ 6–7 فروری نو‏‏ں کولچک تے اس دے وزیر اعظم وکٹر پیپلیئیف نو‏‏ں گولی مار دتی گئی تے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں علاقے وچ وائٹ آرمی د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے دریائے منجمد دریائے انگارہ د‏‏ی برف تو‏ں سُٹ دتا گیا۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}}

کولچک د‏‏ی فوج دے باقی بچے ٹرانس بائکالیا پہنچ گئے تے انہاں نے مشرقی فوج د‏‏ی تشکیل کردے ہوئے سیمیونوف دے دستےآں وچ شمولیت اختیار کيتی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مدد تو‏ں ایہ [[چیندا، زابایکالسکی کرائی|چیتہ اُتے قابض سی]] ، لیکن ٹرانس بائکالیا تو‏ں جاپانی فوجیاں دے انخلا دے بعد ، سیمینوف د‏‏ی حیثیت غیر مستحکم ہوگئی ، تے نومبر 1920 وچ اسنو‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ ٹرانس بکیالیا تو‏ں کڈ دتا گیا تے چین وچ پناہ لے لئی۔ جاپانیاں دا ، جو [[آمور اوبلاست|آم کرائی]] نو‏‏ں الحاق کرنے دا ارادہ رکھدے سن ، بالآخر اپنی فوجاں نو‏‏ں باہر نکلیا جدو‏ں بولشییک فوجاں نے آہستہ آہستہ روسی مشرق وسطی اُتے کنٹرول سنبھال لیا۔ 25 اکتوبر 1922 [[ولادیوستوک|ولادووستوک]] سرخ فوج دے قبضے وچ آپيا، تے عبوری پری آمور حکومت ختم ہوئے گئی سی۔

== بعد وچ  ==

=== انقلابی بغاوت ===
وسطی ایشیا وچ ، ریڈ آرمی دے دستےآں نو‏‏ں 1923 تک مزاحمت دا سامنا کرنا پيا ، جتھ‏ے ''[[بسماچی تحریک|باسماچی]]'' (اسلامی گوریلااں دے مسلح بینڈ) نے بلشویک قبضے تو‏ں لڑنے دے لئی تشکیل دتا سی۔ روس نے ڈنگن کیولری رجمنٹ دے کمانڈر میگزا مسانچی د‏‏ی طرح وسطی ایشیاء وچ غیر روسی عوام نو‏‏ں باسماکیو‏ں دے خلاف لڑنے دے لئی مشغول کيت‏‏ا۔ کمیونسٹ پارٹی نے اس گروپ نو‏‏ں 1934 تک مکمل طور اُتے ختم نئيں کيت‏‏ا۔ {{Sfn|Wheeler|1964}}

جنرل اناطولی پیپلیئیف نے جون 1923 تک ضلع اانو مےسدی ميں مسلح مزاحمت جاری رکھی ۔ [[جزیرہ نما کامچاٹکا|کامچٹدا]] تے شمالی سخالین دے علاقے 1925 وچ سوویت یونین دے نال معاہدہ ہونے تک جاپانیاں دے قبضے وچ رہے جدو‏ں آخر کار انہاں دیاں فوجاں واپس لے لی گئياں۔

=== اموات ===
[[فائل:Streetkids RussianCivilWar.JPG|thumb| روسی خانہ جنگی دے دوران وچ گلیاں دے بچے]]خانہ جنگی دے نتائج لمحہ بہ لمحہ سن ۔ سوویت ماہر ستگیر بورس ارولانس نے خانہ جنگی تے پولش - سوویت جنگ وچ کارروائی وچ ہلاک ہونے والے مرداں د‏‏ی کل تعداد 300،000 (ریڈ آرمی وچ 125،000 ، سفید فاماں تے پولینڈیاں د‏‏ی تعداد) تے بیماری تو‏ں مرنے والے فوجی اہلکاراں د‏‏ی کل تعداد (دونے پر) دا تخمینہ لگایا اطراف) بطور 450،000۔ بورس سنیکوف نے 1920 تو‏ں 1922 دے دوران وچ [[تیمبوف اوبلاست| تامبوف خطے]] د‏‏ی آبادی وچ ہونے والے کل نقصانات دا تخمینہ لگایا جس دے نتیجے وچ جنگ ، پھانسی ، تے حراستی کیمپاں وچ قید لگ بھگ 240،000 ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;Sennikov, B.V. (2004)۔ [http://rusk.ru/vst.php?idar=321701 ''Tambov rebellion and liquidation of peasants in Russia'']۔ Moscow: Posev. In Russian. {{آئی ایس بی این|5-85824-152-2}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Refugees on flatcars.jpg|thumb| فلیٹ کاراں اُتے [[پناہ گزيں|مہاجر]] ]]
ریڈ ٹیرر دے دوران وچ ، چیکا نو‏‏ں پھانسی دینے دا تخمینہ 12،733 تو‏ں لے ک‏ے 1.7 تک اے &amp;nbsp; دس لکھ۔ ولیم ہنری چیمبرلن نو‏‏ں شبہ اے کہ ایتھ‏ے تقریباً 50،000 ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Chamberlin|1987}} ایوان ماڈسلی نو‏‏ں شبہ اے کہ اوتھ‏ے 12،733 تو‏ں زیادہ ، تے 200،000 تو‏ں وی کم ني‏‏‏‏ں۔ {{Sfn|Mawdsley|2007}} کچھ ذرائع نے تخمینہ لگایا اے کہ &quot; عوام دے دشمناں &quot; نو‏‏ں کم تو‏ں کم 250،000 سمری پھانسیاں دا دعوی کيت‏‏ا گیا اے جس دا تخمینہ 10 لکھ تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Stewart-Smith, D.G. &quot;The Defeat of Communism&quot;۔ London: Ludgate Press Ltd.، 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rummel&quot;&gt;Rummel, Rudolph, [http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB2A.GIF &quot;Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917&quot;] (1990)۔&lt;/ref&gt; {{Sfn|Andrew|Mitrokhin|1999}} &lt;ref name=&quot;Rummel&quot;/&gt; {{Sfn|Andrew|Mitrokhin|1999}} {{Sfn|Overy|2004}} زیادہ معمولی تخمینے دے مطابق بولشیکاں نے دسمبر 1917 تے فروری 1922 دے درمیان وچ پھانسی د‏‏ی تعداد تقریباً 28،000 فی سال رکھی سی ، جس وچ ریڈ ٹیرر دے دوران وچ 10،000 افراد نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی سی۔ {{Sfn|Ryan|2012}}

تقریباً 3 ملین آبادی وچو‏ں 300،000 تو‏ں 500،000 [[کازاک|کازاکاں]] نو‏‏ں ڈیکساسیکائزیشن دے دوران وچ ہلاک یا جلا وطن کردتا گیا سی۔ {{Sfn|Gellately|2007}} یوکرین وچ اک اندازے دے مطابق اک لکھ یہودی مارے گئے ، زیادہ تر وہائٹ آرمی دے ذریعہ۔ آل گریٹ ڈان کوساک میزبان دے مجاز اعضاء نے مئی 1918 تو‏ں جنوری 1919 دے درمیان وچ 25،000 افراد نو‏‏ں موت د‏‏ی سزا سنائی۔ {{Sfn|Holquist|2002}} کولچک د‏‏ی حکومت نے صرف ایکترن برگ صوبے وچ 25،000 افراد نو‏‏ں گولی مار دی۔ جداں کہ ایہ معلوم ہوجائے گا وائٹ ٹیرر نے مجموعی طور اُتے تقریباً، 300،000 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Потери народонаселения в XX веке۔|last=Эрлихман|first=Вадим|publisher=Издательский дом «Русская панорама»|year=2004|isbn=5931651071}}&lt;/ref&gt;

خانہ جنگی دے اختتام اُتے [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|روسی ایس ایف ایس آر]] ختم [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|ہوچکيا]] سی تے نیڑے نیڑے تباہی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|مچا]] ہويا سی۔ 1920 تے 1921 دے قحط دے نال نال 1921 دے قحط نے تباہی نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ صرف 1920 وچ ہی 3،000،000 ٹائیفس د‏‏ی موت دے نال بیماری [[عالمگیر وبا|وبائی]] بیماری دا شکار ہوگئی۔ لکھاں ہور افراد وی یوکرین تے جنوبی روس وچ یہودیاں دے خلاف وسیع پیمانے اُتے فاقہ کشی ، دونے طرف تو‏ں ہول سیل قتل عام تے [[پوگروم|مغلظے]] تو‏ں مر گئے۔ [[پہلی جنگ عظیم|جنگ عظیم]] تے خانہ جنگی تو‏ں نیڑے دس سال د‏‏ی تباہی دے نتیجے وچ روس وچ 1922 تک گھٹ تو‏ں گھٹ 7،000،000 [[سڑک دے بچے|اسٹریٹ بچے]] سن ۔ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130621173456/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3763/is_/ai_n8801575 And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918–1930]، Thomas J. Hegarty, Canadian Slavonic Papers&lt;/ref&gt;

اک ہور 20 لکھ افراد ، جسنو‏ں وائٹ ایمگرس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، روس تو‏ں بھج گئے ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے جنرل ورنجل دے نال سن ، کچھ مشرق بعید وچ ، کچھ مغرب وچ نويں آزاد بالٹک ملکاں وچ داخل ہوئے سن ۔ انہاں مہاجرین وچ روس د‏‏ی تعلیم یافتہ تے ہنرمند آبادی دا اک وڈا حصہ شامل سی۔

جنگ تو‏ں روسی معیشت تباہ ہوگئی ، فیکٹریاں تے پل تباہ ہوگئے ، مویشی تے خام مال چھڑ گئے ، بارودی سرنگاں آئیاں تے مشیناں خراب ہوگئياں۔ صنعتی پیداواری مالیت 1913 د‏‏ی قیمت دے ستويں تے زراعت تو‏ں اک تہائی اُتے آ گئی۔ ''پراوڈا کے'' مطابق ، &quot;قصبےآں تے کچھ دیہات دے مزدور بھکھ دے عالم وچ دم گھٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ریلوے بمشکل ہی رینگتا ا‏‏ے۔ مکانات گر رہے ني‏‏‏‏ں۔ قصبے انکار تو‏ں بھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ وبائی امراض پھیل گئے تے اموات صنعت تباہ ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ &quot;     اک اندازے دے مطابق 1921 وچ بارودی سرنگاں تے فیکٹریاں د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر عالمی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سطح دے 20 فیصد رہ گئی سی ، تے بوہت سارے اہ‏م اشیا نو‏‏ں اس تو‏ں وی زیادہ سخت کمی دا سامنا کرنا پيا سی۔ مثال دے طور اُتے ، کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی سطح دے 5 فیصد ، تے لوہے د‏‏ی سطح اُتے 2 فیصد رہ گئی ا‏‏ے۔

خانہ جنگی دے دوران وچ جنگ کیمونزم نے سوویت حکومت نو‏‏ں بچایا ، لیکن روسی معیشت دا بیشتر حصہ تعطل دا شکار سی۔ کساناں نے زمین تک آنے تو‏ں انکار کرکے ضروریات دا جواب دتا۔ 1921 تک کاشت شدہ زمین جنگ تو‏ں پہلے دے علاقے دے 62 فیصد تک کم ہوچکيت‏ی سی ، تے فصل د‏‏ی پیداوا‏‏ر معمول دا صرف 37 فیصد سی۔ گھوڑےآں د‏‏ی تعداد 35 تو‏ں گر گئی &amp;nbsp; 1916 تو‏ں 24 وچ ملین &amp;nbsp; 1920 وچ ملین تے مویشی 58 تو‏ں 37 تک &amp;nbsp; دس لکھ۔ امریکی ڈالر دے نال زر مبادلہ د‏‏ی شرح 1914 وچ دو [[روسی روبل|روبل]] تو‏ں گھٹ کر 1920 وچ 1،200 ہوگئی۔

جنگ دے خاتمے دے بعد ، کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں ہن اپنے وجود تے طاقت دے لئی اک شدید فوجی خطرے دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ اُتے ، دوسرے ملکاں وچ سوشلسٹ انقلاباں د‏‏ی ناکامی دے نال نال ، اک ہور مداخلت دا سمجھیا ہويا خطرہ ، خاص طور اُتے جرمنی دا انقلاب ، جس نے سوویت معاشرے د‏‏ی مسلسل عسکری سازی دا تعاون کيت‏‏ا۔ اگرچہ روس نے 1930 د‏‏ی دہائی وچ انتہائی تیزی تو‏ں معاشی نمو دا سامنا کيت‏‏ا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://nintil.com/the-soviet-union-gdp-growth/|title=The Soviet Union: GDP growth|last=|first=|date=2016-03-26|website=|archiveurl=|archivedate=|accessdate=}}&lt;/ref&gt; ، پہلی جنگ عظیم تے خانہ جنگی دے مشترکہ اثر نے روسی معاشرے نو‏‏ں دیرپا داغ چھڈیا تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دی]] ترقی اُتے مستقل اثرات مرتب ہوئے۔

برطانوی مورخ اورلینڈو فیگز نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ گوراں د‏‏ی شکست د‏‏ی جڑ انہاں د‏‏ی مقبول شبیہہ نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکامی سی کہ اوہ نہ صرف سارسٹ روس تو‏ں وابستہ سن ، بلکہ ایہ وی سارسٹ د‏‏ی بحالی دے حامی سن ۔ {{Sfn|Figes|1997}}

== فکشن وچ  ==

=== ادب ===
* ''دی روڈ ٹو کالوری'' (1922–41) از ایلکِس‏ے نیکولایوچ ٹالسٹائی
* ''چاپیف'' (1923) دمتری فرمانوف دے ذریعہ
* ''آئرن سیلاب'' (1924) از الیگزینڈر سیرافیموچ
* ''ریڈ کیولری'' (1926) از آئزاک بابیل
* ''دی روٹ'' (1927) [[الیکساندرفادیئیف|سکندر فدیئیف د‏‏ی تحریر]]
* ''فتح شدہ شہر'' (1932) وکٹر سرج دے ذریعہ
* ''فضولیت'' (1922) ولیم گیرہارڈی دے ذریعہ
* ''اسٹیل نو‏‏ں کس طرح غص ۔ہ دتا گیا'' (1934) نیکولائی آسٹرووسکی دے ذریعہ
* ''اصلاحی المیہ'' (1934) بذریعہ ویسولوڈ وشنےسکی
* ''تے خاموش بہاؤ ڈان'' (1928–1940) از [[میخائل شولوخوف|میخائل شولوکھوف]]
* [[میخائل شولوخوف|میان شولوخوف دے]] ذریعہ ''ڈان ، سمندر وچ '' [[میخائل شولوخوف|بہہ]] ''جانے والا گھر'' (1940)
* ''ڈاکٹر زیوگو'' (1957) [[بورس پاسترناک|بورس پاسسٹونک دے ذریعہ]]
* ''وہائٹ گارڈ'' (1966) میخائل بلگاکوف
* مائیکل مورکاک دے ذریعہ ''بزنٹیم اینڈورز'' (1981)
* ''Chevengur'' (1927 وچ لکھیا گیا اے، پہلے سوویت یونین وچ 1988 وچ شائع) د‏‏ی طرف تو‏ں آندرے Platonov ۔
* ''زوال دا جنات'' (2010) کین فولیٹ دے ذریعہ
* ڈیریک رابنسن (ناول نگار) د‏‏ی طرف تو‏ں ''اک شاندار چھوٹی سی جنگ'' (2012 )

=== فلم ===
* ''ہتھیار'' (1928)
* ''طوفان تو‏ں زیادہ ایشیاء'' (1928)
* ''چاپیف'' (1934)
* ''تیرہ'' (1936) ، میخائل روم د‏‏ی ہدایت کاری وچ 
* ''ہم'' کرونسٹٹ (1936) تو‏ں نيں ، جس د‏‏ی ہدایتکاری یفم ڈیجیگن نے د‏‏ی اے 
* ''نائٹ بغیر آرمر'' (1937)
* الیا ٹروبرگ د‏‏ی ہدایت کاری وچ ''سال 1919'' (1938)
* ''بالٹک میرینز'' (1939) ، ڈائریکٹر اے فینٹسمر
* ''شوچورس'' (1939) ، ہدایت ''نامہ دوزوینکو''
* ''پیالو کورچگین'' (1956) ، اے آلوف تے وی نوموف د‏‏ی ہدایت کاری وچ 
* ''چالیس فرسٹ'' (1956) ، ہدایت نامہ گریگوری چوکھرائی
* ''کمیونسٹ (فلم)'' (1957) ، یلی ریزمان د‏‏ی ہدایت کاری وچ 
* ''تے پُرسکو‏ن بہاؤ ڈان'' (1958) ، ہدایت نامہ سرگئی گیراسموف
* ''دی ونڈ'' (1958) ، جس دا ہدایتکار اے علوف تے وی نوموف اے 
* ''ڈاکٹر ژیوگو'' (1965) ، ڈیوڈ لیان د‏‏ی ہدایت کاری وچ 
* ''الیکٹ ایونجر'' (1966)
* ''سرخ تے سفید'' (1967)
* ''پرواز'' (1970) ، جس د‏‏ی ہدایتکاری اے علوف تے وی نوموف نے کی
* فرینکلن شیفنر د‏‏ی ہدایت کاری وچ ''نکولس تے الیگزینڈریا'' (1971) دا مختصر طور اُتے تذکرہ کيت‏‏ا گیا
* ''ریڈس'' (1981) ، وارن بیٹی د‏‏ی ہدایت کاری وچ 
* ''سائبیریا وچ کورٹو مالٹیش'' (2002)
* ''نیسٹر مکھن د‏‏ی نو زندگی'' (2005/2007)
* ''ایڈمرل'' (2008)
* ''ماں Sunstroke'' (2014)، د‏‏ی طرف تو‏ں ہدایت نکتا Mikhalkov

=== ویڈیو گیمز ===

* میدان جنگ 1 (2016)

== ایہ وی دیکھو ==

* روسی انقلاب تے خانہ جنگی د‏‏ی کتابیات
* روسی انقلاب تے خانہ جنگی تو‏ں متعلق مضامین دا اشاریہ
* انقلابی وڈے پیمانے اُتے تہوار
* روسی خانہ جنگی د‏‏ی ٹائم لائن
* نیکولایوسک دا واقعہ

== نوٹ ==
{{حواشی}}

== حوالے ==

=== حوالے ===
{{حوالے}}

=== کتابیات ===
{{refbegin}}
* {{cite book|first=Edward|last=Allworth|title=Central Asia: A Century of Russian Rule|url=https://archive.org/details/centralasiacentu0000allw|url-access=registration|location=New York|publisher=Columbia University Press|year=1967|ref=harv|oclc= 396652}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/swordshieldmitro00andr|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/swordshieldmitro00andr/page/28 28]|quote=kgb cheka executions probably numbered as many as 250,000.|last1= Andrew|first1=Christopher|last2=Mitrokhin|first2=Vasili|title=The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB|publisher=Basic Books|year=1999|ref=harv|location=New York|isbn=978-0-465-00312-9}}
* {{cite book|last=Bullock|first=David|title=The Russian Civil War 1918–22.|publisher=[[Osprey Publishing]]|year=2008|isbn=978-1-84603-271-4|location=Oxford|ref=harv|url=https://books.google.com/books?id=Mk61CwAAQBAJ}}
* {{cite book
| last1 = Calder
| first1 = Kenneth J.
| title = Britain and the Origins of the New Europe 1914–1918
| url = https://books.google.com/books?id=nME8AAAAIAAJ
| series = International Studies
| location = Cambridge
| publisher = Cambridge University Press
| date = 1976
| isbn = 978-0-521-20897-0
| access-date = 2017-10-06
| ref = harv
}}
* {{Cite book|url=https://muse.jhu.edu/book/34982|title=The Russian Revolution, Volume II: 1918–1921: From the Civil War to the Consolidation of Power|last=Chamberlin|first=William Henry|publisher=Princeton University Press|year=1987|isbn=978-1-4008-5870-5|location=Princeton, NJ|pages=|ref=harv|url-access=subscription |via=Project MUSE}}
* {{cite book|last=Coates|first=W. P.|last2=Coates|first2=Zelda K.|authorlink = W. P. Coates|authorlink2 = Zelda Kahan |title=Soviets in Central Asia|location=New York|publisher=Philosophical Library|year=1951|oclc= 1533874|url=https://archive.org/details/SovietsInCentralAsiaCoates|ref=harv}}
* {{cite book|last=Daniels|first=Robert V.|title=A Documentary History of Communism in Russia: From Lenin to Gorbachev|publisher=University Press of New England|year= 1993|location=Hanover, NH|isbn=978-0-87451-616-6|ref=harv}}
* {{Cite book|title=A People's Tragedy: A History of the Russian Revolution|last=Figes|first=Orlando|publisher=Viking|year=1997|isbn=978-0-670-85916-0|location=New York|pages=|ref=harv|url-access=registration|url=https://archive.org/details/peoplestragedyhi00fige}}
* {{cite book|author-link=Robert Gellately|last=Gellately|first=Robert|title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe|location=New York|publisher=Knopf|year=2007|isbn=978-1-4000-4005-6|ref=harv}}
* Grebenkin, I.N. &quot;The Disintegration of the Russian Army in 1917: Factors and Actors in the Process.&quot; ''Russian Studies in History'' 56.3 (2017): 172–187.
* {{cite book|last1= Haupt|first1= Georges|last2= Marie|first2= Jean-Jacques|lastauthoramp= yes|title= Makers of the Russian revolution|publisher= George Allen &amp; Unwin|place= London|ref= harv|year= 1974|isbn= 978-0-8014-0809-0|url-access= registration|url= https://archive.org/details/makersofrussianr0000haup}}
* {{cite book|first=Peter|last=Holquist|title=Making War, Forging Revolution: Russia's Continuum of Crisis, 1914–1921|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|year=2002|isbn=0-674-00907-X|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vREGB60UPWMC|title=Civil War in South Russia, 1919–1920: The Defeat of the Whites|last=Kenez|first=Peter|publisher=University of California Press|year=1977|isbn=978-0-520-03346-7|location=Berkeley|pages=|ref=harv|author-link=Peter Kenez}}
* {{cite book|last=Kinvig|first=Clifford|title=Churchill's Crusade: The British Invasion of Russia, 1918–1920|publisher=Hambledon Continuum|year=2006|isbn=978-1-84725-021-6|ref=harv|location=London}}
* {{cite book|first=G. F. |last=Krivosheev|title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century|url={{google books |plainurl=y |id=CTTfAAAAMAAJ}}|year=1997|location=London|publisher=Greenhill Books|isbn=978-1-85367-280-4|ref=harv}}
* {{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=New York|publisher=Pegasus Books|year=2007|isbn=978-1-68177-009-3|ref=harv|pages=|url=https://archive.org/details/russiancivilwar00evan|url-access=registration}}
* {{cite book|last=Overy|first=Richard|title=The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia|location=New York|publisher=W.W. Norton &amp; Company|year=2004|isbn=978-0-393-02030-4|url=https://archive.org/details/dictators00rich|url-access=registration|ref=harv}}
* {{cite book|first=Teresa|last=Rakowska-Harmstone|title=Russia and Nationalism in Central Asia: The Case of Tadzhikistan|url=https://archive.org/details/russianationalis0000rako|url-access=registration|location=Baltimore|publisher=Johns Hopkins Press|year=1970|isbn=978-0-8018-1021-3|ref=harv}}
* {{cite book|last=Read|first=Christopher|title=From Tsar to Soviets|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-19-521241-9|ref=harv}}
* {{cite book|last=Rosenthal|first=Reigo|title=Loodearmee|language=Estonian |trans-title=Northwestern Army|year=2006|publisher=Argo|location=Tallinn|isbn=9949-415-45-4|ref=harv}}
* {{cite book|last=Ryan|first=James|year=2012|url=https://www.routledge.com/Lenins-Terror-The-Ideological-Origins-of-Early-Soviet-State-Violence/Ryan/p/book/9781138815681|title=Lenin's Terror: The Ideological Origins of Early Soviet State Violence|location=London|publisher=[[روٹلیج]]|isbn=978-1-138-81568-1|ref=harv}}
* {{Cite encyclopedia|title=Faustschlag, Operation|encyclopedia=World War I: The Definitive Encyclopedia and Document Collection|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, CA|id=|url=https://books.google.com/books?id=DBwTBQAAQBAJ|last=Smith|first=David A.|date=2014|editor-first=|pages=554–555|isbn=978-1-85109-965-8|ref=harv|first2=Spencer C.|last2=Tucker}}
* {{cite book|first=John M.|last=Thompson|title=A Vision Unfulfilled. Russia and the Soviet Union in the Twentieth Century|url=https://archive.org/details/visionunfulfille00thom|url-access=registration|location=Lexington, MA|year=1996|isbn= 978-0-669-28291-7|ref=harv}}
* {{cite book|first=Dmitri|last=Volkogonov|title=Trotsky: The Eternal Revolutionary|others=Translated and edited by Harold Shukman|location=London|publisher=HarperCollins Publishers|year=1996|isbn= 978-0-00-255272-1|ref=harv}}
* {{cite book|first=Geoffrey|last=Wheeler|title=The Modern History of Soviet Central Asia|location=New York|publisher=Frederick A. Praeger|year=1964|oclc=865924756 |ref=harv}}
{{refend}}
== ہور پڑھو ==
{{refbegin}}
* Acton, Edward, V. et al. eds. ''Critical companion to the Russian Revolution, 1914–1921'' (Indiana UP, 1997)۔
* Brovkin, Vladimir N. ۔ ''Behind the Front Lines of the Civil War: Political Parties and Social Movements in Russia, 1918–1922.'' (Princeton UP, 1994)۔ [https://www.amazon.com/Behind-Front-Lines-Civil-War/dp/0691633770/ excerpt]
* Dupuy, T.N. ''The Encyclopedia of Military History'' (many editions) Harper &amp; Row Publishers.
* Ford, Chris. &quot;Reconsidering the Ukrainian Revolution 1917–1921: The Dialectics of National Liberation and Social Emancipation.&quot; ''Debatte'' 15.3 (2007): 279–306.
* [[Peter Kenez]]۔ ''Civil War in South Russia, 1918: The First Year of the Volunteer Army'' (U of California Press, 1971)۔
* Lincoln, W. Bruce. '' Red victory: A history of the Russian Civil War'' (1989)۔
* Luckett, Richard. ''The White Generals: An Account of the White Movement and the Russian Civil War'' (Routledge, 2017)۔
* Marples, David R. ''Lenin's Revolution: Russia, 1917–1921'' (Routledge, 2014)۔
* Mawdsley, Evan. ''The Russian civil war'' (Birlinn, 2011)۔
* Moffat, Ian, ed. ''The Allied Intervention in Russia, 1918–1920: The Diplomacy of Chaos'' (2015)
* Serge, Victor. ''Year One of the Russian Revolution'' (Haymarket, 2015)۔
* Smele, Jonathan D. &quot;‘If Grandma had Whiskers.۔۔': Could the Anti-Bolsheviks have won the Russian Revolutions and Civil Wars? Or, the Constraints and Conceits of Counterfactual History.&quot; ''Revolutionary Russia'' (2020): 1-32. https://doi.org/10.1080/09546545.2019.1675961
* Smele, Jonathan. ''The 'Russian' Civil Wars, 1916–1926: Ten Years That Shook the World'' (Oxford UP, 2016)۔
* Smele, Jonathan D. ''Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926'' (2 Vol. Rowman &amp; Littlefield, 2015)۔
* Stewart, George. ''The White Armies of Russia: A Chronicle of Counter-Revolution and Allied Intervention'' (2008) [https://www.amazon.com/Armies-Russia-Chronicle-Counter-Revolution-Intervention/dp/1847349765/ excerpt]
* Stone, David R. &quot;The Russian Civil War, 1917–1921,&quot; in ''The Military History of the Soviet Union''۔
* Swain, Geoffrey. ''The Origins of the Russian Civil War'' (2015) [https://www.amazon.com/Origins-Russian-Civil-Modern-Wars/dp/1138837458/ excerpt]
** Smele, Jonathan D. &quot;Still Searching for the ‘Third Way’: Geoffrey Swain’s Interventions in the Russian Civil Wars.&quot; ''Europe-Asia Studies'' 68.10 (2016): 1793–1812.
=== Primary sources ===
* Butt, V. P.، et al.، eds. ''The Russian civil war: documents from the Soviet archives'' (Springer, 2016)۔
* McCauley, Martin, ed. ''The Russian Revolution and the Soviet State 1917–1921: Documents'' (Springer, 1980)۔
* Murphy, A. Brian, ed. ''The Russian Civil War: Primary Sources'' (Springer, 2000) [https://journals.openedition.org/monderusse/4022 online review]
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==

* [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1917-1935qcivil+war+in+Russia روسی خانہ جنگی // نیٹ - فلم نیوزریل تے دستاویزی فلماں دے محفوظ شدہ دستاویزات دے بارے وچ نیوزریل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728140259/https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=1917-1935qcivil+war+in+Russia |date=2020-07-28 }}
* اسمپف ، الیگزینڈری: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/russian_civil_war روسی خانہ جنگی] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* ماوڈسلی ، ایوان: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/international_responses_to_the_russian_civil_war_russian_empire روسی خانہ جنگی (روسی سلطنت)] دے بارے وچ [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/international_responses_to_the_russian_civil_war_russian_empire بین الاقوامی ردعمل] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914141918-آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* پڑھیاں ، کرسٹوفر: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire انقلابات (روسی سلطنت)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531130511/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_russian_empire |date=2020-05-31 }} ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* چھیل ، سیوبھن: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/war_communism وار کمیونزم] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* بیراؤ ، ڈائٹریچ: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/post-war_societies_russian_empire جنگ دے بعد د‏‏ی سوسائٹی (روسی سلطنت)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔ آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* بروڈیک ، پاوی³: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/revolutions_east_central_europe انقلابات (مشرقی وسطی یورپ)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-1918۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* میلانکن ، مائیکل ایس ۔: [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/social_conflict_and_control_protest_and_repression_russian_empire سماجی تنازعات تے کنٹرول ، احتجاج تے جبر (روسی سلطنت)] ، وچ : [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html 1914-191918-آن لائن۔] [https://encyclopedia.1914-1918-online.net/home.html پہلی جنگ عظیم دا بین الاقوامی انسائیکلوپیڈیا] ۔
* [http://libcom.org/library/russian-revolution روسی انقلاب تے خانہ جنگی دا محفوظ شدہ دستاویزات libcom.org/library پر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907125245/http://libcom.org/library/russian-revolution |date=2014-09-07 }}
* [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml &quot;روسی انقلاب د‏‏ی بی بی سی د‏‏ی تریخ&quot;] (3 فروری 2007)
* [http://www.spartacus-educational.com/RUScivilwar.htm &quot;روسی خانہ جنگی&quot;] (اسپارٹاکس د‏‏ی تریخ ، ڈاؤن لوڈ 3 جنوری 2006)
* [https://web.archive.org/web/20051221100007/http://www.onwar.com/aced/data/romeo/russia1918.htm &quot;روسی خانہ جنگی 1918–1920&quot;] (جنگ کيت‏ی ویب سائٹ اُتے ، 4 جنوری 2006 ڈاؤن لوڈ کيتی گئی)
* [http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 &quot;روسی تریخ دے انسائیکلوپیڈیا] (3 فروری 2007) [http://www.answers.com/topic/civil-war-of-1917-1922 وچ 1917 ء - 1922 د‏‏ی خانہ جنگی]
* [http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html &quot;روسی خانہ جنگی پالشیاں&quot;] (ورلڈ اسٹیٹس [http://www.worldstatesmen.org/Russia_war.html مین ڈاٹ آرگ] ، 16 فروری 2007 نو‏‏ں ڈاؤن لوڈ کيت‏‏ا گیا)

[[گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:1910ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:سوویت یونین د‏‏ی جنگاں]]
[[گٹھ:انقلاب روس]]
[[گٹھ:سوویت اتحاد وچ 1920ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:روس وچ 1920ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:روس وچ 1910ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:روسی خانہ جنگی]]
[[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]]
[[گٹھ:یوکرین د‏‏ی جنگاں]]


[[گٹھ:روس دی تریخ]]</text>
      <sha1>c0hsbuar4k2va996fzi73rjfmaje93e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوشہرہ دی لڑائی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67100</id>
    <revision>
      <id>709311</id>
      <parentid>508364</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2418" sha1="bv11hdmdnl6xheupxl1oaxy7jwq8v4t" xml:space="preserve">{{Infobox Military Conflict
|conflict=نوشہرہ دی لڑائی
|partof=[[افغان سکھ جنگاں]]
|image=
|caption=[[مہاراجہ رنجیت سنگھ]], [[ہری سنگھ نلوا]] تے [[شام سنگھ اٹاریوالا]] تے [[خالصہ فوج]] نوشہرہ وکھے ۔
|date= 14 مارچ 1823
|place= پیر سباک پہاڑی, [[ضلع نوشہرہ|صوبہ نوخار]], [[پاکستان|ہن پاکستان]]
|casus= سکھاں دا پشاور تے مل
|territory= [[وادی پشاور]]
|result= فیصلہ کن [[سکھ سلطنت]] فتح
|combatant1= [[File:Sikh Empire flag.jpg|50px]] [[سکھ سلطنت]]
|combatant2= [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|50px]] [[امارت افغانستان]]
|commander1= [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]]&lt;br&gt; [[ہری سنگھ نلوا]]&lt;br&gt; [[اکالی پھولا سنگھ]] {{KIA}}&lt;br&gt; [[دیسا سنگھ مجیٹھیا]]&lt;br&gt; [[کھڑک سنگھ]]&lt;br&gt;  [[فتح سنگھ اہلووالیا]]&lt;br&gt; [[جین باپٹیسٹ وینتورا]]&lt;br&gt; [[جین فرانسس الارڈ]]
|commander2=[[اعظم خان]] [[بارکزئی]]{{WIA}}&lt;br&gt; [[سید اکبر شاہ]]
|notes=&lt;ref name=&quot; Campbell&quot;&gt;[[Alexander Gardner (soldier)|Gardner, Alexander]] (1898) ''Soldier and Traveller; memoirs of Alexander Gardner, Colonel of Artillery in the service of Maharaja Ranjit Singh''; ed. Hugh Pearse. Edinburgh: William Blackwood, 1898. (Reissued by BiblioBazaar, LLC {{ISBN|978-1-113-21691-5}})&lt;/ref&gt;
|strength1=16,000 [[فوج خاص]] ([[گورکھا]] تے [[سکھ]]) تے [[فوج عین]] ریگولرز &lt;br&gt; 3,000 [[نہنگ سکھ]]&lt;br&gt; 4,000 [[سکھ خالصہ |سکھ خالصہ ]]|strength2=20,000-30,000 [[افغان]] قبائلی&lt;br&gt; 10,000 [[افغان]] فوج|casualties1=1800 مرے تے 2000 زخمی|casualties2=اندازا 5000 مرے تے 300 زخمی}}

{{Campaignbox Afghan-Sikh Wars}}
1823ء وچ [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] اتے پشتون قبیلیاں وچکار نوشہرہ دی جنگ شروع ہوئی۔ اس جنگ وچ سکھاں دی  جت ہوئی  اتے اوہناں نے پشاور دی وادی اتے قبضہ کر لیا۔
{{سکھ سلطنت}}
 
[[Category:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں]]
[[Category:لڑائیاں]]
[[Category:پنجاب دی تریخ]]
[[Category:سکھ سلطنت]]
[[گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں]]</text>
      <sha1>bv11hdmdnl6xheupxl1oaxy7jwq8v4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تیسری اینگلو افغان جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67132</id>
    <revision>
      <id>709312</id>
      <parentid>605139</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7334" sha1="dono32fxgyr1vmo8rlx8840dtvms7fk" xml:space="preserve">{{پنجابی گنتی}}


{| align=&quot;left&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 1em; border-collapse:collapse; font-size: 90%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | &lt;br/&gt;د افغان-انگریز دریمہ جگڑہ
Third Anglo-Afghan War &lt;br/&gt;تیسری اینگلو-افغان جنگ
|-
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |[[فائل:5thRoyalGurkhaRiflesNorth-WestFrontier1923.JPG|250px]]
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | تریخ
| ۶۔۵۔۱۹۱۹ – ۸۔۸۔۱۹۱۹
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | ملک
| [[افغانستان]]
|-
|- style=&quot;background-color:lightblue;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | فوجاں
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; |[[فائل:Flag of the United Kingdom.svg|20px]] [[برطانوی راج]]
|[[فائل:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|20px]][[افغانستان]]
|-
|- style=&quot;background-color:lightblue;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | کمانڈر
|-
! align=&quot;right&quot; valign=&quot;top&quot; | سر آرتھر آرنلڈ بیریٹ &lt;br /&gt; ریجینالڈ ایڈورڈ ہیری ڈائر &lt;br /&gt; الیگزنڈر یوسٹیس
| [[امان اللہ خان|امیر امان اللہ خان]] &lt;br /&gt; [[محمد نادر شاہ]]
|-
|}
'''تیسری اینگلو-افغان''' جنگ انگریزاں تے [[افغانستان|افغاناں دے]] وچکار اک ہور مسلط جنگ تھی۔جنگ ۶۔۵۔۱۹۱۹ نو‏‏ں شروع ہوئی تے ۸۔۸۔۱۹۱۹ نو‏‏ں ختم ہوئی۔

'''تیسری اینگلو-افغان جنگ''' ([[پشتو]]: د افغان-انګرېز درېمه جګړه)، جس نوں تیجی افغان جنگ  وی کیہا جاندا اے، ۶ مئی ۱۹۱۹ نوں شروع ہوئی جدوں افغانستان دی امارت نے [[برطانوی ہند]] اتے حملہ کر دتا اتے ۸ اگست ۱۹۱۹ نوں اک جنگی جنگ نال ختم ہو گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite book |title=Encyclopedia of the Cold War |url=https://books.google.com/books?id=xNEI5CEZX-UC&amp;pg=PT80 |publisher=Routledge |date=2013-05-13 |isbn=9781135923105 |first=Ruud van |last=Dijk |first2=William Glenn |last2=Gray |first3=Svetlana |last3=Savranskaya |first4=Jeremi |last4=Suri |first5=Qiang |last5=Zhai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Historical Dictionary of Afghanistan |url=https://books.google.com/books?id=AAHna6aqtX4C&amp;pg=PA203 |publisher=Scarecrow Press |date=2012 |isbn=9780810878150 |first=Ludwig W. |last=Adamec}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Aryana, ancient Afghanistan |url=https://books.google.com/books?id=vNg5AQAAIAAJ|author1=Pazhvāk|first1=ʻabd al-Raḥmān|date=195?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Year Book of the Muslim World |url=https://books.google.com/books?id=b7wMAQAAMAAJ |publisher=Medialine |date=1996 |first=Mohammed Nasir |last=Jawed}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anglo Afghan Wars |url=http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-afghan-wars#pt3 |website=Encyclopaedia Iranica |accessdate=30 May 2016 }}&lt;/ref&gt;  جنگ دے نتیجے وجوں افغاناں نے [[برطانیہ]] توں غیرملکی معاملیاں دے کنٹرول دا حق منوا لیا اتے برطانیہ نے [[افغانستان]] نوں آزاد من لیا۔ [۱۰] بریٹیش لکھاری مائیکل بریدرپ دے مطابق، ایہہ بریٹیش لئی اک چھوٹی سیاسی جت وی سی کیونکہ [[ڈیورنڈ لائن]] نوں افغانستان اتے [[برطانوی راج|بریٹیش راج]] وچکار سیاسی سرحد دے روپ وچ دوبارہ قائم کیتا گیا سی اتے افغان انگریزاں دے خلاف مسئلے نا پیدا کرن لئی راضی ہوگئے سی۔

== تریخ ==
[[امیر حبیب اللہ خان|امیر حبیب اللہ دی]] وفات دے بعد [[امیر حبیب اللہ خان|، ان]] دا بیٹا [[امان اللہ خان|امیر امان اللہ خان]] [[افغانستان|افغانستان دا]] بادشاہ بنیا۔ جدو‏ں امان اللہ خان ۷۔۴۔۱۹۱۹ نو‏‏ں [[کابل]] وچ شاہی تخت اُتے بیٹھے سن تاں انہاں نے افغانستان نو‏‏ں آزاد قرار دتا۔ امیر امان اللہ خان نے [[سوویت یونین]] دے نال سفارتی تعلقات قائم کیتے تے متعدد سفارت کاراں نو‏‏ں سوویت یونین بھیج دتا۔ [[برطانوی سلطنت]] نو‏‏ں [[افغانستان]] وچ سوویت اثرورسوخ دا خوف [[افغانستان|سی]]۔ برطانوی سلطنت نے [[افغانستان|افغان]] سرحد دے نیڑے ۳۵۰، ۰۰۰ [[افغانستان|فوجی]] بھیجے۔اور ۶۔۵۔ ۱۹۱۹ کو، برطانوی فوج نے [[افغانستان]] اُتے حملہ کيتا۔

تیسری اینگلو-افغان جنگ افغانستان د‏‏ی آزادی دے اختتام اُتے پہنچی۔ [[روسی انقلاب|۱۹۱۷ دے روسی انقلاب]] دے بعد، روس تے برطانیہ ہن شراکت دار نئيں رہے سن ۔ افغاناں نے اچانک برطانوی فوج اُتے حملہ کر دتا۔ پر، انگریزاں نے فضائی حملے دا سہارا لیا تے بادشاہ تک محل اُتے بمباری کردتی۔ اس تو‏ں افغانستان دے عوام وچ شدید غم و غصہ پایا۔ افغانستان بالآخر ۱۹۲۱ وچ آزاد ہويا۔

[[گٹھ:۱۹۱۹ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:۱۹۱۹ء وچ افغانستان]]
[[گٹھ:افغانستان-مملکت متحدہ عسکری تعلقات]]
[[گٹھ:افغانستان]]
[[گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان وچ ۱۹۱۰ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:امارت افغانستان]]
[[گٹھ:برطانوی ہند وچ ۱۹۱۹ء]]
[[گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:جدید افغانستان]]
[[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پشتو بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے]]

[[گٹھ:1919ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:1919ء وچ افغانستان]]
[[گٹھ:افغانستان-مملکت متحدہ عسکری تعلقات]]
[[گٹھ:افغانستان]]
[[گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان وچ 1910ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:امارت افغانستان]]
[[گٹھ:برطانوی ہند وچ 1919ء]]
[[گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:جدید افغانستان]]
[[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پشتو بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دے حملے]]
==ہور ویکھو==
*[[دوسری اینگلو افغان لڑائی]]
*[[پہلی اینگلو افغان جنگ]]
==حوالے==
{{حوالے}}

{{اینگلو افغان جنگاں}}
[[گٹھ:لڑائیاں]]
[[گٹھ:جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان دی تریخ]]</text>
      <sha1>dono32fxgyr1vmo8rlx8840dtvms7fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افغان سکھ جنگاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67205</id>
    <revision>
      <id>709313</id>
      <parentid>699848</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53152" sha1="thco3okz0zshln61vtefvx0pdxdcuto" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict='''افغان سکھ جنگاں'''
| image             = Afghan-Sikh Wars depiction.jpg
|caption='''Top''': [[ملتان دی لڑائی]]
|date= '''پہلا مرحلہ''':نومبر ۱۷۵۱ – مئی 1765&lt;br /&gt; '''دوجا مرحلہ''':دسمبر 1766–1799&lt;br /&gt; '''تیجا مرحلہ''':۱۸۰۰-۱۸۳۷
|place=[[پنجاب]]،[[جموں تے کشمیر]]، [[ہریانہ]]، [[پاکستان]] تے [[افغانستان]]
|result= تعطل
|combatant1= {{flagicon image|Flag of the Emirate of Herat.svg}} [[درانی سلطنت]] (1751–1826)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Flag of Afghanistan (1909–1926).svg}} [[امارت افغانستان]] (1823–1837)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Flag of the Abdali Afghan Tribes.jpeg}} [[افغان]] قبائلی (۱۷۵۱–۱۸۳۷)
|combatant2= {{flagicon image|Sikh Akali flag.jpg}} [[سکھ|خالصہ]] (1751–1837)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Sikh flag.jpg}} [[دل خالصہ]] (1748–1765)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Kattar Dhal Talwar.jpg}} [[سکھ مسلاں]] (1765–1800)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Sikh Empire flag.jpg}} [[سکھ سلطنت]] (1800–1837)&lt;br /&gt; {{flagicon image|Sikh Regular Infantry standard.png}} [[خالصہ فوج]] (۱۷۹۹–۱۸۳۷)
|commander1= [[File:Flag of the Emirate of Herat.svg|25px]] [[احمد شاہ درانی]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of the Emirate of Herat.svg|25px]] [[تیمور شاہ درانی]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of the Emirate of Herat.svg|25px]] [[میر منو]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of the Emirate of Herat.svg|25px]] [[زمان شاہ درانی]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|25px]] [[  فتح خان]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|25px]] [[امیر دوست محمد خان]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|25px]] [[نواب مظفر خان]] {{KIA}}&lt;br /&gt; [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|25px]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|25px]] [[اعظم خان]]&lt;br /&gt;[[سید اکبر شاہ]] {{KIA}}&lt;br /&gt;[[سلطان محمد شاہ]]&lt;br /&gt;[[وزیر اکبر خان]]
|
|commander2= [[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[بابا دیپ سنگھ]] {{KIA}}&lt;br /&gt; [[File:Sikh flag.jpg|25px]] [[نواب کپور سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh flag.jpg|25px]] [[سردار تارا سنگھ گھیبا]] تے بدیشا سردار&lt;br /&gt; [[File:Sikh flag.jpg|25px]] [[جسا سنگھ اہلووالیا]]&lt;br /&gt; [[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[جسا سنگھ رامگڑھیا]]&lt;br /&gt;[[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[ہری سنگھ بھنگی]]&lt;br /&gt; [[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[چڑھت سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[مہاں سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Kattar Dhal Talwar.jpg|25px]] [[بابا اعلیٰ سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[مصر دیوان چند]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[ہری سنگھ نلوا]] {{KIA}}&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[شیر سنگھ سندھاوالیا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[کنور نونہال سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[شام سنگھ اٹاریوالا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[چتر سنگھ اٹاریوالا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[شیر سنگھ اٹاریوالا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[کھڑک سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[مہان سنگھ میرپوری]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[اکالی پھولا سنگھ]] {{KIA}}&lt;br /&gt; [[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[اکالی پھولا سنگھ]] {{KIA}}&lt;br /&gt; [[File:Sikh Akali flag.jpg|25px]] [[اکالی نینا سنگھ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[لہنا سنگھ مجیٹھیا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[رنجودھ سنگھ مجیٹھیا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[جین فرانسس الارڈ]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[جین بابٹسٹ وینتورا]]&lt;br /&gt; [[File:Sikh Empire flag.jpg|25px]] [[File:Sikh Regular Infantry standard.png|25px]] [[File:Khalsa flag.png|25px]] [[کلائڈ اگسٹ کاؤنٹ]]
|strength1= ''' [[احمد شاہ درانی]] دے حملے دوران''':اندازا۱۰۰٬۰۰۰ ہر بار&lt;br /&gt; '''  [[زمان شاہ درانی]] دے حملے دوران''': اندازا 60,000&lt;br /&gt; '''[[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] دفاعی حملہ''': اندازا ۱۸۰٬۰۰۰ (بشمول قبائل)
|strength2=  ''' [[احمد شاہ درانی]]''''ابتدائی حملے: ۵۰٬۰۰۰ [[خالصہ]]&lt;br /&gt;   [[احمد شاہ ابدالی]] بعد دے حملے:  اندازا 60,000&lt;br /&gt; '''[[مسل|مسلدار فوج]]''':اندازا 100,000&lt;br /&gt; '''[[سکھ سلطنت]] دوران''': ۱۲۰٬۰۰۰.
|casualties1= ۱۳۰٬۰۰۰ (اندازا )
|casualties2= ۷۰٬۰۰۰ (اندازا )
}}
'''افغان-سکھ لڑائیاں''' افغان پشتوناں دی [[درانی سلطنت]] اتے [[سکھ سلطنت]] درمیان لڑیوار جنگاں سن۔ اس کشمکش دی شروعات [[دل خالصہ]] دے دناں توں شروع ہوئی سی۔
افغان سکھ لڑائی ۱۷۴۸ توں ۱۸۳۹ دے وچکار [[سکھ سلطنت]] اتے [[درانی سلطنت]] وچکار ہوئے۔ ٹکراء دی شروعات [[دل خالصہ]] دے دناں توں ہوئی سی، اتے کابل دی امارت دے درانی سلطنت دے بعد تک جاری رہی۔
== پچھوکڑ ==
سکھاں نے ۱۷۱۶ وچ [[مغل سامراج]] توں بااثر ڈھنگ نال آزادی حاصل کیتی سی، اتے [[چھوٹا گھلوگھارا|چھوٹے گھلوگھارے]] دے باو جود اگلے دہاکیاں وچ پھلار کیتا۔ [[نادر شاہ]] دے مغل سامراج (۱۷۳۸-۴۰) دے حملے نے مغلاں نوں بھاری جھٹکا دتا، پر ۱۷۴۷ وچ نادر شاہ دی موت توں بعد، درانی سامراج دے بانی [[احمد شاہ ابدالی]] نے [[ایران]] توں آزادی دا اعلان کر دتا۔ چار سال بعد، ایہہ نواں افغان راج، سکھ گٹھجوڑ نال ٹکراء وچ آیا۔


== احمد شاہ ابدالی دیاں مہماں ==
لاہور دے مغل گورنر شاہ نواز خان دے [[دلی]] بھجن توں بعد ۱۲ جنوری ۱۷۴۸ نوں احمد شاہ درانی نے [[لاہور|لاہور]] اتے حملہ کیتا اتے اس اتے قبضہ کر لیا۔ لاہور اتے اکّ گورنر دا قیام کردے ہوئے، احمد نے اپنی فوج نوں مشرق وچ ہور علاقہ لے کے کوچ کیتا، پر منوپر دی لڑائی وچ مغلاں ولوں سکھاں نال گٹھجوڑ وچ ہار گیا اتے [[قندھار]] واپس بھجّ گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Dupree, Louis (2014). Afghanistan. Princeton University Press. p. 335. ISBN 9781400858910.}}&lt;/ref&gt; [[چڑت سنگھ|چڑھت سنگھ]]، [[جسا سنگھ آہلووالیا]] اتے [[مہاراجہ اعلیٰٰ سنگھ|اعلیٰٰ سنگھ]] دی اگوائی ہیٹھ سکھ جتھے نے درانی فوجاں نوں اوہناں دی لٹّ توں وانجھے کرکے تنگ کرنا جاری رکھیا۔ اس طرحاں، شاہ دا پہلا حملہ ناکام ثابت ہویا پر اس نے سکھاں نوں مارچ ۱۷۴۸ وچ [[امرتسر]] وکھے اپنے آپ نوں [[دل خالصہ]]، سکھ سنگھ دی فوج وچ متحد کرن دا موقع دتا۔ سکھاں نے لاہور اتے ۱۲ اپریل ۱۷۵۲ مڑ قبضہ کر لیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Grewal, J. S. (2008). The Sikhs of the Punjab Volumes 2-3. Cambridge University Press. pp. 91–93. ISBN 9780521637640.}}&lt;/ref&gt;

سکھاں نے افغاناں نوں پنجاب توں باہر کڈھن لئی گریلا لڑائی دی ورتوں کیتی۔ نومبر ۱۷۵۷ وچ، سکھاں نے احمد شاہ درانی دے پتر تیمور شاہ درانی دی کمانڈ ہیٹھ امرتسر دی لڑائی (جس نوں گوہلواڑ دی لڑائی وی کیہا جاندا اے) وچ وڈی گنتی وچ افغان فوج نوں ہرایا۔ لاہور دے پتن دی گواہی دین توں بعد، درانی کمانڈر-ان-چیف جہاں خان اتے تیمور شاہ شہر چھڈّ کے بھجّ گئے، اتے [[جھناں ندی|چناب]] اتے [[راوی]] دریاواں نوں پار کرن دی کوشش کردے ہوئے، ہزاراں افغان فوجی ڈبّ گئے۔ سکھ پھڑے گئے افغان قیدیاں نوں [[امرتسر]] دے مقدس سروور دی صفائی کرن لئی امرتسر لے گئے جسدی افغاناں ولوں بے ادبی کیتی گئی سی۔ ۱۷۵۸ وچ، سکھاں نے افغان فوج دار؉   (فوجی افسر) سعادت خان اپھریدی نوں ہرایا، جو کہ [[جالندھر]] توں بھجّ گیا سی، اس توں بعد افغان فوج نوں چارے پاسے توں ہار ملی۔ بھاویں سکھاں نے لاہور اتے قبضہ کر لیا پر افغاناں نے ۱۷۶۱ وچ لاہور اتے مڑ قبضہ کر لیا۔ کجھ مہینیاں دے اندر ہی، مئی ۱۷۶۱ وچ، سکھ فوج نے چاہر محل دے گورنر احمد شاہ دی اگوائی والی افغان فوج نوں ہرایا۔ اس توں بعد سکھاں نے لاہور اتے قبضہ کر لیا۔ ستمبر ۱۷۶۱ وچ، [[گجراں والہ]] دے نیڑے، لاہور صوبہ دے گورنر احمد شاہ درانی نوں سکھاں نے ہرایا، درانیاں دے باقی کمانڈراں دی ہار اتے بے دخلی جاری رکھی، انت وچ [[ستلج دریا|ستلج]] توں [[سندھ]] تک دا سارا علاقہ سکھاں دے ماتحت ہو گیا۔ احمد شاہ زیادہ تر پنجاب سکھاں دے ہتھوں ہار گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |url=https://archive.org/details/Book_1094/mode/2up}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر ۱۷۶۲ وچ، احمد شاہ درانی نے امرتسر اتے حملہ کیتا پر سکھاں توں ہار گیا۔ دسمبر ۱۷۶۲ وچ راوی فورڈ دی لڑائی وچ سکھ فوجاں نال جھڑپ کیتی۔ نومبر ۱۷۶۳ وچ، سکھ فوجاں نے درانی فوجاں نوں اوہناں 'تے اگے ودھن لئی مجبور کر دتا، جس کارن [[سیالکوٹ دی لڑائی (۱۷۶۱)|سیالکوٹ دی لڑائی]] ہوئی، جتھے افغاناں دی ہار ہوئی۔ , اتے اس ہار دے مدنظر اپنی پنجاب مہم چھڈن لئی مجبور ہو گئے۔ گجراں والہ وکھے، جہان خان نوں سکھاں ولوں بھاری ہار ملی، جسنے پھر [[مالیرکوٹلا|ملیرکوٹلا]] اتے مورنڈا دے قصبیاں نوں برخاست کرکے اپنی جت جاری رکھی، اس توں بعد روہتاس قلعے دے کمانڈر سربلند خان سدوزئی نوں پھڑ لیا گیا اتے قید کر لیا گیا پر بعد وچ سکھ خود مختاری لئی رضا مندی دین توں بعد رہا کیتا گیا۔ تباہی دیاں خبراں نال احمد شاہ نوں غصے وچ آ گیا اتے کھالت دے بیگی ناصر خان نوں لکھیا کہ اوہ سکھاں دے خلاف [[جہاد]] (مقدس لڑائی) وچ شامل ہون۔ اوہناں نوں تباہ کرن اتے اوہناں دیاں عورتاں اتے بچیاں نوں غلام بناؤن لئی، احمد شاہ نے ۱۷۶۴ وچ پنجاب ول مارچ کیتا۔  لاہور دے باہر سکھاں ولوں ہار، حملے اتے اگاؤں پہریداراں نوں باہر کڈھن دے نال جہاد دی ناکامیابی دے سٹے وجوں ۱۷۶۵ وچ، احمد شاہ نے قاضی مر محمد نال پنجاب ول مڑ مارچ کیتا پر اس دا اختیار صرف اس دے کیمپ وچ ہی محدود سی کیونکہ اوہ کیمپ دے آلے-دوآلے سکھاں دے جھنڈ دے نال دفاعی پکھ 'تے رہا، جس دے نتیجے وجوں احمد شاہ اک وی پچھا کیتے بناں قابل واپس پرتیا۔سکھ خود مختاری نوں لاہور وچ اکّ سکہ چلا کے قبول کیتا گیا سی جس وچ اوہی شلالیکھ چھاپیا گیا سی جو پنجاہ سال پہلاں [[بندہ سنگھ بہادر]] ولوں اپنی موہر 'تے ورتیا گیا سی۔ جس توں بعد ۱۳ سکھ راج دی مڑ قیام کیتی گئی۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Grewal, J. S. (2008). The Sikhs of the Punjab Volumes 2-3. Cambridge University Press. pp. 91–93. ISBN 9780521637640.}}&lt;/ref&gt; سکھاں نے ۱۷۷۲ وچ [[ملتان]] اتے وی قبضہ کر لیا۔ اس توں بعد دا سماں ۱۷۷۲ توں ۱۷۸۰ تک &quot;سکھ انٹرلیوڈ پیریئڈ&quot; وجوں جانیا جاندا اے۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sughra, Bibi (1994). &quot;Peshawar under the AFGHANS (1753-1819)&quot; (PDF). PRR: 162. Retrieved 4 October 2021.}}&lt;/ref&gt;

== تیمور شاہ دیاں مہماں ==
[[تصویر:Ahmad Schah Durrani.jpg|thumb|احمد شاہ درانی]]
تیمور شاہ اپنے پیؤ احمد شاہ درانی دی موت توں بعد درانی سامراج دی گدی 'تے بیٹھا سی۔ ۱۷۷۹ دے اخیر وچ، تیمور شاہ نے ملتان نوں جتن دا فیصلہ کیتا۔ لاہور اتے ملتان دے صوبیاں 'تے سکھاں دا قبضہ ہون کارن، ایہہ صوبہ تیمور شاہ ولوں حملہ کرن دی کسے وی کوشش لئی رکاوٹ وجوں کم کردے سن، بہت سارے سردار اتے رئیس، درانیاں دی نربھرتا، درانی خود مختاری دا کوئی ستکار نہیں کردے سن، جویں کہ سندھ۔ تیمور شاہ دے ماتحت قلات دے کھانیٹ دے حاکم ناصر خان بلوچ نے افغان بادشاہ دے اختیار نوں قبول نہیں کیتا، نتیجے وجوں، [[بہاول پور]] دے مکھی سمیت، ہور درانی سرداراں نوں وی اجیہا کرن لئی متأثر کیتا۔ اس توں بعد تیمور شاہ نے کوٹپالیسی ولوں ملتان نوں مڑ حاصل کرن دی کوشش کیتی اتے اس لئی حاجی علی خان نوں اپنے ایجنٹ دے طور 'تے ساتھیاں سمیت [[بھنگی مثل|بھنگی سکھ مکھیاں]] نوں گل بات کرن لئی، ووہار اتے نمر ہون دی صلاح دے کے بھیجیا، پر اس دی بجائے، حاجی علی خان نے بھنگی مکھیاں نوں دھمکی دتی۔ بھنگیاں نے حاجی نوں درخت نال بنھ کے گولی مار دتی جدوں کہ اس دے ساتھیاں نوں کوئی نقصان نہیں پہنچایا گیا اتے تیمور نوں رپورٹ کرن لئی واپس بھیج دتا گیا۔ اپنے اہلکار دی موت دی خبر 'تے، تیمور شاہ نے ۱۸٬۰۰۰ آدمیاں دی اکّ فوج نوں وکھ کر دتا جس وچ جنرل زینگی خان دے ماتحت یوسپھزئی، درانیاں، مغل اتے کزلباش شامل سن، گھٹ جانے-پچھانے رستیاں ولوں مارچ کرن اتے انجانے اتے زنگی دے سکھاں اتے ڈگن دے حکم دے نال۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Muhammad Khan, Ashiq (1998). THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752 - 1818) (Thesis). University of Multan, MULTAN. p. 157. Retrieved 4 December 2021.}}&lt;/ref&gt; خان نے اپنی فوج نوں تحریک نوں خفیہ رکھن دے سخت حکم دتے۔ زنگی خان نے سکھاں نوں اپنی موجودگی بارے سچیت کرن لئی سکھ کیمپ دی سمت وچ جان والے کسے وی انسان نوں قید کرن دے حکماں نال سکھ کینپاں توں ۲۵ کلومیٹر دور روک دتا۔ تیمور شاہ نے اپنے آپ نوں ۵٬۰۰۰ یوسفزئی بندیاں دے مرکز وچ رکھیا۔ سویر توں تھوڑا سماں پہلاں، سکھاں اتے افغان فوج نے حملہ کیتا، بھاویں غیر-متحد افغان فوج دی موجودگی توں پوری طرحاں انجان سن اس دے باو جود سکھاں نے سخت ٹاکرا کیتا پر انت وچ ہار گئے۔ لگبھگ ۳۰۰۰ سکھ مارے گئے سن، اتے ۵۰۰ ہور سکھ پچھے ہٹن دوران اس نوں پار کرن دی کوشش وچ [[جیہلم دریا]] وچ ڈبّ گئے سن، جدوں کہ ۲۰۰۰ سپھلتاپوروک دریا دے الٹ کنڈھے تک پہنچ کے بچ نکلے سن۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupta, Hari Ram (2000). Studies In Later Mughal History Of The Punjab 1707-1793. Sang-e-Meel Publications. pp. 237–240. ISBN 9789693507560.}}&lt;/ref&gt; جت توں بعد، تیمور شاہ درانی نے شجاباد وچ راحت پہنچاؤن والی سکھ فوج نوں ملن توں بعد ملتان اتے قبضہ کر لیا جتھے ۸ فروری ۱۷۸۰ نوں اکّ گمبھیر لڑائی لڑی گئی۔ سکھاں نے ۲٬۰۰۰ آدمی مارے اتے زخمی ہو گئے اتے لاہور ول بھجن لئی اگے ودھے۔ تیمور نے اوہناں دا پچھا کرن لئی اکّ وڈی فوج بھیجی اتے لاہور توں ۶۴ کلومیٹر دکھن مغرب وچ حجرہ مقیم خان اتے اوہناں نوں پچھاڑن وچ کامیاب ہو گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hari Ram Gupta (2001). History of the Sikhs: The Sikh Commonwealth. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd. pp. 432–435. ISBN 9788121501651.}}&lt;/ref&gt; اس کامیاب موڑ توں بعد، تیمور نے شجاباد توں ملتان ول تیزی نال جا کے شہر وچ اکّ عام قتل عام دا حکم دتا اتے اس قلعے نوں گھیر لیا جس وچ سکھ فوجاں رہِ رہیاں سن۔ گل بات ہوئی اتے شرطاں نوں قبول کرن دے نال، تیمور نے ۱۸ فروری ۱۷۸۰ نوں قلعے 'تے قبضہ کر لیا، جس توں بعد تیمور شاہ نے مظفر خان نوں ملتان دا ناظم نامزد کیتا اتے عبدل کریم خان بابر، سکھ فوج دے اکّ وگڑے ہوئے مسلمان جرنیل مظفر خان نوں نائب نامزد کیتا گیا۔  ملتان ۱۸۱۸ وچ ملتان دی گھیرابندی دوران سکھ سامراج نوں اس دا نقصان ہون تک افغان حکمرانی ماتحت رہا۔ اس پڑاء دا انت ۲۰ مئی ۱۷۹۳ نوں تیمور شاہ دی موت نال ہویا، جس نال اس دے جانشین زمان شاہ درانی درانی دی گدی 'تے بیٹھ گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Drahm, Abdel (2020). &quot;Afghanistan A History From 1260 To The Present&quot;. AAF: 155. Retrieved 4 October 2021.}}&lt;/ref&gt;

== زمان شاہ دیاں مہماں ==
زمان شاہ نے ۱۷۹۶ وچ سکھاں دے خلاف پنجاب دی مہم، جنوری ۱۷۹۷ وچ لاہور اتے قبضہ کرن دی اگوائی کیتی، بناں کسے خلاف دے، کیونکہ سکھ مقدس شہر دی رکھیا کرن لئی امرتسر چلے گئے۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Jaswant Lal Mehta (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813. New Dawn Press, Incorporated. p. 680. ISBN 9781932705546.}}&lt;/ref&gt; زمان شاہ ۱۳ جنوری، ۱۷۹۷ نوں امرتسر ول ودھیا، جتھے اوہ شہر توں ۱۰ کلومیٹر دور سکھاں ولوں ہار گیا۔ جویں کہ قابل توں خفیہ سوچناواں نے مکھ افغانستان 'تے سنبھاوت ایرانی حملے دی چیتاونی دتی سی، زمان شاہ نوں اپنی پہلی پنجاب مہم نوں چھڈن اتے اپنے بھرا محمود شاہ درانی دی اگوائی ہیٹھ، اس خطرے دا مقابلہ کرن لئی فوج جٹاؤن لئی گھر واپس جانا پیا۔ سکھاں نے لاہور 'تے مڑ قبضہ کر لیا۔ پچھے ہٹن توں بعد، اسنے اپنے ڈپٹی جنرل، احمد خان شاہانچی-باشینچی نوں افغان فوجیاں دے انچارج وجوں لڑن لئی چھڈّ دتا پر اوہ وی سکھاں ولوں ہار گیا اتے ماریا گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Jean Marie Lafont (2002). Maharaja Ranjit Singh. Oxford University Press. p. 17.}}&lt;/ref&gt;

کجھ ویلے لئی محمود شاہ درانی نال نجٹھن توں بعد، زمان شاہ پنجاب واپس آ گیا اتے ۱۷۹۸ دی پتجھڑ وچ، بناں کسے خلاف دے، لاہور اتے قبضہ کر کے اکّ وار پھر اپنی مہم شروع کر دتی، پر ایہہ [[رنجیت سنگھ]] دی حکمت عملی سی اسنے لاہور شہر نوں گھیرا پا لیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Jann Tibbets (2016). 50 Great Military Leaders of All Time. Vij Books India Private Limited. p. 460. ISBN 9789385505669.}}&lt;/ref&gt; زمان شاہ نے دلی ول کوچ کرن دا ارادہ رکھیا پر سکھاں نے سپلائی روکن لئی اس دے ڈیرے دے لگبھگ ۱۵۰ کلومیٹر نوں برباد کر دتا اتے جھڑپاں وچ شامل ہو گئے۔ درڑھ دشمن دا ساہمنا کردے ہوئے جو قابل نال اس دا کمیونیکیشن کٹّ سکدا سی، شاہ زمان نے وویک دی ورتوں کیتی اتے ۴ جنوری ۱۷۹۹ نوں اپنیاں فوجاں نال افغانستان واپس آ گیا۔ بھنگی سکھ مثل نے لاہور 'تے مڑ قبضہ کر لیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Jaswant Lal Mehta (2005). Advanced Study in the History of Modern India 1707-1813. New Dawn Press, Incorporated. p. 680. ISBN 9781932705546.}}&lt;/ref&gt; زمان شاہ نے پھر سکھاں نوں ونڈن دی کوشش کرن لئی ۱۹ سالا رنجیت سنگھ نوں لاہور دا گورنر نامزد کیتا اتے پشاور واپس پرتیا جتھے سکھاں نے افغاناں نوں جیہلم دریا تک ہرایا۔ دریا پار کردے ویلے، زمان شاہ نے چڑھائی کارن زیادہ تر آدمی، رسد اتے بھاری توپ کھانہ گوا دتا۔ آخرکار، شاہ زمان اتے اسدی باقی دی فوج مہم توں تھکّ کے ۱۷۹۹ دے اخیر وچ قندھار پہنچ گئی۔ زمان شاہ نے ۱۸۰۰ دی بسنت وچ پنجاب دی اپنی تیجی مہم شروع کیتی اتیرنجیت سنگھ نال نجٹھن دی سازش دلچسپی۔ حالانکہ، افغانستان وچ گھریلو جھگڑے ہون کارن، اسنوں اکّ وار پھر اپنے بھرا محمود شاہ درانی نال نجٹھن لئی، اپنی مہم نوں وچالے چھڈن لئی مجبور کیتا گیا سی۔ شاہ زمان پنجاب واپس نہیں آیا اتے محمود شاہ ولوں اس نوں عہدے توں ہٹا دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Drahm, Abdel (2020). &quot;Afghanistan A History From 1260 To The Present&quot;. AAF: 155. Retrieved 4 October 2021.}}&lt;/ref&gt;

== مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں مہماں ==
[[تصویر:Maharaja Ranjit Singh, Lion of the Punjab.jpg|thumb|مہاراجہ رنجیت سنگھ]]
۱۸۱۳ وچ، اٹک دے قلعے دی واپسی دی منگ کرن توں بعد، درانی وزیراعظم وزیر فتح خان نے اٹک نوں گھیر لیا۔ اکّ پنجابی راحت فورس پہنچی اتے تن مہینیاں تک دوویں فوجاں اکّ دوجے دا ساہمنا کردیاں رہیاں، کوئی وی دھر اگے نہیں ودھی۔ جویں ہی گرمیاں دی گرمی نے فوجاں نوں متأثر کرنا شروع کیتا، [[دیوان موہکم چند]] نے افغاناں نوں دریا توں پانی لین توں روکن لئی اپنی فوج نوں مارچ کیتا۔ پانی دی سپلائی لئی افغاناں نے ندی ول  حملہ کیتا، پر اس نوں توڑن وچ اسمرتھّ رہے۔ موہکم چند نے افغاناں دے کمزور ہون نوں سمجھدے ہوئے، افغاناں 'تے اپنے گھوڑسواراں نوں بھیجیا اتے افغان دو ہزار آدمیاں نوں گوا کے بھجّ گئے ۔

رنجیت سنگھ 'تے دھوکھےبازی دا الزام لگاؤندے ہوئے، فتح خان اپریل ۱۸۱۳ وچ ۱۵٬۰۰۰ گھوڑسواراں دی اگوائی وچ کشمیر توں روانہ ہویا اتے اٹک دے قلعے وچ داخلہ کیتا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Griffin, Lepel Henry (1892). Ranjit Singh. Oxford: Clarendon Press.}}&lt;/ref&gt; اسے ویلے رنجیت سنگھ نے برھان توں دیوان موکھم چند اتے کرم چند چاہل نوں گھوڑ-سوار، توپخانے اتے پیدل فوج دی اکّ بٹالیئن نال افغاناں دا مقابلہ کرن لئی بھیجیا۔
[[تصویر:Painting of Hari Singh Nalwa, by Hasan al-Din, Lahore, ca.1845-50.jpg|thumb|حسن ال دید ولوں بنائی ہری سنگھ نلوآ دی تصویر]]
دیوان موہکم چند نیر نے افغان کیمپ توں ۸ میل (۱۳ کلومیٹر) دور ڈیرا لایا۔ ۱۲ جولائی ۱۸۱۳ نوں، افغاناں دی سپلائی ختم ہو گئی اتے دیوان موکھم چند نیر نے لڑائی دی پیش کش کرن لئی، سندھ ندی دے کنڈھے، اٹک توں ہیدرو تک ۸ کلومیٹر (۵٫۰ میل) مارچ کیتا۔ ۱۳ جولائی ۱۸۱۳ نوں، دیوان موکھم چند نیر نے گھوڑ-سوار نوں چار ڈویزناں وچ ونڈیا، اکّ ڈویزن دی کمان [[ہری سنگھ نلوآ]] نوں دتی اتے اکّ ڈویزن دی کمان خود لے لئی۔ 

فتح خان نے اپنے پٹھاناں نوں گھوڑسوار چارج 'تے بھیج کے لڑائی دی شروعات کیتی، جس نوں سکھ توپخانے دی بھاری گولیباری نے کھدیڑ دتا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopaedic history of Indian freedom movement|date=2001|publisher=Anmol Publ|isbn=978-81-261-0938-8|editor-last=Prakash|editor-first=Om|location=New Delhi}}&lt;/ref&gt; افغاناں نے [[دوست محمد خان]] دی اگوائی ہیٹھ ریلی کیتی، جس نے غازیاں دی اک ہور گھوڑ-سوار چارج 'تے اگوائی کیتی، جس نے سکھ فوج دے اک ونگ نوں وگاڑ دتا اتے کجھ توپخانے 'تے قبضہ کر لیا۔ جدوں ایہہ جاپدا سی کہ سکھ لڑائی ہار گئے سن، دیوان موہکم چند نے اکّ جنگی ہاتھی دے اپر اکّ گھوڑسوار فوج دی اگوائی کیتی جس نے افغاناں نوں ہر تھاں توں بھجایا۔فتح خان، اپنے بھرا، دوست محمد خان دی موت دے ڈروں، قابل نوں بھجّ گیا اتے سکھاں نے گواچے توپخانے دے ٹکڑیاں سمیت افغان کیمپ 'تے قبضہ کر لیا۔

اٹک دی جت توں دو مہینے بعد، رنجیت سنگھ نے درانی راج وچ استھرتا دا فائدہ اٹھاؤن دا فیصلہ کیتا، اتے درانی سامراج توں کشمیر نوں کھوہن لئی اکّ مہم شروع کیتی۔  جون تک، دیوان موہکم چند دے پوتے رام دیال دی کمان ہیٹھ ۳۰٬۰۰۰ بندیاں دی فوج نے بارہ مولہ ول کوچ کیتا، جس دی اگوائی رنجیت سنگھ نے [[پنچھ]] ول کوچ کیتا۔

رنجیت دی فوج موسلادھار بارش کارن دیر نال پہنچی، جدوں کہ رام دیال دی فوج نے ۲۰ جولائی ۱۸۱۴ نوں بارہ مولہ دے قلعے 'تے قبضہ کر لیا سی۔ جدوں دیال دی فوج کشمیر دے گورنر شپئیاں کول پہنچی، تاں عظیم خان نے اس نوں روک دتا۔ دیری دی کاروائی نال لڑدے ہوئے، دیال نے رنجیت دے ۵٬۰۰۰ جواناں دی مضبوطی دی اڈیک کیتی۔ افغان سنائیپراں ولوں ایہناں مضبوطی نوں روکن لئی مجبور کیتا گیا سی۔ رنجیت سنگھ دی فوج لئی غذا دی سپلائی اکّ وڈا مدعا بن گئی، جس توں بعد ہیضہ پھیل گیا۔  اس دوران، رام دیال، جو شری نگر دے نیڑے پھسیا ہویا سی، نوں عظیم خان توں گل بات لئی امن دا تجویز حاصل ہویا اتے اوہ اکّ مشکل حالت توں اپنے آپ نوں کڈھن دے یوگ ہو گیا۔ رنجیت سنگھ دی مہم فیل ہو گئی۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Singh, Khushwant (1999). A History of the Sikhs. Vol. 1, 1469–1839. Oxford University Press.}}&lt;/ref&gt;

امرتسر، لاہور اتے سکھ سامراج دے ہور وڈے شہر جت دی خوشی وچ دو مہینے بعد روشن رہے۔ اٹک وکھے اپنی ہار توں بعد، فتح خان نے ایران دے حاکم علی شاہ، اتے اس دے پتر علی مرزا ولوں ہیرات دے درانی صوبے 'تے قبضہ کرن دی کوشش دا مقابلہ کیتا، جس نال اوہناں دے نویں قبضے والے کشمیر دے صوبے نوں حملے لئی کھلا چھڈّ دتا گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=UX4FAAAAQAAJ&amp;q=battle+of+attock&amp;pg=PA54&amp;redir_esc=y|title=The North American Review|last=Sparks|first=Jared|last2=Everett|first2=Edward|last3=Lowell|first3=James Russell|last4=Lodge|first4=Henry Cabot|date=1842|publisher=O. Everett|language=en}}&lt;/ref&gt;


==[[اٹک دی لڑائی]]==
۱۳ جولائی ۱۸۱۳ نوں [[سکھ سلطنت]] اتے [[درانی سلطنت]] دے وچکار اٹک دی لڑائی (جو چچ دی لڑائی جاں ہدرو دی لڑائی وی کیہا جاندا اے) سی۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Cunningham|1918|pp=152–153}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=Jaques81&gt;{{harvnb|Jaques|2006|page=81}}&lt;/ref&gt; ایہہ لڑائی درانیاں تے سکھاں دی سبھ توں اہم  جت سی۔  


==[[ملتان دی لڑائی]]==
'''ملتان دی لڑائی''' [[درانی سلطنت]] دے وزیر اتے [[سکھ سلطنت]] دے وچکار ہوئی۔

=== ملتان تے قبضہ ===
جنوری دے شروع وچ سکھ فوج نے نواب مظفر خان دے مظفرگڑھ اتے کھانگڑھ دے قلعیاں 'تے قبضہ کرن نال اپنی مہم شروع کیتی۔ فروری وچ، [[کھڑک سنگھ]] دی اگوائی وچ سکھ فوج ملتان پہنچی اتے مظفر نوں سمرپن کرن دا حکم دتا، پر مظفر نے انکار کر دتا۔ سکھ فوجاں نے شہر دے نیڑے اکّ لڑائی جت لئی پر مظفر دے قلعے وچ پچھے ہٹن توں پہلاں اوہ قبضہ کرن وچ اسمرتھّ سن۔ سکھ فوج نے ہور توپخانے دی منگ کیتی اتے رنجیت سنگھ نے اوہناں نوں [[زمزما توپ|زمزما]] اتے ہور وڈے توپخانے بھیجے، جس نال قلعے دیاں کندھاں 'تے گولیباری شروع ہو گئی۔ جون دے شروع وچ، سادھو سنگھ اتے ہور اکالیاں دے اکّ چھوٹے جہے جتھے نے قلعے دیاں کندھاں اتے حملہ کیتا اتے کندھ وچ اکّ پاڑ پایا۔ جویں ہی اوہ انجان گڑھی نال لڑن لئی بھجے تاں وڈی سکھ فوج چوکس ہو گئی اتے قلعے وچ داخل ہو گئی۔ مظفر اتے اس دے پتراں نے قلعے دی رکھیا کرن لئی اکّ حملہ آور کوشش کیتی پر لڑائی وچ مارے گئے۔ ملتان دی گھیرابندی نے پیشاور علاقہ وچ اہم افغان اثر نوں ختم کر دتا اتے ایہہ سکھاں دے پشاور قبضے لئی اہم ثابت ہویا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Sandhu, Autar Singh (1935). General Hari Singh Nalwa 1791–1837. p. 10.}}&lt;/ref&gt;


====پچھوکڑ====
ستمبر، ۱۸۴۴ وچ اپنے پیؤ دی موت مگروں، دیوان [[مول راج]] نوں [[ملتان]] دا گورنر بنایا گیا سی۔ ۱۸۴۶ وچ انگریزاں دے[[ لاہور دربار]] اتے قبضے مگروں، [[لال سنگھ]] دیاں سازشاں ہیٹھ، اس دا معاملہ ۲۵٪ ودھا دتا گیا۔ اس نے بناں کسے شکایت توں اس نوں منظور کر لیا۔ ایہہ گلّ ۲۹ اکتوبر، ۱۸۴۶ دی ہے۔ لال سنگھ نے ایتھے ہی بس نہیں کیتی ۔  ہن اس نے مول راج دے کئی حق کھوہ لئے پر اس دا اجارہ نہ گھٹایا۔ مول راج دیاں عدالتی طاقتاں وی گھٹا دتیاں گئیاں۔ اس دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ اوہ معاملہ نہ دین والیاں دے خلاف کوئی ایکشن نہیں سی لے سکدا۔ اخیر، تنگ آ کے اس نے دسمبر، ۱۸۴۷ وچ استعفٰی دے دتا۔ ریزیڈینٹ نے اس دا استعفٰی منظور کر لیا اتے نویں صوبیدار دے آؤن تک سیوا نبھاؤن اتے مارچ، ۱۸۴۸ تک ملتان رکن واسطے آکھ دتا۔ ہن فریڈرک کری [[لاہور]] وچ نواں ریزیڈینٹ بن کے آ گیا سی۔ اس نے [[کاہن سنگھ مان]] نوں ملتان دا نواں صوبیدار لا دتا اتے وینس ایگنیو نوں اس دا سیاسی صلاح کار تے لیفٹینینٹ ایاڈرسن نوں اس دا اسسٹینٹ بنا دتا | ۱۹ اپریل، ۱۸۴۸ دے دن کاہن سنگھ مان ملتان پجا۔ دیوان مولراج نے صوبیداری دا چارج اس نوں سنبھال دتا۔

جدوں چارج لے کے کاہن سنگھ تے دوویں انگریز باہر نکل رہے سن تاں اک فوجی افسر گودڑ سنگھ مذہبی نے ایاڈرسن اتے ایگنیو 'تے حملہ کر کے اوہناں نوں قتل کر دتا۔ ایہہ کوئی اچانک گھٹی گھٹنا نہیں سی ۔ [[پنجاب فوج|سکھ فوجاں]] وچ انگریزاں ولوں [[پنجاب]] 'تے قبضہ، [[رانی جنداں]] دی بے عزتی اتے قید، سکھ جرنیلاں تے افسراں دیاں طاقتاں کھوہنا، غداراں نوں عہدے اتے سنمان بخشنا بارے خبراں پجدیاں رہندیاں سن تے اوہ اندروں-اندری غصے نال بھرے پیتے بیٹھے سن۔ دیوان مول راج دی تھاں کاہن سنگھ مان، تے اوہ وی دو انگریز افسراں دی نگرانی ہیٹھ، لایا جانا وقتی ایکشن دا کارن بنیا۔


جدوں دو انگریز افسراں دے مرن دی خبر فریڈرک کری ریزیڈینٹ کول پجی تاں پہلاں تاں اس نے فوج نوں ملتان جان دا حکم دے دتا پر مگروں اس نے ارادہ بدل لیا تے اس نوں سکھاں تے تھوپن دی ترکیب گھڑنی شروع کر دتی۔ ایہہ سوچ کے اس نے ہربرٹ ایڈورڈز نوں بنو وچ خط بھیج کے آکھیا کہ اوہ کاہن سنگھ مان نوں کہے کہ اوہ دیوان مول راج نوں ہی صوبیدار رہن دیوے۔ مئی، ۱۸۴۸ وچ ریزیڈینٹ نے ایڈورڈز نوں فوج لے کے ملتان جان واسطے آکھ دتا۔ اس ویلے تک (ہیرا سنگھ ڈوگرا ولوں ۱۸۴۵ وچ شہید کیتے بابا بیر سنگھ نورنگ آباد دے وارث) بھائی مہاراج سنگھ وی ملتان پج چکے سن۔ اوہناں نے اتھے پہنچ کے سکھ فوجاں نوں جتھیبند کرنا شروع کر دتا۔


جد مول راج نوں ایڈورڈز دے آؤن دا پتہ لگا تاں اس نے امن سمجھوتے دی پیش کش کیتی۔ ایڈورڈز نے ایہہ پیش کش ٹھکرا دتی تے ملتان 'تیے حملہ کر دتا۔ پہلاں تاں نکیاں-موٹیاں جھڑپاں ہوئیاں پر ۱۸ جون، ۱۸۴۸ نوں اک وڈی لڑائی ہوئی جس وچ ایڈورڈز نوں جت حاصل ہوئی۔ آخری لڑائی پہلی جولائی دے دن ہوئی جس وچ دیوان مول راج دا ہاتھی ماریا گیا تے اس دے نال ہی اس دی موت دی افواہ وی پھیل گئی۔ اس نال اس دے ساتھیاں دے حوصلے ڈگ پئے۔ اس نے اپنے آپ نوں قلعے وچ بند کر لیا۔ انگریزی فوجاں نے قلعے نوں سارے پاسیوں گھیر لیا۔ ایہہ گھیرا چار ہفتے جاری رہا۔ دیوان مول راج، [[کابل]] توں [[امیر دوست محمد خان]] دی مدد دی آس وی رکھ رہا سی۔ پر نہ تاں کابل توں اتے نہ اٹاری والیاں توں کوئی مدد پجّ سکی۔ ۱۷ دسمبر، ۱۸۴۸ نوں انگریز فوجاں نے قلعے 'تے اک زبردست حملہ کیتا تے اندر داخل ہو گئیاں۔ اخیر مول راج نے ہتھیار سٹّ دتے۔ دیوان مول راج 'تے قتل، جنگ کرن اتے غداری دا مقدمہ چلا کے اس نوں موت دی سزا سنائی گئی (جو گورنر جنرل نے عمر قید وچ بدل دتی)۔ جنوری، ۱۸۵۰ تک اس نوں [[لاہور قلعہ]] وچ رکھ کے مگروں فورٹ ولیئمز ([[کلکتہ]]) بھیج دتا گیا۔ پر خراب صحتَ کارن اس نوں [[بنارس]] لے آندا گیا اتے کھانے وچ ہلکی زہر دے کے اس نوں موت دے منہ وچ دھکّ دتا گیا۔ اخیر، ۱۱ اگست، ۱۸۵۱ دے دن، ۳۶ سال دی عمر وچ اوہ چڑھائی کر گیا۔ دیوان مول راج بارے لارڈ ڈلہوزی دا وچار سی کہ مول راج کول بغاوت دی اگوائی کرن واسطے نہ تاں جگرا سی تے نہ ہی خواہش۔ ایہہ تاں ایڈوارڈیز دیاں زیادتیاں سن جس نے سکھاں دے قومی جذبات اس دے حق وچ کر دتے سن ۔
==[[شوپیاں دی لڑائی]]==
'''شوپیاں دی لڑائی''' ۳ جولائی ۱۸۱۹ نوں [[سکھ سلطنت]] توں اک مہماتی فوج اتے کشمیر دے [[درانی سلطنت]] صوبہ دے صوبیدار [[جبار خان]] وچکار ہوئی سی۔ ایہہ ۱۸۱۹ کشمیر دی مہم وچ فیصلہ کن لڑائی سی

اس لڑائی وچ ۱۸۱۹ دی کشمیر مہم شامل سی، جس کارن کشمیر نوں سکھ سامراج نال ملایا گیا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chopra, Gulshan Lall. The Panjab as a Sovereign State, Lahore: Uttar Chand Kapur and Sons. p. 26.}}&lt;/ref&gt; جدوں سکھ فوج لڑائی توں بعد سری نگر شہر وچ داخل ہوئی، تاں کھڑک سنگھ نے ہر شہری دی نجی سرکھیا دی گارنٹی دتی اتے ایہہ یقینی بنایا کہ شہر نوں لٹیا نہ جاوے۔ شری نگر 'تے شانتیپورن قبضہ کرنا اہم سی کیونکہ شری نگر، شال بناؤن دا وڈا صنعت ہون توں علاوہ، پنجاب، [[تبت]]، اسکاردو اتے [[لداخ|لداخ]] وچکار وپار دا مرکز وی سی۔

[[سری نگر]] اتے قبضہ کرن توں بعد، سکھ فوج نوں کشمیر نوں جتن وچ کسے وڈے خلاف دا ساہمنا نہیں کرنا پیا۔ کشمیر دے قبضے نے تبت نال سکھ سامراج دیاں حداں اتے سرحداں طے کر دتیاں۔ کشمیر دی جت نے سکھ سامراج وچ اکّ مکمل جوڑ وجوں چنھت کیتا اتے سامراج دے مالیئے اتے زمینی حصے وچ اہم وادھا کیتا۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Chopra, Gulshan Lall (1928), The Panjab as a Sovereign State, Lahore: Uttar Chand Kapur and Sons}}&lt;/ref&gt;

===پس منظر===

۱۸۱۴ توں ۱۸۱۹ تک، [[سکھ سلطنت]] نوں بھیمبر، راجوری، پنچھ، نورپور اتے ہورناں   پہاڑی راجاں دے خلاف لگاتار  مہماں  بھیجن لئی مجبور کیتا گیا سی۔ ایہناں راجاں وچ بغاوتاں نوں جت کے سکھ سلطنت [[پیر پنجال]] رینج اتے کشمیر وچ رستے دے کنٹرول نوں جاری رکھن دی کوشش کر رہا سی۔ حالانکہ [[درانی سلطنت]] نے کھیتراں دا ٹھوس پربندھ کیتا کیونکہ پیر پنجال رینج نے سکھ فوجاں نوں سپلائی اتے تازہ فوجاں نوں روک دتا سی۔

۱۸۱۹ وچ، عظیم خان  [[کابل]]  اک فوجی دستہ لیا سی۔ عظیم خان دے مال وزیر بیربال دھر نے [[سکھ راج]] دے [[راجگڑھ]] [[لاہور]] دا سفر کیتا اتے [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] نوں [[درانی سلطنت]] دے کشمیر توں خاتمے لئی کیہا۔ &lt;ref&gt;{{harvnb|Nalwa|2009|p=45}}&lt;/ref&gt; اس نے رنجیت سنگھ نوں دسیا کہ عظیم خان کشمیر وچ درانی دیاں فوجاں دی اگوائی نہیں کر رہا  اتے کشمیر وچ آواجائی دے راہاں بارے جانکاری دتی ۔

===۱۸۱۹ء دی کشمیر مہم===


[[سکھ فوج]] نے [[گجرات]] اتے [[وزیرآباد]] وکھے مہم لئی دو شہادراں(آرسنل) دا قیام کیتا۔ &lt;ref name=Johar&gt;{{harvnb|Johar|2000}}&lt;/ref&gt; ۲۰ اپریل نوں، رنجیت سنگھ نے پیر پنجال دی پہاڑی دے پیراں وچ لاہور توں ۳۰٬۰۰۰ لوک پہاڑی راجاں تک گھل دتے۔&lt;ref name=Johar/&gt; اس مہم نوں تن کالماں وچ ونڈیا گیا: مصر دیوان چند نے اگامی فوج دی اکوائی کیتی تے   [[کھڑک سنگھ]] نے پچھلی فوج دی کمانڈ کیتی، اتے رنجیت سنگھ نے سپلائی لائن دی رکھیا لئی ۱۰٬۰۰۰ فوجیاں &lt;ref name=Johar/&gt; دا اک ریزرو تعینات کیتا۔ فوج نے بھیبر نوں مارچ کیتا اتے مڑ اڑکا ہو گیا، اتے بناں کسے ٹکراء دے مقامی حاکم دے قلعے اتے قبضہ کر لیا۔ &lt;ref name=Johar/&gt; ۱ مئی نوں، سکھ فوج دے دوویں کالم راجوری اتے اسدے حکمران  ، آگر خان کول پہنچے جسنے بغاوت کر دتی اتے لڑائی لئی مجبور کیتا۔ [[ہری سنگھ نلوا]] نے اک فورس دی کمان سمبھالی اتے دشمن فوج نوں بھجا دتا، جس نے اپنے بوہتے آدمیاں اتے جنگی سپلائی نوں گواؤن توں بعد بناں شرط ہتھیار سٹن دی پیش کش کیتی۔ &lt;ref name=Johar/&gt; اگر خان  بھمبر نوں بھیجیا تے بچ نکلن دی کوشش وچ پھڑ لیا گیا، جتھے رنجیت سنگھ دربار لایا سی۔ اس دے بھرا، رحیم اللہ خان، نوں درہ بہرام دی بھال وچ مدد لئی راجوری دا راجا تعینات کیتا گیا سی۔

اک وار جدوں سکھ فوج درہ بہرام تک پہنچ گئی تاں درانی دے تعینات  کیتے گئے فوجدار اپنی حفاظت لئی سرینگر بھج گیا۔ پونچھ دے کوتوال میر محمد خان اتے شوپیاں دے کوتوال محمد علی نے دھکی دیوَ اتے ماجا درےآں تے بچاء دی کوشش کیتی پر ۲۳ جون ۱۸۱۹ نوں  مصر دیوان چند اگے ہار گئے  ۔ &lt;ref name=Prinsep52/&gt; کھڑک سنگھ ہن سرمدی تھانا گیا۔ &lt;ref name=Prinsep52/&gt;{{#tag:ref|Surdee Thana is possibly modern-day [[Thannamang]]. Travel guides from later eras note a route through the Pir Panjal Range from Rajauri to a town named &quot;Thanna&quot; and from &quot;Thanna&quot; to [[Shopian]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Drew|1875|page=156}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Murray|1883|page=203}}&lt;/ref&gt;|group=nb}} ]&lt;ref name=Prinsep52/&gt; جدوں کہ مصردیوان چند نے تن حصےآں وچ اپنی فوج نوں ونڈ کے وکھ وکھ پاسیاں راہیں پیر پنجال رینج پار کرن دا حکم دتا۔

===لڑائی===

شوپیاں لئی سڑک اُتے سرائے علی &lt;ref name=SMC1718&gt;{{Harvnb|Sikh Missionary College|pp=17–18}}&lt;/ref&gt; وچ فوج دوبارہ اکٹھی ہوئی ۳ جولائی ۱۸۱۹ نوں سکھ فوج نے شوپیاں راہیں سرینگر جان دی کوشش کیتی مگر جبار خان دی اگوائی وچ اک درانی   فوج نے اس نوں روک لیا۔ درانی فوج نے سکھ توپخانے دے حملے دی تیاری وچ اپنے آپ نوں قلعہ بند کیتا اتے بھاری توپخانہ لیاندا &lt;ref name=Johar/&gt;|group=nb}}، پر سکھ اس لئی تیار نہیں سی، کیونکہ اوہناں نے صرف ہلکیاں بندوقاں ای لیاندیاں سن۔&lt;ref&gt;{{harvnb|Chopra|1928|page=25}}&lt;/ref&gt;

اک وار اسدی توپخانے دی سیما وچ، مسٹر دیوان چند نے اک توپخانے دی بنھ اتے کئی پیدل اتے گھوڑ سوار چارج دے نال جنگ شروع کیتی۔ جدوں تک سکھاں نے اپنیاں توپاں اگے نہیں ودھنا شروع کر دتا تاں درانی دی فوج نے اپنیاں زندگیاں تباہ کرن دیاں سکھ کوششاں نوں واپس لے لیا۔ حالانکہ، جدوں مسٹر دیوان چند سکھاں دے کھبے پکھے اُتے بندوقاں دی رفتار دی نگرانی کر رہا سی، جبر خان نے اک افتتاح دیکھیا اتے درانی دے سجے پاسے دی اگوائی کیتی جس نے مصر دیوان چند دی توپخانے دی بیٹری' تے حملہ کیتا، دو بندوقاں نوں پھڑ لیا اتے سکھاں نوں ' &quot;۔&lt;ref&gt;{{Harvnb|Sikh Missionary College|p=19}}&lt;/ref&gt; حالانکہ سکھ کھبی بانہہ اتے حملہ کرن والے درانی دی فورس اوہناں دے کھبے پاسیوں کھل دتی گئی سی اتے سکھ دی سجی بانہہ دے کمانڈر اکالی پھولا سنگھ نے اپنیاں فوجاں نوں اکٹھا کیتا اتے جنگ دا میدان بھر وچ توپخانے دی بیٹری تک اپنی کمانڈ دی اگوائی کیتی۔ نزدیکی لڑائی توں بعد دوہاں پاسیاں نے تلواراں اتے تلواراں دی ورتوں کیتی، درانی فورس دے دھڑے واپس چلے گئے اتے جبار خان جنگ توں بچ کے گھائل ہو گیا۔ &lt;ref name=Johar/&gt;


=== نتیجہ ===
حالانکہ دوویں پاسے بھاری نقصان ہوئے، جبار خان اتے اسدی فوج جنگ دے میدان توں پچھے ہٹ گئے اتے [[سندھ دریا]] توں اپروں کشمیر توں نس گئے۔ &lt;ref name=Prinsep53&gt;{{harvnb|Prinsep|1846|p=53}}&lt;/ref&gt;  جدوں سکھ فوج نے لڑائی دے بعد [[سرینگر]] وچ داخل ہو گئی تاں  [[کھڑک سنگھ]] نے ہریک شہری دی نجی حفاظت دی گارنٹی دتی اتے ایہہ یقینی بنایا کہ شہر نوں لٹیا نہیں گیا۔ سرینگر دا پرامن قبضہ سرینگر دے کاروباری روپ وچ اہم سی جس وچ اک وڈی شال بناؤن والی صنعت وی سی، ایہہ [[پنجاب]]، [[تبت]]، [[سکردو]] اتے [[لداخ]] وچکار وپار دا مرکز وی سی۔ &lt;ref name=Chopra26&gt;{{harvnb|Chopra|1928|page=26}}&lt;/ref&gt;

سرینگر لین توں بعد، سکھ فوجاں نوں کشمیر نوں جتن لئی  کوئی وڈی مزاحمت نہیں سی۔ حالانکہ جدوں رنجیت سنگھ نے دیوان موکھم چند دے پتر موتی رام نوں کشمیر دے نویں گورنر دے طور تے تعینات  کیتا سی تاں اسنے کشمیر دے اندرلے مضبوط گڑھاں توں خراج یقینی بناؤن لئی &quot;بہت سارے فوجی&quot; بھیجے سن جو سکھ راج دے خلاف مزاحمت دا توڑ کر سکدے سن۔ &lt;ref name=Prinsep53&gt;{{harvnb|Prinsep|1846|p=53}}&lt;/ref&gt;  کشمیر دی جت نال [[سکھ سلطنت]] وچ &quot;وڈا وادھا&quot; ہویا اتے &quot;اہم&quot; سلطنت دی آمدن وچ وادھا ہویا۔ &lt;ref name=Chopra26/&gt;


==[[نوشہرہ دی لڑائی]]==
۱۸۲۳ء وچ [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] اتے پشتون قبیلیاں وچکار نوشہرہ دی جنگ شروع ہوئی۔ اس جنگ وچ سکھاں دی  جت ہوئی  اتے اوہناں نے پشاور دی وادی اتے قبضہ کر لیا۔

۱۴ مارچ ۱۸۲۳ نوں نوشہرا دی خونی لڑائی وچ، رنجیت سنگھ دی اگوائی وچ سکھ فوجاں نے پیشاور دے سرداراں ولوں حمایت حاصل یوسپھزئی افغان نوں ہرا دتا۔ عظیم خان براکزئی اس حادثہ توں اینا دکھی ہویا کہ مئی دے شروع وچ ڈیڈھ مہینے بعد دکھ اتے نموشی نال ہی اسدی موت ہو گئی۔&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Gupta, Hari Ram (2008). The Sikh Lion of Lahore Maharaja Ranjit Singh, 1799-1839). Munshiram Manohorlal. p. 180. ISBN 978-81-215-0515-4.}}&lt;/ref&gt;


==[[جمرود دی لڑائی]]==
'''جمرود دی لڑائی''' [[افغانستان]] دے بادشاہ اتے [[سکھ سلطنت]] دے وچکار  ۳۰ اپریل، ۱۸۳۷ نوں لڑی گئی۔ سکھ [[درہ خیبر]] نوں لنگھ کے [[جلال آباد]] تے قبضہ کرنا چاہندے سن۔ پر افغانیاں نے اوہناں نوں جمرود دے  تھاں تے ہی روک لیا تے لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی وچّ افغاناں دی جت ہوئی۔

[[جمرود دی لڑائی]] تیجی افغان-سکھ جنگ وچ پنجویں اتے سبھ توں وڈی لڑائی سی۔ لڑائی دے نتیجے نوں لے کے اتہاسکاراں وچ اختلاف ہن۔ کجھ افغاناں دی قلعے اتے پشاور شہر جاں جمرود دے شہر نوں سکھاں ولوں جت لین دا دعوہ کردے ہن۔ دوجے پاسے، کجھ کہندے ہن کہ [[ہری سنگھ نلوآ|ہری سنگھ نلوا]] دی قتل دے نتیجے وجوں افغان دی جت ہوئی۔ جیمس نورس، ٹیکساس اے اینڈ ایم انٹرنیشنل یونیورسٹی دے سیاسیات دے پروفیسر، کہندے ہن کہ لڑائی بیسٹا رہی سی۔&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YrG_aJTgnw0C&amp;dq=battle+of+jamrud&amp;pg=PA43&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=battle%20of%20jamrud&amp;f=false|title=Maharaja Ranjit Singh|last=Lafont|first=Jean Marie|date=2002|publisher=Atlantic Publishers &amp; Distri|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ULhgNexD92QC&amp;redir_esc=y|title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791-1837)|last=Nalwa|first=Vanit|date=2009-01-13|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-785-5|language=en}}&lt;/ref&gt;


==حوالے==
{{حوالے}}
{{سکھ سلطنت}}
[[گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں]]
[[گٹھ:سکھ اتہاس]]
[[گٹھ:پنجاب دا اتہاس]]
[[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>thco3okz0zshln61vtefvx0pdxdcuto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاجار خاندان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67706</id>
    <revision>
      <id>709314</id>
      <parentid>654482</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9377" sha1="8hk6u3rvv9ezvtw8xqqc5673a4q6f6v" xml:space="preserve">{{امتیاز|کاچاری بادشاہت}}
{{Infobox Former Country
|native_name = دولت علیّه ایران&lt;br /&gt;Dowlat-e Elliye ye Irān
|conventional_long_name = دولت علیہ ایران&lt;br /&gt;Sublime State of Persia
|continent = Asia
|region = Middle East
|country = Persia
|common_name = قاجار خاندان(دودمان قاجار)
|country = فارس
|status = سلطنت
|year_start = 1785
|year_end = 1925
|date_start =
|date_end =
|event_start = آغاز قاجار خاندان
|event_end = آغاز پہلوی کاندان
|event1 = معاہدہ گلستان
|date_event1 = 1813
|event2 = معاہدہ ترکمناچی
|date_event2 = 1828
|event3 = معاہدہ پریس
|date_event3 = 1857
|event4 = معاہدہ اخال
|date_event4 = 1881
|event5 = آئینی انقلاب
|p1 = زند خاندان
|flag_p1 = Zand Dynasty flag.svg
|p2 = افشار خاندان
|flag_p2 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg
|p3 = درانی سلطنت
|flag_p3 = Flag of Herat until 1842.svg
|s1 = پہلوی خاندان
|flag_s1 = State Flag of Iran (1964).svg
|s2 = سلطنت روس
|flag_s2 = Flag of Russia.svg
|s3 = امارت افغانستان
|flag_s3 = Flag of Afghanistan (1909–1926).svg
|image_flag = Tricolour Flag of Iran (1886).svg
|image_coat = Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg
|image_map = Map Iran 1900-en.png
|image_map_caption = [[انیویں صدی]] وچ [[فارس]] قاجار خاندان دے تحت
|national_anthem = ''سلامتی شاہ''&lt;br /&gt;
|capital = [[تہران]]
|common_languages = [[فارسی |فارسی]] &lt;small&gt;(عدالت ادب، انتظامی، ثقافتی، سرکاری)&lt;/small&gt;،&lt;ref&gt;Homa Katouzian, &quot;State and Society in Iran: The Eclipse of the Qajars and the Emergence of the Pahlavis&quot;، Published by I.B.Tauris, 2006. pg 327: &quot;In post-Islamic times, the mother-tongue of Iran's rulers was often Turkic, but Persian was almost invariably the cultural and administrative language&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Homa Katouzian, &quot;Iranian history and politics&quot;، Published by Routledge, 2003. pg 128: &quot;''Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability''&quot;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[ترک بولیاں|ترکی]] (&lt;small&gt;عدالت زبان تے مادری زبان&lt;/small&gt;)&lt;ref&gt;''Turkic-Iranian Contacts''، John R. Perry, '''Encyclopaedia Iranica'''، (اگست 15, 2006);&quot;''Turkic was also the mother tongue and, to an extent, the court language of the subsequent Afsharid and Qajar dynasties''&quot;۔[http://www.iranicaonline.org/articles/turkic-iranian-contacts-i-linguistic]&lt;/ref&gt;
|government_type = [[مطلق شہنشاہیت]] &lt;small&gt;(1785–1906)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
[[آئینی بادشاہت]] &lt;small&gt;(1906–1925)&lt;/small&gt;
|title_leader = [[شاہ]]، [[مرزا]]
|leader1 = [[محمد خان قاجار]] &lt;small&gt;(اول)&lt;/small&gt;
|year_leader1 = 1794–1797
|leader2 = [[احمد شاہ قاجار]] &lt;small&gt;(آخر)&lt;/small&gt;
|year_leader2 = 1909–1925
|deputy1 = [[مرزا نصر اللہ خان]] &lt;small&gt;(اول)&lt;/small&gt;
|deputy2 = [[رضا شاہ پہلوی]] &lt;small&gt;(آخر)&lt;/small&gt;
|year_deputy1 = 1906
|year_deputy2 = 1923–1925
|title_deputy = [[فہرست وزرائے اعظم ایران|وزیر اعظم]]
|currency = [[ایرانی تومان|تومان]]
|today = {{Collapsible list|title=اج دے دیس|
{{پرچم|آرمینیا}}|
{{پرچم|آذربائیجان}}|
{{پرچم|بحرین}}|
{{پرچم|جارجیا}}|
{{پرچم|ایران}}|
{{پرچم|عراق}}|
{{پرچم|روس}}|
{{پرچم|ترکمانستان}}|
{{پرچم|ترکی}}|
{{پرچم|پاکستان}}|
{{پرچم|افغانستان}}
}}
|footnotes = 
}}

'''قاجار خاندان''' (Qajar dynasty) ({{Audio|Qajar.ogg|''قاجار''}}) (فارسی: دودمان قاجار) اک ترک النسل &lt;ref name=&quot;kadjarfamily.org&quot;&gt;{{Cite web |title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House |url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |access-date=2018-12-23 |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ghani1&quot;&gt;Cyrus Ghani. ''Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power''، I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;William Bayne Fisher 1993, p. 344&quot;&gt;William Bayne Fisher. ''Cambridge History of Iran''، Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;online edition&quot;&gt;Dr Parviz Kambin, A History of the Iranian Plateau: Rise and Fall of an Empire, Universe, 2011, p.36, [http://books.google.com/books?id=tZkSLozhXxAC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=en#v=onepage&amp;q online edition]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jamie Stokes, Anthony Gorman, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 2010, p.707, [http://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=en Online Edition]، ''The Safavid and Qajar dynasties, rulers in Iran from 1501 to 1722 and from 1795 to 1925 respectively, were Turkic in origin.''&lt;/ref&gt; ایرانی [[شاہی خاندان]] سی، جس نے [[1785ء]] توں [[1925ء]] تک [[فارس]] (ایران) اُتے حکومت دی۔ &lt;ref name=autogenerated1&gt;Abbas Amanat, The Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896, I.B.Tauris, pp 2–3; &quot;''In the 126 years between the fall of the Safavid state in 1722 and the accession of Nasir al-Din Shah, the Qajars evolved from a shepherd-warrior tribe with strongholds in northern Iran into a Persian dynasty.۔''&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Choueiri, Youssef M.، ''A companion to the history of the Middle East''، (Blackwell Ltd.، 2005)، 231,516.&lt;/ref&gt;
قاجار خاندان نے [[1794ء]] وچ [[زند خاندان]] دے آخری حکمران [[لطفعلی خان زند]] نوں شکست دے کے [[فارس]] دا مکمل کنٹرول حاصل کر لیا، تے [[قفقاز]] تے [[وسطی ایشیاء]] دے وڈے حصےآں اُتے فارسی خودمختاری دوبارہ قائم دی۔ [[1796ء]] وچ [[محمد خان قاجار]] نے آسانی دے نال [[مشہد]] اُتے قبضہ کر لیا جو اس وقت [[درانی سلطنت]] دے تحت سی۔ &lt;ref&gt;{{cite book |title=Muslim World|last1=H. Scheel|last2=Jaschke|first2=Gerhard|last3=H. Braun|last4= Spuler|first4=Bertold|last5=T Koszinowski|last6=Bagley|first6=Frank|year=1981|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-06196-5 |pages=65, 370|accessdate=28 ستمبر 2012|url=http://books.google.com.pk/books?id=VNgUAAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;

== شاہان فارس، 1794–1925 ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=2|ناں
! تصویر
! خطاب
! پیدائش-وفات
! آغاز دور
! اختتام دور
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 1
| [[محمد خان قاجار]]
| [[فائل:MohammadKhanQajari.jpg|80px]]
| شہنشاہ
| 1742–1797
| 20 مارچ 1794
| 17 جون 1797
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 2
| [[فتح علی شاہ قاجار]]
| [[فائل:Fath Ali Shah(hermitage2).jpg|80px]]
| شہنشاہ
| 1772–1834
| 17 جون 1797
| 23 اکتوبر 1834
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 3
| [[محمد شاہ قاجار]]
| [[فائل:Mohammadshah.jpg|80px]]
| شاہ
| 1808–1848
| 23 اکتوبر 1834
| 5 ستمبر 1848
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 4
| [[ناصر الدین شاہ قاجار]]
| [[فائل:Nāser al-Dīn Schah.jpg|80px]]
| شہنشاہ
| 1831–1896
| 5 ستمبر 1848
| 1 مئی 1896
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 5
| [[مظفر الدین شاہ قاجار]]
| [[فائل:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]]
| شہنشاہ تے سلطان
| 1853–1907
| 1 مئی 1896
| 3 جنوری 1907
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 6
| [[محمد علی شاہ قاجار]]
| [[فائل:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]]
| شہنشاہ
| 1872–1925
| 3 جنوری 1907
| 16 جولائی 1909
|-
! style=&quot;background:White;&quot;| 7
| [[احمد شاہ قاجار]]
| [[فائل:AhmadShahQajar2.jpg|80px]]
| سلطان
| 1898–1930
| 16 جولائی 1909
| 15 دسمبر 1925
|}

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{سلطنتاں}}

{{تریخ اسلام}}

[[گٹھ:قاجار خاندان]]
[[گٹھ:1789 وچ قائم ہون والے دیس تے علاقے]]
[[گٹھ:1925 دیاں تحلیلاں]]
[[گٹھ:ایران تے فارس وچ بادشاہت]]
[[گٹھ:ایران دیاں سلطنتاں]]
[[گٹھ:ایران وچ انیویں صدی]]
[[گٹھ:ایران وچ ویہویں صدی]]
[[گٹھ:ایشیا دیاں سابقہ بادشاہتاں]]
[[گٹھ:آذربائیجان دی تریخ ]]
[[گٹھ:آرمینیا دی تریخ ]]
[[گٹھ:جارجیا دی تریخ ]]
[[گٹھ:داغستان دی تریخ ]]
[[گٹھ:قفقاز دی تریخ ]]

[[گٹھ:سابقہ سلطنتاں]]
[[گٹھ:شیعہ شاہی سلسلے]]
[[گٹھ:مسلم شاہی سلسلے]]
[[گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ دیس]]
[[گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان]]

[[گٹھ:شاہی خاندان]]
[[گٹھ:ایران دی تریخ]]</text>
      <sha1>8hk6u3rvv9ezvtw8xqqc5673a4q6f6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمال الدین فالح کیلانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68355</id>
    <revision>
      <id>709363</id>
      <parentid>695994</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mohammed Qays</username>
        <id>33753</id>
      </contributor>
      <origin>709363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18466" sha1="j9qn17u8myfdm561d9krtlcovr9ttqr" xml:space="preserve">{{حذف|اپنے بارے چ مضمون نوں فروغ دینا تے لکھنا}}
{{خانہ-معلومات-مصنف/عربی}}
{{خانۂ معلومات ادیب
| پس_منظر = مؤرخ
| نام = ڈاکٹر سر علامہ جمال الدين فالح كيلاني
| عکس = 
| عکس_بیان = 
| پیدائش_نام = 
| عرف =
| قلمی_نام = 
| تخلص =
| ولادت = 1972ء، [[عراق]]
| ابتدا = 
| وفات = 
| صنف = [[مؤرخ]]&lt;br/&gt;[[محقق]]
| ذیلی_اصناف =
| ادبی_تحریک = 
| اعزازت =
| سرگرم_دور = 
| تعداد_تصانیف = 
| تصنیف_اول =
| تصنیف_آخر =
| معروف_تصانیف = [[جغرافیۃ الباز الاشہب]]
| برقی_رابطہ =
}}

'''جمال الدین فالح الكیلانی، [[عراق]] دے محقق و [[مؤرخ]] نیں  ۔ قلم کار، ادیب، فلسفی تے [[اسلامی خطاطی|مخطوطات]] دے ماہرین وچوں نیں  ۔ فکر اسلامی، [[تصوف]]، [[فلسفہ]]، [[عربی دے لہجے|عربی دی تاریخ]] '''

== لکھتاں ==

جمال الدين فالح كيلاني نے مختلف موضوعات اُتے کتاباں تصنیف کیتیاں نیں  ، انہاں دے چھ ناول تے اک افسانیاں دا مجموعہ شائع ہویا اے، اس دے علاوہ تصوف، فکر اسلامی، فلسفہ، تراث عربی تے مخطوطات دے موضوع اُتے کئی کتاباں تصنیف دی نیں   تے متعدد کتاباں نوں   مدون کرکے شائع کیتا اے۔ مختلف موضوعات اُتے انہاں دی مطبوعہ کاوشاں حسب ذیل نیں  :
* 1- كتاب '''[[جغرافیۃ الباز الاشہب]]''' : قراءہ ثانیہ فی سیرہ الشیخ عبد القادر الكیلانی وتحقیق محل ولادته وفق منهج البحث العلمی &quot;دراسہ تاریخیہ&quot; مراجعہ وتقدیم الدكتور '''عماد عبد السلام رؤوف'''، طبع فی المغرب، والكتاب دراسہ اكادیمیہ اثارت نقاشا كبیرا بین صفوف المثقفین والباحثین، لكون الكتاب نفى ولادہ الإمام الجیلانی فی الطبرستان '''مؤكدا ولادته فی جیلان العراق قرب المدائن'''، والكتاب لاقى قبولا جیدا بین اوساط مؤرخ|المؤرخین والباحثین، '''مما جعل للكتاب شهرہ واسعہ'''، ولقد طبع اربع طبعات ومترجم إلى عدہ لغات، كا أردو ترجمہ، '''[[سید وحید القادری عارفؔ]]''' .&lt;ref&gt;^ المؤرخ جمال الدین فالح الكیلانی فی المیزان، الدكتورہ مها ناجی الخفاجی،جریدہ البیان،بغداد،2011.&lt;/ref&gt;.
* 2- كتاب '''الشیخ عبد القادر الكیلانی رؤیہ تاریخیہ معاصرہ'''، تقدیم الدكتور '''عماد عبد السلام رؤوف'''، مؤسسہ مصر مرتضى للكتاب العراقی – بغداد 2011 وله طبعہ ثانیہ فی الولایات المتحدہ 2014.
* 3- كتاب '''بهجہ الاسرار ومعدن الانوار فی مناقب الباز الاشهب'''، دراسہ وتحقیق: تقدیم الدكتور حسین امین شیخ المؤرخین – طبع فی المغرب 2012.
* 4- كتاب '''التریخ الإسلامی رؤیہ معاصرہ'''، مراجعہ الدكتور حسین علی محفوظ، دار المعرفہ 2009.
* 5- كتاب '''من الشك إلى الیقین، دراسہ فی نسب الشیخ عبد القادر الجیلانی'''، بحث نقدی فی مصادر التریخ الإسلامی الوسیط، تقدیم الدكتور حسین علی محفوظ، دار الزنبقہ، القاهرہ، 2013.
* 6- كتاب '''هكذا تكلم الشیخ عبد القادر الكیلانی'''، عرض كلام الإمام الجیلانی بصورہ عصریہ، دار العالمیہ، داكا - بنغلادش، 2013.
* 7- كتاب '''تحقیق فتوح الغیب'''، للامام عبد القادر الجیلانی، دار العالمیہ، داكا - بنغلادش، 2013.
* 8- كتاب '''التریخ العثمانی تفسیر جدید'''، المنظمہ المغربیہ، الرباط، 2013 .
* 9- كتاب '''الامام احمد الرفاعی المصلح المجدد'''، بالاشتراك مع الدكتور زیاد الصمیدعی، المنظمہ المغربیہ، الرباط، 2013.
* 10-كتاب '''الرحلات والرحالہ فی التریخ الإسلامی'''، دار الزنبقہ، القاهرہ، 2013.
* 11-كتاب '''المدخل لتریخ الفلسفہ الإسلامیہ'''، دار المصطفى، القاهرہ، 2012.
* 12- كتاب '''فلسفہ الإستشراق''' القاهرہ، 2011 &lt;ref&gt;مقالہ &quot; جمال الدین فالح الكیلانی &quot; فی موسوعہ المعرفہ العالمیہ .&lt;/ref&gt;.
* 13-كتاب '''بدیع الزمان سعید النورسی، قراءہ جدیدہ فی فكره المستنیر'''، دار الزنبقہ، القاهرہ، 2013 .
* 14-كتاب '''دراسات فی التریخ الاوربی'''، تقدیم الدكتور كمال مظهر احمد،القاهرہ،2010.
* 15-كتاب '''ثورہ الروح'''، دار الزنبقہ، القاهرہ &lt;ref&gt;« جمال الدین الكیلانی تے إسلامی علوم كی تحقیق (جمال الكیلانی وخدماته فی البحوث العلمیہ الإسلامیہ)» د۔ محمود هاشم قاسمی، مجلہ تحقیقات إسلامی، علی جراه، الهند، ینایر-مارس 2014 م، ص۔ 96.&lt;/ref&gt;.
* 16-كتاب '''خراسان التاریخیہ''' : فی ضوء المصادر العربیہ الاسلامیہ، دار الزنبقہ، القاهرہ، 2013 .

== مطالعہ تے تحقیق ==

له عشرات البحوث والدراسات و مئات المقالات المنشورہ فی الصحف و [[مجلہ|المجلات]] العراقیہ والعربیہ والعالمیہ منها:
* مقالہ عن كتاب الإمام  [[شیخ عبد القادر جيلانی]] - تفسیر جدید فی مجلہ فكر حر [[2009ء]]
* مقالہ مخطوطہ مهجہ البهجہ ومحجہ اللهجہ (كتاب) منشورہ فی جریدہ الصباح [[2005ء]]
* مقالہ [[مصطفى جواد]] ومخطوطہ نادرہ عن الكیلانی جریدہ الصباح 2006ء]]
* مقالہ [[رشید عالی الكیلانی]] ابن [[دیالى]] المشورہ فی جریدہ العراق [[2002ء]]
* مقالہ [[المقدادیہ]] اصل التسمیہ المنشورہ فی جریدہ العراق [[2002ء]]
* مقالہ&quot; [[الشرق الاوسط]] واصل التسمیہ&quot; المنشورہ فی مجلہ كلیہ الآداب جامعہ عین شمس [[2009ء]]
* مقالہ &quot; براغماتیہ السید [[عبد الرحمن الكیلانی النقیب]] &quot;،مجلہ فكر حر [[2009ء]]
* مقالہ &quot;الشیخ [[عبد القادر الجیلانی]] : جیلان العراق لا جیلان طبرستان&quot;، مجلہ كلیہ الآداب جامعہ عین شمس [[2009ء]]
* مقالہ &quot; [[تفسیر الجیلانی]] – دراسہ فی نسبہ التفسیر للمؤلف&quot;، مجلہ رؤى [[2010ء]]
* مقالہ &quot;المؤرخ [[هشام جعیط]] – دراسہ فی رؤیته للسیرہ النبویہ &quot;، مجلہ رؤى [[2010ء]]
* مقالہ &quot;لقاء الامامین [[الغزالی]] والجیلانی - حقیقہ تاریخیہ&quot;، مجلہ جامعہ عین شمس [[2011ء]]
* مقالہ الفكر العربی والفكر الاستشراقی بین [[محمد اركون]] و[[ادوارد سعید]]، مجلہ التربیہ، [[2008ء]]
* مقالہ قراءہ فی كتاب [[قصہ الحضارہ]]، ل [[ویل دیورانت]]، مجلہ الدیار اللندنیہ، [[2012ء]]
* مقالہ قراءہ فی كتاب [[دراسہ للتاریخ]]،ل [[ارنولد توینبی]]، مجلہ الرسالہ، القاهرہ، [[2010ء]]
* مقالہ &quot;تلمذہ الامام الرفاعی [[احمد بن علی الرفاعی]] على الامام الجیلانی -حقائق جدیدہ&quot; مجلہ التراث 2011ء]] &lt;ref&gt;سیرہ الباحث &quot; جمال الدین فالح الكیلانی &quot;، مكتبہ ای كتاب الالكترونیہ، مرام عباسی .&lt;/ref&gt;.

== رکنیت ==

جمال الدین فالح کئی تریخ و آثار قدیمہ دی تنظیماں تے گروہاں دے رکن نیں   :
* رکن اتحاد المؤرخین العرب، بغداد (عرب مؤرخین دی یونین) 1996۔
* رکن الهیئہ العربیہ لكتابہ تریخ الانساب (تریخ انساب لکھنے دے لئی عرب اتھارٹی) 1998۔
* رکن جمعیہ المؤرخین والاثاریین فی العراق (مورخاں تے ماہرین آثار قدیمہ دی ایسوسی ایشن) 1995۔
* رکن الجمعیہ المغربیہ للتاریح والاثار (تریخ تے آثار قدیمہ دی مراکش ایسوسی ایشن) 1997۔
* رکن اتحاد المؤرخین العرب فی القاهرہ (قاہرہ وچ عرب مؤرخین دی یونین) 2004 &lt;ref&gt;الباحث فی التراث القادری جمال الدین فالح الكیلانی، احمد بختی الكیلانی، مركز الدراسات القادریہ، الجزائر2011.&lt;/ref&gt;.

== انہاں دا فلسفہ ==

ڈاکٹر كيلاني مؤرخ رانكوی، جرمن مورخ لیوپولڈ وان رانک، اک تاریخی واقعہ دی دوبارہ تشکیل دا کم وی بالکل جگہ لے لی اے جس وچ کہیا دے رشتہ دار۔ تے ڈاکٹر ماہا ناجی امام خفاجي، اک اخبار دے بیان وچ اک مکالمہ انہاں نے کہیا کہ جس مسئلہ سمیت مسائل، حقیقی ذرائع دا حوالہ دیندے نیں   تے قدیم ادب دے مسئلے تے مختلف تحقیقات، مسودات دی بازی دا مسئلہ تے انہاں نوں   بکھیر دے نال منعقد اس نقطہ نظر اُتے۔ ڈاکٹر كيلانی مورخاں دا نقصان انہاں بجائے سائنسی طریقہ اپنانے دے کلیات تے موجود اے دے طور مورخ، تریخ دا مطالعہ تے حالات تے واقعات تے نئيں دے مطابق کرنے دے لئی اس دا اضافہ کر دیتی لیا۔ اوہ مداخلت جذبات دی مؤرخین خبردار کیتا تے فرقہ وارانہ تے سرگزشت ڈائی نوں   کنٹرول تے ناول نقد دی تنقید سائنسی غیر جانبدار ... تے فیر، اک دوسرے نوں   خبر شریک تمام چہراں توں خطاب اے کہ دی ثالث انداز انہاں دے حصےآں نیں   چ تے انساناں دی اک تریخ، حکمرانی تے پالیسی، سب وچ سیاست پالیسی اے جس وچ دے طور اُتے تریخ دے لے وقت تے جگہ انسان دے لئی انسان &quot;توں مختلف ہو جائے گا تے، اک مؤرخ، اک مؤرخ مفکر اک مؤرخ کلاسک نئيں ہو دیکھ کر تے جانچ پڑتال دے بغیر، جمع ناولاں وچ پھینک کرنے دے لئی بلاندا اے، لیکن جو کچھ عراقی تاریخی اسکول دے سرکردہ مورخاں ول توں دے لئی کہیا جاندا اے سائنسی بے یقینی اپروچ یادگار اکھ، رکھتا۔

یقین رکھتا اے، &quot;کہ تریخ کل تے اج تے کل دا پتہ نئيں اے لیکن ایہ زندگی دا اک دریا غیب، ہسٹری پورے معاصر تریخ دے جس، ہاں انہاں دی سائنسی ڈویژناں ملنگ اصطلاح نوں   جاندا اے، لیکن ہمارے تے ہمارے خدشات دے نال رہنے دے لئی تے اساں   دی کہ قول اُتے مبنی اے ہماری پوری زندگی وچوں لئی اے سرگزشت تجربات دا سب توں بہتر اے تے کسے وی سال دے انتخاب جاں اپنے تساں   وچ اک واقعہ تریخ دے ادوار جاں کسے تے دور دے آغاز دے دور دے اختتام دا تعین کرنے دے لئی کہ، ایسا لگتا اے، جتھے تک حق و حقیقت توں کیونجے تاریخی ترقی ہمیشہ اک بتدریج تے اک دوسرے توں بجتی اتیویاپی جاری رکھنے تے اہم تریخ دا حقائق سچل ڈھانچے کہ آئس نوک Zahir ول توں خصوصیات کیتا جائے گا پانی تے سطح دے نیچے وڈے پیمانے اُتے گھر تے اس دی وجہ توں روشنی حال تے مستقبل نوں   دیکھنے دے لئی ماضی نوں   منور اے، ایہ گہرائیاں وچ کودو تے تریخ تہذیب دے لئی اک انسانی طریقہ اے نوں   دریافت کرنا چاہتے نیں   انہاں لوگاں، ہمارے سیاسی نظام، معاشی، سماجی، مذہبی، سائنسی، گہری ماضی دی نسلاں دی مٹی وچ مسلسل دی جڑاں تے فرق ہمارے درمیان اس توں اُتے تے مغرب دے درمیان تے اساں   ہن وی ماضی وچ رہ رہے نیں   تے اوہ انہاں دے مفادات نوں   پورا تے موجودہ تے مستقبل وچ انہاں دے رویاں دی حمایت کرنے دی تریخ دا فائدہ اٹھا رہے نیں  &lt;ref&gt;إبراهيم خليل العلاف،. &quot;المؤرخ جمال الدين الكيلاني وجهوده في خدمة التاريخ العربي والإسلامي&quot;. مدونة الدكتور إبراهيم العلاف&lt;/ref&gt;. &quot;

== جوائز وتكریمات ==

كرم بالعدید من الشهادات التقدیریہ وكتب الشكر والتقدیر، من جهات متعددہ منها:
* [[المجمع العلمی العراقی]] 1996 .
* اتحاد المؤرخین العرب 1997 .
* [[جامعہ القرویین]] 1996 .
* الهیئہ العربیہ لكتابہ تریخ الانساب 2000 .
* الهیئہ العامہ لل[[آثار]] 1997 .
* [[جامعہ بغداد]] 1999 .
* [[جامعہ موصل]] 2003 .
* [[جامعہ عین شمس]] 2009 .
* [[معهد التاریخ العربی والتراث العلمی]] 2010 .
* [[جامعہ سامراء]] 2014 .
* [[جامعہ صلاح الدین]] 2011 .
* جامعہ [[كیرلا]] 2012 .
* [[جامعہ اسکندریہ]] 2013 .
* [[الجامعہ الإسلامیہ العالمیہ (مالیزیا)]] 2014 .
* [[جامعہ منوفیہ]] 2014 .
* مركز الدراسات الاسلامیہ ـ [[قانسو]] 2014 .
* مركز احیاء التراث العلمی العربی 2014 .
* منحته IIOC College of Islamic Studies [[لندن]] _ [[المملكہ المتحدہ]] شهادہ [[دكتوراه فخریہ]]، برقم 735615/2014&lt;ref&gt;^ سیرہ الباحث &quot; جمال الدین فالح الكیلانی &quot;، مكتبہ ای كتاب الالكترونیہ، مرام عباسی .&lt;/ref&gt;.

== حوالے ==

{{حوالے}}

== باہرلےجوڑ ==
* [https://www.facebook.com/JamaluddinAlJailani/ جمال الدين فالح كيلاني] على[[فیس بک]]
* [http://www.marefa.org/index.php/جمال_الدين_فالح_الكيلاني جمال الدین فالح کیلانی : مؤرخ و مفکر - انسائیکلوپیڈیا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150715183310/http://www.marefa.org/index.php/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84_%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86_%D9%81%D8%A7%D9%84%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A |date=2015-07-15 }}۔
* {{یوٹیوب|gY8H1jaINDM|مناقشہ مع جمال الدین فالح الكیلانی -الدكتور محی هلال السرحان}}۔
* {{یوٹیوب|watch?v=WjkL817UhEE|عرض كتاب جمال الدین فالح الكیلانی - قناہ العراقیہ}}۔
* {{یوٹیوب|watch?v=dD3P4ELccY4|مناقشہ مع جمال الدین فالح الكیلانی -قناہ صلاح الدین}}۔
* [http://aek-al-gilani.blogspot.com/2011/11/blog-post.html مركز دراسات عبد القادر الجیلانی : جمال الدین فالح الكیلانی]۔
* [http://www.hukam.net/essay/maps.htm اطلس التریخ الإسلامی۔]
* [http://sooqukaz.com/index.php/أعلام/أعلام-عربية/جمال-الدين-الكيلاني مكتبہ المؤرخ الدكتور جمال الكیلانی بصیغہ ال PDF.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002072448/http://sooqukaz.com/index.php/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85/%D8%A3%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A |date=2015-10-02 }}
* [http://www.alkadriaalalia.com/alkilany/ الموقع الرسمی للمؤرخ الدكتور جمال الدین فالح الكیلانی۔]
* [http://www.iraqigovernment.org/ عراقی سرکاری موقع حبالہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208215316/http://www.iraqigovernment.org/ |date=2013-12-08 }}
{{Sister project links|Iraq}}
{{InterWiki|عربی زبان|code=ar}}
{{InterWiki|کرد زبان|code=ku}}
{{InterWiki|ارامک زبان|code=arc}}
* {{CIA World Factbook link|iz|عراق}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=0Zt9BZD7mlc عراق برائے فروخت۔ یو ٹیوب]

[[گٹھ:1972 دے جم]]
[[گٹھ:۱۹۷۲ دے جم]]
[[گٹھ:احناف]]
[[گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:ویہویں صدی دے مؤرخین]]

[[گٹھ:سلسلہ قادریہ]]
[[گٹھ:سنی مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:عراقی ماہرین آثار قدیمہ]]
[[گٹھ:عراقی مصنفین]]
[[گٹھ:عراقی مورخین]]
[[گٹھ:عرب مؤرخین]]
[[گٹھ:علماء علوم اسلامیہ]]
[[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]]
[[گٹھ:مسلم علماء]]
[[گٹھ:مسلم فلاسفہ]]
[[گٹھ:مسلم مذہبی شخصیتاں]]
[[گٹھ:مسلم مصنفین]]
[[گٹھ:ہاشمی شخصیتاں]]
[[گٹھ:عراقی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>j9qn17u8myfdm561d9krtlcovr9ttqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مریخ دا کرۂ فضائی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68383</id>
    <revision>
      <id>709353</id>
      <parentid>696860</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T02:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67631" sha1="lf6y7pj06h8041ha573n61ms3o5p22z" xml:space="preserve">{{AstronomicalAtmosphere
|name = مریخ 
|image = 2005-1103mars-full.jpg
|caption = 28 اکتوبر2005ء نوں [[مریخ]] دی [[ہبل خلائی دوربین]] توں لی گئی تصویر وچ دھول دے طوفان ۔

|info_refs = &lt;ref name=&quot;Abundance&quot;&gt;[http://www.sciencemag.org/content/341/6143/263.abstract کیوریوسٹی جہاں گرد توں معلوم شدہ مریخی ماحول وچ گیسواں دی فرا وانی تے بناوٹ۔] (Sciencemag.org (2013-07-19۔ اخذ کردہ 5 اکتوبر 2013ء۔.&lt;/ref&gt;
|species = [[مول فریکشن]]

|composition_refs = &lt;ref name=&quot;Abundance&quot;/&gt;
|chemical1 = [[کاربن ڈائی آکسائڈ]]
|quantity1 = 95.97%
|chemical2 = [[آرگون]]
|quantity2 = 1.93%
|chemical3 = [[نائٹروجن]]
|quantity3 = 1.89%
|chemical4 = [[آکسیجن]]
|quantity4 = 0.146%
|chemical5 = [[کاربن مونو آکسائڈ]]
|quantity5 = 0.0557%
}}
[[تصویر:Solar Wind Strips the Martian Atmosphere.webm|thumb|شمسی ہوا مریخ دے بالائی کرۂ فضائی وچ موجود برق پاروں نوں اسراع دے کے خلاء وچ پھینک رہی ۔]]
'''مریخ دا کرۂ فضائی''' گیساں دی اوہ تہ اے جو زیادہ تر کاربن ڈائی آکسائیڈ توں بنی اے۔ مریخی سطح اُتے ماحولیاتی دباؤ دی اوسط 600 پاسکل اے، زمین اُتے سطح سمندر دے اوسط 101.3 کلو پاسکل دے دباؤ دا لگ بھگ 0.6 فیصد۔ ایہ اولمپس مونس دی چوٹی اُتے 30 پاسکل توں لے کر ہیلس پلانیشیا دی گہرائی وچ 1,155 پاسکل تک ہُندا اے۔ ایہ دباؤ بغیر حفاظتی لباس دے انسانی جسم دے لئی آرمسٹرانگ دی حد توں کدرے کم اے۔ مریخ دے 25ٹن دے فضائی دباؤ نوں   زمین دے 5,148 ٹن توں موازنہ کیتا جا سکدا اے جو 11کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ جدونکہ زمین اُتے ایہ 7 کلومیٹر دی اونچائی اُتے موجود ہوۓ گا۔

مریخی کرۂ فضائی 43.34 g/mol&lt;ref&gt;روبنز، اسٹورٹ جے؛ و ہور (14 ستمبر 2006ء)۔ [http://burro.astr.cwru.edu/stu/advanced/mars.html &quot;مریخ دے کرۂ فضائی دی عنصری بناوٹ&quot;۔] کیس ویسٹرن ریزرو یونیورسٹی ڈیپارٹمنٹ آف ایسٹرو نامی۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20110615120453/http://burro.astr.cwru.edu/stu/advanced/mars.html دستاویزات] بروز 15 جون 2011ء۔ اخذ کردہ 5 اپریل 2012ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;سیف، اے؛ کرک، ڈی (1977ء)۔&quot;موسم گرما وچ وسطی ارض البلد وچ مریخ دے کرۂ فضائی دی ساخت&quot;۔ جرنل آف جیو فزیکل ریسرچ 82 (28): 4364–4378۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1977JGR....82.4364S 1977JGR۔۔۔82۔4364S] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/js082i028p04364 10۔1029/js082i028p04364]۔&lt;/ref&gt; دی [[مولر کمیت]] دی اوسط وچ لگ بھگ 96فیصد کاربن ڈائی آکسائڈ،1.9فیصد آرگان، 1.9فیصد نائٹروجن تے دوسری گیساں دے نال تھوڑی سی آکسیجن، کاربن مونو آکسائڈ، پانی تے میتھین اُتے مشتمل اے۔&lt;ref name=&quot;Abundance&quot;/&gt; 2003ء وچ اس دے کرۂ فضائی دی ترکیب وچ میتھین دے پائے جانے دے بعد لوگاں دی دلچسپی وچ کافی اضافہ ہویا اے۔&lt;ref&gt;[http://www.astrobio.net/news/article1651.html بین السیاروی اسرار – مریخ اُتے میتھین]، ڈیوڈ ٹینی بوم، ایسٹرو بائیولوجیکل میگزین، ناسا، جولائی 20، [[2005ء]]۔ (نوٹ:چار سلسلاں وچوں حصہ اول)۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ ڈی سینٹی، ایم اے؛ بونوف، بی پی، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2003DPS....35.1418M&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format= &quot;مریخ اُتے میتھین دی تلاش دے لئی دی جانے والی اک حساس چھان بین&quot;](صرف خلاصہ)۔ امریکن ایسٹرو نومیکل سوسائٹی، ڈی پی ایس اجلاس نمبر #35، #14۔&lt;/ref&gt; میتھین دی وجہ توں حیات دی موجودگی دا عندیہ ملدا اے پر ایہ کسے ارضی کیمیائی عمل، آتش فشانی عمل جاں حر حرکی سرگرمی دے نتیجے وچ وی پیدا ہو سکدی اے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مریخ دی میتھین دی فہم (جون 2008ء) |url=http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=2765&amp;mode=thread&amp;order=0&amp;thold=0 |access-date=2019-01-13 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=2765&amp;mode=thread&amp;order=0&amp;thold=0 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

کرۂ فضائی وچ کافی دھول موجود اے، جس دی وجہ توں مریخی آسمان دا رنگ سطح توں ہلکا بھورا جاں سرخی مائل نارنجی لگدا اے؛ مریخی کھوجی جہان گرد توں حاصل ہونے والی اطلاعات دسدیاں نیں   کہ لگ بھگ 1.5 مائیکرو میٹر دے دھول دے ذرّات فضا وچ کھڑے رہندے نیں  ۔&lt;ref&gt;لیمون و ہور، [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2004Sci...306.1753L&amp;db_key=AST&amp;data_type=HTML&amp;format=&amp;high=439c7b95b425777 &quot;مریخی کھوجی جہان گرد توں حاصل کردہ کرۂ فضائی دے تصویری نتیجے: اسپرٹ تے آپرچونیٹی&quot;]&lt;/ref&gt;

16 دسمبر [[2014ء]] نوں   ناسا نے سیارہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ میتھین دی مقدار وچ غیر معمولی اضافہ تے اس دے بعد کمی دا سراغ لایا۔ نامیاتی مادّےآں دا سراغ اس سفوف وچ ملیا اے جو کیوریوسٹی جہان گرد نے چٹان نوں   کھود کر حاصل کیتا۔ ڈیوٹیریئم توں لے کر ہائیڈروجن تک دے نسبتی مطالعہ دی بنیاد اُتے مریخ دے گیل شہابی گڑھے وچ موجود زیادہ تر پانی دے بارے وچ ایہ معلوم ہویا اے کہ ایہ قدیمی دور وچ ای شہابی گڑھے دی جھیلاں دے فرش بننے توں پہلے ای ضائع ہو گیا ہوۓ گا؛ اس دے بعد باقی ماندہ پانی نے ضائع ہونا جاری رکھیا ہوۓ گا۔&lt;ref&gt;ویبسٹر، گاں؛ جونز، نینسی نیل؛ براؤن، ڈیوائینی (16 دسمبر 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-432 &quot;ناسا جہان گرد نے مریخ اُتے سرگرم تے قدیم نامیاندی کیمیائی مادّوں نوں   پایا&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;چانگ، کینتھ (16 دسمبر 2014ء)۔[http://www.nytimes.com/2014/12/17/science/a-new-clue-in-the-search-for-life-on-mars.html اک عظیم لمحہ : جہان گرد نے شاید اس دا سراغ لگیا لیا کہ مریخ حیات نوں   پال سکدا اے&quot;۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مہافی، پی آر؛ و ہور (16 دسمبر 2014ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/early/2014/12/15/science.1260291 &quot; مریخ دا کرۂ فضائی – مریخ اُتے ڈی/ایچ ہیس پیرین معدنی مٹی دے ارتقا وچ پائے جانے والے نقش پا&quot;]۔ سائنس 347: 412–414۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Sci...347..412M 2015Sci۔۔۔347۔۔412M] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1260291 10۔1126/science۔1260291]۔ اخذ کردہ 16 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;

18 مارچ 2015ء ناسا نے اک ایسی قطبی روشنی دے بارے وچ اطلاع دی جس نوں   حالے تک ٹھیک طریقے توں سمجھیا نئيں گیا اے اس دے علاوہ کرۂ فضائی وچ اک ناقابل توجیہ دھول دے طوفان دی وی اطلاع پائی گئی اے۔ &lt;ref&gt;براؤن، ڈیوائینی؛ نیل -جونز، نینسی؛ اسٹیجر والڈ، بل؛ اسکوئیٹ، جم (18 مارچ 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars &quot;ریلیز 15-045 ناسا دے خلائی جہاز نے مریخ اُتے پراسرار قطبی روشنیاں تے دھول دے بادل دیکھے نیں  &quot;۔] اخذ کردہ 18 مارچ 2015ء۔&lt;/ref&gt;

4 اپریل 2015ء نوں   ناسا نے اک تحقیق دی اطلاع دی جس دی بنیاد کیوریوسٹی جہان گرد اُتے لگے مریخ اُتے نمونے دے تجزیاتی آلے دی سی، اس نے مریخی کرۂ فضائی وچ زینون تے آرگان دے ہم جاؤں دا استعمال کر کے اس دی پیمائش کیتی۔ نتیجے توں معلوم ہویا کہ مریخ دی ابتدائی تریخ وچ کرۂ فضائی دا زیاں کافی شدید سی تے ایہ بات زمین اُتے پائے جانے والے کچھ مریخی شہابیاں دے ماحولیاتی نقش پا توں وی میل کھاندی اے۔&lt;ref&gt;براؤن، ڈیوائینی؛ نیل -جونز، نینسی (31 مارچ 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press/2015/march/curiosity-sniffs-out-history-of-martian-atmosphere/ &quot;ریلیز 15-055 کیوریوسٹی نے مریخ دے کرۂ فضائی دی تریخ دی سن گن لی&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ 4 اپریل 2015ء۔&lt;/ref&gt;

5 نومبر 2015ء نوں   ناسا دے سائنس داناں نے مریخ دے گرد چکر لگانے والے ماوین مدار گرد توں حاصل کردہ اطلاعات دی بنیاد اُتے اطلاع دتی کہ لنگھے برساں وچ مریخ دی کرۂ فضائی نوں   اتارنے دی ذمہ دار شمسی ہواواں نیں  ۔&lt;ref&gt;چانگ، کینتھ (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.nytimes.com/2015/11/06/science/space/mars-atmosphere-stripped-away-by-solar-storms-nasa-says.html &quot;شمسی طوفان مریخ توں ہویا نوں   اتار رہے نیں  &quot;]، ناسا کہتی اے&quot;۔ نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ نومبر 5،2015ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;اسٹاف (نومبر 5،2015ء)۔ [https://www.youtube.com/watch?v=Y4vVFetfSF8 &quot;ویڈیو (51:58) – ماون مریخ دے کرۂ فضائی دے ضائع ہونے دی پیمائش کر رہیا اے&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ نومبر 5، 2015ء۔&lt;/ref&gt;

== ساخت  ==

{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;float:left; margin-left:20px&quot;
|+ کرۂ فضائی دا دباؤ 
! scope=&quot;col&quot; | مقام 
! scope=&quot;col&quot; | دباؤ 
|-
! scope=&quot;row&quot; | اولمپس مونس دی چوٹی 
| {{Convert|0.03|kPa|sp=us|lk=on}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | مریخ دا اوسط
| {{Convert|0.6|kPa|sp=us}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | ہیلس پلانیشیا دی تہ 
| {{Convert|1.16|kPa|sp=us}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | آرمسٹرانگ دی حد
| {{Convert|6.25|kPa|sp=us}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[ماؤنٹ ایورسٹ]] دی چوٹی&lt;ref&gt;ویسٹ، جان بی (1 مارچ 1999ء)۔ [http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full &quot; ماؤنٹ۔ ایورسٹ اُتے ہوائی دباؤ دی پیمائش: نویں اعداد و شمار تے فعلیاندی اہمیت&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916034025/http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full |date=2017-09-16 }} Jap.physiology.org۔ اخذ کردہ 2012-05-15۔&lt;/ref&gt;
| {{Convert|33.7|kPa|sp=us}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | زمینی [[سطح سمندر]]
| {{Convert|101.3|kPa|sp=us}}
|-
|}
مریخ دا کرۂ فضائی مندرجہ ذیل تہاں اُتے مشتمل اے:
* باہری کرۂ : عام طور اُتے اس دی شروعات 200 کلومیٹر جاں اس توں زیادہ دی اونچائی اُتے ہُندی اے، ایہ اوہ علاقہ اے جتھے کرۂ فضائی دا آخری لچھا خلاء دے جوف توں جا ملدا اے۔ اس دے ختم ہونے دی کوئی واضح سرحد نئيں اے، بس ایہ شمع دی لوح وانگ ختم ہو جاندی اے۔ 
* بالائی کرۂ جاں کرۂ حرارت: اک ایسا علاقہ جس دا درجہ حرارت کافی زیادہ ہُندا اے، جس دی وجہ سورج دی گرمی ہُندی اے۔ کرۂ فضائی دی گیساں اس طرح دے ارض البلد اُتے اک دوسرے توں الگ ہونا شروع ہو جاندی نیں  ، اوہ ایتھے اُتے نچلے کرۂ فضائی اُتے پانے جانے والی گیساں دے ملغوبے وانگ نہیں ہندیاں۔
* وسطی کرۂ : اوہ علاقے جتھے اُتے مریخ دے چشماں دی دھاراں بہتی نیں  ۔
* نچلا کرۂ: نسبتاً گرم علاقہ جو ہوا وچ موجود تے زمین توں آندی ہوئی دھول توں متاثر ہُندا اے۔ 
ایتھے اُتے اک پیچیدہ روانی کرہ وی اے،&lt;ref&gt;[http://sci.esa.int/mars-express/51056-new-views-of-the-martian-ionosphere/ ای ایس اے – مریخی روانی کرہ توں متعلق نویں افکار]&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ جنوبی قطب دے اُتے موسمی اوزون دی تہ وی ہُندی اے۔&lt;ref&gt;[http://sci.esa.int/mars-express/52881-a-seasonal-ozone-layer-over-the-martian-south-pole/ ای ایس اے –مریخ دے جنوبی کرہ دے اُتے اک موسمی اوزون دی تہ]&lt;/ref&gt; ماوین خلائی جہاز نے 2015ء وچ پتا لایا کہ تعدیلہ گیساں تے برق پاراں دی کمیت وچ خاصی تہاں والی ساخت موجود اے۔&lt;ref&gt;مہافی، پی آر؛ بینا، ایم؛ ایلروڈ، ایم؛ بوغر، ایس ڈبلیو (2015ء)۔ جکوسکی، بی، ایڈیشن۔ [http://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2015/pdf/1981.pdf بالائی مریخ دے کرۂ فضائی دی ابتدائی بناوٹ، ساخت تے اساں   جاؤں دی پیمائش بذریعہ ماوین دے آلہ تعدیلہ گیس تے برق پاراں دا کمیندی طیف پیما (این جی آئی ایم ایس)۔] (پی ڈی ایف)۔ 46واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس۔&lt;/ref&gt;

== زمین توں کیتے جانے والے مشاہدات تے پیمائش  ==
[[تصویر:Venus-Mars-Earth-Atmosphere.svg|thumb|زہرہ، مریخ تے زمین دے کرۂ فضائی دی بناوٹ دا موازنہ۔]]
1864ء وچ ولیم رٹر ڈویز نے مشاہدہ کیتا &quot; کہ سیارے دی گلابی رنگت اس دے کسے خاص کرۂ فضائی دی وجہ توں نئيں ظاہر ہُندی تے اس بات دی مکمل تصدیق ایسے ہُندے ہوئے لگتی اے کہ گلابی جاں سرخی مائل رنگت ہمیشہ مرکز دے قریب گہری ہُندی اے، جتھے اُتے کرۂ فضائی سب توں زیادہ مہین اے۔&quot;&lt;ref&gt;ڈاؤز، ڈبلیوآر (1865ء)۔&quot; 1864ء وچ مریخ دا اس وقت کیتا جانے والا طبیعی مشاہدہ جدوں زمین سورج تے اس دے درمیان سی&quot;۔ ایسٹرو نامیکل رجسٹر۔&lt;/ref&gt; 1860ء تے 1870ء دی دہائی&lt;ref&gt;کمپبل، ڈبلیوڈبلیو (1894ء)۔&quot; مریخ اُتے کرۂ فضائی توں متعلق&quot;۔ ایسٹرونامیکل سوسائٹی آف پیسفک دا شایع کردہ 6: 273۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1894PASP....6..273C 1894PAS P۔۔۔6۔۔273 C] doi:[https://dx.doi.org/10.1086/120876 10۔1086/120876]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;جینسن، ہوگنز، سیچی، ووجل تے ماؤنڈر&lt;/ref&gt; وچ طیفی پیما توں کیتے جانے والے مشاہداں توں کئی لوک ایہ سوچنے لگے کہ مریخ دا کرۂ فضائی زمین توں مشابہ اے۔ 1894ء وچ ولیم والس کمپبل دے طیفی تجزیے تے دوسرے مشاہدات توں مریخ چاند دے مشابہ لگیا، جس دا کوئی قابل ذکر کرۂ فضائی نئيں اے۔

1926ء وچ لک رصدگاہ وچ کیتے جانے والے ولیم ہیمونڈ رائٹ دے عکاسانہ مشاہدات دی مدد توں ڈونلڈ ہووارڈ مینزل نے مریخ دے ماحول دے مقداری ثبوت دریافت کیتے۔&lt;ref&gt;رائٹ، ڈبلیو ایچ (1925ء)۔&quot;روشنی دے مختلف رنگاں توں بنائی گئی مریخ دی تصویراں&quot;۔ لک آبزر ویٹری بلیٹن۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مینزل، ڈی ایچ (1926ء)۔&quot;مریخ دا ماحول&quot;۔ ایسٹرو فزیکل جریدہ 61: 48۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/1926ApJ....63...48M 1926Ap J۔۔۔63۔۔۔48M] doi:[https://dx.doi.org/10.1086/142949 10۔1086/142949]۔&lt;/ref&gt;

== موازنہ  ==
[[تصویر:PIA16460_Mars_Atmosphere_Gases_20121102.svg|دائیں|thumb|150x150px|مریخ پر سب  سے زیادہ فرا واں گیسیں ]]

=== کاربن ڈائی آکسائڈ ===
مریخ دے کرۂ فضائی دا اہم جز کاربن ڈائی آکسائڈ95.9 فیصد دے نال اے۔ نصف کرۂ دی سردی وچ ہر قطب مسلسل تاریکی وچ ڈوبا رہندا اے تے سطح اس قدر ٹھنڈی ہو جاندی اے کہ لگ بھگ 25 فیصد تک ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائڈ قطبی ٹوپی اُتے مرتکز ہو کر ٹھوس کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف بن جاندی اے۔ جدوں گرمیاں وچ قطب اُتے سورج دی روشنی پڑتی اے، تو کاربن ڈائی آکسائڈ دی برف عمل تصعید توں گزر کر واپس کرۂ فضائی وچ داخل ہو جاندی اے۔ اس عمل دی وجہ توں کرۂ فضائی دے دباؤ وچ تے مریخی قطبین دے قریب کرۂ فضائی دی ساخت وچ زبردست سالانہ تغیر ہُندا اے۔

=== آرگون ===
[[فائل:PIA16818-MarsCuriosityRover-Argon-AtmosphericLoss.png|left|thumb|150x150px|آرگون دے اساں   جا دی نسبت مریخ دے کرۂ فضائی دے ضائع ہونے نقش پا نیں  ۔ &lt;ref&gt;ویبسٹر، گاں (8 اپریل 2013ء)۔[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1461 &quot;مریخی باقی بچا ہو کرۂ فضائی ہن وی سرگرم اے&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ 9 اپریل 2013ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وال، مائیک (8 اپریل 2013ء)۔[http://www.space.com/20560-mars-atmosphere-lost-curiosity-rover.html &quot;مریخ دا زیادہ تر کرۂ فضائی خلاء وچ کھو گیا اے&quot;۔] Space.com۔ اخذ کردہ 9 اپریل 2013ء۔&lt;/ref&gt;]]
نظام شمسی وچ پائے جانے والے دوسرے سیاراں دے کرۂ فضائی دے مقابلے وچ مریخ دا کرۂ فضائی تعدیلہ گیساں بالخصوص آرگان گیس توں لبریز اے۔ کاربن ڈائی آکسائڈ دے برعکس، کرۂ فضائی وچ موجود آرگان تکثیف نئيں ہُندی، لہذا مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود آرگان دی کل مقدار مستقل ای رہتی اے۔ پر کسے وی خاص جگہ اُتے نسبتی ارتکاز بدل سکدا اے کیونجے کاربن ڈائی آکسائڈ کرۂ فضائی وچ اندر باہر ہُندی رہتی اے۔ حالیہ سیارچاں توں حاصل ہونے والی اطلاعات توں معلوم ہویا اے ہ جنوبی قطب اُتے خزاں دے موسم دے دوران کرۂ فضائی وچ موجود آرگان وچ اضافہ ہُندا اے جو آنے والے موسم بہار وچ منتشر ہو جاندا اے۔  &lt;ref&gt;فارگوٹ، فرانکوئس۔[http://www-mars.lmd.jussieu.fr/mars/publi/forget_science2004.pdf &quot;مریخ دے قطبین اُتے اجنبی موسم&quot;] (پی ڈی ایف)۔ سائنس۔ اخذ کردہ 25 فروری 2007ء۔&lt;/ref&gt;

=== پانی ===
{{Main|مریخ پر پانی}}
مریخی کرۂ فضائی دی کچھ چیزاں کافی مختلف ہُندی نیں  ۔ مریخی گرمیاں دے دوران جدوں کاربن ڈائی آکسائڈ عمل تصعید توں گزر کر جدوں واپس کرۂ فضائی وچ جاندا اے، تو اوہ اپنے پیچھے پانی دے سراغ چھڈ دیتی اے۔ موسمی ہوائاں قطبین اُتے 400 کلومیٹر فی گھنٹہ دی رفتار توں چلتی نیں   جس دی وجہ توں وڈی مقدار وچ دھول تے پانی دے بخارات اوتھے توں لے کر زمین وانگکی دھند و وڈے لچھے دار بادل بنا دیتی اے۔ پانی دی برف دے بادلاں دی تصویراں آپرچونیٹی جہان گرد نے 2004ء وچ عکس بند دی نیں  ۔&lt;ref&gt;[http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html بادل] – دسمبر 13، 2004ء ناسا پریس ریلیز۔ یو آر ایل دی رسائی مارچ 17، 2006ء۔&lt;/ref&gt; ناسا دے سائنس دان جو فینکس مریخی مہم اُتے کم کر رہے نیں   انہاں نے 31جولائی 2008ء نوں   تصدیق دی کہ انہاں نے زیر زمین پانی دی برف نوں   مریخ دے شمالی قطبی علاقے وچ پایا اے۔

=== میتھین  ===
[[تصویر:PIA16463-MarsVolatiles-20121102.jpg|دائیں|thumb|250x250px|مریخ پر طیران پزیر گیسیں ]]
کچھ حصے فی ارب دی سطح اُتے میتھین دی مقدار دا وی سراغ لگیا اے، مریخ دے کرۂ فضائی وچ اس دی اطلاع سب توں پہلے ناسا دی گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر دی ٹیم نے 2003ء وچ دی۔&lt;ref&gt;نائی، رابرٹ (28 ستمبر 2004ء)۔ [http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/mars-methane-boosts-chances-for-life/ &quot;مریخ اُتے موجود میتھین نے حیات دے مواقع نوں   ودھیا دتا&quot;۔] اسکائی اینڈ ٹیلی اسکوپ۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014۔&lt;/ref&gt; مارچ 2004ء وچ مریخی کھوجی مدار گرد تے زمین اُتے لگی دوربیناں توں تن گروہاں دے کیتے گئے مشاہدات توں معلوم ہویا کہ کرۂ فضائی وچ میتھین دی موجودگی اک ارب دے دسواں حصّے تک دی سطح اُتے موجود اے۔&lt;ref&gt;کراسنوپول اسکایا، وی اے؛ میلارڈ، جے پی؛ او وین، ٹی سی (2004ء)۔&quot;مریخی ماحول وچ میتھین دا سراغ: حیات دا ثبوت؟۔ ایکارس 172 (2): 537–547۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..537K 2004Icar۔۔172۔۔537 K] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2004.07.004 10۔1016/j۔icarus۔2004۔07۔004]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;فورمیسانو، وی؛ اٹریا، ایس؛ انکریناز، ٹی؛ اگناٹیف، این؛ گررانا، ایم (2004ء)۔ &quot; مریخ دے ماحول وچ میتھین دا سراغ&quot;۔ سائنس 306 (5702): 1758–1761۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Sci...306.1758F 2004Sci۔۔۔306۔1758F] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1101732 10۔1126/science۔1101732]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15514118 15514118]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ای ایس اے پریس ریلیز۔ [http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html &quot;مریخ ایکسپریس نے مریخی ماحول وچ میتھین دی تصدیق کر دی&quot;۔] ای ایس اے۔ اوریجنل توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 24 فروری 2006ء۔ اخذ کردہ 17 مارچ 2006ء۔&lt;/ref&gt; 2003ء تے 2006ء دے دوران کیتے جانے والے مشاہداں وچ فراوانی وچ وڈے تغیرات پائے گئے جس دی وجہ توں لگتا اے کہ میتھین مقامی طور اُتے مرتکز اے تے ہو سکدا اے کہ موسمی وی ہو۔

مریخ اُتے پائی جانے والی میتھین سورج دی بالائے بنفشی شعاعاں تے دوسری گیساں توں ہونے والے کیمیائی تعاملات دی وجہ توں تیزی توں ٹٹ جائے گی، پر فضا وچ اس دی برابر موجودگی دا مطلب ایہ اے کہ کوئی ایسا ماخذ ضرور موجود اے جو اس گیس نوں   دوبارہ توں بھر دیتا اے۔ فی الوقت موجود روشنی توں کیتی گئی کیمیائی تبدیلی دے نمونے خود توں میتھین دی سطح وچ ہونے والے اتنے تیز تغیرات نوں   بیان نئيں کر سکدے۔&lt;ref&gt;ارق ہارٹ، جیمز (5 اگست 2009ء)۔[http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2009/August/05080903.asp &quot;مریخی میتھین نے اصول توڑ ڈالے&quot;۔] رائل سوسائٹی آف کیمسٹری۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;برنس، جوڈتھ (5 اگست 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm &quot;مریخی میتھین دا راز تے وی گہرا ہو گیا&quot;۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt; ایہ قیاس پیش کیتا گیا اے کہ کرۂ فضا وچ میتھین مریخ وچ داخل ہونے والے شہابیاں دی وجہ توں شامل ہو جاندی ہوگی۔&lt;ref&gt;کیپلر، فرینک؛ ویگانو، آئیون؛ میک لیوڈ، اینڈی؛ اوٹ، الرچ؛ فروچٹل، ماریون؛ راک مین، تھامس (جون 2012ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature11203.html &quot;بالائے بنفشی اشعاع شہابیاں تے مریخی ماحول توں میتھین دے اخراج دا سبب&quot;۔] نیچر 486 (7401): 93–6۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012Natur.486...93K 2012Natur۔486۔۔۔93 K] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature11203 10۔1038/nature11203]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22678286 22678286]۔ اخذ کردہ 8 جون 2012ء۔ آن لائن اشاعت بروز 30 مئی 2012ء&lt;/ref&gt; پر امپیریل کالج لندن دے محققین نے دریافت کیتا کہ اس طرح توں میتھین دے نکلنے دی مقدار انتہائی کم اے جو گیس دی موجود سطح نوں   قائم نئيں رکھ سکدی۔&lt;ref&gt;کورٹ، رچرڈ؛ سیفٹن، مارک (8 دسمبر 2009ء)۔ [http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_8-12-2009-10-5-57#fni-2 &quot;مریخ اُتے حیات دے قیاس نوں   میتھین دی تحقیق توں مضبوطی ملی اے&quot;۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804220302/http://www3.imperial.ac.uk/newsandeventspggrp/imperialcollege/newssummary/news_8-12-2009-10-5-57#fni-2 |date=2017-08-04 }} امپیریل کالج لندن۔ اخذ کردہ 9 دسمبر 2009ء۔&lt;/ref&gt;

تحقیق دے مطابق میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ زیادہ توں زیادہ زمینی 4 برس تے کم توں کم زمین 0.6 برس تک دا ہو سکدا اے۔&lt;ref&gt;موما، مائیکل جے؛ و ہور (10 فروری 2009ء)۔[http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf &quot;مریخ اُتے شمالی گرمیاں وچ میتھین دا زبردست اخراج 2003ء&quot;] (پی ڈی ایف)۔ سائنس 323 (5917): pp۔ 1041–1045۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Sci...323.1041M 2009Sci۔۔۔323۔1041M] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1165243 10۔1126/science۔1165243]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19150811 19150811]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;فرینک، لیفورے؛ فارگیٹ، فرانکویس (6 اگست 2009ء)۔ [http://www.nature.com/nature/journal/v460/n7256/abs/nature08228.html &quot;معلوم ماحولیاندی کیمیا و طبیعیات مریخ اُتے میتھین وچ مشاہداندی تغیر دی توجیہ پیش کرنے وچ ناکام&quot;۔] نیچر 460 (7256): 720–723۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Natur.460..720L 2009Natur۔460۔۔720L] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature08228 10۔1038/nature08228]۔ پی آئی ایم ڈی [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19661912 19661912]۔ اخذ کردہ 23 اکتوبر 2009ء۔&lt;/ref&gt; ایہ دورانیہ فضائی چکر توں پورے سیارے اُتے میتھین دی غیر یکساں مقدار دا مشاہدہ کرنے دے لئی انتہائی کم اے۔ کسے وی طرح توں میتھین دے تباہ ہونے دا دورانیہ اس پیمانے (لگ بھگ 350 برس)توں کہاں کم اے جو روشنی توں ہوئی کیمیائی تبدیلی (بالائے بنفشی اشعاع) کردتی اے۔ میتھین گیس دا اس قدر تیزی رفتاری توں تباہ ہونے (جاں ڈوبنے) دا مطلب بتاندا اے کہ کوئی دوسرا عمل مریخ توں کرۂ فضائی توں میتھین دے نکالنے وچ کار فرما اے تے ایہ عمل روشنی توں میتھین نوں   تباہ کرنے توں 100 تا 600 گنا تک زیادہ کارگر اے۔ ناقابل توجیہ ایہ تباہ کن شرح دوبارہ توں بھرنے والے کسے بوہت ای سرگرم ماخذ دے بارے وچ وی بتاندی اے۔&lt;ref&gt;برنس، جوڈتھ (5 اگست 2009ء)۔ [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm &quot;مریخی میتھین دا اسرار تے گہرا ہو گیا&quot;۔] بی بی سی نیوز۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20090806100554/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8186314.stm دستاویزات] بروز 6 اگست 2009ء۔ اخذ کردہ 7 اگست 2009ء۔&lt;/ref&gt; 2014ء وچ ایہ اخذ کیتا گیا کہ میتھین نوں   اس تیزی توں غرق کرنے والی چیز ماحولیاندی تکسید توں ماوراء اے۔&lt;ref&gt;اوکی، شوهی؛ گورانا، مارکو؛ کسابا، یاسوماسا؛ ناکاگاوا، ہیرومو؛ سندونی، گسپے (1 جنوری 2015ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103514005004 &quot; مریخ ایکسپریس اُتے لگے ہوئے آلے پلانٹری فورئر طیف پیما توں مریخی ماحول وچ ہائیڈروجن پیرا آکسائیڈ دی تلاش &quot;۔] ایکارس 245: 177–183۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Icar..245..177A 2015Icar۔۔245۔۔177 A] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2014.09.034 10۔1016/j۔icarus۔2014۔09۔034]۔ اخذ کردہ 2015-04-15۔&lt;/ref&gt; اک امکان ایہ اے کہ ہو سکدا اے کہ میتھین استعمال ای نہ ہُندی ہو بلکہ ایہ موسمی طور اُتے مشبک شرح توں مرتکز تے تبخیر ہُندی ہو۔&lt;ref&gt;زہنلی، کیون؛ فریڈمین، رچرڈ؛ کیٹلنگ، ڈیوڈ (2010ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/2456.pdf &quot;کیندا مریخ اُتے میتھین اے؟ - 41واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس&quot;](پی ڈی ایف)۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2010ء۔&lt;/ref&gt; اک امکان ایہ وی اے کہ میتھین لرزتی سطحی کوارٹز تے زبر جد دے نال متعامل ہو Si–CH3کا شریک گرفتی بند بناندی ہو۔&lt;ref&gt;جینسن، سوینڈ جے کناک؛ سکبسٹڈ، جورجن؛ جکوبسن، ہانس جے؛ کیٹ، انجی ایل ٹین؛ گن لوسن، ہرالڈ ور پی؛ مریسن، جوناتھن پی؛ فنسٹر، کائی؛ بیک، ایبی؛ ایور سن، جینس جے؛ کونڈرپ، جینس سی؛ نورنبرگ، اُتے (2014ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103514001626 &quot;مریخ اُتے میتھین دے ڈوبنے دی جگہ؟ اس دا جواب چلنے والی ہویا وچ اڑھ گیا اے&quot;۔] ایکارس 236: 24–27۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2014Icar..236...24K 2014Icar۔۔236۔۔۔24] K doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2014.03.036 10۔1016/j۔icarus۔2014۔03۔036]۔ اخذ کردہ 2014-05-01۔&lt;/ref&gt;
[[تصویر:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|بائیں|thumb|350x350px|مریخ پر میتھین کے ممکنہ ماخذ اور غرقاب ]]
مریخ دی میتھین دے اہم ماخذ دے امید وار غیر حیاتیاندی عمل جداں کہ پانی تے چٹان دا کیمیائی عمل، پانی دا ریڈیائی تجزیہ تے آہنی چقماق دے بننے دا عمل وی ہو سکدے نیں   ایہ تمام کیمیائی عمل H2 پیدا کر دے نیں   جو بعد وچ میتھین تے دوسرے ہائیڈرو کاربن مادّوں نوں   بذریعہ فسچر ٹروپسچ تالیف وچ کاربن آکسیجن تے کاربن ڈائی آکسائڈ دے نال مل کر بنا سکدے نیں  ۔&lt;ref&gt;موما، مائیکل؛ و ہور (2010ء)۔[http://www.lpi.usra.edu/meetings/abscicon2010/pdf/5590.pdf &quot;مریخ دی فلکی حیاتیات: میتھین تے دوسری حیات پیدا کرنے والی گیساں تے زمین و مریخ اُتے بین مضامین دی متعلقہ تحقیق&quot;] (پی ڈی ایف)۔ فلکی حیاتیات سائنس کانفرنس 2010ء۔ ایسٹرو فزکس ڈیٹا سسٹم(گرین بیلٹ، ایم ڈی: گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر)۔ اخذ کردہ 24 جولائی 2010ء۔&lt;/ref&gt; ایہ وی معلوم اے کہ میتھین پانی، کاربن ڈائی آکسائڈ تے اس معدن زبرجد دے نال مل کر بن سکدی اے جو مریخ اُتے عام پایا جاندا اے۔&lt;ref&gt;اوزی، سی؛ شرما، ایم (2005ء)۔[http://www.agu.org/journals/gl/gl0510/2005GL022691/ &quot;کیندا زبرجد گیس وچ بدل جائے گی؟ مریخ اُتے سرپینٹینازیشن تے غیر حیاتیاندی میتھین دی پیداوار&quot;۔] جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 32 (10): L10203۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005GeoRL..3210203O 2005GeoRL۔3210203 O] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2005GL022691 10۔1029/2005GL022691]۔&lt;/ref&gt; اس کیمیائی عمل دے لئی درکار شرطاں (یعنی بلند درجہ حرارت تے دباؤ) سطح اُتے موجود نئيں اے، پر ایہ شرطاں قشر دے اندر پوری ہو سکدی نیں  ۔&lt;ref&gt;رینکن، پال (26 مارچ 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7966437.stm &quot;مریخ دے گنبد کیچڑ دے آتش فشاں ہو سکدے نیں  &quot;۔] بی بی سی نیوز۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20090329182832/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7966437.stm دستاویزات] بروز 29 مارچ 2009ء۔ اخذ کردہ 2 اپریل 2009ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://astrobiology.com/2015/06/team-finds-new-hope-for-life-in-martian-crust.html &quot;ٹیم نے مریخی قشر وچ حیات دے لئی نواں امید پائی&quot;۔] Astrobiology.com۔ ویسٹرن یونیورسٹی۔ جون 16، 2014ء۔&lt;/ref&gt; معدن دی اک ذیلی پیداوار سرپنٹیٹ بتاندی اے کہ ایہ عمل وقوع پزیر ہو رہیا اے۔ زمین اُتے اس تشبیہ بتاندی اے کہ اس طرح دی سرپنٹیٹ چٹاناں توں کم درجہ حرارت تے میتھین دا اخراج مریخ اُتے ممکن ہو سکدا اے۔&lt;ref&gt;ایٹیوپی، گسپے؛ ایہلمانک، بیتھانے ایل؛ شول، مارٹن۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103512001832 &quot;زمین اُتے موجود سرپینٹین چٹان توں کم درجہ حرارت تے میتھین دا اخراج: مریخ اُتے میتھین دی پیداوار دا اک ممکنہ امید وار&quot;۔] ایکارس 224: 276–285۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..224..276E 2013Icar۔۔224۔۔276 E] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.05.009 10۔1016/j۔icarus۔2012۔05۔009]۔ اخذ کردہ 8 جون 2012ء۔ آن لائن 14 مئی 2012ء&lt;/ref&gt; اک دوسرا ممکن ارضی طبیعیاندی ذریعہ مشبک آبید وی ہو سکدا اے۔&lt;ref&gt;تھامس، کیرولن؛ و ہور (جنوری 2009ء)۔[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&amp;_udi=B6V6T-4TPHRT5-2&amp;_user=10&amp;_rdoc=1&amp;_fmt=&amp;_orig=search&amp;_sort=d&amp;_docanchor=&amp;view=c&amp;_acct=C000050221&amp;_version=1&amp;_urlVersion=0&amp;_userid=10&amp;md5=e64bf861e4ef71f5336823d5dc1b9e12 &quot;مریخی زیر زمین مشبک آبید وچ پھنسی ہوئی میتھین وچ تغیر&quot;۔] پلانٹری اینڈ اسپیس سائنس 57 (1): 42–47۔ arXiv:[https://arxiv.org/abs/0810.4359 0810۔4359]۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2009P&amp;SS...57...42T 2009P&amp;SS۔۔57۔۔۔42 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.pss.2008.10.003 10۔1016/j۔pss۔2008۔10۔003]۔ اخذ کردہ 2 اگست 2009ء۔&lt;/ref&gt; ابتدائی مریخ دے ٹھنڈے ماحول نوں   قیاس کر دے ہوئے، اک برفیلا کرہ اس طرح دی میتھین نوں   گہرائی وچ مستحکم مشبک دی صورت وچ قید کر سکدا اے جو اج کل وقتاً فوقتاً اوتھے توں نکلتی رہتی ہو۔&lt;ref&gt;لاسو، جیریمی؛ کوئزنیل، یوان؛ لنگلیس، بینوئٹ؛ چاسیفئیر، ایرک (1 نومبر 2015ء)۔ [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103515003012 &quot;ابتدائی برفیلے کرہ دی میتھین نوں   ذخیرہ کرنے دی قابلیت&quot;۔] ایکارس 260: 205–214۔ doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2015.07.010 10۔1016/j۔icarus۔2015۔07۔010]۔ اخذ کردہ 2015-09-18۔&lt;/ref&gt;

میکسیکن سائنس داناں دے گروہ نے تالیف کیتے ہوئے مریخ دے ماحول وچ پلازما دے تجربات کیتے جس توں انھاں نے پتا لایا کہ میتھین دی بوچھاڑاں اس وقت پیدا ہُندی نیں   جدوں خارج ہونے والا مادّہ پانی توں متعامل ہُندا اے۔ اک ممکنہ خارج ہونے والے مادّہ دا ماخذ ریت دے طوفان تے دھول دے بگولاں دے دھول دے ذرّات دی برق کاری ہو سکدی اے۔ برف کھادی جاں زیر سطح اُتے پائی جا سکدی اے۔ برقی اخراج گیسی کاربن ڈائی آکسائڈ نوں   آئن زدہ کر دیتی اے تے پانی دے سالمات تے انہاں دی ذیلی پیداوار دے نال مل کر میتھین بناندے نیں۔ ایہ نتیجے بتاندے نیں کہ مریخ دے کرۂ فضائی وچ برف دے نمونے اُتے ضربی برقی اخراج لگ بھگ میتھین دے 1.41 ×1016 سالمات فی جول اطلاقی توانائی دے پیدا کردا اے۔&lt;ref&gt;http://www.universetoday.com/97280/could-dust-devils-create-methane-in-mars-atmosphere/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;روبلڈو مارٹینز، اے؛ سوبرال، ایچ؛ روز-میزا، اے (2012ء)۔&quot;مریخ اُتے میتھین دا ممکنہ ماخذ برقی اخراج: تجربہ گاہ نقل&quot;۔ جیوفز۔ ریز۔ لیٹ۔ 39: L17202۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012GeoRL..3917202R 2012GeoRL۔3917202R] doi:[https://dx.doi.org/10.1029/2012gl053255 10۔1029/2012gl053255]۔&lt;/ref&gt;

زندہ خرد اجسام جداں کہ میتھانوجنس وی دوسرے ممکنہ ذرائع ہو سکدے نیں   پر مریخ اُتے اس طرح دے جانداراں دی موجودگی دا کوئی ثبوت نئيں ملیا اے۔ زمین دے سمندراں وچ، حیاتیاندی میتھین دی پیداوار دے نال ایتھین وی پیدا ہُندی اے، جدونکہ آتش فشانی میتھین دے نال سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہُندی اے۔&lt;ref&gt;ڈوک سائی، رک (جولائی 2011ء)۔[http://findarticles.com/p/articles/mi_go2133/is_201107/ai_n57807843/ &quot;مریخ دی کیمیائی مہم&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125010132/http://findarticles.com/p/articles/mi_go2133/is_201107/ai_n57807843/ |date=2011-11-25 }}۔ سی بی ایس اخذ کردہ 5 اگست 2011ء۔&lt;/ref&gt; مریخ دے کرۂ فضائی وچ موجود گھٹ گیساں اُتے دی جانے والی کئی تحقیقاں وچ مریخی کرۂ فضائی وچ کسے وی قسم دے سلفر ڈائی آکسائڈ موجود ہونے دے ثبوت نئيں ملے نیں  ، جس دی وجہ توں آتش فشاں میتھین نوں   پیدا کرنے دے ذمہ دار نئيں لگتے۔&lt;ref&gt;کراس نوپولسکی، ولادیمیر اے (2012ء)۔&quot;میتھین دی تلاش تے ایتھین تے SO2 دی اوپری حد&quot;۔ ایکارس 217: 144–152۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2012Icar..217..144K 2012Icar۔۔217۔۔144] K doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2011.10.019 10۔1016/j۔icarus۔2011۔10۔019]۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;انکریناز، ٹی؛ گریٹ ہاؤس، ٹی دے ؛ رچٹر، ایم جے؛ لاسی، جے ایچ؛ فوچٹ، ٹی؛ بزارڈ، بی؛ لیفورے، ایف؛ فارگیٹ، ایف؛ اٹریا، ایس دے (2011ء)۔&quot;مریخ وچ پائی جانے والی SO2 دی اک کڑی اوپری حد&quot;۔ اے اینڈ اے 530: 37۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2011A&amp;A...530A..37E 2011A&amp;A۔۔530 A۔37 E] doi:[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201116820 10۔1051/0004-6361/201116820]۔&lt;/ref&gt;

2011ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے اعلیٰ درجہ دی زیراں سرخ اشعاع دی طیف بینی زمینی دوربین توں کرکے مریخ اُتے گھٹ نوع (بشمول میتھین) دی اطلاع دی جس وچ انھاں میتھین دی اوپری حد فی ارب 7 حصّے، ایتھین فی ارب 0.2 حصّے، میتھانول فی ارب 19 حصّے تے دوسرے H2CO, C2H2, C2H4, N2O, NH3, HCN, CH3Cl, HCl, HO2 –تمام فی ارب دی سطح دی حد اُتے پائے گئے۔ ایہ اعداد و شمار چھ مہینے دے عرصے دے دوران حاصل کیتے گئے سن تے مریخ دے مختلف علاقاں وچ مختلف موسماں دے درمیان لئی سن، جس توں معلوم چلدا اے کہ اگر نامیاندی مرکبات فضا وچ خارج ہُندے نیں   تو اس طرح دے واقعات حد درجہ نایاب جاں عصر حاضر وچ وجود ای نئيں رکھدے ہون گے، ایہ بات کچھ نوع دی حیات دا دورانیہ نوں   مد نظر رکھدے ہوئے کہی جا سکدی اے۔&lt;ref&gt;ولانیوا، جی ایل؛ موما، ایم جے؛ نوواک، آر ای؛ رادیوا، وائی ایل؛ کوفل، ایچ یو؛ اسمیٹی، اے؛ ٹوکناگا، اے؛ خیاط، اے؛ انکریناز، ٹی؛ ہارٹو، پی (2013ء)۔&quot;زمینی اعلیٰ درجہ دی زیراں سرخ اشعاع طیف پیما دا استعمال کرکے مریخ اُتے نامیاندی مرکبات دی حساس تلاش (CH4، CH3OH، H2CO، C2H6، C2H2، C2H4)، ہائیڈروپرآکسائل (HO2)، نائٹروجن مرکبات (N2O، NH3، HCN) تے کلورین دی نوع (HCl، CH3Cl)&quot;۔ ایکارس 223 (1): 11–27۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Icar..223...11V 2013Icar۔۔223۔۔۔11 V] doi:[https://dx.doi.org/10.1016/j.icarus.2012.11.013 10۔1016/j۔icarus۔2012۔11۔013]۔&lt;/ref&gt;
[[تصویر:PIA19087-MarsCuriosityRover-GaleCrater-MethaneChart-20141216.png|دائیں|thumb|300x300px|کیوریوسٹی  جہاں گرد سے مریخ کے کرۂ فضائی میں ناپی ہوئی میتھین]]
اگست 2012ء وچ کیوریوسٹی جہان گرد مریخ اُتے اترا۔ جہان گرد اُتے لگے آلات اس قابل سن کہ اوتھے اُتے موجود اجزاء دا انتہائی درستی دے نال تجزیہ کر سکاں، انہاں آلات دے استعمال توں میتھین دے مختلف اساں   جاؤں وچ وی فرق کیتا جا سکدا اے۔&lt;ref&gt;ٹینی بوم، ڈیوڈ (9 جون 2008ء)۔[https://web.archive.org/web/20080923195833/http://astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=2765&amp;mode=thread&amp;order=0&amp;thold=0 &quot;مریخ اُتے میتھین دی تلاش&quot;]۔ فلکی حیاتیات میگزین۔ [http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=2765&amp;mode=thread&amp;order=0&amp;thold=0 اوریجنل] توں حاصل کردہ دستاویزات بروز 23 ستمبر 2008ء۔ اخذ کردہ 8 اکتوبر 2008ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کیلون، وینڈی؛ و ہور (2007ء)۔[http://mepag.jpl.nasa.gov/reports/MSO_SAG2_Report_MEPAG_29may1.pdf &quot;مریخ سائنس مدار گرد (ایم ایس او) توں حاصل کردہ 2013ء دی رپورٹ – دوسری سائنسی تجزیہ دی جماعت&quot;](پی ڈی ایف)۔ مریخ کھوجی مہم تجزیہ جماعت (ایم ای پی اے جی)۔ صفحہ۔ 16۔ اخذ کردہ 9 نومبر 2009ء۔&lt;/ref&gt; کیوریوسٹی اُتے لگے ہوئے سر پزیر لیزر طیف پیما توں دی گئی2012ء وچ پہلی پیمائش توں معلوم ہویا کہ اوتھے اُتے میتھین اے ای نئيں جاں اترنے دی جگہ اُتے فی ارب وچوں صرف 5 حصّے ای میتھین دے نیں  ۔&lt;ref&gt;[http://www.ustream.tv/nasajpl &quot;مریخ کیورسٹی جہان گرد نیوزٹیلی کون -نومبر 2، 2012ء&quot;۔]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;کر، رچرڈ اے (2 نومبر 2012ء)۔ [http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/11/curiosity-finds-methane-on-mars-.html &quot;کیوریوسٹی نے مریخ اُتے میتھین نوں   تلاش کیتا جاں نئيں&quot;۔] سائنس(جریدہ)۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وال، مائیک (2 نومبر 2012ء)۔ [http://www.space.com/18333-mars-rover-curiosity-methane-measurements.html &quot;کیوریوسٹی جہان گرد نے مریخ اُتے حالے تک میتھین نوں   نئيں دیکھیا&quot;۔] Space.com۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;چانگ، کینتھ (2 نومبر 2012ء)۔[http://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html &quot;مریخ اُتے میتھین دی امید ناکام &quot;۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 3 نومبر 2012ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;مین، ایڈم (18 جولائی 2013ء)۔[http://www.wired.com/wiredscience/2013/07/curiosity-mars-atmosphere &quot;مریخ جہان گرد نے ماضی دی حیات دے بارے وچ چنگی جدونکہ حال دی حیات دے بارے وچ بری خبر دی&quot;۔] وائرڈ (میگزین)۔ اخذ کردہ 19 جولائی 2013ء۔&lt;/ref&gt; 2013ء وچ ناسا دے سائنس داناں نے فیر ایہ اطلاع دی کہ بنیادی خط توں اگے کسے وی قسم دے میتھین دا سراغ نئيں لگیا۔&lt;ref&gt;ویبسٹر، کرسٹوفر آر؛ مہافی، پال آر؛ اٹریا، سوشل دے ؛ فلیسچ، گریگوری جے؛ فارلے، کینتھ اے (19 ستمبر 2013ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/early/2013/09/18/science.1242902.abstract &quot;مریخ اُتے میتھین دی فراوانی دی اوپری تے نچلی حد&quot;۔] سائنس 342: 355–357۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Sci...342..355W 2013Sci۔۔۔342۔۔355W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1242902 10۔1126/science۔1242902]۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;چاؤ، ایڈرین (19 ستمبر 2013ء)۔[http://news.sciencemag.org/space/2013/09/mars-rover-finds-no-evidence-burps-and-farts &quot;مریخ جہان گرد نے ڈکار تے اخراج دے ثبوت پائے&quot;۔] سائنس (جریدہ)۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;چانگ، کینتھ (19 ستمبر2013ء)۔[http://www.nytimes.com/2013/09/20/science/space/mars-rover-comes-up-empty-in-search-for-methane.html &quot;مریخ جہان گرد نوں   میتھین دی تلاش وچ خالی ہتھ آنا پیتا&quot;۔] نیویارک ٹائمز۔ اخذ کردہ 19 ستمبر 2013ء۔&lt;/ref&gt; پر 2014ء وچ ناسا نے اطلاع دی کہ کیوریوسٹی جہان گرد نے2013ء دے اواخر تے 2014ء دے شروع وچ کرۂ فضائی وچ میتھین وچ اک دس گنا زیادہ اضافہ دیکھیا۔ اس دوران چار مرتبہ پیمائش کیتی گئی جس وچ معلوم ہویا کہ اس دورانیے وچ اوسط فی ارب وچ 7.2 حصہ اے یعنی مریخ وقتاً فوقتاً میتھین نوں   کسے نامعلوم ذرائع توں چھڈدا اے۔&lt;ref&gt;ویبسٹر، کرسٹوفر آر (23 جنوری 2015ء)۔[http://www.sciencemag.org/content/347/6220/415.short &quot;گیل شہابی گڑھے وچ مریخ دی میتھین دی تلاش و تغیر&quot;۔] سائنس 347 (6220): 415–417۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2015Sci...347..415W 2015Sci۔۔۔347۔۔415W] doi:[https://dx.doi.org/10.1126/science.1261713 10۔1126/science۔1261713]۔ اخذ کردہ 2015-04-15۔&lt;/ref&gt; اس توں پہلے تے بعد وچ لئی جانے والی پیمائشاں وچ ایہ سطح اس سطح دا اک بٹا دس حصہ سی۔

ہندوستانی مریخی جہان گرد مہم جو مریخ دے مدار وچ 24 ستمبر 2014ء نوں   داخل ہویا سی اس وچ اک فیبری پیروٹ تداخل پیما لگیا ہویا سی جس دا کم کرۂ فضائی وچ موجود میتھین نوں   کئی سطحاں اُتے فی ارب حصّہ ناپنا سی، اس نے منظم طریقے توں ستمبر 2015ء تک مواد نوں   جمع کیتا۔&lt;ref&gt;گوسوامی، جیتندرا ناتھ (2013ء)۔ [http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2013/pdf/2760.pdf ہندوستانی مریخ دی مہم] (پی ڈی ایف)۔ 44واں لونر اینڈ پلانٹری سائنس کانفرنس۔ اخذ کردہ 20 دسمبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;لکڈا والا، ایمیلی (4 مارچ 2015ء)۔ [http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2015/03040850-mars-orbiter-mission-methane.html &quot;مریخ مدار گرد مشن دا میتھین حساسیہ برائے مریخ اپنے کم وچ مصروف&quot;۔] پلانٹری سوسائٹی۔ اخذ کردہ 7 مارچ 2015ء۔&lt;/ref&gt; ایکزو مارس گیسی سراغ رساں جہان گرد نوں   چھڈنے دی منصوبہ بندی 2016ء وچ کیتی گئی اے جو نہ صرف مزید میتھین اُتے تحقیق کرے گا بلکہ اس دی بوسیدہ ہُندے وقت نکلنے والی ذیلی پیداوار جداں کہ فارمل ڈی ہائیڈ تے میتھانول دی چھان بین وی کرے گا۔&lt;ref&gt;رینکن، پال (9 جولائی 2009ء)۔[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8130393.stm &quot;ایجنسیاں نے مریخ ول پیش قدمی دا خاکہ بنا دتا&quot;۔] بی بی سی نیوز۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2009ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html &quot;ناسا مدار گرد مریخی میتھین دے ماخذ دی تلاش دے لئی 2016ء وچ جائے گا&quot;۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005142406/http://www.thaindian.com/newsportal/health/nasa-orbiter-to-hunt-for-source-of-martian-methane-in-2016_100163335.html |date=2018-10-05 }} تھائی انڈین نیوز۔ 6 مارچ 2009ء۔ اخذ کردہ 26 جولائی 2009ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://exploration.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=50371 انسائڈ ایکزو مارس – سہ ماہی نیوز لیٹر] (مئی 2012ء)&lt;/ref&gt;

=== سلفر ڈائی آکسائڈ  ===
کرۂ فضائی وچ موجود گندھک دے تیزاب دی موجودگی نوں   آتش فشاناں دی کارستانی سمجھیا جاندا اے۔ مریخ اُتے موجود میتھین دی موجودگی دے لمبے تنازع دی وجہ توں ایہ کافی دلچسپی دا باعث بن چکی اے۔ اگر مریخ اُتے موجود میتھین نوں   آتش فشاناں نے بنایا اے (جداں کہ ایہ زمین اُتے ہُندا اے) تو ساناں  سلفر ڈائی آکسائیڈ دی وڈی مقدار ملتی اے۔ مریخ اُتے سلفر ڈائی آکسائیڈ دی تلاش دے لئی بوہت ساری ٹیماں ناسا دی زیراں سرخ شعاعاں دی دوربین دا استعمال کر رہی نیں  ۔ اس طرح دی تحقیقاں وچ سلفر ڈائی آکسائیڈ دا سراغ نئيں ملیا، پر اوہ اس قابل ضرور ہو گئے کہ ماحولیاندی ارتکاز وچ 0.2 فی ارب حصے دی اوپری حد ضرور معلوم کر لی۔ مارچ 2013ء وچ ناسا گوڈارڈ اسپیس فلائٹ سینٹر اُتے اک سائنس داناں دی ٹیم نے راک نیسٹ (مریخ) دی مٹی دا نمونے دا تجزیہ کیوریوسٹی جہان گرد توں کیتا جس وچ انہاں S02 دا سراغ ملیا۔&lt;ref&gt;مک ایڈم، اے سی؛ فرانز، ایچ؛ آرچر، پی ڈی؛ فریسنٹ، سی؛ سوٹر، بی؛ گلوین، ڈی پی؛ ایجین بروڈی، جے ایل؛ بوور، ایچ؛ اسٹرن، جے؛ مہافی، پی آر؛ موریس، آر وی؛ منگ، ڈی ڈبلیو؛ ریمپ، ای؛ برونر، اے ای؛ اسٹیلی، اے؛ ناوارو-گونزالیز، آر؛ بش، ڈی ایل؛ بلیک، ڈی؛ رے، جے؛ گروٹزنگر، جے؛ ایم ایس ایل سائنس ٹیم۔ &quot;راک نیسٹ گیل شہابی گڑھے وچ مریخی مٹی دی معدنی گندھک دی اندرونی جھانک&quot;، قابل از ارتقائی گیس تجزیہ [http://adsabs.harvard.edu/abs/2013LPI....44.1751M]&lt;/ref&gt;

=== اوزون  ===
[[تصویر:Mars_rotation_simulation_december_2007.gif|بائیں|thumb|160x160px|مریخ کی محوری گردش جب وہ زمین مریخ اور سورج کے درمیان تھی۔دائرہ البرُوج اوپری طرف ہے۔]]
29 ستمبر 2013ء نوں   یورپین اسپیس ایجنسی نے اطلاع دی کہ خلائی جہاز توں حاصل کردہ اطلاعات دا کمپیوٹر نمونے توں کیتے گئے نویں موازنہ وچ معلوم ہویا کہ کس طرح توں سیاروی کرۂ فضائی دا چکر اوزون دی تہ نوں   مریخ دے جنوبی قطب دے اُتے سردیاں وچ بناندی اے۔ اوزون دا مریخ وچ سراغ لانا سب توں مشکل اس لئی اے کہ اس دا ارتکاز زمین دے مقابلے وچ عام طور اُتے 300 گنا کم ہُندا اے، ہرچند کہ اس وچ تغیر مقام و وقت دے نال ہُندا اے۔ مریخ ایکسپریس اُتے لگے ہوئے اک بالائے بنفشی طیف پیما - اسپائیکیم توں نچلے تا وسط ارض البلد اُتے اوزون دی دو مختلف تہاں دا معلوم ہویا۔ انہاں وچوں اک مستقل سطح دے قریب تہ 30 کلومیٹر دے ارض البلد دے نیچے اک الگ تہ جو صرف شمالی بہار تے موسم گرما وچ ہُندی اے تے 30 تا 60 کلومیٹر دے ارض البلد دے درمیان رہتی اے، جدونکہ اک دوسری الگ تہ جو 40 تا 60 کلومیٹر جنوبی قطب وچ موسم سردی وچ ہُندی اے جدونکہ اس جیسی کوئی تہ مریخ دے شمالی قطب وچ نئيں ہُندی۔ ایہ تیسری اوزون دی تہ 75 تے 50 ڈگری جنوب وچ یک لخت کمی نوں   ظاہر کردا اے۔ اسپائی کیم نے موسم سرما دے وسط وچ 50 کلومیٹر تک اوزون دی تہ وچ بتدریج اضافے دا سراغ لایا، اس دے بعد ایہ آہستہ آہستہ کم ہو کر بتدریج کم ارتکاز پزیر ہو گئی جدونکہ 35 کلومیٹر توں اُتے اس تہ دا سراغ نئيں ملدا۔ رپورٹ نوں   شایع کرنے والے سائنس دان سمجھتے نیں   کہ مشاہدہ ہونے والی قطبی اوزون دی تہ اسی کرۂ فضائی دے چکر دے نمونے دی جس نے مختلف آکسیجن دے اخراج نوں   پیدا کیتا جس دی شناخت قطبی رات وچ ہوئی سی تے جو زمین دے کرۂ فضائی وچ وی موجود ہُندی اے۔ ایہ چکر وڈے ہیڈلے خانے دی صورت لے لیندی اے جس وچ گرم ہویا اُتے اٹھتی اے تے بلند ارض البلد اُتے ڈوبنے تے ٹھنڈی ہونے توں پہلے جنوبی قطب ول سفر کردتی اے۔ مریخ دا مدار کافی بیضوی اے تے اس کامحوری جھکاؤ وی وڈا اے،جس دی وجہ توں زبردست موسمی تغیرات جنوبی تے شمالی نصف کرہ دے درمیان ہُندے نیں  ۔ مریخ دا درجہ حرارت وچ فرق کرۂ فضائی وچ موجود پانی دی مقدار اُتے اثر انداز ہُندی اے، کیونجے گرم ہویا زیادہ مرطوب ہُندی اے۔ اس طرح توں ایہ اوزون نوں   تباہ کرنے والی بنیادی ہائیڈروجن دی پیدوار اُتے اثر انداز ہُندی اے۔

== انسانی استعمال دا امکان  ==
مریخ دا کرۂ فضائی مریخ اُتے اترنے والی کسے وی جگہ اُتے معلوم وسائل دا جز ترکیبی اے۔ ایہ تجویز کیتا جاندا اے کہ مریخ دی انسان کھوج وچ مریخ دے کرۂ فضائی توں کاربن ڈائی آکسائیڈ لے کر مہم دی واپسی وچ استعمال ہونے والے ایندھن نوں   بنایا جا سکدا اے۔ مہم دی تحقیق تجویز دیتی اے کہ اس طرح توں کرۂ فضائی دا استعمال رابرٹ زبرین دے مریخ راست تجویز تے ناسا دے ڈیزائن ریفرنس مشن دی تحقیق وچ وی شامل اے۔ کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   استعمال کرنے دے دو اہم کیمیائی راستاں وچ سیبیٹیر رد عمل اے جس وچ ماحولیاندی کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   اضافی ہائیڈروجن دے نال تبدیل کر دے میتھین تے آکسیجن پیدا دی جائے گی تے دوسرا طریقہ برقی پاشیدگی زرکونیا دی ٹھوس تکسید اے جس وچ برق پاش دا استعمال کر دے کاربن ڈائی آکسائیڈ نوں   آکسیجن تے کاربن مونو آکسائیڈ وچ توڑ سکدے نیں  ۔

== تریخ  ==
مریخ دا کرۂ فضائی سیارے دی زندگی دے دوران تبدیل ہُندا رہیا اے، جس وچ ایسے ثبوت وی موجود نیں   جو بتاندے نیں کہ مریخ وچ کچھ ارب ہا برس پہلے وڈے سمندر موجود ہُندے سن۔&lt;ref&gt;[http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081117212321.htm &quot;گیما اشعاع دے ثبوت بتاندے نیں کہ قدیم مریخ وچ عظیم سمندر سن&quot;۔] سائنس ڈیلی۔ یونیورسٹی آف ایریزونا۔ اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20091214163653/http://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081117212321.htm دستاویزات] بروز 14 دسمبر 2009ء۔ اخذ کردہ 31 اکتوبر 2009ء۔&lt;/ref&gt; جداں کہ مریخ دے سمندراں دے قیاس وچ کہیا جاندا اے، عصر حاضر دے مریخ اُتے سطح اُتے کرۂ فضائی دا دباؤ صرف پانی دے تہرے نقطے (6.11 ہیکٹو پاسکل)ماں پست بلندی وچ کچھ زیادہ اے؛ بلندی ارتفاع اُتے پانی صرف ٹھوس بخارات دی صورت وچ ای رہ سکدا اے۔ سطح اُتے سالانہ اوسط درجہ حرارت فی الوقت 210K توں کم اے، ایہ درجہ حرارت اس توں بوہت کم اے جو مائع پانی نوں   قائم رکھنے دے لئی درکار اے۔ بہرحال، مریخ دی ابتدائی تریخ وچ اس طرح دی شرطاں موجود ہو سکدی نیں   جس وچ سطح اُتے مائع پانی قائم رہ سکدا اے۔ 2013ء وچ سائنس داناں نے شایع کیتا کہ ارب ہا برس پہلے مریخ وچ آکسیجن توں بھرپور کرۂ فضائی موجود ہو سکدا اے۔&lt;ref&gt;[http://www.astrobio.net/pressrelease/5532/mars-atmosphere-was-oxygen-rich-4-billion-years-ago &quot;4 ارب برس پہلے مریخ دا کرۂ فضائی آکسیجن توں بھر پور سی&quot;]، Astrobio.net، 28 جون 2013ء&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ٹف، جے؛ ویڈ، جے؛ ووڈ، بی جے (20 جون 2013ء)۔[http://www.nature.com/nature/journal/v498/n7454/abs/nature12225.html &quot;مریخ اُتے آتش فشاں نوں   اوپری غلاف وچ ہونے والی قدیمی تکسید منضبط کردتی سی&quot;۔] نیچر – خطوط 498 (7454): 342–345۔ Bibcode:[http://adsabs.harvard.edu/abs/2013Natur.498..342T 2013Natur۔498۔۔342 T] doi:[https://dx.doi.org/10.1038/nature12225 10۔1038/nature12225]۔ اخذ کردہ 2014-10-21۔&lt;/ref&gt;

پچھلی موٹی مریخی کرۂ فضائی دے تیز تر خاتمے دی ممکنہ وجوہات وچ شامل نیں  :
* شمسی ہویا توں کرۂ فضائی دا بتدریج کٹاؤ جس نوں   ممکنہ طور اُتے مریخ دی مقناطیسی بے قاعدگی توں مدد ملی۔ 5 نومبر 2015ء نوں   ناسا نے اعلان کیتا کہ ماوین توں حاصل کردہ اطلاعات بتاندی نیں   کہ مریخ دے کرۂ فضائی دا کٹاؤ شمسی طوفان دے دوران ودھ جاندی اے۔ ایہ منتقلی لگ بھگ 4.2 ارب برس توں لے کر 3.7 ارب برس دے درمیان اس وقت ہوئی جدوں سیاروی مقناطیسی میدان  دی حفاظتی چھتری  سیارے دے اندرونی مکون  برق دے ٹھنڈا ہونے دی وجہ توں ضائع ہو گئی سی۔&lt;ref&gt;نورتھون، کیرن (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.nasa.gov/press-release/nasa-mission-reveals-speed-of-solar-wind-stripping-martian-atmosphere &quot;ناسا مشن نے مریخی کرۂ فضائی نوں   اتارنے والی شمسی ہواؤں نوں   بے نقاب کیتا&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ نومبر5، 2015ء۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;وال، مائیک (نومبر 5، 2015ء)۔ [http://www.space.com/31031-mars-atmosphere-discovery-nasa-maven.html?cmpid=514648_20151105_54945526&amp;adbid=662349226177761280&amp;adbpl=tw&amp;adbpr=15431856 &quot;جدوں زمین اُتے حیات قدم جما رہی سی اس وقت مریخ اپنا کرۂ فضائی خلاء وچ کھو رہیا سی&quot;۔] Space.com۔ اخذ کردہ نومبر6، 2015ء۔&lt;/ref&gt;
* اک ایسے وڈے جسم توں ہونے والا تباہ کن تصادم جس نے مریخ دے کرۂ فضائی دی خاصی مقدار نوں   اڑا پایا؛ &lt;ref&gt;[http://science.nasa.gov/headlines/y2008/21nov_plasmoids.htm &quot;شمسی ہویا مریخ دے کرۂ فضائی نوں   اتار رہیا اے&quot;۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814033151/http://science.nasa.gov/headlines/y2008/21nov_plasmoids.htm |date=2009-08-14 }} ناسا دی شہ سرخی۔ ناسا۔ اخذ کردہ 31 اکتوبر 2009ء۔&lt;/ref&gt;
* مریخ دی کم قوّت ثقل نے کرۂ فضائی نوں   خلاء وچ پھونک دتا۔&lt;ref&gt;[http://astronomynotes.com/solarsys/s10.htm پلانٹری سائنس۔] Astronomynotes.com۔ اخذ کردہ 19 اگست 2013ء۔&lt;/ref&gt;
{{wide image|PIA18613-MarsMAVEN-Atmosphere-3UV-Views-20141014.jpg|600px|align-cap=center|[[مریخ]] کی فرار ہوتی کرۂ فضائی —[[کاربن]], [[آکسیجن]], [[ہائیڈروجن]]—ماوین کے بالائے بنفشی - بسری طیف پیما سے بنائی گئی۔&lt;ref&gt;جونز، نینسی؛ اسٹیجر والڈ، بل؛ براؤن، ڈیوائینی؛ ویبسٹر، گائے (14 اکتوبر 2014ء)۔ [http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-351 &quot;ناسا کی مہم نے مریخی اوپری کرۂ فضائی کا پہلا نظارہ کروایا&quot;۔] ناسا۔ اخذ کردہ 15 اکتوبر 2014ء۔&lt;/ref&gt;}}

== تصویراں ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Image:Mars atmosphere.jpg|مریخ کا مہین کرۂ فضائی افق سے دکھائی دیتا ہوا۔
Image:Mars violet sky.jpg|[[مریخ خضر راہ]] –مریخی آسمان برف کے بادلوں کے ساتھ۔
&lt;/gallery&gt;
{{wide image|MarsSunset losslesscrop.jpg|800px|align-cap=center|گوسف شہابی گڑھے پرمریخی غروب آفتاب کا منظر از[[اسپرٹ جہاں گرد]] (مئی 2005ء)۔}}
{{wide image|Mars sunset PIA01547.jpg|800px|align-cap=center|اریس وادی میں مریخی غروب آفتاب کا منظر از مریخ خضر راہ (جولائی 1997ء)۔}}
&lt;/gallery&gt;

== ہور ویکھو ==
{{div col|cols=2}}
* [[مریخ دی آب و ہوا]]
* [[بر محل وسائل دا استعمال]]
* [[مریخ اُتے حیات]]
* [[مریخ دا علاقائی کرۂ فضائی دے نمونے دا نظام]]
* [[ماون جہاں گرد]]
* [[میٹ نیٹ - مریخ اُتے وسیع سطحی مشاہدات دے جال دی تجویز]]
* [[مریخی گرم ڈھلاناں اُتے موسمی بہاؤ]]
* [[مریخ دی ارض سازی]]
{{div col end}}

== حوالے  ==
{{حوالے|2}}

== ہور پڑھو ==
* [http://www.space.com/scienceastronomy/060828_mars_clouds.html &quot;مریخ دے بادل زمین دے کسے وی بادل توں زیادہ اونچائی اُتے&quot;۔] Space.com۔
* میکولسکی، لورین (2000ء)۔ [http://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml &quot;مریخ دی سطح اُتے دباؤ&quot;]۔ فزکس فیکٹ بک۔
* [http://www-k12.atmos.washington.edu/k12/resources/mars_data-information/pressure_overview.html &quot;کرۂ فضائی دا دباؤ – وائکنگ خلائی گاڑی دے نتیجے دا خلاصہ&quot;۔]
* خان، مائیکل (4دسمبر 2009ء)۔ [http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-12-04/methane_mars_atmosphere_frascati &quot;مریخ دی میتھین وچ انتہائی کمی&quot;۔] اوریجنل توں حاصل کردہ [http://web.archive.org/web/20091207081507/http://www.scilogs.eu/en/blog/go-for-launch/2009-12-04/methane_mars_atmosphere_frascati دستاویزات] بروز 7 دسمبر 2009ء۔ اخذ کردہ 8 دسمبر 2009ء۔
* [http://sci.esa.int/mars-express/52881-a-seasonal-ozone-layer-over-the-martian-south-pole/ &quot;مریخ دے جنوبی کرہ اُتے اک موسمی اوزون دی تہ&quot;۔] شایع کردہ ای ایس اے۔ 29 دسمبر 2013ء۔ اخذ کردہ 17 دسمبر 2013ء۔

== باہرلےجوڑ ==
ویکی میڈیا کامنز اُتے [//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Atmosphere_of_Mars مریخ دے ماحول] توں متعلق ابلاغ

[[گٹھ:مریخ دا کرۂ فضائی]]
[[گٹھ:مریخ]]</text>
      <sha1>lf6y7pj06h8041ha573n61ms3o5p22z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرتضی مطہری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69204</id>
    <revision>
      <id>709332</id>
      <parentid>574756</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T19:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44449-53</username>
        <id>44944</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ برصغیر میں افکارِ مطہری کا فروغ اور حکیم عبد الواجد محمودی مطہری فلسفی کی خدمات ،

فلسفہ حکمت اور اصل اسلامی افکار کو عصری تقاضوں کے مطابق ڈھالنے اور فکری انحرافات کا علمی محاسبہ کرنے والی شخصیات میں استاد شہید آیت اللہ مرتضیٰ مطہری کا نام پوری دنیا کے علمی حلقوں میں ایک روشن ستارے کی طرح چمکتا ہے۔ ان کے گراں قدر علمی ذخیرے، فلسفیانہ افکار اور فکرِ اسلامی کی ترویج کا دائرہ اب ایران کی سرحدوں سے نکل کر دنیا کے دیگر حصوں تک پھیل چکا ہے۔
​ہندوستان بالخصوص اتر پردیش کے تاریخی قصبہ کٹھوڑ (ض...؜</comment>
      <origin>709332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29185" sha1="kide0pchhhwh2jq0mtg85q7gk1k31e1" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}
'''استاد شہید مطہری''' 13 بہمن 1298 ہجری شمسی مطابق 12 [[جمادی الاول]] 1338ہجری قمری نوں قریہ فریمان دے اک روحانی خانوادہ وچ پیدا ہوئے جو اس وقت منطقہ وچ تبدیل ہو گیا اے ایہ [[مشہد|مشہد مقدس]] توں 75 کلو میٹر تے واقع اے
[[تصویر:شهید مطہری.jpg|thumb|شہید علامہ مرتضی مطہری]]
{{اسلام-عمودی}}
'''مرتضی مطہری''' (1920۔1979 ء) '''شہید مطہری''' و '''استاد مطہری''' دے نام تو‏ں مشہور چوہدويں صدی دے [[شیعہ]] [[فقیہ]]، فلسفی، متفکر، قلم کار تے [[علامہ طباطبائی]] تے [[امام خمینی]] دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔ انہاں دا شمار اپنے دور وچ ایران دے موثرترین شیعہ علماء وچ ہُندا سی ۔ انہاں نے ایران وچ [[:ur:مارکسیت|مارکس ازم]] دے تفکرات تو‏ں جواناں نو‏‏ں دور رکھنے وچ نہایت ہی اہ‏م کردار ادا کیتا۔ ایران وچ انہاں دی تاریخ [[شہادت]] نو‏‏ں ٹیچر ڈے دے طور اُتے منایا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;حمید رضا، ناصری و امیر محمد، ستوده، پاره ای از خورشید، ص69۔&lt;/ref&gt;

برصغیر میں افکارِ مطہری کا فروغ اور حکیم عبد الواجد محمودی مطہری فلسفی کی خدمات ،

فلسفہ حکمت اور اصل اسلامی افکار کو عصری تقاضوں کے مطابق ڈھالنے اور فکری انحرافات کا علمی محاسبہ کرنے والی شخصیات میں استاد شہید آیت اللہ مرتضیٰ مطہری کا نام پوری دنیا کے علمی حلقوں میں ایک روشن ستارے کی طرح چمکتا ہے۔ ان کے گراں قدر علمی ذخیرے، فلسفیانہ افکار اور فکرِ اسلامی کی ترویج کا دائرہ اب ایران کی سرحدوں سے نکل کر دنیا کے دیگر حصوں تک پھیل چکا ہے۔
​ہندوستان بالخصوص اتر پردیش کے تاریخی قصبہ کٹھوڑ (ضلع میرٹھ) میں استاد شہید مرتضیٰ مطہری کے افکار و نظریات کو عام کرنے، ان کے فلسفیانہ اور علمی ذخیرے کو متعارف کرانے اور ان کی کتب کو علمی حلقوں تک پہنچانے میں حکیم عبد الواجد محمودی مطہری فلسفی کی خدمات انتہائی نمایاں، تاریخی اور قابلِ تحسین ہیں۔ آپ کی یہ مسلسل علمی و تحقیقی کوششیں اس بات کا روشن مظہر ہیں کہ شہید مطہری کا فکرِ اسلامی برصغیر کے علمی و فکری منظر نامے پر کس قدر گہرا اثر انداز ہو رہا ہے۔

​مکتبِ فکرِ مطہری اور فکری نسبت

​استاد شہید مطہری کا پیش کردہ فکری نظام محض چند روایتی نظریات کا مجموعہ نہیں ہے، بلکہ یہ قرآن، سنت، حکمتِ متعالیہ اور عقلِ سلیم کا ایک ایسا جامع امتزاج ہے جو مکتبِ فکرِ مطہری کی تشکیل کرتا ہے۔

​حکیم عبد الواجد محمودی مطہری فلسفی نے اس مکتبِ فکر کی روح کو گہرائی سے جذب کرتے ہوئے برصغیر میں اس کی ترویج کو اپنا بنیادی فکری ہدف بنایا ہے۔ فکری اور علمی گہرائی کی اسی نسبت کی بنا پر آپ کو استاد شہید مطہری کے خاص معنوی شاگردوں اور شارحین میں شمار کیا جاتا ہے، جنھوں نے ان کے افکار کو علمی دنیا میں زندہ رکھا۔

​تحریکِ فکرِ مطہری، فکرِ مطہر اور اس کا مقصد

​موجودہ دور میں فکری کجروی، الحادی یلغار اور نظریاتی بحرانوں کے مقابلے کے لیے ایک منظم جہدِ مسلسل کی ضرورت تھی۔ اس ضرورت کے پیشِ نظر آپ نے &quot;تحریکِ فکرِ مطہری&quot; کا آغاز کیا، جس کی اصل روح خالص &quot;فکرِ مطہر&quot; کی ترویج ہے۔

​اس تحریک کا بنیادی مقصد اور مقصدِ فکرِ مطہر درج ذیل امور پر محیط ہے:

​اصیل تعلیمات کا فروغ: خالص اور اصیل اسلامی تعلیمات کو عقلی، دلنشین اور جدید اسلوب میں عام کرنا۔

​نظریاتی تحفظ: فکرِ مطہر کی روشنی میں سوسائٹی اور نوجوان نسل کو فکری خرافات اور مادی نظریات کے اثرات سے محفوظ رکھنا۔

​حکمت و فلسفہ کی ترویج: اسلامی فلسفے، طبی علوم اور اسلامی حکمت کو مربوط انداز میں علمی ایوانوں تک پہنچانا۔

​آپ کے قائم کردہ علمی ادارے مکتب فکرِ مطہری اور تحریکِ فکرِ مطہری ہیں، جو فکرِ مطہر اور مقصدِ عظیم کی عملی صورت ہیں۔

​حکیم عبد الواجد محمودی مطہری فلسفی کی یہ گراں قدر کاوشیں اس بات کا ثبوت ہیں کہ شہید مطہری کا پیغامِ حیات برصغیر کی فضاؤں میں ایک روشن تحریک کی شکل اختیار کر چکا ہے، جو آنے والی نسلوں کے لیے فکری راہنمائی کا فریضہ انجام دیتا رہے گا۔

== زندگی نامہ ==
[[3 فروری]] 1920 ء وچ [[مشہد]] دے نزدیک فریمان نامی جگہ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد محمد حسین اوتھ‏ے دے مقامی نیک عالم دین سن ۔ شہید مرتضی مطہری بچپن تو‏ں ہی بہت ہوشیار سن پنج سال دی عمر تو‏ں کتاب دے نال عشق و محبت انہاں وچ نمایاں سی۔ انهاں نے بارہ سال دی عمر تک اپنے والد گرامی دے ایتھ‏ے مقدمات تک دی تعلیم حاصل کيتی۔ 1311 شمسی وچ 11 سال دی عمر وچ [[مشہد]] مقدس دے مدرسہ ابدال خان وچ اپنے بھائی دے ہمراہ دو سال تک دینی علوم دے حصول وچ مشغول رہ‏‏ے۔&lt;ref&gt;ایضا، ص75۔سیری در زندگانی استاد مطہری صص 32،92&lt;/ref&gt;
اپنے بچپن دے دوران گہر ای وچ ابتدائی تعلیم حاصل کیتی۔12 سال دی عمر وچ حوزہ علمیہ [[مشہد]] مقدس تشریف لے گئے تے علوم اسلامی دی ابتدائی تعلیم دے حصول وچ مشغول ہو گئے

1316 ہجری شمسی وچ رضا خان دی شدید سختی ودوستان دی مخالفت دے باوجود عازم [[حوزہ علمیہ قم]] ہوئے۔

اسی زمانے وچ [[آیت اللہ]] العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری بانی حوزہ علمیہ دا انتقال ہویا سی۔ تے حوزہ دی باگ ڈور تن بزرگ ہستیاں [[سید محمد حجت]]، سید صدرالدین صدر، و [[سید محمد تقی خوانساری]] دے ہتھاں وچ سی ۔

15 سال قم وچ اقامت دے دوران مرحوم حضرت [[آيت اللہ العظمی بروجردی]] توں فقہ و اصول تے 12 سال [[امام خمینی]] توں فلسفہ [[ملا صدرا]]، عرفان، اخلاق تے اصول تے مرحوم سید [[محمد حسین  طباطبائی]] توں فلسفہ، الہیات ،شفای بوعلی سینا تے دوسرے دروس حاصل کیتے ۔

آیت اللہ العظمی بروجردی دے [[قم]] ہجرت توں پہلے کدی کدی استاد شہید بروجرد جاندے سن تے آیت اللہ بروجردی توں استفادہ کر دے سن ۔

مؤلف شہید نے اک مدت تک مرحوم [[آیت اللہ حاج علی آقا شیرازی]] توں اخلاق و عرفان وچ معنوی استفادہ کیتا اے۔ اس دے علاوہ استاد شہید نے دوسرے استاداں توں مثلامرحوم آیت اللہ سید محمد حجت توں اصول تے مرحوم آیت اللہ سید محمد محقق داماد توں فقہ پڑھی۔

شہید مطہری نے [[قم]] وچ قیام دے دوران تحصیل علم دین دے علاوہ امور اجتماعی وسیاسی وچ وی شرکت کیتی تے فدائیان اسلام دے نال قریبی ارتباط سی۔

1331 ہجری شمسی وچ جدو‏‏ں آپ دا شمار معروف مدرسین تے حوزہ دی مستقبل دی امید وچ ہُندا سی اس وقت آپ نے [[تہران]] ہجرت کیتی تے مدرسہ مروی وچ درس دینے لگے۔ تے تحقیقی تالیف تے تقریر وچ مشغول ہو گئے۔

1334 ہجری شمسی وچ جلسہ تفسیر دانشمندان انجمن اسلامی شہید مطہری دے توسط توں تشکیل پایا۔ تے اسی سال الہیات یونیورسٹی تے معارف اسلامی [[تہران یونیورسٹی]] دا آغاز کیتا۔

1337-1338 ہجری شمسی وچ جدو‏‏ں انجمن اسلامی پزشک (ڈاکٹر) تشکیل پائی تو استاد شہید مطہری اس دے اصل مقرر سن۔ تے 1340سے 1350 تک دی تقریر اس انجمن دے افراد اُتے منحصر سی۔ تے تسی‏‏ں دی اہم بحثاں یادگار دے طور اُتے ہن وی باقی نیں۔

1241 ہجری شمسی توں (آغاز نہضت امام خمینی  استاد شہید مطہری اک فعال شخص وانگ امام  دے نال نال سن۔


امام خمینی (رہ) دی جلاوطنی دے بعد استاد مطہری تے انہاں دے دوستاں دی ذمہ داریاں بوہت زیادہ ودھ گئی سی تے اسی زمانہ وچ آپ نے انہاں موضوعات اُتے کتاباں تالیف کیتیاں جنہاں دی جامعہ نوں ضرورت سی تے یونیورسٹیاں، ڈاکٹراں دی انجمن، مسجد ھدایت، مسجد جامع نارمک وچ تقریراں کیتیاں۔ تے کلی طور اُتے استاد مطہری (جو اک نہضت اسلامی دے معتقد سن ہرنہضت دے نہيں) نے نہضت دے محتوا نوں اسلامی کرنے دے لئی اسلامی فکراں تے اس دی کجروی و انحرفات دی بوہت زیادہ تلاش و جستجو کیتی تے سختی توں کارروائی کیتی ۔

1346 ہجری شمسی وچ چند قدیم دوستاں دی مدد توں حسینیہ ارشاد دی تاسیس کیتی۔ لیکن کچھ مدت دے بعد بسبب تنہا تے من منی ،تے ہیئت دے اک رکن دے بغیر مشاورت دے استاد شہید مطہری وانگ اجرا دی ممانعت ،تے اک روحانی ہیئت دی تشکیل کہ حسینیہ دا علمی تے تبلیغی کم اس دے زیر نظر ہوئے گا، 1349 ہجری شمسی وچ بوہت زیادہ سختی جو اس موسس دے لئی کیتی گئی سی تے اس سبب توں کہ بوہت زیادہ مستقبل دی امید بند ہو گئی سی جدو‏‏ں کہ انہاں چند سالاں وچ خون دل پیتا سی اس ہیئت دی عضو مدیریت توں استعفا دیدیا ،تے اس نوں ترک کر دتا ۔

1348 ہجری شمسی وچ اک اطلاعیہ شہید مطہری و حضرت علامہ طباطبائی تے آیت اللہ حاج سید ابوالفضل مجتھدی زنجانی دے امضاء توں [[فلسطین]] دے بے گھر افراد دی امداد دے لئی شائع ہویا تے اس دا اعلان حسینیہ ارشاد دی اک تقریر وچ وی کیتا جس دی وجہ توں تہانو‏‏ں گرفتار کر لیا گیا تے کچھ مدت انفرادی زندان وچ رہے۔

1349 توں 1351 ہجری شمسی تک مسجد الجواد دا تبلیغی پروگرام آپ دے زیر نظر سی تے غالبا خود اصل مقرر سن ،ایتھے تک کہ اوہ مسجد وی حسینیہ ارشاد دے بعد بند ہو گئی تے دوسری مرتبہ استاد مطہری اُتے کچھ مدت دے لئی پابندی لگ گئی ۔

اس دے بعد استاد مطہری مسجد جاوید، مجد ارک   وچ تقریر کر دے سن۔ کچھ مدت دے مسجد جاوید وی بند کردتی گئی ایتھے تک کہ حدودا 1353 ہجری شمسی وچ ممنوع المنبر (زبان بندی) قرار دیدئے گئے تے ایہ ممنوعیت انقلاب اسلامی دی کامیابی تک باقی رہی ۔

شہید مطہری دی پربرکت زندگی وچ انہاں دی اہم ترین خدمات :علم افکار ومعانی اصیل اسلامی دی تدریس، تقریراں تے تالیف کتاب اے۔
== قم دی طرف سفر ==
سنہ 1936 ء وچ [[مرتضی مطہری|شہید مطہری]] ہور تعلیم دے حصول دے لئے [[قم]] دی طرف روانہ ہوئے۔ قم وچ طالب علمی کےدوران شہید نے میر داماد دے نام تو‏ں معروف آیت اللہ سید محمد محقق یزدی دے پاس [[مکاسب]] تے [[کفایہ]] پڑھی۔ اک سال آیت اللہ [[حجت کوہ کمرہ ای]] مؤسسِ [[مدرسہ حجتیہ]]) دے درس خارج وچ شرکت کيتی۔ انہاں دے علاوہ آیات عظام [[سید صدر الدین صدر]]، محمد تقی خوانساری، [[گلپایگانی]]، احمد خوانساری تے [[نجفی مرعشی]] تو‏ں وی کسب فیض کیتا۔ 1323 ہ۔ش (1944 ء) وچ [[آیت اللہ بروجردی]] قم تشریف لاندے نيں تے [[شہید]] دس سال تک انہاں دے [[فقہ]] و [[اصول]] دے دروس وچ شرکت کردے نيں۔ اسی دوران [[فلسفہ]] دے دروس میرزا مہدی آشتیانی تو‏ں حاصل کيتے۔&lt;ref&gt;محمد حسین، واثقی، مصلح بیدار، ص52۔&lt;/ref&gt;
=== امام خمینی دے دروس وچ شرکت ===
طلبگی دے آغاز تو‏ں ہی شہید مطہری جمعرات تے جمعہ نو‏‏ں [[امام خمینی]] دے درس اخلاق وچ شرکت کیتا کردے سن ۔ بعد وچ حوزہ دے بزرگ علماء دے اصرار اُتے امام خمینی نے درس خارج شروع کیتا۔ ایہ درس ابتداء وچ خصوصی طور اُتے خود امام خمینی کےاپنے کمرے وچ ، لیکن تھوڑی مدت دے بعد شرکت کرنے والےآں دی کثرت دی وجہ تو‏ں [[مسجد بالاسر]] [[حرم حضرت معصومہ (ع)]] تے آخر کار مسجد سلماسی وچ منتقل کیتا گیا۔ ایہ درس 12 سال تک جاری رہیا۔ شہید مطہری نے فلسفہ دے دروس نو‏‏ں وی امام خمینی دے [[منظومہ]] تو‏ں شروع کیتا۔ امام خمینی دی روش ایہ سی کہ جدو‏ں تک کسی طالب دا امتحان نئيں لیتےاسنو‏ں فلسفہ نئيں پڑھاندے سن، کیونکہ آپ معتقد سن کہ جے کسی طالب علم وچ استعداد نہ ہو تے فلسفہ پڑھے تو اوہ گمراہ ہوسکدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;حمید رضا، ناصری و امیر محمد، ستوده، پاره ای از خورشید، ص 465۔&lt;/ref&gt;

=== علامہ طباطبائی دے حضور ===
علامہ طباطبائی (1945 ء) وچ قم تشریف لاندے نيں تے اک عام طالب علم دی طرح زندگی بسر کردے نيں۔ اکثر نماز جماعت وچ [[آیت اللہ خوانساری]] دی اقتداء کردے سن تے چونکہ آخری صفاں وچ بیٹھتے سن کدی کبھار چٹائی نہ ہونے دی وجہ تو‏ں اپنی عبا بچھاکر نماز پڑھدے سن ۔ آپ دی سادہ زیستی نے لوگاں وچ آپ نو‏‏ں اک متقی عالم دین دی حیثیت تو‏ں متعارف کرایا تے اکثر لوگ آپ دے فضائل سےآگاہ نئيں سن ۔ اک دن میرزا جواد آقا خندق آبادی [[شہید مطہری]] دے پاس آکے کہندے نيں کہ علامہ طباطبائی اک فاضل عالم دین نيں انہاں نے کتاب [[شفا]] دا درس شروع کیتا اے آپ وی شرکت کراں۔ [[شہید مطہری]] کہندے نيں کہ کتاب شفا دی تدریس ہر کسی دا کم نئيں اے وچ گمان نئيں کردا کہ اوہ وی شفا پڑھا سکدے ہون۔ آقای خندق آبادی زبردستی شہید مطہری نو‏‏ں کلاس وچ لے جاندے نيں تے اسی پہلے درس وچ ہی شہید مطہری علامہ طباطبائی دے درس و بحث دے عاشق ہو جاندے نيں۔
علامہ (1950 ء تو‏ں 1953 ء) دے دوران [[الہیات شفا]] پڑھاندے سن ۔ اس درس وچ آقای منتظری، [[بہشتی]] تے واعظ زادہ خراسانی وی شرکت کردے سن ۔ اک فاضل دے بقول جدو‏ں وی شہید مطہری انہاں کلاساں وچ شرکت کردے سن تو اوہ انہاں کلاساں دے محور بن جاندے سن ۔ علامہ کسی مطلب نو‏‏ں 5 منٹ وچ بیان کردے سن تو شہید مطہری گھٹ تو‏ں گھٹ 20 منٹ اوہدی تفصیل بیان کرنے وچ لگاندے سن ۔ انہاں دی بحث اس قدر دلکش ہُندی سی کہ علامہ دقت تو‏ں سندے سن تے انہاں دی گفتگو تو‏ں جھوم اٹھتے سن ۔ شہید مطہری جدو‏ں کدی علامہ دے مطالب نو‏‏ں نويں انداز وچ بیان کردے سن تو حاضرین مجلس دقت دے نال سنیا کردے سن ۔&lt;ref&gt;حمید رضا، ناصری و امیر محمد، ستوده، پاره ای از خورشید، ص 201۔&lt;/ref&gt;

== علمی تے تبلیغی سرگرمیاں ==
[[حوزہ علمیہ]] وچ طالب علمی دے آغاز تو‏ں ہی انہاں دی تبلیغی فعالیتاں دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ آپ دے بھائی دے مطابق (سنہ 1943 ء) وچ شہید مطہری نذر کردے نيں کہ جے خدا نے توفیق دی تو بغیر کسی لالچ دے اوہ دین دی تبلیغ کرن گے۔ اسی سال کچھ رقم مل جاندی اے جس دی وجہ تو‏ں اوہ تبلیغ دے لئے دیہاتاں وچ چلے جاندے نيں ۔ 5 سال دی مدت تک اراک، ہمدان تے نجف آباد وچ [[دین اسلام]] دی تبلیغ دے لئے سفر کردے رہ‏‏ے۔ قم وچ انہاں دی پہلی تقریر [[ایام فاطمیہ]] دے حوالہ سےتھی اسی طرح اک عشرہ [[حضرت محمد(ص)|حضرت محمد]] دی [[بعثت]] تے [[رسالت]] دے بارے وچ سی، جسنو‏ں لوگاں نے کافی پسند کیتا سی ۔
[[آیت اللہ بروجردی]] دے قم آنے دے بعد [[شیراز]] تو‏ں انہاں نو‏‏ں رپورٹ ملد‏ی اے کہ [[شیخ محمد اخباری]] نامی کسی شخص نے آبادہ شیراز وچ [[اخباریت]] دی تبلیغ شروع دی ا‏‏ے۔ شہید مطہری جو اخباریاں دے سخت مخالف سن تے انہاں نو‏‏ں متحجر جاندے سن، آبادہ وچ جاکر 15 دن تقریراں کرکے اس شخص دے باطل افکار دے منفی اثرات نو‏‏ں ختم کردے نيں۔ &lt;ref&gt;محمدحسین، واثقی، مصلح بیدار، ص 293-292۔&lt;/ref&gt;
شہید مطہری حوزہ وچ تحصیل دے دوران تبلیغی فعالیتاں دے علاوہ [[ادبیات]]، [[فلسفہ]]، (شرح منظومہ)، منطق، (شرح مطالع)، [[کلام]] [[(شرح تجرید)]]، [[مکاسب]] تے [[کفایہ الاصول]] پڑھاندے سن ۔ اس دوران تحصیل و تدریس دے نال نال مختلف موضوعات جداں جدلیاندی مادہ پرستی دا مطالعہ فرماندے سن ۔&lt;ref&gt;مرتضی، مطہری، مجموعہ آثار، ج 1، ص 442-441۔&lt;/ref&gt;

== ثقافتی سرگرمیاں ==
[[قم]] تو‏ں [[تہران]] جانے دے بعد شہید بہت سارے ثقافتی کاماں وچ مشغول ہُندے نيں۔ یونیورسٹی تے مدرسہ مروی وچ تدریس دے علاوہ بعض جرائد جداں [[مکتب تشیع]] تے [[مکتب اسلام]] دے نال تعاون کرنا شروع کردے نيں۔ 1957 ء وچ [[مکتب تشیع]] دی تاسیس دے ذریعہ اس وچ کم کرنے والےآں دی فکری تربیت کرنا شروع کردے نيں تے نال نال روح دی اصلیت ، قرآن تے حیات ،توحید تے تکامل جداں موضوعات اُتے اسی جریدے وچ مضامین شایع کردے نيں۔ 1958 ء تو‏ں جدو‏ں مکتب اسلام نامی حریدہ شائع ہونا شروع ہويا تو اس مجلہ دے بورڈ آف رایٹرز دے نال تعاون شروع کیتا تے نہج البلاغہ دی سیر تے اسلام تے غرب وچ جنسی اخلاق جداں مضامین آپ دے قلم تو‏ں اس مجلے وچ شایع ہونے لگے۔ تقریبا سنہ 1959 ء وچ اسلامی ڈاکٹراں دی انجمن قائم ہوئی جتھ‏ے ہر دو ہفتے وچ اک جلسہ ہويا کردا سی تے شہید مطہری انہاں جلست دے مقرراں وچو‏ں سن تے [[توحید]]، [[نبوت]]، [[معاد]]، [[حجاب]] دا مسئلہ، اسلامی وچ [[غلامی]]، [[ربا]]، [[بینک]] تے [[بیمہ]] جداں موضوعات اُتے انہاں جلسوںماں سیر حاصل بحث کردے سن ۔ اس انجمن وچ تقریر دے علاوہ سوال و جواب دا سلسلہ وی ہويا کردا سی تے انجمن دے اعضاء شہید دے نال بحث و مباحثہ کیاکردے سن ۔ اس دے علاوہ انہاں نے ماہانہ دینی انجمن تے یونیورسٹی آف اسلامک ٹیچرز وچ وی بہت ساری تقریراں کيتیاں نيں۔

== سیاسی سرگرمیاں ==
شہید مطہری [[تہران]] وچ قیام دے دوران علمی تے ثقافتی فعالیتاں دے نال نال مخفی طور اُتے سیاسی سرگرمیاں وچ وی مشغول رہ‏‏ے۔ شہید مطہری اکثر اوقات سیاسی نظریات نو‏‏ں دینی مسائل دے ضمن وچ بیان کردے سن ۔ 6 جون 1963 ء دی اسلامی تحریک وچ جدو‏ں [[امام خمینی]] گرفتا ہوئے تو شاہی کارنداں نے شہید مطہری نو‏‏ں وی گرفتار کیتا تے 40 دن تک جیل وچ رہ‏‏ے۔ جیل تو‏ں رہائی دے بعد آپ اپنی سیاسی فعالیتاں نو‏‏ں جاری رکھدے نيں۔ مسجد ہدایت وچ آپ دی تقریراں بطور غیر مستقیم امام خمینی دی تحریک نو‏‏ں روشناس کراندی نيں۔ ہیئت مؤتلفۀ اسلامی (متحدہ اسلامی کونسل) نامی تنظیم اک فقہی تے سیاسی شورای تشکیل دیندی ا‏‏ے۔ شہید مطہری ہمیشہ اس شورای دی نظریاندی سرحداں دے محافظ سن تے ایہ سفارش کردے سن کہ انہاں دی سمت درست تے منطقی ہونی چاہئے تے منحرف تحریکاں تو‏ں متاثر نئيں ہونا چاہئے۔ [[انسان تے سرنوشت]] نامی کتاب شایع ہونے تو‏ں پہلے اسکے مضامین پمفلٹ دی شکل وچ منتشر تے اس تحریک دے کارکناں وچ تقسیم ہُندے سن تے انہاں نو‏‏ں اوہدی تدریس ہُندی سی۔&lt;ref&gt;محمد حسین، واثقی، مصلح بیدار، ص 156- 155۔&lt;/ref&gt;
شہید مطہری (1976 ء) وچ [[نجف اشرف]] جاکر امام خمینی تو‏ں حوزہ علمیہ قم تے اسلامی تحریک دے بارے وچ تبادلہ خیال کردے نيں۔ اسی سال چند دوستاں تو‏ں ملکر یونیورسٹی روحانیت مبارز دی بنیاد رکھدے نيں۔ 1976 ء تو‏ں 1979 ء تک انقلاب اسلامی نو‏‏ں درپیش مسائل تے مشکلات وچ گرفتار رہ‏‏ے۔ اک طرف تو‏ں امام خمینی دے نال رابطہ تے دوسری طرف تو‏ں انقلابی تحریک اُتے نظارت رکھدے سن ۔ انقلاب تو‏ں چند ماہ قبل جدو‏ں امام خمینی [[پیرس]] وچ تشریف فرما سن تو اوتھ‏ے جاکر امام تو‏ں ملاقات کيتی۔ امام خمینی شہید مطہری دے نال اک خاص لگاؤ رکھدے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں شہید گل کرنے لگتے سن تو امام خمینی نہایت ہی دقت تو‏ں سندے سن ۔ اسی سفر وچ امام خمینی، شورای انقلاب دی تشکیل دی ذمہ داری انہاں نو‏‏ں سونپتے نيں۔&lt;ref&gt;حمید رضا، ناصری و امیر محمد، ستوده، پاره ای از خورشید، ص527۔&lt;/ref&gt;

== شہادت ==
ایرانی کلینڈر دی 50 دی دہائی دے بعد شہید مطہری منحرف تحریکاں دے خلاف سرگرم سن ۔ بعض گروہ مانند [[مجاہدین خلق]] شہید دے نظریات دے مخالف سن ۔ آخری سالاں وچ [[فرقان]] نامی اک تے گروہ سرگرم عمل ہويا جو شہید مطہری جیساں نو‏‏ں اپنے اہداف دی راہ وچ بہت وڈی رکاوٹ تصور کردے سن ۔ مخصوصا [[علل گرایش بہ مادی گری]] نامی کتاب دے مقدمہ وچ ایران وچ [[مادہ پرستی]] دے عنوان تو‏ں کچھ مطالب ذکر کيتے جنہاں وچ گروہ فرقان دے منحرف تے غلط عقاید تے قرآن تو‏ں متعلق انہاں دی غلط تفسیر نو‏‏ں رد کیتا سی ۔ آخر کار اس گروہ نے آپ نو‏‏ں شہید کرنے دی ٹھان لی تے 1 مئی 1979 ء نو‏‏ں رات 10 بجکر 20 منٹ اُتے شہادت دے عظیم رتبے اُتے فائز ہوگئے۔&lt;ref&gt;حمید رضا، ناصری و امیر محمد، پاره ای از خوشید، ص406۔&lt;/ref&gt;

== شہید دے علمی آثار ==
تفصیلی مضمون: [[تالیفات شہید مرتضی مطہری ]]

مرتضی مطہری نے 1325 شمسی وچ قلم کاری دا کم شروع کیتا تے پھر اسنو‏ں اپنی زندگی دے آخر تک جاری رکھیا۔ اس دوران مختلف عناوین اُتے اپنے آثار چھوڑاں۔ جنہاں دی مختصر وضاحت پیش خدمت ا‏‏ے۔

ان دے آثار دی کل تعداد 70 دے قریب ا‏‏ے۔ جنہاں وچ کچھ آثار انہاں دی زندگی وچ انتشارات صدرا دی جانب تو‏ں چھپے تے کچھ انہاں دے بعد کتابی صورت وچ چھپے نيں۔ آپدیاں کتاباں 28 جلداں وچ مجموعہ آثار دے عنوان تو‏ں موضوع وار منتشر ہوئیاں نيں۔
شہید مطہری دیاں کتاباں عام فہم، موضوعات وچ تنوع تے وسعت تے معاشرے دی ضرورت دے عین مطابق ہونے دی وجہ تو‏ں مختلف زباناں وچ کئی بار شایع ہو چکي‏ا‏‏ں نيں۔ امام خمینی نے بغیر استثناء شہید دے تمام آثار نو‏‏ں مفید قرار دتا اے ۔
== حوالے ==
{{حوالے|2}}

{{شیعہ فلاسفہ}}
{{شیعہ شہید علما}}
{{جمہوری اسلامی ایران}}

[[گٹھ:1919 دے جم]]
[[گٹھ:1979 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:ایران وچ آتشیں اسلحہ نال موتاں]]
[[گٹھ:ایران وچ مقتول افراد]]
[[گٹھ:ایرانی آیت اللہ]]
[[گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:ایرانی انقلابی]]
[[گٹھ:ایرانی فلسفی]]
[[گٹھ:ایرانی مصنفین]]
[[گٹھ:حزب مؤتلفہ اسلامی دے سیاست دان]]
[[گٹھ:علمائے شیعہ]]
[[گٹھ:مسلم فلاسفہ]]
[[گٹھ:مشہد دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:مقتول ایرانی سیاست دان]]
[[گٹھ:شیعہ]]
[[گٹھ:شیعہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:ایرانی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>kide0pchhhwh2jq0mtg85q7gk1k31e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاکستان مرداں دی قومی ہاکی ٹیم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78805</id>
    <revision>
      <id>709364</id>
      <parentid>689966</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T09:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25430" sha1="hcj6n7d6trgi2dced005oxdl06m6bu3" xml:space="preserve">{{Infobox national field hockey team
| name = پاکستان
| image = Pakistan-Hockey-Federation.png
| size  = 120px
| nickname = ''گرین شٹس؛ گرین مشینز''
| association = [[پاکستان ہاکی فیڈریشن]] (PHF)
| confederation = [[ایشیائی ہاکی فیڈریشن]] (ایشیا)
| coach = [[روئےلنٹ اولٹمنز]]
| assistant = محمد ثقلین&lt;br /&gt;ریحان بٹ
| manager = حسن دردار
| captain = [[محمد رضوان (فیلڈ ہاکی)|محمد رضوان]]
| most caps = [[وسیم احمد]] (410)
| top scorer = [[سہیل عباس]] (348)
| rank = 13 {{steady}} (July 2018)
| website =  {{url|http://pakhockey.org}}
&lt;!-- First kit colors --&gt;
| pattern_ra1 = 
| pattern_b1  = _goldcollar
| pattern_la1 = 
| body1       = 006000
| rightarm1   = 006000
| leftarm1    = 006000
| shorts1     = FFFFFF
| socks1      = 006000
| pattern_ra2 = 
| pattern_b2  = _greencollar
| pattern_la2 = 
| body2       = FFFFFF
| rightarm2   = FFFFFF
| leftarm2    = FFFFFF
| shorts2     = FFFFFF
| socks2      = FFFFFF
| First game  = {{fb|BEL|1948}} 0–2 '''Pakistan''' {{flagicon|PAK}} &lt;br /&gt; ([[لندن]], [[مملکت متحدہ]]; 2 August 1948)
| Largest win = {{fb|Pakistan}} '''Pakistan''' 17–0 [[Bangladesh men's national field hockey team|Bangladesh]] {{fb|Bangladesh}}&lt;br /&gt;&lt;nowiki&gt;([Bangkok]], &lt;/nowiki&gt;[[تھائی لینڈ]]; 15 December 1978)
| Largest loss= {{fb|England}} [[England men's national hockey team|England]] 8–2 '''Pakistan''' {{fb| Pakistan}}&lt;br /&gt;([[بھونیشور]], [[بھارت]]; 7 December 2014)
| World cup apps = 12
| World cup first = 1971
| World cup best = Champions ([[1971 Men's Hockey World Cup|1971]], [[1978 Men's Hockey World Cup|1978]], [[1982 Men's Hockey World Cup|1982]] and [[1994 Men's Hockey World Cup|1994]])
| Regional name = [[ہاکی چیمپئنز ٹرافی]]
| Regional cup apps = 31
| Regional cup first = 1978
| Regional cup best = Champions (1978, 1980 and [[1994 Men's Hockey Champions Trophy|1994]])
}}
{{MedalTableTop|name=no|medals=
{{MedalCompetition|[[گرمائی اولمپکس وچ ہاکی|اولمپکس کھیلاں]]}}
{{MedalSilver|[[1956ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1956 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalGold|[[1960ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1960 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1964ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1964 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalGold|[[1968ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1968 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalSilver|[[1972ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1972 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1976ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1976 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalGold|[[1984ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1984 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalBronze|[[1992ء گرمائی اولمپکس]]|[[Field hockey at the 1992 Summer Olympics|Team]]}}
{{MedalCompetition|[[ہاکی عالمی کپ]]}}
{{MedalGold|[[ہاکی عالمی کپ 1971ء|1971ء بارسلونا]]|}}
{{MedalSilver|[[1975 Men's Hockey World Cup|1975 Kuala Lumpur]]|}}
{{MedalGold|[[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1978ء|1978ء بیونس آئرس]]|}}
{{MedalGold|[[1982 Men's Hockey World Cup|1982 Mumbai]]|}}
{{MedalSilver|[[ہاکی عالمی کپ 1990ء|1990 لاہور]]|}}
{{MedalGold|[[1994 Men's Hockey World Cup|1994 Sydney]]|}}
}}

'''پاکستان مرداں د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم''' جسنو‏ں '''گرین شرٹس''' دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے، بین الاقوامی [[ہاکی]] دے مقابلاں وچ [[پاکستان ہاکی فیڈریشن]] د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ [[فیلڈ ہاکی]] [[پاکستان]] دا قومی کھیل ا‏‏ے۔ [[پاکستان]] بین الاقوامی مقابلاں وچ سب تو‏ں زیادہ کامیاب ٹیماں وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ جس نے چار مرتبہ [[ہاکی عالمی کپ]] جیت کے اک عالمی ریکارڈ قائم کیتا ا‏‏ے۔

== نتائج ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;margin-top:0; text-align:center; font-size:90%;&quot;
|-
!مقابلہ
|style=&quot;background:gold; width:4em;&quot;|'''طلائی'''
|style=&quot;background:silver; width:4em;&quot;|'''چاندی'''
| style=&quot;background:#c96; width:4em;&quot;|'''کانسی'''
!style=&quot;width:4em;&quot;|کل
|-
|align=right| [[گرمائی اولمپکس وچ ہاکی|اولمپکس]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|8
|-
|align=right| [[ہاکی عالمی کپ|عالمی کپ]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|4|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|0|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|6
|-
|align=right| [[ہاکی چیمپئنز ٹرافی|چیمپئنز ٹرافی]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|7|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|7|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|17
|-
|align=right| [[ایشیائی کھیلاں وچ ہاکی|ایشیائی کھیل]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|8|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|13
|-
|align=right| [[ہاکی ایشیاء کپ|ایشیاء کپ]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|8
|-
|align=right| [[اذلان شاہ ہاکی کپ]] || style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|6|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|11
|-
|align=right| [[دولت مشترکہ کھیلاں وچ ہاکی|دولت مشترکہ کھیل]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|0|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|1|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|1|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|2
|-
|align=right| [[ایشین ہاکی چیمپئنز ٹرافی]]|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|3|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|2|| style=&quot;background:#f2f2ce;&quot;|0|| style=&quot;background:#cedff2;&quot;|3
|}

== گرمائی اولمپک وچ  ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!colspan=10|[[گرمائی اولمپکس وچ ہاکی|اولمپکس ریکارڈ]]
|-
!سال
!مرحلہ
!درجہn
!{{Tooltip|Pld|کھیلا}}
!{{Tooltip|W|جیتا}}
!{{Tooltip|D|برابر}}
!{{Tooltip|L|ہارا}}
|-
|مملکت متحدہ [[Field hockey at the 1908 Summer Olympics|1908]]
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=1|''حصہ نئيں لیا''
|-
|سویڈن 1912
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=1|''نئيں ہويا''
|-
|بیلجیئم [[Field hockey at the 1920 Summer Olympics|1920]]
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=1|''حصہ نئيں لیا''
|-
|فرانس 1924
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=1|''نئيں ہويا''
|-
|نیدرلیندز [[Field hockey at the 1928 Summer Olympics|1928]]
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=3|''حصہ نئيں لیا''
|-
|امریک‏‏ا [[Field hockey at the 1932 Summer Olympics|1932]]
|-
|جرمنی [[Field hockey at the 1936 Summer Olympics|1936]]
|-
|مملکت متحدہ [[Field hockey at the 1948 Summer Olympics|1948]]
|سیمی فائنل
|چوتھ‏ی
|6
|4
|0
|2
|-
|فن لینڈ [[Field hockey at the 1952 Summer Olympics|1952]]
|سیمی فائنل
|چوتھ‏ی
|4
|2
|0
|2
|-bgcolor=silver
|آسٹریلیا [[Field hockey at the 1956 Summer Olympics|1956]]
|سیمی فائنل
|دوسری
|5
|3
|0
|2
|-bgcolor=gold
|اٹلی [[Field hockey at the 1960 Summer Olympics|1960]]
|'''فاتح'''
|'''پہلی'''
|'''6'''
|'''6'''
|'''0'''
|'''0'''
|-bgcolor=silver
|جاپان [[Field hockey at the 1964 Summer Olympics|1964]]
|فائنل ہارا
|دوسری
|8
|7
|0
|1
|-bgcolor=gold
|میکسیکو [[Field hockey at the 1968 Summer Olympics|1968]]
|'''فاتح'''
|'''پہلی'''
|'''–'''
|'''–'''
|'''–'''
|'''–'''
|-bgcolor=silver
|جرمنی [[Field hockey at the 1972 Summer Olympics|1972]]
|فائنل ہارا
|2nd
|9
|6
|1
|2
|-
|-bgcolor=cc9966
|کینیڈا[[Field hockey at the 1976 Summer Olympics|1976]]
|تیسری
|تیسری
| 6
| 4
| 1
| 1
|-
|سویت یونین [[Field hockey at the 1980 Summer Olympics|1980]]
|colspan=&quot;6&quot; rowspan=1|''Did not participate''
|-bgcolor=gold
|امریک‏‏ا [[Field hockey at the 1984 Summer Olympics|1984]]
|'''فاتح'''
|'''پہلی'''
| '''7'''
| '''4'''
| '''3'''
| '''0'''
|-
|کوریا [[Field hockey at the 1988 Summer Olympics|1988]]
|پلے آف
|پنجويں
|6
|5
|0
|2
|-bgcolor=cc9966
|ہسپانیہ [[Field hockey at the 1992 Summer Olympics|1992]]
|تیسری
|تیسری
|7
|6
|0
|1
|-
|امریک‏‏ا [[Field hockey at the 1996 Summer Olympics|1996]]
|پلے آف
|چھیويں
| 7
| 3
| 1
| 3
|-
|آسٹریلیا [[Field hockey at the 2000 Summer Olympics|2000]]
|سیمی فائنل
|چوتھ‏ی
|7
|2
|3
|2
|-
|یونان [[Field hockey at the 2004 Summer Olympics|2004]]
|پلے آف
|پنجويں
|7
|5
|0
|2
|-
|عوامی جمہوریہ چین [[Field hockey at the 2008 Summer Olympics|2008]]
|پلے آف
|اٹھويں
|6
|2
|0
|4
|-
|مملکت متحدہ [[Field hockey at the 2012 Summer Olympics|2012]]
|پلے آف
|ستويں
|6
|3
|1
|2
|-
|برازیل [[Field hockey at the 2016 Summer Olympics|2016]]
|colspan=6|''نااہل''
|-
|colspan=1|'''کل'''||'''3 اعزازات'''||'''16/22'''||'''-'''||'''-'''||'''-'''||'''-'''
|}

=== ہاکی عالمی کپ ===
پاکستان ہاکی ٹیم [[ہاکی عالمی کپ]] د‏‏ی سب تو‏ں کامیاب ٹیم اے، جو 4 بار فاتح رہی[[1971 ہاکی عالمی کپ|1971]]، [[1978 ہاکی عالمی کپ|1978]]، [[1982 ہاکی عالمی کپ|1982]] تے [[1994 ہاکی عالمی کپ|1994]]۔ تے دو بار فائنل ہاری ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Hockey Federation |url=http://www.phf.com.pk/wc_teams.php |access-date=2019-10-14 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503062928/http://phf.com.pk/wc_teams.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{goca}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1971ء|1971ء]] – [[بارسلونا]]، سپین
* {{sica}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1975ء|1975ء]] – [[کوالالمپور]]، ملیشیا
* {{goca}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1978ء|1978ء]] – [[بیونس آئرس]]، ارجنٹائن
* {{goca}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1982ء|1982ء]] – [[ممبئی]]، بھارت
* {{sica}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1990ء|1990ء]] – [[لاہور]]، پاکستان
* {{goca}} [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1994ء|1994ء]] – [[سڈنی]]، آسٹریلیا

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!colspan=10|[[ہاکی عالمی کپ|عالمی کپ وچ پاکستان د‏‏ی کارکردگی]]
|-
!سال
!مرحلہ
!درجہ
!{{Tooltip|Pld|Games played}}
!{{Tooltip|W|جیتے}}
!{{Tooltip|D|برابر}}
!{{Tooltip|L|ہارا}}
|-bgcolor=gold
|ہسپانیہ [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1971ء|1971ء]]
|'''فاتح'''
|'''اول'''
|'''6'''
|'''4'''
|'''1'''
|'''1'''
|-
|نیدرلینڈز [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1973ء|1973ء]]
|سیمی فائنل
|چوتھا
| 7
| 4
| 1
| 2
|-bgcolor=silver
|ملائیشیا [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1975ء|1975ء]]
|فائنل ہارا
|دوسرا
| 7
| 4
| 2
| 1
|-bgcolor=gold
|ارجنٹائن [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1978ء|1978ء]]
|'''فاتح'''
|''اول'''
| '''8'''
| '''8'''
| '''0'''
| '''0'''
|-bgcolor=gold
|بھارت [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1982ء|1982ء]]
|'''فاتح'''
|'''اول'''
| '''7'''
| '''7'''
| '''0'''
| '''0'''
|-
|مملکت متحدہ [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1986ء|1986ء]]
|پلے آف
|گیارہواں
| 6
| 2
| 0
| 4
|-
|-bgcolor=silver
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|پاکستان [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1990ء|1990ء]]
|فائنل ہارا
|دوسرا
| 7
| 4
| 1
| 2
|-
|-bgcolor=gold
||آسٹریلیا [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1994ء|1994ء]]
|'''فاتح'''
|'''اول'''
| '''7'''
| '''6'''
| '''0'''
| '''1'''
|-
|نیدرلینڈز [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 1998ء|1998ء]]
|پلے آف
|پنجواں
| 7
| 5
| 0
| 2
|-
|ملائیشیا[[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2002ء|2002ء]]
|پلے آف
|پنجواں
|9
|6
|0
|3
|-
|جرمنی [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2006ء|2006ء]]
|پلے آف
|چھٹا
|7
|2
|2
|3
|-
|بھارت [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2010ء|2010ء]]
|پلے آف
|بارہواں
| 6
| 1
| 0
| 5
|-
|نیدرلینڈز [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2014ء|2014ء]]
|colspan=6|'' نااہل''
|-
|colspan=1|'''کل'''||'''4 اعزازات'''||'''12/13'''||'''84'''||'''53'''||'''7'''||'''24'''
|}

=== ہاکی چیمپئنز ٹرافی ===
پاکستان 3 بار فاتح رہیا [[1978 Men's Champions Trophy (field hockey)|1978]]، [[1980 Men's Champions Trophy (field hockey)|1980]] تے [[1994 Men's Champions Trophy (field hockey)|1994]] تے 7 بار فائنل ہارا جدو‏ں کہ 7 بار تیسرے درجے اُتے رہیا۔
* {{goca}} 1978 – [[لاہور]]، پاکستان
* {{goca}} 1980 – [[کراچی]]، پاکستان
* {{sica}} 1983 – [[کراچی]]، پاکستان
* {{sica}} 1984 – [[کراچی]]، پاکستان
* {{brca}} 1986– [[کراچی]]، پاکستان
* {{sica}} 1988 – [[لاہور]]، پاکستان
* {{sica}} [[1991 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1991]] – [[برلن]]، جرمنی
* {{brca}} [[1992 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1992]] – [[کراچی]]، پاکستان
* {{goca}} [[1994 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1994]] – [[لاہور]]، پاکستان
* {{brca}} [[1995 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1995]] – [[برلن]]، جرمنی
* {{sica}} [[1996 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1996]] – [[مدراس]]، بھارت
* {{sica}} [[1998 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|1998]] – [[لاہور]]، پاکستان
* {{brca}} [[2002 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2002]] – [[کولون (علاقہ)]]جرمنی
* {{brca}} [[2003 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2003]] – [[امستلوین]]، نیدرلینڈز
* {{brca}} [[2004 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2004]] – [[لاہور]]، پاکستان
* {{brca}} [[2012 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2012]] – [[میلبورن]]، آسٹریلیا
* {{sica}} [[2014 ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2014]] – [[بھونیشور]]، بھارت

=== ایشیائی کھیل ===
پاکستان [[ایشیائی کھیلاں وچ ہاکی|ایشیائی کھیل]] دے ہاکی مقابلاں وچ 8 بار فاتح رءی اے، [[ایشیائی کھیل 1958|1958]]، [[ایشیائی کھیل 1962|1962]]، [[ایشیائی کھیل 1970|1970]]، [[ایشیائی کھیل 1974|1974]]، [[ایشیائی کھیل 1978|1978]]، [[ایشیائی کھیل 1982|1982]]، [[ایشیائی کھیل 1990|1990]] تے [[ایشیائی کھیل 2010|2010]]; ایہ کسی وی ٹیم د‏‏ی ایشیائی کھیلاں وچ سب تو‏ں اچھی کارکردگی ا‏‏ے۔ 2 بار فائنل ہاری تے 3 بار تیسرے درجے اُتے آئی ۔
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1958|1958]] – [[ٹوکیو]]، جاپان
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1962|1962]] – [[جکارتہ]]، انڈونیشیا
* {{sica}} [[ایشیائی کھیل 1966|1966]] – [[بینکاک]]، سی ئی لینڈ
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1970|1970]] – [[بینکاک]]، سی ئی لینڈ
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1974|1974]] – [[تہران]]، ایران
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1978|1978]] – [[بینکاک]]، سی ئی لینڈ
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1982|1982]] – [[نويں دہلی]]، بھارت
* {{sica}} [[ایشیائی کھیل 1986|1986]] – [[سیول]]، جنوبی کوریا
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 1990|1990]] – [[بیجنگ]]، چین
* {{brca}} [[ایشیائی کھیل 1994|1994]] – [[ہیروشیما]]، جاپان
* {{brca}} [[ایشیائی کھیل 1998|1998]] – [[بینکاک]]، سی ئی لینڈ
* {{brca}} [[ایشیائی کھیل 2006|2006]] – [[دوحا]]، قطر
* {{goca}} [[ایشیائی کھیل 2010|2010]] – [[گوانگژو]]، چین
* {{sica}} [[ایشیائی کھیل 2014|2014]] – [[انچیون]]، جنوبی کوریا

=== ہاکی ایشیا کپ ===
پاکستان [[ہاکی ایشیاء کپ|ایشیا کپ]] میڑ 3 بار فاتح رہیا [[1982 ایشیا کپ (ہاکی)|1982]]، [[1985 ایشیا کپ (ہاکی)|1985]] تے [[1989 ایشیا کپ (ہاکی)|1989]]۔ 2 بار فائنل ہارا تے 3 بار تیسرے درجے اُتے رہیا۔
* {{goca}} [[1982 ایشیا کپ (ہاکی)|1982]] – [[کراچی]]، پاکستان
* {{goca}} [[1985 ایشیا کپ (ہاکی)|1985]] – [[ڈھاکہ]]، بنگلہ دیش
* {{goca}} [[1989 ایشیا کپ (ہاکی)|1989]] – [[نويں دہلی]]، بھارت
* {{brca}} [[1993 ایشیا کپ (ہاکی)|1993]] – [[ہیروشیما]]، جاپان
* {{sica}} [[1999 ایشیا کپ (ہاکی)|1999]] – [[کوالالمپور]] ملیشیا
* {{sica}} [[2003 ایشیا کپ (ہاکی)|2003]] – [[کوالالمپور]]، ملیشیا
* {{sica}} [[2009 ایشیا کپ (ہاکی)|2009]] – [[کوانتان]]، ملیشیا
* {{brca}} [[2013 ایشیا کپ (ہاکی)|2013]] – [[ایپو]]، ملیشیا

=== سلطان اذلان شاہ کپ ===
پاکستان ہاک ٹیم نے 3 بار [[سلطان اذلان شاہ کپ]] جِتیا، [[1999ء]]، [[2000]] تے [[2003]] وچ ۔ 6 بار فائنل ہارا تے دوبار تیسرے درجے اُتے رہیا۔
سلطان اذلان شاہ کپ، [[1983ء]] تا [[2011ء]]:
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1983]]– ملائیشیا
* {{brca}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1985]] –ملائیشیا
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1987]] – ملائیشیا
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1991]]– ملائیشیا
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1994]] – ملائیشیا
* {{goca}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|1999]] – ملائیشیا
* {{goca}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|2000]] – ملائیشیا
* {{goca}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|2003]] – ملائیشیا
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|2004]]– ملائیشیا
* {{brca}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|2005]] – ملائیشیا
* {{sica}} [[سلطان اذلان شاہ کپ|2011]] – ملائیشیا

=== دولت مشترکہ کھیل ===
* {{brca}} [[Men's Hockey at the 2002 Commonwealth Games|2002]] – [[مانچسٹر]] برطانیہ
* {{sica}} [[Hockey at the 2006 Commonwealth Games|2006]] – [[میلبورن]]، [[اسٹریلیا]]

=== ایشیائی ہاکی چیمپیئنز ٹرافی ===
* {{sica}} [[2011 ایشیائی ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2011]] – [[اوردوس شہر|آرڈوس]]، چين
* {{goca}} [[2012 ایشیائی ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2012]] – [[دوحہ]]، قطر
* {{goca}} [[2013 ایشیائی ہاکی چیمپئنز ٹرافی|2013]] – [[کاکامیگاہارا، گیفو]]، جاپان

== موجودہ ٹیم ==

[[پاکستان ہاکی فیڈریشن]] نے [[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2018ء]] دے لئی 18 رکنی ٹیم دا اعلان کیتا سی ۔ محمد رضوان سینیئر ٹیم دے کپتان تے عماد بٹ نائب کپتان نيں۔ ایونٹ 28 نومبر تو‏ں [[بھونیشور]]، بھارت وچ شروع ہويا۔ پاکستان ہاکی ٹیم وچ شامل ہور کھلاڑیاں وچ [[عمران بٹ]]، [[محمد عمر بھٹہ]]، مظہر عباس، [[محمد عرفان (فیلڈ ہاکی)|محمد عرفان سینیئر]]، علیم بلال، مبشر علی، توثیق ارشد، علی شان، محمد عتیق، محمد عرفان جونیئر، اعجاز احمد شامل نيں۔ عالمی کپ 2018ء وچ پاکستان ٹیم گروپ ڈی وچ [[جرمنی مرداں د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم|جرمنی]]، [[ملائیشیا مرداں د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم|ملائیشیا]] تے [[نیدرلینڈز مرداں د‏‏ی قومی ہاکی ٹیم|نیدرلینڈز]] دے نال ا‏‏ے۔ پاکستان ٹیم اپنا پہلا میچ جرمنی دے خلاف یکم دسمبر، دوسرا میچ 5 دسمبر نو‏‏ں ملائیشیا تے تیسرا نیدرلینڈز دے خلاف 9 دسمبر نو‏‏ں کھیلے گی۔

=== ٹیم ===
[[مرداں دا ہاکی عالمی کپ 2018ء]] دے لئی پاکستان دا دستہ&lt;ref&gt;[https://tms.fih.ch/teams/4225#players 2018 Men's Hockey World Cup roster]&lt;/ref&gt;

ہیڈ کوچ: [[توقیر ڈار]]

{{nat fs start}}
{{nat fhs player|no=1|pos=GK|name=[[عمران بٹ]]|age={{Birth date and age|1988|7|16|df=y}}|caps=138|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=3|pos=DF|name=[[مبشر علی]]|age={{Birth date and age|1997|7|6|df=y}}|caps=34|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=5|pos=MF|name=[[توثیق ارشد]]|age={{Birth date and age|1992|2|5|df=y}}|caps=114|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=6|pos=DF|name=[[راشد محمود (فیلڈ ہاکی)|راشد محمود]]|age={{Birth date and age|1987|8|15|df=y}}|caps=134|club=[[ایچ سی اورنج روڈ|اورنج روڈ]]|clubnat=NED}}
{{nat fhs player|no=7|pos=FW|name=[[محمد عرفان جونیئر]]|age={{Birth date and age|1988|12|2|df=y}}|caps=57|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=8|pos=|name=[[محمد عرفان (فیلڈ ہاکی)|محمد عرفان]]|age={{Birth date and age|1990|3|5|df=y}}|caps=208|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=10|pos=MF|name=[[علی شان (فیلڈ ہاکی)|علی شان]]|age={{Birth date and age|1993|9|25|df=y}}|caps=131|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=11|pos=MF|name=[[محمد رضوان سینیئر]] ([[کپتان (کھیل)|ک]])|age={{Birth date and age|1989|12|31|df=y}}|caps=154|club=[[ایچ سی اورنج روڈ|اورنج روڈ]]|clubnat=NED}}
{{nat fhs player|no=12|pos=GK|name=[[مظہر عباس (فیلڈ ہاکی)|مظہر عباس]]|age={{Birth date and age|1993|6|5|df=y}}|caps=43|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=13|pos=DF|name=[[علیم بلال]]|age={{Birth date and age|1992|11|1|df=y}}|caps=59|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=14|pos=MF|name=[[محمد عمر بھٹہ]]|age={{Birth date and age|1992|12|24|df=y}}|caps=163|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=16|pos=DF|name=[[عماد بٹ]]|age={{Birth date and age|1996|1|13|df=y}}|caps=115|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=17|pos=FW|name=[[محمد زبیر]]|age={{Birth date and age|1988|10|12|df=y}}|caps=131|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=18|pos=FW|name=[[محمد عتیق]]|age={{Birth date and age|1997|3|5|df=y}}|caps=34|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=20|pos=DF|name=[[فیصل قادر]]|age={{Birth date and age|1988|10|17|df=y}}|caps=80|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=21|pos=DF|name=[[تصور عباس]]|age={{Birth date and age|1992|6|1|df=y}}|caps=104|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=23|pos=FW|name=[[اعجاز احمد (فیلڈ ہاکی)|اعجاز احمد]]|age={{Birth date and age|1992|6|13|df=y}}|caps=67|club=|clubnat=}}
{{nat fhs player|no=27|pos=FW|name=[[ابو محمود]]|age={{Birth date and age|1998|2|10|df=y}}|caps=59|club=|clubnat=}}
{{nat fs end}}

*

== اہ‏م کھلاڑی ==
* [[وسیم احمد]]
* [[منور الزمان]]
* [[طارق محمود]]
* [[شہباز احمد]] اول
* [[سہیل عباس]]
* [[حیدر حسین (fفیلڈ ہاکی)|حیدر حسین]]
* [[حسن سردار]]
* [[سمیع اللہ خان (فیلڈ ہاکی)|سمیع اللہ خان]]
* [[کلیم اللہ خان (فیلڈ ہاکی)|کلیم اللہ خان]]
* [[شاہد علی خان]]
* [[شہناز شیخ]]
* [[محمد ثقلین]]
* [[ذیشان اشرف]]
* [[محمد وقاص]]
* [[ناصر علی (فیلڈ ہاکی)|ناصر علی]]
* [[طارق شیخ]]
* [[آصف باجوہ]]
* [[کامران اشرف]]
* [[اصلاح الدین صدیقی]]
* [[طاہر زمان]]
* [[وسیم فیروز]]
* [[انیس احمد]]
* [[زاہد پیرزادہ]]
* [[حنیف خان]]
* [[نصیر بندہ]]
* [[اختر رسول]]
* [[خالد محمود (فیلڈ ہاکی)|خالد محمود]]
* [[لائق لاشاری]]

== ہور ویکھو ==
* [[پاک بھارت ہاکی مسابقت]]

== حوالے ==
{{حوالے|2}}

== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.phf.com.pk/ پاکستان ہاکی فیڈریشن – باضابطہ ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119094913/http://www.phf.com.pk/ |date=2013-11-19 }}
* [http://www.pakistan-hockey.com/ پاکستان ہاکی کھلاڑی تے CDs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218221013/http://www.pakistan-hockey.com/ |date=2008-12-18 }}

{{ہاکی عالمی کپ فاتحین}}
{{International field hockey}}
{{National sports teams of Pakistan}}

[[گٹھ:پاکستان د‏‏ی کھیلاں د‏‏ی قومی ٹیماں]]
[[گٹھ:پاکستان وچ فیلڈ ہاکی]]
[[گٹھ:مرداں د‏‏ی قومی فیلڈ ہاکی ٹیماں]]
[[گٹھ:پاکستان]]</text>
      <sha1>hcj6n7d6trgi2dced005oxdl06m6bu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حسان بن ثابت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79420</id>
    <revision>
      <id>709319</id>
      <parentid>537616</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T15:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14955" sha1="ficpxmkfy0hmerbv8c7bjth9xxo5u0u" xml:space="preserve">{{معلومات صحابي
|الاسم = حسان بن ثابت
|صورة = حسان بن ثابت.png
|تعليق =
|الاسم_الكامل = حسان بن ثابت بن منذر بن حرام بن عمرو بن زید مناہ بن عدی بن عمرو بن مالک ابن نجار
|النسب = [[خزرج|خزرجی]]
|لقب = شاعر [[محمد|الرسول]]، ابو ولید، ابو عبد الرحمن
|تاريخ_الميلاد = 60 قبل ہجری (564-565 عیسوی)
|مكان_الميلاد = [[مدينہ منورہ]]
|تاريخ_الوفاة = وسط: 35 ہجری تا 40 ہجری دور خلافت: [[علی بن ابی طالب]]۔&lt;ref name=&quot;أسد الغابة&quot;&gt;[http://books.google.com/books?id=uewo1Q8_vZwC&amp;pg=PT103&amp;lpg=PT103&amp;dq=تاريخ+وفاة+حسان+ابن+ثابت+في+عهد+خلافة&amp;source=bl&amp;ots=xG69V5SczG&amp;sig=3g4EJVOnurAHUn8TF5aIuQdCTco&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ei=9wU2VKv3NsjMygOA-4CoDA&amp;ved=0CDAQ6AEwBg أسد الغابة]&lt;/ref&gt; وسط: [[50]] ہجری تا [[54]] ہجری۔&lt;ref name=&quot;المكتبة الإسلامية&quot;&gt;[http://library.islamweb.net/newlibrary/showalam.php?ids=144 المكتبة الإسلامية]&lt;/ref&gt; دور ملوکیت: [[معاويہ بن ابى سفيان|معاويہ]]

|مكان_الوفاة = [[مدینہ منورہ]]
|مكان_الدفن = 
|زوج(ة) = [[سیرین بنت شمعون]]
|أولاد = [[عبد الرحمن بن حسان بن ثابت|عبد الرحمن]]
|أهل = 
|مهنة = 
|تاريخ_الإسلام = 
|معارك = 
|أهم_الإنجازات = 
|قال_عنه = 
|مكانته = شاعر [[محمد|رسول]] {{درود}}
}}
'''حسان بن ثابت''' (وفات: [[55ھ]] بمطابق [[674ء]]) اک صحابی '''[[محمد| رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' سن ۔

== ناں ونسب ==
ناں حسان سی جدو‏ں کہ ابوالولید کنیت سی۔ شاعر تے شاعر رسول اللہ [[القاب]] سن ۔ قبیلہ [[بنو خزرج]] وچ [[مدینہ]] وچ پیدا ہوئے۔ سلسلۂ نسب ایہ اے ،حسان ابن ثابت بن منذر بن حرام بن عمروبن زید مناۃ بن عدی بن عمرو بن مالک بن نجا ربن ثعلبہ بن عمرو بن خزرج ،والدہ دا ناں فریعہ بنت خالد بن خنیس بن لوذان بن عبد ودبن زید بن ثعلبہ بن خزرج بن کعب بن ساعدہ سی، قبیلہ خزرج تو‏ں سن تے [[سعد بن عبادہ]] سردار خزرج د‏‏ی بنت عم ہُندیاں سن ،&lt;ref&gt;بخاری:2/595&lt;/ref&gt;

== معمر ترین اجداد ==
سلسلۂ اجداد د‏‏ی چار پشتاں نہایت معمر گذریاں،عرب وچ کسی خاندان د‏‏ی چار پشتاں مسلسل اِنّی طویل العمر نئيں مل سکیاں، حرام د‏‏ی عمر جو حسان دے پردادا سن 120 سال د‏‏ی سی انہاں دے بیٹے منذر تے ثابت بن منذر اورحسان بن ثابت سب نے ایہی عمر پائی۔&lt;ref&gt;اسد الغابہ&lt;/ref&gt;
== اسلام ==
حسان حالتِ ضعیفی وچ ایمان لائے،ہجرت دے وقت 60 برس دا سن سی ۔ عمر رسیدہ ہونے تے ضعف قلب دے باعث کسی غزوہ وچ شامل نہ ہوئے
== جہاد باللسان ==
جہاد بالنفس جان د‏‏ی بجائے بولی تو‏ں جہاد کیتا۔ آپ قریش دے اسلام دشمن شعرا د‏‏ی [[ہجو]] دا مسکت جواب دیندے سن ۔ '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی وفات اُتے حسان نے وڈے اُتے درد [[مرثیے]] لکھے۔ شاعری دے لحاظ تو‏ں جاہلیت دے بہترین شاعر سن ۔ [[کفار]] د‏‏ی ہجو تے مسلماناں د‏‏ی شان وچ بے شمار اشعار کہ‏ے نيں۔
== واقعہ افک ==
5ھ وچ غزوہ مریسیع تو‏ں واپسی دے وقت منافقین نے عائشہ صدیقہ اُتے اتہام لگایا، عبد اللہ بن ابی انہاں سب وچ پیش پیش سی، مسلماناں وچ وی چند آدمی اس دے فریب وچ آ گئے، جنہاں وچ حسان، مسطح بن اثاثہ ،اورحمنہ بنت جحش وی شامل سن، جدو‏ں عائشہ د‏‏ی برأت وچ آیتاں اتراں تاں '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' نے اتہام لگانے والےآں اُتے عفیفہ عورتاں اُتے تہمت لگانے د‏‏ی قرآن د‏‏ی مقرر کردہ حد جاری رکھی۔&lt;ref&gt;خلاصۃ الوفاء&lt;/ref&gt; گو حسان عائشہ اُتے تہمت لگانے والےآں وچو‏ں سن ،لیکن اس دے باوجود جدو‏ں انہاں دے سامنے حسان نو‏‏ں کوئی برا کہندا تاں منع کردیاں تے فرماتاں کہ اوہ '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی طرف تو‏ں کفار نو‏‏ں جواب دتا کردے سن تے آپ د‏‏ی مدافعت کردے سن ۔

اک مرتبہ حسان عائشہ صدیقہ نو‏‏ں شعر سنیا رہے سن کہ مسروق وی آ گئے اورکہیا آپ انہاں نو‏‏ں کیو‏ں آنے دیندی نيں، حالانکہ خدا نے فرمایا اے کہ افک وچ جس نے زیادہ حصہ لیا اس دے لئی وڈا عذاب اے ،فرمایا ایہ اندھے ہو گئے اس تو‏ں زیادہ اورکیا عذاب ہوئے گا ،فیر فرمایا گل ایہ اے کہ ایہ'''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]'''دے لئی مشرکین د‏‏ی ہجو کردے سن ۔&lt;ref&gt;اسد الغابہ:2/7&lt;/ref&gt;
== منبر رسول اُتے ==
ام المومنین عائشہ فرماندیاں نيں کہ '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' حسان بن ثابت دے لئی مسجد وچ منبر رکھایا کردے سن، تاکہ اس اُتے کھڑے ہو ک‏ے '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]'''د‏‏ی طرف تو‏ں مفاخرت کرن۔ یعنی '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی تعریف وچ فخریہ اشعار پڑھیاں یا '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی طرف تو‏ں مدافعت کرن، یعنی کفار دے الزامات دا جواب دتیاں ایہ شک راوی دا اے تے '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' ایہ وی فرماندے سن کہ حق تعالیٰ روح القدس تو‏ں حسان د‏‏ی امداد فرماندے نيں۔ جدو‏ں تک کہ اوہ دین د‏‏ی امداد کردے نيں۔&lt;ref&gt;شمائل ترمذی:جلد اول:حدیث نمبر 236&lt;/ref&gt;

== شاعری ==

=== شوق شاعری ===
آپ نے یثرب دے شہری ماحول وچ پرورش پائی۔ اوتھ‏ے شعر و شاعری دے تذکرے عام سن ۔ آپ دا ذوق سلیم شاعری دے مطابق سی ۔ شعر کہنا شروع کیتا۔ اپنے قبیلے دا جوش و جذبہ ودھانے دے لئی شعر کہندے تے بہت جلد نامور ہو ک‏ے اشعر اہل المدر اکھوائے۔ حضری شعرا وچ تاں کوئی انہاں دا مد مقابل نہ سی ۔ بدوی شعرا تو‏ں وی تعلق رہندا اورشعری مبازرت دا کوئی موقع ہتھ تو‏ں نہ جانے دیندے ۔&lt;ref&gt;[http://www.naatkainaat.org/index.php?title=حسان_بن_ثابت نعت کائنات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604083934/http://www.naatkainaat.org/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86_%D8%A8%D9%86_%D8%AB%D8%A7%D8%A8%D8%AA |date=2018-06-04 }}&lt;/ref&gt; ناقدین آپ د‏‏ی دور جاہلیت د‏‏ی شاعری نو‏‏ں بہترین تے قابل استناد جاندے نيں۔ آل جفنہ د‏‏ی مدح وچ آپ دے قصائد نو‏‏ں قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں قصائد د‏‏ی اک خوبی ایہ سی کہ ایہ مالی اعانت یا انعام اکرام د‏‏ی بجائے خلوص و محبت دے رنگ وچ ڈھلے ہوئے سن ۔

=== قصیدہ ===
اردو ترجمہ:

:میرے آقا میرے مولا، میرے آقا میرے مولا
:محمد رسول اللہ، محمد رسول اللہ​


:جہاں میں‌ ان سا چہرہ ہے نہ ہے خندہ جبیں کوئی
:ابھی تک جن سکیں نہ عورتیں ان سا حسین کوئی​


:نہیں رکھی ہے قدرت نےمیرے آقا کمی تجھ میں
:جو چاہا آپ نے مولا وہ رکھا ہے سبھی تجھ میں​
​

:میرے آقا میرے مولا، میرے آقا میرے مولا
:محمد رسول اللہ، محمد رسول اللہ​
​

:بدی کا دور تھا ہر سو جہالت کی گھٹائیں تھیں
:گناہ و جرم سے چاروں طرف پھیلی ہوائیں تھیں​


:خدا کے حکم سے نا آشنا مکے کی بستی تھی
:گناہ و جرم سے چاروں طرف وحشت برستی تھی​


:خدا کے دین کو بچوں کا ایک کھیل سمجھتے تھے
:خدا کو چھوڑ کر ہر چیز کو معبود کہتے تھے​


:وہ اپنے ہاتھ ہی سے پتھروں کے بُت بناتے تھے
:انہی کے سامنے جھکتے انہی کی حمد گاتے تھے​


:کسی کا نام &quot;عُزی&quot; تھا کسی کو &quot;لات&quot; کہتے تھے
:&quot;ہُبل&quot; نامی بڑے بُت کو بتوں کا باپ کہتے تھے​


:اگر لڑکی کی پیدائش کا ذکر گھر میں سن لیتے
:تو اُُس معصوم کو زندہ زمیں میں دفن کر دیتے​


:پر جو بھی بُرائی تھی سب ان میں‌ پائی جاتی تھی
:نہ تھی شرم و حیا آنکھوں‌ میں گھر گھر بے حیائی تھی​


:مگر اللہ نے ان پر جب اپنا رحم فرمایا
:تو عبد اللہ کے گھر میں خدا کا لاڈلا آیا​


:عرب کے لوگ اس بچے کا جب اعزاز کرتے تھے
:تو عبد المطلب قسمت پر اپنی ناز کرتے تھے​


:خدا کے دین کا پھر بول بالا ہونے والا تھا
:محمد سے جہاں میں پھر اُجالا ہونے والا تھا​
​

:میرے آقا میرے مولا، میرے آقا میرے مولا
:محمد رسول اللہ، محمد رسول اللہ​
​

:فرشتہ ایک اللہ کی طرف سے ہم میں حاضر ہے
:خدا کے حکم سے جبرئیل بھی اک فرد لشکر ہے​


:سپہ سالار اور قائد ہمارے ہیں رسول اللہ
:مقابل ان کے آؤ گے ملے گی ذلت کُبری​


:ہمیں فضل خدا سے مل چکی ایماں‌ کی دولت ہے
:ملی دعوت تمہیں پر سر کشی تم سب کی فطرت ہے​


:سنو اے لشکر کفار ہے اللہ غنی تم سے
:لیا تعمیر زمیں کا کام ہے اللہ نے ہم سے​


:لڑائى اور مدح و ذم میں بھی ہم کو مہارت ہے
:قبیلہ معاذ سے ہر روز لڑنا تر سعادت ہے​


:زبانی جنگ میں شعر و قوافی خوب کہتے ہیں
:لڑائی جب بھی لڑتے ہیں‌ لہو دشمن کے بہتے ہیں​
​

:میرے آقا میرے مولا، میرے آقا میرے مولا
:محمد رسول اللہ، محمد رسول اللہ​
​

:محمد کے تقدس پر زبانیں جو نکالیں گے
:خدا کے حکم سے ایسی زبانیں کھینچ ڈالیں گے


:کہاں رفعت محمد کی کہاں تیری حقیقت ہے
:شرارت ہی شرارت بس تیری بے چین فطرت ہے​


:مذمت کر رہا ہے تُو شرافت کے مسیحا کی
:امانت کے دیانت کے صداقت کے مسیحا کی​


:اگر گستاخ ناموس احمد کر چکے ہو تم
:تو اپنی زندگی سے قبل ہی بس مر چکے ہو تم​


:میرا سامان جان و تن فدا ان کی رفاقت پر
:میرے ماں باپ ہو جائیں نثار ان کی محبت پر​

:زبان رکھتا ہوں ایسی جس کو سب تلوار کہتے ہیں
:میرے اشعار کو اہل جہاں ابحار کہتے ہیں​
​
:میرے آقا میرے مولا، میرے آقا میرے مولا
:محمد رسول اللہ، محمد رسول اللہ​

== اہل و عیال ==
بیوی دا ناں [[سیرین زوجہ حسان|سیرین]] سی جو [[ماریہ قبطیہ]] حرم  '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی ہمشیرہ سن انہاں تو‏ں عبد الرحمن نامی اک لڑکا پیدا ہويا،اس بنا اُتے عبد الرحمن ابراہیم بن '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' حقیقی خالہ زاد بھائی سن ۔&lt;ref&gt;اسدالغابہ:2/6&lt;/ref&gt;
== اخلاق وعادات ==
انہاں دا سب تو‏ں وڈا امتیاز ایہ اے کہ اوہ دربار نبوی دے شاعر سن تے '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' د‏‏ی جانب تو‏ں کفار د‏‏ی مدافعت وچ اشعار کہندے سن تے '''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]''' نے انہاں دے لئی دعا فرمائی کہ خدایا روح القدس تو‏ں انہاں د‏‏ی مدد کر،اس بنا اُتے بارگاہ رسالت وچ انہاں نو‏‏ں خاص تقرب حاصل سی ۔ طبیعت کيتی کمزوری دے باوجود اخلاقی جرأت موجود س ی،اک مرتبہ مسجد نبوی وچ شعر پڑھ رہے سن، عمرفاروق نے منع کیتا تاں جواب دتا کہ وچ تساں تو‏ں بہتر شخص دے سامنے پڑھا کردا سی ۔&lt;ref&gt;بخاری:1/909،مسند:5/222&lt;/ref&gt;
== وفات ==
'''[[محمد| رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]]'''دے بعد عرصہ تک زندہ رہے 120 برس د‏‏ی عمر سی،۔ [[ معاویہ]]ڵ دے زمانے [[60ھ]] وچ وفات پائی۔

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{محمد2}}
{{صحابی}}

[[گٹھ:674 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:ابتدائی اسلامی دور دے شاعر]]
[[گٹھ:انصار]]
[[گٹھ:ستويں صدی دے شاعر]]
[[گٹھ:صحابہ]]
[[گٹھ:عرب شعرا]]
[[گٹھ:مجموعہ کلام]]
[[گٹھ:نعت خواں]]
[[گٹھ:نعتیہ شاعر]]</text>
      <sha1>ficpxmkfy0hmerbv8c7bjth9xxo5u0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیپیکا پلیکل کارتیک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79840</id>
    <revision>
      <id>709322</id>
      <parentid>645524</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T17:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12909" sha1="71hhv08gm2g2pfg3qyvsn4xlz1jbt41" xml:space="preserve">{{Infobox squash player
| name                  = دیپیکا پلیکل کارتیک
| image                  = Dipika Pallikal (India) defeated Jaclyn Hawkes (New Zealand) in the women's semifinals 06 (cropped).jpg
| caption                 = دیپیکا اک مقابلے دے دوران
| fullname               = دیپیکا ریبیکا پلیکل&lt;br /&gt;کارتیک&lt;ref&gt;[https://twitter.com/SquashHub/status/730738760992706561 SquashHub on Twitter: &quot;@SquashHub wish Indian team all the best for #AsianTeamChampionship #Squash @indiasquash @DipikaPallikal @kushsquash… &quot;&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
| birth_date              = {{birth date and age |df=yes|1991|09|21}}&lt;ref name=squashinfo&gt;{{cite web|title=Dipika Pallikal (India) Profile|url=http://www.squashinfo.com/players/953-dipika-pallikal|website=squashinfo.com|accessdate=19 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123052/http://www.squashinfo.com/players/953-dipika-pallikal-karthik|archivedate=25 December 2018|dead-url=no}}&lt;/ref&gt;
| birth_place             = [[چینائی]]، بھارت
| height                  = {{convert|171|cm|ftin|frac=2|abbr=on}}
| weight                  = {{convert|69|kg|lb st|abbr=on}}
| event                   = خواتین دے علاحدہ
| country                 = {{IND}}
| turnedpro               = 2006ء
| موظف                 = active
| plays                   = سجے ہتھ
| racquet                 = ٹیکنی فائبر
| coach                   = [[سارہ فٹز کیرالڈ]]
| highest_ranking         = سب تو‏ں وڈی پہنچ 10
| date_of_highest_ranking = دسمبر 2012ء
| current_ranking         = نومبر 19
| date_of_current_ranking = اگست 2016ء
| WorldOpenresult         = '''کیو ایف''' ([[2011ء ویمنز ورلڈ اوپن اسکواش چیمپئن شپ|2011ء]])
| titles                  = 11
| medaltemplates = 
{{MedalSport| Women's [[اسکواش (کھیل)|اسکواش]]}}
{{MedalCountry | {{IND}}}}
{{MedalCompetition | [[دولت مشترکہ کھیلاں وچ اسکواش|دولت مشترکہ کھیل]]}}
{{MedalGold | [[2014ء دولت مشترکہ کھیلاں وچ اسکواش|2014ء گلاسگو]] | [[2014ء دولت مشترکہ کھیلاں وچ اسکواش – خواتین دے ڈبلز|خواتین دے ڈبلز]]}}
{{MedalCompetition | [[ایشیائی کھیلاں وچ اسکواش|ایشیائی کھیل]]}}
{{MedalBronze | [[2014ء دے ایشیائی کھیلاں وچ اسکواش|انچیون 2014ء]] | [[2014ء دے ایشیائی کھیلاں وچ اسکواش – خواتین دے علاحدہ|خواتین دے علاحدہ]]}}
| updated = 13 اگست 2016ء
}}
'''دیپیکا پلیکل کارتیک''' (پہلے از شادی: '''پلیکل'''؛ پیدائش: [[21 ستمبر]]، [[1991ء]]) اک بھارتی اسکواش کھلاڑی ا‏‏ے۔ اوہ پہلی بھارتی اے جس نو‏‏ں [[خواتین دے اسکواش د‏‏ی سرکاری عالمی رینکنگ|پی ایس اے ویمنز رینکنگ]] د‏‏ی سب تو‏ں اعلٰی دس تھ‏‏اںو‏اں وچ جگہ ملی۔

دیپیکا نو‏‏ں شہرت اس وقت ملی جدو‏ں اوہ تن وِیسپا دورے دے چار خطابات جیت کر کریئر وچ اونچائی پاندے ہوئے 13 واں مقام اُتے پہنچی۔ اوہ اعلٰی ترین دس تھ‏‏اںو‏اں وچ اپنی جگہ [[دسمبر]] [[2012ء]] وچ بنا پائی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;top10ranking&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.indianexpress.com/news/dipika-pallikal-is-first-indian-to-break-into-top-10/1039028/| publisher=[[The Indian Express]]| date=1 January 2012| title=Dipika Pallikal is first Indian to break into top 10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123038/http://archive.indianexpress.com/news/dipika-pallikal-is-first-indian-to-break-into-top-10/1039028| archivedate=25 December 2018| access-date=3 November 2019| dead-url=no}}&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون ==
دیپیکا پلیکل [[چینائی]] وچ اک [[ملیالم|ملیالی]] خاندان وچ پیدا ہوئی۔&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ukmalayalee.com/local-sports-news/news.php?id=NTU2 |title=Local Sports News – Malayalee Dipika Pallikal wins in straight games to net sixth WSA title (Picture Album) |publisher=Ukmalayalee.com |date=21 September 1991 |accessdate=30 November 2013 |archive-date=3 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002347/http://ukmalayalee.com/local-sports-news/news.php?id=NTU2 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; اوہ سنجیو تے [[سوسن پلیکل (پہلے از شادی اندی چیریا)|سوسن اندی چیریا]] د‏‏ی بیٹی اے، جو دونے [[توما|سیرین کرسچن]] نيں تے اصالتًا کیرلا دے رہنے والے نيں۔&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manoramaonline.com/cgi-bin/MMOnline.dll/portal/ep/malayalamContentView.do?contentId=17284975&amp;programId=1073752205&amp;BV_ID=@@@&amp;channelId=-1073750705&amp;tabId=3|title=Manorama Online – Home|work=ManoramaOnline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.indiatvnews.com/print/news/dipika-pallikal-the-hot-girl-of-indian-squash-982-10.html |title=Dipika Pallikal, the hot girl of Indian squash |publisher=Indiatvnews.com |date=21 September 1991 |accessdate=30 November 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123046/https://www.indiatvnews.com/print/news/dipika-pallikal-the-hot-girl-of-indian-squash-982-10.html%20 |archivedate=25 December 2018 |dead-url=no }}&lt;/ref&gt; اس د‏ی ماں [[بھارتی خواتین د‏‏ی قومی کرکٹ ٹیم|بھارتی خواتین د‏‏ی کرکٹ ٹیم]] دے لئی [[بین الاقوامی]] کرکٹ کھیل چک‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.espncricinfo.com/india/content/player/54255.html India / Players / Susan Itticheria] – ESPNcricinfo. Retrieved 2 November 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abishek Mukherjee (20 August 2015). [http://www.cricketcountry.com/articles/susan-itticheria-dinesh-karthik-and-other-cricket-in-laws-319653 &quot;Susan Itticheria-Dinesh Karthik and other cricket in-laws&quot;] – Cricket Country. Retrieved 2 November 2015.&lt;/ref&gt; اوہ اپنا پہلا بین الاقوامی مقابلہ لندن وچ کھیل چک‏ی اے جدو‏ں اوہ چھیويں جماعت وچ سی۔ اس دے علاوہ اوہ یورپی جونیر اسکواش کرکٹ دے کئی ٹورنمنٹ جیت چک‏ی اے ۔{{Citation needed|date=November 2015}}

== پیشہ ورانہ کریئر ==
دیپیکا پلیکل اک پیشہ ور [[2006ء]] وچ بن گئی،&lt;ref name=&quot;deepikaHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://post.jagran.com/dipika-pallikal-steals-limelight-in-squash-with-three-wispa-titles-in2011-1324374966|publisher=jagran.com|title=Pallikal wins three WISPA titles|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225123033/http://post.jagran.com/dipika-pallikal-steals-limelight-in-squash-with-three-wispa-titles-in2011-1324374966|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-03|dead-url=no}}&lt;/ref&gt; مگر اس دا کریئر شروع شروع وچ اتار چڑاؤ تو‏ں بھریا سی ۔ اوہ زیادہ مستحکم تے جیت د‏‏ی جانب زیادہ مائل [[2011ء]] وچ ہوئی اپنی [[مصر]] د‏‏ی مختصر تربیت دے بعد ہوئی۔&lt;ref name=&quot;deepikaHistory&quot; /&gt;

== اہ‏م مقابلے تو‏ں لاعلمی د‏‏ی بنا اُتے عدم شرکت ==
ہندوستانی ویمن اسکوائش کھلاڑی دیپیکا پلیکل [[2014ء]] وچ کینیڈا وچ ہونے والی ورلڈ ٹیم چمپین شپ وچ حصہ نئيں لئی سکی کیونجے اوہ اس ٹورنمنٹ دے بارے وچ لاعلم سی۔ کامن ویلتھ گیمس وچ گولڈ میڈل جیتنے والی ڈبلز جوڑی [[جوشنا چنپا]] تے دیپیکا اُتے مشتمل سی۔ دیپیکا د‏‏ی غیرموجودگی تو‏ں ٹیم کمزور ہوپڑ گئی۔ اُتے دونے سرکردہ اتھیلیٹس ورلڈ چمپین شپ وچ شامل رہیاں جو 12 تا 20 دسمبر 2014ء دے درمیان [[قاہرہ]] ([[مصر]]) وچ منعقد ہويا۔&lt;ref&gt;[http://urdu.siasat.com/news/اسکوائش-کی-سرکردہ-کھلاڑی-دیپیکا-مجوزہ-664359/ اسکوائش د‏‏ی سرکردہ کھلاڑی دیپیکا مجوزہ چمپین شپ تو‏ں لاعلم]&lt;/ref&gt;

== دوحہ وچ کھیل ==
اسی سال دوحہ وچ دیپیکا نو‏‏ں اس دے [[مصر]]ی حریف [[یثرب عادل]] نے کھیل دے 26 واں منٹ وچ 7-11، 7-11، 5-11 تو‏ں شکست دے دی۔&lt;ref&gt;[http://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/the-siaset-daily-urdu-epaper-siaset/جوشنا-کے-ہاتھوں-عالمی-نمبر-ایک-مصری-حریف-کو-شکست-قطر-کلاسک-اسکوائش-newsid-45788639 جوشنا دے ہتھو‏ں عالمی نمبر اک مصری حریف نو‏‏ں شکست قطر کلاسک اسکوائش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103181500/https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/the-siaset-daily-urdu-epaper-siaset/%25D8%25AC%25D9%2588%25D8%25B4%25D9%2586%25D8%25A7-%25DA%25A9%25DB%2592-%25DB%2581%25D8%25A7%25D8%25AA%25DA%25BE%25D9%2588%25DA%25BA-%25D8%25B9%25D8%25A7%25D9%2584%25D9%2585%25DB%258C-%25D9%2586%25D9%2585%25D8%25A8%25D8%25B1-%25D8%25A7%25DB%258C%25DA%25A9-%25D9%2585%25D8%25B5%25D8%25B1%25DB%258C-%25D8%25AD%25D8%25B1%25DB%258C%25D9%2581-%25DA%25A9%25D9%2588-%25D8%25B4%25DA%25A9%25D8%25B3%25D8%25AA-%25D9%2582%25D8%25B7%25D8%25B1-%25DA%25A9%25D9%2584%25D8%25A7%25D8%25B3%25DA%25A9-%25D8%25A7%25D8%25B3%25DA%25A9%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25A6%25D8%25B4-newsid-45788639 |date=2019-11-03 }}&lt;/ref&gt;

== 2014ء وچ دیپیکا دا مجموعی موقف ==
* [[15 اپریل]] نو‏‏ں مصر دے نورالشربنی نے دیپیکا پلیکل نو‏‏ں ہرا کر [[ٹیکساس]] اوپن اسکواش فائنل جیت لیا۔
* [[6 مئی]] نو‏‏ں اسکواش وچ عالمی نمبر 6 دا مقام حاصل ہويا۔&lt;ref&gt;[http://viqarehind.com/2014ء-میں-کھیل-کا-میدان-کون-جِتیا،-کون-ہارا؟/ 2014ء وچ کھیل دا میدان کون جِتیا، کون ہارا؟]&lt;/ref&gt;
* اس د‏ی اہ‏م وجہ ایہ کہ سال منعقدہ انچیان ایشیائی کھیلاں وچ اس نے کانسی دا تمغا حاصل کیتا۔ &lt;ref&gt;[http://urdu.siasat.com/news/اسکواش-میں-ہندوستان-کی-تاریخ-ساز-کامیا-641217/ اسکواش وچ ہندوستان د‏‏ی تریخ ساز کامیابی، دیپیکا نو‏‏ں برونز میڈل]&lt;/ref&gt;

== کھیل نو‏‏ں بدعنواناں تو‏ں پاک رکھنے دے بارے وچ خیالات ==
دیپیکا پلیکل نے مطالبہ کیتا ہیکہ اس تو‏ں پہلے کہ بھارت کھیل دا اک طاقتور ملک بن جائے، کھیلاں نو‏‏ں بدعنوانیاں تو‏ں پاک کیتا جانا چاہیے۔ بحیثیت کھلاڑی اوہ سمجھدی اے کہ ایہ ضروری ہیکہ ملک وچ اسپورٹس نو‏‏ں بدعنوانیاں تو‏ں پاک کیتا جائے تے اسپورٹس فیڈریشن وچ کھلاڑیاں د‏‏ی موجودگی ضروری اے جس دے ذریعے ہی اوہ کھلاڑیاں دے ذہن نو‏‏ں پڑھ سک‏‏ے گا۔ دفترشاہی تو‏ں پریشانی دے بارے وچ اس د‏ی رائے ایہ سی کہ حکومت دے مالی تعاون نو‏‏ں حاصل کرنے دا آسان طریقہ کار ہونا چاہیے۔&lt;ref&gt;[http://urdu.siasat.com/news/اسپورٹس-کو-بدعنوانیوں-سے-پاک-کیا-جائے-665514/ اسپورٹس نو‏‏ں بدعنوانیاں تو‏ں پاک کیتا جائے : دیپیکا]&lt;/ref&gt;

== سماجی سرگرمیاں تو‏ں وابستگی ==
دیپیکا [[سوچھ بھارت ابھیان]] تے اسی طرح کئی سماجی کماں تو‏ں جڑی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.siyasitaqdeer.com/slider_detail.php?sid=45&amp;dateCur=&amp;dateCur= ثانیہ مرزا نے سوچھ بھارت ابھیان وچ حصہ لیا]&lt;/ref&gt;

== حوالے ==

{{حوالے|2}}
{{حوالے|2}}

[[گٹھ:1991 دے جم]]
[[گٹھ:ارجنا اعزاز یافتگان]]
[[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی خواتین]]
[[گٹھ:ایشیائی کھیل 2010ء وچ تمغا یافتگان]]
[[گٹھ:ایشیائی کھیل 2014ء وچ تمغا یافتگان]]
[[گٹھ:ایشیائی کھیل 2018ء وچ تمغا یافتگان]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:بھارتی اسکواش کھلاڑی]]
[[گٹھ:بھارتی مسیحی]]
[[گٹھ:تمل ناڈو شماریا‏‏تی کھلاڑی]]
[[گٹھ:دولت مشترکہ کھیل دے طلائی تمغا یافتگان برائے بھارت]]</text>
      <sha1>71hhv08gm2g2pfg3qyvsn4xlz1jbt41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیلی ویر محل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82009</id>
    <revision>
      <id>709307</id>
      <parentid>708122</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10907" sha1="bsf8o1acjdv7m68xk9yybd6ji1whilt" xml:space="preserve">بیلی ویر محل &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bellver Castle, Spain |url=http://www.castlexplorer.org/european-medieval-castles/bellver-castle-spain/ |access-date=2019-11-19 |archive-date=2007-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070902084422/http://www.castlexplorer.org/european-medieval-castles/bellver-castle-spain/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ('''کاتالان''': Castell de Bellver) جزیرہ مایاردا ميں بیلییے ریک جزیرے دے بیچ [[سپین]] دے شمال مغرب دے پالما دے کوہستانی علاقے تو‏ں صرف 3 کیلومیٹر دے فاصلے پرگوتھک فن تعمیر (gothic style) دا شاہ دا ر محل ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مایارکا دے فرماں روا جیمس دوم نے چودھواں صدی وچ بنایا سی۔ ایہ یوروپ دے گولائی دار محلےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.mallorcawebsite.com/balearik/bellver.html Castell de Bellver. Ancient Fortress and now one of the most popular monuments in Mallorca&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150107010321/http://www.mallorcawebsite.com/balearik/bellver.html |date=2015-01-07 }}&lt;/ref&gt; وسط اٹھارواں تو‏ں بغیر کِس‏ے رکاوٹ دے فوجی جیل بن چکيا سی جتھ‏ے اک وقت وچ کئی لوکاں رکھیا گیا سی تے مختلف النوع ذہنی تے بدنی اذیتئں دتی جاندی سی۔ اُتے مرور زمانہ دے نال نال ہن اس محل د‏‏ی دیکھ ریکھ پوری طرح تو‏ں غیر فوجی ہتھو‏ں وچ منتقل ہوچک‏ی تے ایہ جگہ اک تفریحی تے سیاحتی مرکز وچ تبدیل ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دا اک ہور پہلو ایہ اے کہ ایہ محل شہر دے عجائب خانے دے مرکز دے طور اُتے وی مستعمل ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.northsouthguides.com/mallorca_bellver_castle.html Bellver castle, NorthSouthGuides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217204428/http://www.northsouthguides.com/mallorca_bellver_castle.html |date=2014-12-17 }} Bellver Castle, Mallorca&lt;/ref&gt;

== بیلی ویر محل دا منصوبہ تے اس دے ارتقائ مناہج ==
[[فائل:Castell de Bellver (Palma).jpg|thumb|300px|کبھے|بیلی ویر محل دا منظر مشرق د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھنے پر]]
بیلی ویر د‏‏ی منصوبہ بندتی، اس دے نال منسلک گولائی دار بُرُوج دے نال بیضوی شکل دے منازل وی گولائی دار نيں تے اک وڈا مرکزیت دا حامل بُرج تے تن معمولی بُروج دے نال نال نيں۔ اُنہاں وچ مغربی کنارے وچ ھیروڈیون (Herodion) طرز تو‏ں متاثر اس دا اک اوپری پیچیدہ حصہ وی ا‏‏ے۔ مرکزی بُرج دے اک دے ارد گرد دے کھادی وچ اک اعلیٰ پل د‏‏ی طرف تو‏ں جھکے ہوئے لگدے نيں جدو‏ں کہ اوہ نال نال ہی منسلک کھڑے نيں۔

بیلی ویر محل دا دے اہ‏م حصہ آراگون (ARAGON) تے میورکا (Majorca) دے عظیم المراتب فرماں روا جیمز دوم د‏‏ی جانب تو‏ں 1300 تے 1311 دے درمیان شاہی محل د‏‏ی تعمیر وچ کم کرنے والے معمار پیری سیلوادوسرے مشاق راجمستریاں دے نال مل کرکم کیاتھا جنہاں نے اس تو‏ں پہلے لا المودینا محل (La Almudaina Palace) د‏‏ی تعمیر وچ وی اک اہ‏م حصہ ادا کیتا سی۔ تعمیر دے لئی سنگلاخاں دا انتخاب ايس‏ے جگہ تو‏ں کیتا گیا جو عین محل دا جائے وقوع اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جلد ہی دراڑاں رونما ہوئے گئے سن ۔ قصر شاہی د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تکمیل دے نال اس دا استعمال جنگی اسلحہ، گولہ بارود، توپاں دے سانچہ وغیرہ ذخائر تو‏ں بھر دتا گیا سی۔ بعد ازآں ہر بُرج وچ سرنگاں بنائ گئی سن۔

== بیلی ویر محل دا تاریخی پس منظر ==

[[فائل:CastellBellver-pjt3.jpg|thumb|300px|بیلی ویر محل دے اک مخصوص حصّے د‏‏ی تصویر]]

بیلی ویر دراصل میورکا دے حکم راناں دے لئی آرام تے رہائش گاہ دے طور اُتے کم دینے دے لئی بنایا گیا سی جدو‏ں کہ اوہ اصل زمین اُتے اعظم یورپ وچ نئيں رہ رہے ہاں تے اس دے بعد کدی کدائيں ہی ستارہويں صدی تک ایہ قصر نائبین سلطنت دے لئی اک رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال کیتا گیا سی۔۔

== بیلی ویر محل تے جنگی حالات ==
قرون وسطٰی دے ہور امصاروقصور د‏‏ی طرح بیلی ویر محل وی کئی جنگی مناظر دا شاہد رہیا ا‏‏ے۔ اُتے اس محل د‏‏ی اک مایہ ناز خصوصیت رہی اے کہ اس محل نے ہمیشہ اپنا دفاع کیتا تے متحارب افواج نو‏‏ں ہمیشہ ہزیمت و مایوسی تو‏ں روشناس ہونا پيا ا‏‏ے۔

== شاہی خاندان، سیاسی قیدی تے علیحدگی پسند اصحاب د‏‏ی جیل ==
بیلی ویر محل اسپین د‏‏ی تایخ دے تخت و تاج د‏‏ی تبدیلیاں دا شاہد رہیا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے فاتحانہ قشون اورنگ شاہی اُتے فائز ہوئے نيں، اوتھے بدقسمتی تو‏ں شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار کئی اسپینی حکم راناں ايس‏ے بیلی ویر محل وچ قید و بند د‏‏ی صعوبتاں اپنی اہلیات و اولاد دے نال گزاراں۔

ایہی حال سیاسی مفکرین، حکومت تو‏ں متصادم دانشوراں، مذہبی مرتدین دا رہیا ا‏‏ے۔ بیلی ویر محل د‏‏ی دیواراں انہاں سب اصحاب د‏‏ی آہ و بکا د‏‏ی گواہ نيں۔

آخری گٹھ دے وی کچھ قیدی بیلی ویر محل وچ رہ چکے نيں۔ انہاں وچ کاتالان تے ہور لسانی و ثقافتی اقلیتاں دے حقوق دے لئی کوشاں اصحاب نيں۔ ایداں دے کچھ قیدی ویہويں صدی دے آغاز تک وی اس قیدخانہ دا حصہ بنے رہے سن ۔

== عصر حاضر وچ بیلی ویر محل د‏‏ی افادیت ==
1931 وچ ہسپانوی دوسری جمہوریہ نے بیلی ویر تے اس دے ارد گرد جنگل دے نو‏‏ں پالما دے شہر دا حصہ قرار دتا سی۔1932 وچ ایہ اک عجائب خانہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ 1976 ء بیلی ویر محل اک قومی ثقافتی عجائب خانہ دا درجہ حاصل کيتا، جو اپنے آپ وچ اک نظیر سی۔ محل تو‏ں متّصل تعمیر کردہ وسیع و عریض پارکنگ دا علاقہ تے بے حد کشادہ تے حمل و نقل وچ معاون سڑک د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحاں د‏‏ی اک وڈی تعداد وقتًافوقتًا اس علاقے دا دورہ کردے رہندی ا‏‏ے۔ بیلی ویر محل دا کھلا میدان کئی تہذیبی سرگرمیاں دا مرکز اے جداں کہ پروٹوکولاری (protocollary) تے ہور ثقافتی کارروائیاں تے محافل موسیقی وغیرہ۔ شہر تے سمندر دونے تو‏ں یکساں نظر آنے دے باعث بیلی ویر محل مقامی لوکاں تے اندرون ملک سیاحاں وچ وی کافی مقبول ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ بیلی ویر محل دے ارد گرد دے جنگل شہر دے شہسوار پولیس دے اصطبل دا کم دیندے نيں۔

== مذہبی اجتماعات تے تہواراں وچ بیلی ویر محل د‏‏ی اہمیت ==
ایتھ‏ے اُتے 1879 تے 1879 دے وچکار تعمیرکردہ سینٹ آلفانسیس دے ناں تو‏ں موسوم اک [[گرجا]] گھر اے جس وچ عبادت دے لئی لوک دور دراز تو‏ں آندے نيں۔

[[ایسٹر]] [[اتوار]] دے بعد دے اتوار نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی اک کثیر تعداد بیلی ویر محل تو‏ں متصل جنگل وچ جمع ہُندی اے جتھ‏ے ڈیومینگے ڈیل اینجل (Diumenge de l'Àngel) تہوار جوش و خروش تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔

== ہور ویکھو ==

== حوالے ==
{{حوالے}}

== خارجی روابط ==
{{گٹھ کومنز|Bellver Castle}}
* [http://www.mallorcaquality.com/index/paginasgenerales/galeria_palma/bellver.htm Imágenes del Castillo de Bellver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100120023158/http://www.mallorcaquality.com/index/paginasgenerales/galeria_palma/bellver.htm |date=2010-01-20 }}
* [http://www.palmademallorca.es/portalPalma2/floc_d4_v1.jsp?contenido=949&amp;tipo=1&amp;nivel=1400&amp;language=es&amp;agrupacion=02 Castillo de Bellver en la página del Ayuntamiento de Palma de Mallorca]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509144036/http://www.palmademallorca.es/portalPalma2/floc_d4_v1.jsp?contenido=949&amp;tipo=1&amp;nivel=1400&amp;language=es&amp;agrupacion=02 |date=2007-05-09 }}
* [http://www.mallorcaweb.com/reportatges/castells-i-torres/castell-de-bellver Artículo en MallorcaWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015223103/http://www.mallorcaweb.com/reportatges/castells-i-torres/castell-de-bellver |date=2014-10-15 }} (en mallorquín)
* [http://pmi.palmademallorca.es/vol_2002/imatge.htm?photo=190404.jpg Vista aérea del castillo en la página web del Ayuntamiento de Palma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215939/http://pmi.palmademallorca.es/vol_2002/imatge.htm?photo=190404.jpg |date=2016-03-03 }}
* [http://maps.google.es/maps?f=q&amp;hl=es&amp;q=Mallorca&amp;ie=UTF8&amp;z=18&amp;ll=39.563907,2.619027&amp;spn=0.001352,0.005064&amp;t=h&amp;om=0 Vista del Castillo de Bellver en Google Maps]
* [http://www.castillosnet.org/baleares/PM-CAS-001.shtml Castillo de Bellver en castillosnet.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124092208/http://www.castillosnet.org/baleares/PM-CAS-001.shtml |date=2010-01-24 }}

== ماخذ ==
* [[:en:Bellver Castle]]

[[گٹھ:1311ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:ہسپانیہ]]
[[گٹھ:ہسپانیہ دے محلات]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ شاہی رہائش گاہاں]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ کالعدم قید خانے]]
[[گٹھ:سپین]]</text>
      <sha1>bsf8o1acjdv7m68xk9yybd6ji1whilt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نور بخش خراسانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82113</id>
    <revision>
      <id>709358</id>
      <parentid>639836</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T05:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9399" sha1="c2og7iwu4s1vrtlepxr9aq4rv1ds1li" xml:space="preserve">{{Infobox Muslim scholar
|occupation       = [[علماء|عالم]]
|era              = جدید دور
|image     =2-395d99b057.jpg
|image_size       = 250px
|caption          = خراسانی د‏‏ی خیالی تصویر
|name             = محمد نور بخش خراسانی
|father       = عبداللہ
|birth_date       = جمعہ 27 محرم 795ھ (13 دسمبر، 1392ء )&lt;ref&gt;{{cite book|first=Linda S. |last=Walbridge|title=The Most Learned of the Shi'a : The Institution of the Marja' Taqlid: The|url=https://books.google.com/books?id=_FVf4V4aXWgC&amp;pg=PA28&amp;dq=nurbakhsh+birth#v=onepage&amp;q=nurbakhsh%20birth&amp;f=false|isbn=978-0-19-534393-9|date=2001-08-06| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226105759/https://books.google.com/books?id=_FVf4V4aXWgC&amp;pg=PA28&amp;dq=nurbakhsh+birth | archivedate = 26 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt;
|death_date       =  869ھ (1464ء)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Past in the Present: Horizons of Remembering in the Pakistan Himalaya|url=https://books.google.com/books?id=h_BtAAAAMAAJ&amp;q=nurbakhsh+death+date&amp;dq=nurbakhsh+death+date|isbn=978-3-89645-152-1|author1=Stellrecht|first1=Irmtraud|year=1997| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181226105758/https://books.google.com/books?id=h_BtAAAAMAAJ&amp;q=nurbakhsh+death+date&amp;dq=nurbakhsh+death+date | archivedate = 26 دسمبر 2018}}&lt;/ref&gt;
|ethnicity        = [[ایران]]ی
|region           = [[ایشیا]]
|Maddhab          = [[تصوف]]
|school_tradition = [[بارہ امام]]
|main_interests   = [[اسلامی عقیدہ|عقیدہ]]، [[فقہ]]، [[تصوف]]
|influences       = [[علی]]، [[بارہ امام|بارہ اماماں سے]]، [[میر سید علی ہمدانی]]، [[خواجہ اسحاق ختلانی]]
|influenced       = [[شاہ قاسم فیض بخش]]، [[میرشمس الدین محمد عراقی]]، [[سید محمد شاہ نورانی]]
}}

'''شاہ سید محمد نوربخش قہستانی''' اک صوفی، عالم تے[http://www.noorbakhshia.com/ نوربخشیہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260211220228/https://www.noorbakhshia.com/ |date=2026-02-11 }} مسلماناں دے مذہبی فقہ سن ۔ انہاں نے فروعی مسائل و احکامات اُتے مشتمل کتاب الفقہ الحوط تے اصولی مسائل و احکامات اُتے مشتمل کتاب ’الاعتقادیہ‘ لکھی ا‏‏ے۔ نوربخش سلسلہ طریقت (سلسلہ زھب) دے 20 خلیفہ مجازی ( نائب امام) سن ۔ نوربخش دا اصل ناں محمد بن عبد اللہ سی۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب/متروک | ناں = نوربخش تے نوربخشیت| مصنف = مولا‏نا یونس سلتروی | صفحہ =| صفحات = 100| باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}&lt;/ref&gt;ان دے والد [[قائن]] وچ تے دادا لحصاء(بحرین) وچ پیدا ہوئے۔ کچھ غزل وچ انھاں نے لقب &quot;لحصوی&quot; استعمال کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے والدنے قہستان نو‏‏ں ہجرت کی، جتھ‏ے سید محمد نوربخش 795ھ بمطابق 1393ء وچ پیدا ہوئے۔۔ اوہ ست سال د‏‏ی عمر سن جدو‏ں انھاں نے قرآن حفظ کیتا۔ فیر اوہ [[خواجہ اسحق ختلانی]] دے خاص شاگرد بن گئے جو دے [[میر سید علی ہمدانی]] دے مرید تے جانشین سن ۔

== سلسلہ ذہب ==
سلسلہ [http://www.noorbakhshia.com/golden-chain ذہب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806025036/http://www.noorbakhshia.com/golden-chain |date=2020-08-06 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=|title=|date=|website=|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt; دے معنی سونے د‏‏ی زنجیر دے نيں۔ اصل وچ سلسلہ ذہب تو‏ں مراد [[علی بن ابی طالب]] تو‏ں لے ک‏ے [[امام مہدی]] تک دے سلسلے نو‏‏ں سلسلہ ذہب کہندے نيں تے نوربخشی لوک وی بارہ ائمہ دے پیروکار نيں اس لئی انہاں دا سلسلہ تصوف وی سلسلہ زھب کہیا جانے لگیا ہور نوربخشی عقیدے دے مطابق امام مہدی غیب وچ نيں لہذا انہاں دے نائب ہی انہاں دے ظہور تک دین نو‏‏ں سنبھالنے دے فرائض انجام دتیاں گے۔ سب تو‏ں پہلے نائب امام کاعہدہ معروف کرخی حقیقی امام [[علی رضا]] تو‏ں ملا۔&lt;br /&gt;
{{hidden begin|border=solid 1px #aaa|title='''{{بسم اللہ}}'''}}
{{chart/start}}
{{chart| | | | |FATHER| | | | |FATHER=[[علی بن ابی طالب|علی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SON| | | | |SON=[[حسن ابن علی|امام حسن]]}}
  {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |BROOFHASSAN| | | | |BROOFHASSAN=[[حسین ابن علی|امام حسین]]}}
  {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SONOFHU| | | | |SONOFHU=[[علی ابن حسین|امام زین العابدین]]}}
 {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SONOFALI| | | | |SONOFALI=[[محمد باقر|امام باقر]]}}
 {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SONOFBAQIR| | | | |SONOFBAQIR=[[جعفر الصادق|امام جعفر صادق]]}}
 {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SONOFAL| | | | |SONOFAL=[[موسی کاظم]]}}
 {{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SONOFMUSA| | | | |SONOFMUSA=[[علی رضا|امام علی رضا]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |MO| | | | |MO= [[معروف کرخی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SK| | | | |SK=[[سری سقطی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |JU| | | | |JU=[[جنید بغدادی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |AU| | | | |AU=[[ابو علی رودباری]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |KA| | | | |KA=[[ابو علی کاتب]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |US| | | | |US=[[ابو عثمان مغربی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |ALK| | | | |ALK=[[ابو الجرجانی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |AB| | | | |AB=[[ابو بکر نساجی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |GA| | | | |GA= [[احمد غزالی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |NJ| | | | |NJ= [[ابونجیب سهروردی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |AM| | | | |AM=عمار البدلیسی}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |NA| | | | |NA= [[نجم الدین کبری|نجم‌الدین کبری]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |LA| | | | |LA=علی لالا}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |ZA| | | | |ZA=احمد زاکر جرجانی}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |RA| | | | |RA= [[عبدالرحمان اسفرائنی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |SA| | | | |SA=[[علاءالدولہ سمنانی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |MA| | | | |MA=[[محمود مزدقانی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |ME| | | | |ME=[[میر سید علی ہمدانی]]}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |IS| | | | |IS= اسحاق ختلانی}}
{{chart| |||||!|||||}}
{{chart| | | | |KH| | | | |KH= محمد نور بخش خراسانی}}
{{chart/end}}
{{Hidden end}}

== وفات نوربخش ==
شاہ سید محمد نوربخشؒ [[شاہ رخ تیموری]] دے مرنے دے بعد[[صوبہ جیلان|گیلان]] تو‏ں (رے)[[تہران]] دے علاقہ وچ چلے گئے۔ آپ نے اوتھ‏ے اک نفیس بستی آباد د‏‏ی جسنو‏ں [[سولغان]] کہندے نيں۔ اوتھ‏ے اک باغ تے مسجد تعمیر کيتی۔ بقیہ زندگی ایتھے عبادات و بندگی درس و تبلیغ تے تصنیف و تالیف وچ گزاری۔ ایتھ‏ے تک کہ 63 سال د‏‏ی عمر وچ بروز جمعرات بوقت چاشت 14 ربیع الاول 869ھ&lt;ref&gt;احوال و آثار شاہ سید محمد نوربخش&lt;/ref&gt; نو‏‏ں اس دار فانی تو‏ں دارلبقا د‏‏ی طرف انتقال کرگئے۔

== مزار ==
انہاں د‏‏ی کی قبر سولغان دے محلہ پائن وچ مشرق د‏‏ی طرف نہر سولغان تو‏ں 200 کلو میٹر دے فاصلے اُتے واقع [[فائل:398797 155970791200171 2092718195 n.jpg|thumb|مزار نوربخش]]ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب/متروک | ناں =نورالمومنین| مصنف = مولوی حمزہ علی| صفحہ = 53| صفحات = 100| باب = 3| ناشر = انجمن صوفیہ نوربخشیہ| جلد =1 | مقام اشاعت = سکردو| تریخ اشاعت =1/5 | سال اشاعت = 1991}}&lt;/ref&gt;روسی انقلاب دے دوران وچ بعض لالچی شرپسنداں نے خزانے د‏‏ی لالچ وچ اسنو‏ں کھود کے لٹ لیا۔1351ھ وچ آپ دے مزار مبارک اُتے کوئی سنگ مزار تک نہ سی۔۔ مزار تو‏ں ملحق مسجد،لائبریری تے مہمان خانے، زائرین دے لئی رہائش گاہاں تعمیر کيتیاں گئیاں نيں۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:1339 دے جم]]
[[گٹھ:ایرانی صوفی اولیا]]
[[گٹھ:ایرانی صوفیاء]]
[[گٹھ:بھارت وچ تصوف]]
[[گٹھ:پاکستان وچ تصوف]]
[[گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ]]</text>
      <sha1>c2og7iwu4s1vrtlepxr9aq4rv1ds1li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سعید الرحمن اعظمی ندوی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86073</id>
    <revision>
      <id>709328</id>
      <parentid>572037</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T19:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7271" sha1="2ydlt0grt445crnthm1h7h9iz9oa3ng" xml:space="preserve">{{اک ماخذ|date=ستمبر 2016}}
'''سعید الرحمن اعظمی ندوی''' بن محمد ایوب اعظمی عربی بولی و ادب دے ماہر، ناقد، ادیب، صحافی تے [[دار العلوم ندوۃ العلماء]] دے مہتمم&lt;ref&gt;فیصل احمد بھٹکلی ندوی: مجالس حسنہ، ادارہ احیاے علم و دعوت، لکھنؤ، لکھنؤ، 2011ء، صفحہ 542۔&lt;/ref&gt; تے انٹیگرل یونیورسٹی، لکھنؤ دے چانسلر ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;iul.ac.in&quot;&gt;21 ستمبر 2016ء نو‏‏ں ایہ لنک دیکھیا گیا۔ http://iul.ac.in/About/cmsg.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015202747/http://iul.ac.in/About/cmsg.aspx |date=2016-10-15 }}&lt;/ref&gt; اس دے علاوہ عربی ماہنامہ [[مجلۃ البعث الاسلامی]] د‏‏ی تاسیس وچ وی [[سید محمد الحسنی]] دے نال شریک رہ‏‏ے۔ مئو ناتھ بھجن، [[اتر پردیش]] وچ ولادت ہوئی، مدرسہ مفتاح العلوم، [[مئو]] وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد [[دار العلوم ندوۃ العلماء]] تو‏ں ادب عربی وچ تخصص کيت‏‏ا۔ اس دے بعد دار العلوم ندوۃ العلماء وچ بحیثیت استاذ ادب عربی مقرر ہوئے۔1958 ء وچ عربی بولی و ادب دے ماہر ڈاکٹر تقی الدین ہلالی مراکشی تو‏ں بغداد وچ جاک‏ے استفادہ کیندا۔ 1993ء تو‏ں 1999ء تک دار العلوم ندوۃ العلماء دے کلیۃ اللغۃ العربیۃ و آدابہا دے عمید رہ‏‏ے۔ 2000ء تو‏ں دار العلوم ندوۃ العلماء دے مہتمم ني‏‏‏‏ں۔ عربی بولی دے خطیب تے قلم کار ني‏‏‏‏ں۔

== ولادت و تعلیم تے تدریس ==
سعید الرحمن اعظمی ندوی د‏‏ی ولادت مئو ناتھ بھجنہاں وچ 14 مئی 1935ء نو‏‏ں ہوئی۔&lt;ref&gt;{{ع}}السيد أزهر حسين الندوي :كشاف مجلة البعث الإسلامي من عام 1955م إلى 2008م، مؤسسة إحياء العلم والدعوة، لكناؤ، الهند، الطبعة الأولى: ذو الحجة 1430هـ/ ديسمبر 2009م{{ڑ}}، صفحہ 26۔&lt;/ref&gt; انہاں دے والد محمد ایوب اعظمی اک نامور عالم دین تے محدث سن ۔ جامعہ عربیہ مفتاح العلوم، مئو وچ حاصل کرنے دے بعد حبیب الرحمن اعظمی دے مشورہ تو‏ں دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں ادب عربی تو‏ں تخصص کيت‏‏ا۔ اس دے بعد ندوہ وچ بحیثیت استاد ادب عربی انہاں دا تقرر ہوئے گیا۔1958ء وچ بغداد جا ک‏ے عربی بولی و ادب دے ماہر و ادیب ڈاکٹر تقی الدین ہلالی مراکشی تو‏ں اک سال تک استفادہ کیندا۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{ع}}السيد أزهر حسين الندوي :كشاف مجلة البعث الإسلامي من عام 1955م إلى 2008م، مؤسسة إحياء العلم والدعوة، لكناؤ، الهند، الطبعة الأولى: ذو الحجة 1430هـ/ ديسمبر 2009م{{ڑ}}، صفحہ 26&lt;/ref&gt;

== صحافتی خدمات ==
سید محمد الحسنی نے جدو‏ں المنتدی العربی قائم کيتی تاں اس وچ شریک رہے تے جدو‏ں اس دے تحت عربی مجلہ مجلۃ البعث الاسلامی 1955ء وچ کڈنا شروع کيت‏‏ا تاں اس د‏ی ادارت وچ وی شریک رہ‏ے، محمد الحسنی د‏‏ی 1979ء وچ وفات دے بعد تو‏ں اس وقت تک مجلۃ البعث الاسلامی دے مدیر اعلیٰ ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; اس دے علاوہ عربی پندرہ روزہ الرائد دے نائب مدیر ني‏‏‏‏ں۔

== ہور خدمات و ذمہ داریاں ==
1993ء تو‏ں 1999ء تک ندوہ دے کلیۃ اللغۃ العربیۃ و آدابہا دے عمید رہ‏‏ے۔2000ء تو‏ں تا حال دار العلوم ندوۃ العلماء دے منصب اہتمام اُتے فائز ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;، اس دے علاوہ انٹیگرل یونیورسٹی، لکھنؤ دے کئی سال تو‏ں چانسلر وی ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;iul.ac.in&quot; /&gt; پنجاہ سال تو‏ں ودھ تو‏ں دار العلوم ندوۃ العلماء د‏‏ی مسجد دے امام و خطیب نيں، متعدد ملکاں دا دعوت‏ی مقصد تو‏ں سفر کيت‏‏ا۔ عالمی رابطہ ادب اسلامی دے رکن، دینی تعلیمی کونسل دے نائب صدر تے متعدد مدراس دے ناظم و سرپرست ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref name=&quot;حوالہ 1&quot;&gt;{{ع}}السيد أزهر حسين الندوي :كشاف مجلة البعث الإسلامي من عام 1955م إلى 2008م، مؤسسة إحياء العلم والدعوة، لكناؤ، الهند، الطبعة الأولى: ذو الحجة 1430هـ/ ديسمبر 2009م{{ڑ}}، صفحہ 27&lt;/ref&gt;

== تصنیفات ==
انہاں نے عربی و اردو وچ متعدد کتاباں تحریر کيت‏یاں، ايس‏ے طرح کئی کتاباں دا اردو تو‏ں عربی وچ ترجمہ وی کيت‏‏ا، انہاں وچ بعض حسب ذیل نيں:
=== عربی ===
* {{ع}}شاعر الرسول
* ساعة مع العارفين
* صور من واقع الدين
* جاهلية اللغة وجنايتها على الدين والإنسانية
* أحمد بن عرفان المجاهد الشهيد
* ندوة العلماء تواجه التحدي الكبير
* الدعوة الإسلامية منجزات- مشكلات- طرق المعالجة{{ڑ}}
=== اردو ===
* 48 سال شفقتاں دے سائے وچ 
* علم التصریف
* خطبات علم ودعوت
* اسوۂ نبوی دے آئینہ وچ 

=== اردو تو‏ں عربی ترجمہ ===
* {{ع}}أسباب سعادة المسلمين وشقائهم للشيخ محمد زكريا الكاندهلوي
* منهج الدعوة في الإسلام لشيخ أمين أحسن الإصلاحي
* رجال الفكر والدعوة - الجزء الثاني - للشيخ أبي الحسن الندوي
* صورتان متضادتان
* القرن الخامس عشر
* القرآن يتحدث إليكم للشيخ محمد منظور النعماني
* توزيع الثروة في الإسلام للشيخ محمد شفيع العثماني {{ڑ}}&lt;ref name=&quot;حوالہ 1&quot; /&gt;
== اعزاز ==
1994ء وچ انہاں د‏‏ی عربی بولی و خدمات دا اعتراف کردے ہوئے حکومت ہند نے صدر جمہوریہ ایوارڈ دتا۔&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{ندوی فضلا}}

[[گٹھ:1934 دے جم]]
[[گٹھ:احناف]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:بھارت دے سنی علما]]
[[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:بھارتی مصنفاں]]
[[گٹھ:بھارتی مصنف]]
[[گٹھ:مسلم علماء]]</text>
      <sha1>2ydlt0grt445crnthm1h7h9iz9oa3ng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عراق جنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88999</id>
    <revision>
      <id>709341</id>
      <parentid>706667</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T22:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="286439" sha1="lvb379ap0dwm7ss9bp4ptt766olcrhe" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&amp;nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]'''
* [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]]
* {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]
----
[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']]
* {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06)
* {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]&lt;ref name=&quot;YouTube&quot;&gt;{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}&lt;/ref&gt; (from 2006)
* [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]]
* [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07)
----
[[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']]
* {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]]
* [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]]
* {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]]
* [[Combatants of the Iraq War|Others]]
''Supported by'':&lt;br /&gt;{{IRN}}
* {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&amp;IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&amp;IR=T|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
----
For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' &quot;injured, diseased, or other medical&quot;: required medical air transport. UK number includes &quot;aeromed evacuations&quot;.&lt;br /&gt;'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.&lt;br /&gt;'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':&lt;br /&gt;'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&amp;nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)&lt;ref name=&quot;lancetOct2006&quot;&gt;{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&amp;nbsp;{{small|(242&amp;nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet supplement&quot;&gt;{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&amp;nbsp;{{small|(603&amp;nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&amp;nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)&lt;ref&gt;[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 &quot;Iraq Family Health Survey&quot;] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&amp;nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;br /&gt;'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&amp;nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)&lt;ref&gt;[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 &quot;Iraq Family Health Survey&quot;] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&amp;nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000)
&lt;br /&gt;'''Documented deaths from violence''':&lt;br /&gt;[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&amp;nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}&lt;/ref&gt; and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[Associated Press]] '''(March 2003&amp;nbsp;– April 2009): '''110,600'''&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt;

For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800&lt;ref&gt;[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm &quot;New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad&quot;]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html &quot;The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&amp;nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8&quot;]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Insurgents''' (post-Saddam)&lt;br /&gt;'''Killed''': 26,544 (2003–11)&lt;ref&gt;597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq &quot;4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says.&quot;] The Guardian. 28 September 2006.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;119,752 insurgents arrested (2003–2007)&lt;ref&gt;[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 &quot;Insurgent body count documents released.&quot;] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)&lt;br /&gt;
'''Killed''': 17,690&lt;ref&gt;260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''Wounded''': 40,000+&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[Multi-National Force&amp;nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''&lt;br /&gt;'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,&lt;ref&gt;The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.&lt;/ref&gt; 179 U.K.,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &amp;#124; Operations Factsheets &amp;#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}&lt;/ref&gt; 139 other)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, &quot;[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]&quot;, ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,&lt;ref name=&quot;defensecasualty&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}&lt;/ref&gt; 315 U.K., 212+ other&lt;ref&gt;33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm][http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=mil&gt;Many official U.S.&amp;nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm &quot;Military Casualty Information&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=antiwarcasualties&gt;[http://www.antiwar.com/casualties/ &quot;Casualties in Iraq&quot;].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=icasualties&gt;iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx &quot;Iraq Coalition Casualties&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ukcasualties&gt;[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm &quot;Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.&lt;/ref&gt;
'''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}&lt;/ref&gt; 3,598 UK)&lt;ref name=mil /&gt;&lt;ref name=icasualties /&gt;&lt;ref name=ukcasualties /&gt;&lt;br /&gt;'''[[Private military company|Contractors]]'''&lt;br /&gt;'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554&lt;ref name=&quot;dol.gov&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&amp;nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;projects.propublica.org&quot;&gt;{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&amp;nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Wounded &amp; injured''': 43,880&lt;ref name=&quot;dol.gov&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;projects.propublica.org&quot; /&gt;&lt;br /&gt;'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''&lt;br /&gt;'''Killed''': 1,002+&lt;ref&gt;185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016}} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Wounded''': 500+ (2007),&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&amp;pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}&lt;/ref&gt; 828 (2008)&lt;ref&gt;{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
'''Total dead: 25,071'''&lt;br /&gt;'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)&lt;br /&gt;[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000&lt;br /&gt;[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000&lt;br /&gt;[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000
----
'''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''&lt;br /&gt;≈70,000 (2007)&lt;ref name=brookings&gt;The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction &amp; Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[القاعدہ]]'''&lt;br /&gt;≈1,300 (2006)&lt;ref&gt;Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html &quot;Violence in Iraq Called Increasingly Complex&quot;]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
'''[[Islamic State of Iraq]]'''&lt;br /&gt;≈1,000 (2008)&lt;br /&gt;'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''&lt;br /&gt;≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)&lt;br /&gt;309,000&lt;br /&gt;{{flag|United States}}: 192,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flag|United Kingdom}}: 45,000&lt;br /&gt;{{flag|Australia}}: 2,000&lt;br /&gt;{{flag|Poland}}: 194&lt;br /&gt;{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000
'''[[Multi-National Force&amp;nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)&lt;br /&gt;176,000 at peak&lt;br /&gt;'''[[United States Forces&amp;nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)&lt;br /&gt;112,000 at activation&lt;br /&gt;'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[Iraqi security forces]]'''&lt;br /&gt;805,269 (military and paramilitary: 578,269,&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Military Balance 2010|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}&lt;/ref&gt; police: 227,000)&lt;br /&gt;'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''&lt;br /&gt;≈103,000 (2008)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''[[Iraqi Kurdistan]]'''&lt;br /&gt;≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&amp;nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]]
----
'''Sunni insurgency'''&lt;br /&gt;'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]&lt;br /&gt;[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}}
----
'''Shia insurgency'''&lt;br /&gt;'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''&lt;br /&gt;[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]]
* {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}&lt;/ref&gt;|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]&lt;br /&gt;'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]&lt;br /&gt;'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' /&gt;{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]&lt;br /&gt;{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''&lt;br /&gt;{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion&lt;br /&gt;(2003–11)&lt;br /&gt;{{flag|United States}}&lt;br /&gt;{{flag|United Kingdom}}
{{collapsible list
| bullets = yes
| titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left;
| title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&amp;nbsp;– Iraq|MNF–I]] &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|United States}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|United Kingdom}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|Australia}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|Romania}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|Azerbaijan}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Kuwait}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Estonia}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|El Salvador}} &lt;br /&gt; (2003–09)
| {{flag|Bulgaria}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Moldova}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Albania}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Ukraine}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Denmark}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Czech Republic}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|South Korea}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Singapore}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Croatia}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08)
| {{flag|North Macedonia}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Latvia}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Poland}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Kazakhstan}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Mongolia}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Georgia}} &lt;br /&gt; (2003–08)
| {{flag|Tonga}} &lt;br /&gt; (2004–08)
| {{flag|Japan}} &lt;br /&gt; (2004–08)
| {{flag|Armenia}} &lt;br /&gt; (2005–08)
| {{flag|Slovakia}} &lt;br /&gt; (2003–07)
| {{flag|Lithuania}} &lt;br /&gt; (2003–07)
| {{flag|Italy}} &lt;br /&gt; (2003–06)
| {{flag|Norway}} &lt;br /&gt; (2003–06)
| {{flag|Hungary}} &lt;br /&gt; (2003–05)
| {{flag|Netherlands}} &lt;br /&gt; (2003–05)
| {{flag|Portugal}} &lt;br /&gt; (2003–05)
| {{flag|New Zealand}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Thailand}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Philippines}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Honduras}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Dominican Republic}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Spain}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Nicaragua}} &lt;br /&gt; (2003–04)
| {{flag|Iceland}} &lt;br /&gt; (2003–04)
}}
{{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]]
* [[Iraqi Armed Forces]]
* [[Awakening Council]]
''Supported by'':&lt;br /&gt;{{flagicon|IRN}} [[ایران]]&lt;ref&gt;Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}}
}}
* [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''&lt;br /&gt;{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''&lt;br /&gt;{{flag|United States}}&lt;br /&gt;{{flag|United Kingdom}}&lt;br /&gt;{{flag|Australia}}&lt;br /&gt;{{flag|Poland}}&lt;br /&gt;{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]&lt;br /&gt;'''Supported by''':&lt;br /&gt;{{flag|Italy}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; {{flag|Netherlands}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]]
* Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&amp;nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]]
* Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]]
* Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}&lt;/ref&gt;
* Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government
* [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&amp;nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011
* Stronger Iranian influence in Iraq&lt;ref&gt;{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq&lt;ref name=&quot;ctc.usma.edu&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &amp;#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017
* [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]]
* [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}&lt;br /&gt;({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image=
[[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}}

'''عراق جنگ''' &lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔&lt;/ref&gt; اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Gielink 2007 149&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}&lt;/ref&gt; امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت  خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;gen&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown &amp; Co|location=New York|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}&lt;/ref&gt; عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک &quot; صدمے تے خوف &quot; اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}&lt;/ref&gt; 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}&lt;/ref&gt;

بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک &quot; بدمعاش ریاست &quot; دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}&lt;/ref&gt; تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &amp;nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}&lt;/ref&gt; عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}&lt;/ref&gt; امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ &lt;ref&gt;{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}&lt;/ref&gt; جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}&lt;/ref&gt; [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔

حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔

عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&amp;Itemid=633&amp;lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&amp;Itemid=633&amp;lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.&lt;/ref&gt;
{{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}

== پس منظر ==
1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔
[[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]]
یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ &lt;ref name=&quot;Zilinskas&quot;&gt;Zilinskas, Raymond A., &quot;UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq&quot;, ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.&lt;/ref&gt; خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Fisk2007&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.&lt;/ref&gt; جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔

اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &amp;nbsp; عراقی &quot;جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں&quot; دے لئی &quot;عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}&lt;/ref&gt; ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}&lt;/ref&gt; عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔

صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں &quot;ہٹانے&quot; دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے &quot;اک ابتدائی نقطہ&quot; دے طور اُتے &quot;مکمل نفاذ&quot; دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Woodward2004Chap1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

== جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات ==
نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: &quot;بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ &quot; صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ &lt;ref&gt;Woodward 2004, 1–3.&lt;/ref&gt; رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال &quot;کِداں شروع ہويا؟&quot; شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ &lt;ref&gt;Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html &quot;Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted&quot;]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]]
صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ &quot;امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}&lt;/ref&gt; بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war &quot;No, Really, George W. Bush Lied about WMDs&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}&lt;/ref&gt; انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html &quot;President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City&quot;, official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.&lt;/ref&gt; اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: &quot;عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔&quot; &quot;ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;ShafferJ2memo&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html &quot;Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War&quot;]&lt;/ref&gt;

[[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے &quot;سنگین نتائج&quot; دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm &quot;France threatens rival UN Iraq draft&quot;]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}&lt;/ref&gt;

قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں &quot;عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا&quot;؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}&lt;/ref&gt; مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔

اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے &quot; عراق د‏‏ی قرارداد &quot; منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف &quot;کسی وی طرح دے ضروری وسائل&quot; استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref name=&quot;CBSnews-20030124&quot;&gt;[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml &quot;Poll: Talk First, Fight Later&quot;]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.&lt;/ref&gt;
5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ &quot;کری بال&quot; دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}&lt;/ref&gt; پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔
[[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]]
مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔

برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}&lt;/ref&gt; بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔

=== حملے د‏‏ی مخالفت ===
اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: &quot;اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ &quot; کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، &quot;جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔&quot;

اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: &quot;جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;LaRepubblica, (it]&lt;/ref&gt;
[[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]]
20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ &quot;سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}&lt;/ref&gt; دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ &quot;مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،&quot; تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا &quot;کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن &quot;۔

فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ &quot;کئی لکھ فوجی&quot; لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ &quot;یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ &quot; نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ &quot;نشان تو‏ں دور&quot; سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔

جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: &quot;معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! &quot;:''

عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، &quot;ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ &quot;
[[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]]
نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے &quot;ورلڈ چوکسی &quot; د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں &quot;عراق وچ قابض طاقت&quot; دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: &quot;خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔&quot; جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں &quot;غیر قانونی&quot; قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;cleggpmq&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629&lt;/ref&gt;

== 2003: حملہ ==
[[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]]
[[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]]
[[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]]
[[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;operation1&quot;&gt;Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.&lt;/ref&gt; ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &amp;nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ &lt;ref&gt;A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&amp;nbsp;J.&amp;nbsp;Chivers, 24 March 2003&lt;/ref&gt; آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;operation1&quot;&gt;Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003&lt;/ref&gt;

5:34 بجے &amp;nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &amp;nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ &lt;ref name=&quot;GSorgOIF&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}&lt;/ref&gt; جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''&quot;آپریشن عراقی آزادی&quot; کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، &quot; اتحاد د‏‏ی خواہش &quot; نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;MajPeltier&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&amp;CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&amp;CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]]
جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن :

{{quote|&quot;First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}&lt;/ref&gt;}}

یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔
[[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]]
اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98}}&lt;/ref&gt;

یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &amp;nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ &lt;ref&gt;Keegan, 145.&lt;/ref&gt; امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ &lt;ref&gt;Keegan, 148-53.&lt;/ref&gt; ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}&lt;/ref&gt;

اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &amp;nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ &lt;ref&gt;Keegan, 154-5.&lt;/ref&gt; جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی-
[[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]]
9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &amp;nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ &lt;ref&gt;''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC&lt;/ref&gt; بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔

جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}&lt;/ref&gt; اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &amp;#124; Iraq &amp;#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}&lt;/ref&gt;

== 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ ==

=== 2003: شورش دا آغاز ===
[[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]]
[[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]]
[[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]]
[[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]]
یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAp8&quot;&gt;ابراہم لنکن&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا &quot;مشن کامپاکڈ&quot; تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا &quot;&quot; [[سنی مثلث]] &quot;ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔

ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے &quot;عراقی مخالف قوتاں&quot; دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&amp;nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}&lt;/ref&gt;

شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔

عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔

دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں &quot; رمضان جارحانہ &quot; قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔

اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔

==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ====
کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔
[[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]]
سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں &quot;تباہ کن ناکامی&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;Sanchez, Wiser in Battle, p.185.&lt;/ref&gt; بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔

مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ &lt;ref&gt;&quot;Reintegration of Regular [IRAQ] Army&quot;, DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM&lt;/ref&gt; اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ &lt;ref&gt;America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary&lt;/ref&gt;

عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}&lt;/ref&gt; {{صاف}}

==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ====
[[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]]

موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &amp;nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔

سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔

صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔

صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔

=== 2004: شورش پھیل گئی ===

: ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]''

[[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&amp;page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&amp;page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]]
2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]]
جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔

جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م &quot;امن&quot; نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔
[[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]]
یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے &quot;ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔&quot; حملے دے دوران ، امریکا &amp;nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &amp;nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405&lt;/ref&gt;

اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &amp;nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ &lt;ref&gt;Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin&lt;/ref&gt;

2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔

=== 2005: انتخابات تے عبوری حکومت ===
[[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb| عراق د‏‏ی نمائندہ کونسل دے کنونشن دا مرکز]]
31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &amp;nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔

ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔

اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔

2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ &lt;ref name=&quot;Ricks-2006&quot;&gt;Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413&lt;/ref&gt;

15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;Ricks-2006&quot;&gt;Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413&lt;/ref&gt;

2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ &lt;ref&gt;Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414&lt;/ref&gt;

=== 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت ===
[[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]]
2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔

اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &amp;nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں &quot;خانہ جنگی ورگی صورتحال&quot; دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔

12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ &lt;ref&gt;[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News&lt;/ref&gt;
[[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]]
6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &amp;nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &amp;nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔

عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔

==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ====
عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &amp;nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &amp;nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ &quot;عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے &quot; تے &quot;امریکا &amp;nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &amp;nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔

اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔

عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔

=== 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ ===
[[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]]
10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &amp;nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &amp;nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}&lt;/ref&gt; 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے &quot;20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی&quot; دا اعلان کيت‏‏ا۔

10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwA-U&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں &quot;اضافے&quot; حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔

10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&amp;pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&amp;pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

امریکا اُتے دباؤ &amp;nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ====
10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے &quot;اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔&quot; &lt;ref&gt;Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&amp;fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html &quot;Petraeus Talks of Troop Withdrawal&quot;] Associated Press&lt;/ref&gt; 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔

==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ====
پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔
[[فائل:Army.mil-2007-03-21-084518.jpg|سجے|thumb| امریکا &amp;nbsp; القدس وچ باغیاں دے نال [[wiktionary:firefight|فائرنگ]] دے دوران فوجی جوان احاطہ ک‏ر رہ‏ے نيں &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwBBc&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; بغداد دا ڈورا سیکشن ، 7 مارچ 2007۔ ]]
تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔

امریکی شرح &amp;nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}&lt;/ref&gt;

14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &amp;nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &amp;nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &amp;nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 &quot;Search goes on as Iraq death toll tops 250&quot;] ''The Guardian'' 15 August.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 &quot;They won't stop until we are all wiped out&quot;] ''The Guardian'' 18 August 2007&lt;/ref&gt;

13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &amp;nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے &quot; انبار بیداری &quot; د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں &quot;بش دا اک کت &quot;ا&quot; قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں &quot;بہادری د‏‏ی کارروائی&quot; قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔
[[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &amp;nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]]
امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &amp;nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد &quot;امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے&quot; سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔

پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &amp;nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے &quot;اسی طرح&quot; رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &amp;nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔

شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &amp;nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &amp;nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ &quot;اضافے&quot; نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &amp;nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔

بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}&lt;/ref&gt;

==== سیاسی پیشرفت ====
عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ &quot;جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو&quot; ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &amp;nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔

2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں &quot;سرپرست&quot; ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔

==== ایران دے نال تناؤ ====
سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔

اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، &quot;تشدد دے خاتمے وچ مدد&quot; دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ 

==== ترکی دے نال تناؤ ====
شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی &quot;گرم تعاقب&quot; وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}&lt;/ref&gt; ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔

ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &amp;nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔

==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ====
17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔

=== 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری ===
[[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]]
2008 دے دوران ، امریکا &amp;nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ &quot;تشدد د‏‏ی مجموعی سطح&quot; وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &amp;nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ &lt;ref name=&quot;DecDefLink&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&amp;nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔

دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ &quot;محفوظ&quot; بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &amp;nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔

بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &amp;nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &amp;nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &amp;nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]]
علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&amp;nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}&lt;/ref&gt; وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &amp;nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔

یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔

امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل &quot;منتقلی&quot; دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;DecDefLink&quot;/&gt; اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ &quot;فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے &quot;۔

==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ====
[[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &amp;nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]]
مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، &quot;انچارج آف شورویراں&quot; دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔

بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔

''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے &quot;باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔&quot; رپورٹ دے مطابق ، &quot;سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔&quot; اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، &quot;اک دن&quot;۔

اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔

==== کانگریس ٹیسٹیمونی ====
[[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]]
8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، &quot;ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،&quot; اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، &quot;ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔&quot;

فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &amp;nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔

==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ====
[[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]]
عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &amp;nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ).

عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&amp;nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}&lt;/ref&gt;

==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ====
امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ &lt;ref name=&quot;Zawya&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&amp;nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}&lt;/ref&gt; اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &amp;nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &amp;nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &amp;nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}&lt;/ref&gt; اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔

امریکا &amp;nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &amp;nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &amp;nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &amp;nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور &quot;وڈی پریمیٹیڈ جرم&quot; دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔
[[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]]
کچھ امریکیو‏ں نے &quot;خامیاں&quot; اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے &quot;اسرار&quot; بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &amp;nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے &quot;شاید کئی ہزار امریکی فوجی&quot; دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔

عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ &lt;ref name=&quot;Zawya&quot;/&gt;

عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔

=== 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری ===

==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ====
[[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]]
یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی &quot;خود مختاری دا دن&quot; قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، &quot;یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔&quot;

امریکا &amp;nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت &quot;فوج دے اضافے&quot; ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

==== صوبائی انتخابات ====
[[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]]
31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&amp;newsid=1407389&amp;lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&amp;newsid=1407389&amp;lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}&lt;/ref&gt;

عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &amp;nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں &quot;وڈے&quot; ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}&lt;/ref&gt; انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔

==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ====
[[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]]
27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک &quot;عبوری قوت&quot; 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔

اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے &quot;کوئی فکر نئيں&quot; ا‏‏ے۔ &amp;nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔

==== چھیويں برسی دا احتجاج ====
9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &amp;nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔

==== اتحادی افواج دا انخلا ====
30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں &quot;کامیابی د‏‏ی کہانی&quot; قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔

عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔

امریکا د‏‏ی واپسی &amp;nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &amp;nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔

==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ====
[[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]]
30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;iraq123 news&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}&lt;/ref&gt; عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔

=== 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان ===
17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &amp;nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک &quot;آپریشن نیو ڈان&quot; د‏‏ی جگہ &quot;آپریشن عراقی آزادی&quot; دا ناں لیا جائے گا۔

18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ &quot;US : Al-Qaida in Iraq warlord slain&quot;] MSNBC, 20 April 2010&lt;/ref&gt; عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، &quot;یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔&quot; مالکی نے ہور کہیا ، &quot;آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔&quot; امریکا &amp;nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، &quot;ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔&quot; انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔

امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں &quot;ممکنہ طور اُتے تباہ کن&quot; دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔

20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔
[[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]]
اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔

اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &amp;nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &amp;nbsp; تے عراقی حکومتاں۔

بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &amp;nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ &quot;عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں&quot;۔

محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &amp;nbsp; جے &amp;nbsp; کرولی نے کہیا کہ &quot;... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔&quot; 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔

اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ &quot;انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے &quot;۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور &quot;کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں&quot; ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &amp;nbsp; افواج نے &quot;ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے &quot; دیکھنا باقی اے &quot;۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ &quot;واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے &quot;۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، &quot;جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی&quot; جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، &quot;یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے &quot;۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔
[[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]]
7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &amp;nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &amp;nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &amp;nbsp; افواج.

8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &amp;nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}&lt;/ref&gt; 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔

عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔

اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا &lt;nowiki&gt;&lt;span typeof=&quot;mw:Entity&quot; id=&quot;mwBk0&quot;&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;&lt;nowiki&gt;&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &amp;nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔

بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔

==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ====
[[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]]
جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &amp;nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔

عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &amp;nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}&lt;/ref&gt; انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &amp;nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;CordesmanKhazai2014&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&amp;pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic &amp; International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}&lt;/ref&gt;

==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ====
موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &amp;nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔

=== 2011: امریکی انخلا ===
مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔

15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &amp;nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔

6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &amp;nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &amp;nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}&lt;/ref&gt;

13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &amp;nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔
[[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]]
26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &amp;nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔

29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &amp;nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &amp;nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &amp;nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &amp;nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔

7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &amp;nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔

ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &amp;nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔

کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &amp;nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &amp;nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &amp;nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔

نومبر 2011 وچ ، امریکا &amp;nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔
[[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]]
15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}&lt;/ref&gt;

آخری امریکا &amp;nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔

== اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد ==
[[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}}

{{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}}

{{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]]
حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &amp;nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}&lt;/ref&gt;

2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔

22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔

2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}&lt;/ref&gt;

وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔

ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔

[[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}&lt;/ref&gt; 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}&lt;/ref&gt;

== ہلاکتاں دا تخمینہ ==
[[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &amp;nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]]
[[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]]
اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔

عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ذریعہ
! عراقی ہلاکتاں
! مارچ 2003 تو‏ں &amp;nbsp; . . .
|- valign=&quot;top&quot;
| '''عراق فیملی ہیلتھ سروے'''
| '''151،000''' پرتشدد اموات
| جون 2006
|- valign=&quot;top&quot;
| '''لانٹ سروے'''
| '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات
| جون 2006
|- valign=&quot;top&quot;
| '''PLOS میڈیسن اسٹڈی'''
| '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات &lt;ref name=&quot;Hagopian&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}&lt;/ref&gt;
| جون 2011
|- valign=&quot;top&quot;
| '''رائے ریسرچ بزنس سروے'''
| تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات
| اگست 2007
|- valign=&quot;top&quot;
| '''عراقی وزارت صحت'''
| موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔
| جنوری 2005 تو‏ں &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; فروری 2009
|- valign=&quot;top&quot;
| '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]'''
| '''110،600''' پرتشدد اموات &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ
| اپریل 2009
|- valign=&quot;top&quot;
| '''عراق باڈی گنت‏ی'''
| '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات
| جنوری 2012
|- valign=&quot;top&quot;
| '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ'''
| '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں
| جنوری 2004 تو‏ں &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; دسمبر 2009
|}

== تنقید تے لاگت ==
[[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]]
[[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &amp;nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]]
عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &amp;nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)&lt;/ref&gt; مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ &lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 &quot;Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003&lt;/ref&gt; عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔

حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔
[[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]]
تنقید وچ شامل نيں:

* حملے د‏‏ی قانونی حیثیت &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008&lt;/ref&gt;
* انسانی جانی نقصان
* عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی
* یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &amp;#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}&lt;/ref&gt;
* مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔
* امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے &quot; [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] &quot; اُتے منفی اثر &lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006&lt;/ref&gt;
* خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2019)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2019)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی
* عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}&lt;/ref&gt;

=== مالی لاگت ===
مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013&lt;/ref&gt; انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &amp;nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.&lt;/ref&gt; تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔

[[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ &quot;کولیشن پروویژن اتھارٹی کی&quot; شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام &quot;سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا&quot; ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &amp;nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ &quot;سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔&quot; &lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN&lt;/ref&gt; بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم &quot;قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری&quot; د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔

جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}&lt;/ref&gt;

== انسانیت سوز بحران ==
[[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]]
2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.&lt;ref name=&quot;lancet2013&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}&lt;/ref&gt;

2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &amp;nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}&lt;/ref&gt; عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &amp;nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔

فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ &quot;ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ &quot; &lt;ref&gt;&quot;Global Views: Iraq's refugees&quot;, by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}&lt;/ref&gt;

== انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ==
[[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]]
پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔

=== عراق د‏‏ی حکومت ===

* عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال
* وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔

=== اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار ===
[[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]]

* بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}&lt;/ref&gt;
* ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔
* الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے )
* پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}&lt;/ref&gt; بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}&lt;/ref&gt;
* [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}&lt;/ref&gt; عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}&lt;/ref&gt;
* محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل
* عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل
* بہا موسہ دا قتل
* مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا
* غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=12658&amp;Itemid=128|title=Multi-National Force&amp;nbsp;– Iraq&amp;nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=12658&amp;Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}&lt;/ref&gt; ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔
* بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ
* مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری

=== شورش پسند گروہ ===
[[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]]

* عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006&lt;/ref&gt; [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.&lt;/ref&gt;
* خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے
* عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.&lt;/ref&gt;
* سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار
* فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا &lt;ref&gt;Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&amp;FMT=ABS&amp;type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&amp;FMT=ABS&amp;type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.&lt;/ref&gt;
* متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔
* نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے
* عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}&lt;/ref&gt;

== جنگ دے بارے وچ عوامی رائے ==

=== بین الاقوامی رائے ===
[[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]]
مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔

جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔

2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ &quot;بلاجواز&quot; اے تے &amp;nbsp; - برطانیہ وچ &amp;nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &amp;nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}&lt;/ref&gt;

عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &amp;nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}&lt;/ref&gt; پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}&lt;/ref&gt;

==== عراقی رائے ====
[[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]]
حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ &lt;ref&gt;[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express&lt;/ref&gt; 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;WorldPublicOpinion&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&amp;nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbcpoll&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&amp;nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&amp;nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&amp;nbsp;– 2.5%.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)&lt;/ref&gt; اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔

== دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ ==
اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&amp;pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}&lt;/ref&gt; پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے &quot; [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ&quot; کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، &quot;دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &amp;nbsp; کانگریس ، امریکا &amp;nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &amp;nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &amp;nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک &quot;مہلک غلطی&quot; کہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}&lt;/ref&gt;

لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی &quot;بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ&quot; بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے &quot;جستی&quot; تو‏ں القاعدہ تے &quot;مشتعل باغی تشدد&quot; اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں &quot;اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &amp;nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، &quot;اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔&quot; تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ &quot;عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ &quot;

== غیر ملکی شمولیت ==

=== سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار ===
{{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}}
{{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}}
{{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}}
{{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}}
{{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}}
{{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}}
{{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=&lt;small&gt;* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک &lt;/small&gt;&lt;ref name=suicide-bombers-in-iraq /&gt;}}
مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ &lt;ref&gt;See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.&lt;/ref&gt;

=== چین تے روس دا کردار ===
عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں &quot;اجازت&quot; نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔

اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}&lt;/ref&gt;

=== ایران دا کردار ===
اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

دو نامعلوم امریکی دے مطابق &amp;nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &amp;nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔

2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ &quot;ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔&quot;

جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ &quot;اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے &quot; تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ &quot; غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
{{Div col}}
* [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ))
* [[عراق تے امریکا تعلقات]]
* [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]]
* [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]]
* [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]]
* [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]]
* [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]]
* [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]]
* [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]]
* '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] ''
{{Div col end}}

== فوٹ نوٹ ==
{{حوالے|group=nb}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
== ہور پڑھو ==

* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&amp;dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&amp;dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&amp;dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}}
* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 &quot;2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟&quot;] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز'']
* Dexter Filkins (17 December 2012). &quot;جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟&quot; . نیویارک ۔ پی پی 76-81.
* {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&amp;dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&amp;dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&amp;dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}}
* {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}}
* {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}}
* روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &amp;nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔
* سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، &quot;جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔&quot; ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }}
* {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}}

== باہرلے جوڑ ==

* [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق]
* [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &amp;nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت
* [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece &quot;بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے &quot;] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ
* [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ
* عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔
* [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–)
* ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔
* [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے
* [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔
* [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔
* [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔
* [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 &quot;عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003&quot;] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔
* {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}}
{{Iraq War}}
{{War on Terrorism}}
{{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}}
{{Middle East conflicts}}
{{American conflicts}}
{{Iraq topics}}
{{United States topics}}
{{US history}}
{{Post-Cold War Asian conflicts}}
{{Islamic State of Iraq and the Levant}}
{{American conflicts}}
{{Authority control}}

[[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]]
[[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]]
[[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]]
[[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]]
[[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]]
[[گٹھ:سامراجیت]]
[[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]]
[[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]]
[[گٹھ:عراق جنگ]]
[[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]]
[[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]]
[[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]]</text>
      <sha1>lvb379ap0dwm7ss9bp4ptt766olcrhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوویت اتحاد وچ آبادی دی مہاجرت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90114</id>
    <revision>
      <id>709331</id>
      <parentid>708951</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T19:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81035" sha1="rjhjti1ll1salqof65ngozvm58umivc" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شہری حملہ|title=سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی|time=|dfens=|numpart=|numparts=|weapons=|susperp=|susperps=|perps=[[OGPU]] / [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]]|victims=|fatalities=~800,000{{Sfn|Grieb|2014|p=930}}–1,500,000{{Sfn|Werth|2004|p=73}}|type=[[آبادی منتقلی]], [[نسلی صفائی]] ، [[جبری مشقت]]|timezone=|date=1930–1952|partof=[[ڈیکولاکائزیشن]] تے [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں]]|coordinates=|target=[[کولاک]] ، کسان تے نسلی اقلیت|location=[[سوویت اتحاد]]|motive=|map_caption=|map_alt=|map_size=|map=|caption=سن 1940 دے بعد رومانیہ دے مہاجرین [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ]] دے بعد|alt=|image_size=250|image=File:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 07.jpg|dfen=}}

'''سوویت یونین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی''' [[جوزف استالن|جوزف اسٹالین دے]] حکم تو‏ں 1930 د‏‏ی دہائی تک مختلف گروہاں د‏‏ی جبری منتقلی سی۔ اسنو‏ں درج ذیل وسیع زمرے وچ درجہ بندی کيتا جاسکدا اے: آبادی د‏‏ی &quot; سوویت مخالف &quot; زمراں د‏‏ی ملک بدری (اکثر &quot; کارکناں دے دشمن &quot; دے طور اُتے درجہ بندی کيتی جاندی اے ) ، پوری قومیتاں د‏‏ی [[ملک بدری]] ، مزدور قوت د‏‏ی منتقلی ، تے [[نسلی صفائی|نسلی اعتبار]] تو‏ں علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی مخالف سمتاں وچ منظم ہجرت ۔ ڈیکلاکائزیشن نے پہلی بار نشان لگیایا سی کہ جدو‏ں اک پورے نسلی طبقے نو‏‏ں جلاوطن کيتا گیا سی ، جدو‏ں کہ 1937 وچ [[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری|سوویت کوریائیاں دی]] جلاوطنی نے پوری قومیت د‏‏ی نسلی جلاوطنی د‏‏ی پہلی مثال قرار دتا سی۔ {{Sfn|Ellman|2002}}

زیادہ تر معاملات وچ ، انہاں د‏‏ی منزل مقصودی دور دراز علاقےآں وچ سی ( [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں]] دیکھو)۔ اس وچ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دے غیر سوویت شہریاں د‏‏ی ملک بدری کرنا شامل شامل سی۔ اک اندازہ لگیایا گیا اے کہ ، انہاں د‏‏ی پوری طرح ، داخلی جبری نقل مکانی نے گھٹ تو‏ں گھٹ 6 ملین افراد نو‏‏ں متاثر کيتا ۔ {{Sfn|Polian|2004}} {{Sfn|Werth|2004}} &lt;ref name=&quot;Rosefielde83&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Red Holocaust|title-link=Red Holocaust (2009 book)|last=Rosefielde|first=Steven|publisher=[[روٹلیج]]|year=2009|isbn=978-0-415-77757-5|page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n101 83]|author-link=Steven Rosefielde}}&lt;/ref&gt; {{Sfn|Ellman|2002}} اس وچو‏ں 1.8 &amp;nbsp; ملین کالاکاں نو‏‏ں 1930–31 وچ ، 1 ملین کسان تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں 1932–39 وچ جلاوطن کيتا گیا ، ، جدو‏ں کہ تقریبا 3.5 ملین نسلی اقلیتاں نو‏‏ں &amp;nbsp; 1940–52 دے دوران دوبارہ آباد کيتا گیا۔ {{Sfn|Ellman|2002}}

سوویت آرکائیوز نے کولاک جبری آبادکاری دے دوران 390،000 &lt;ref name=&quot;The Stalinist Penal System&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Stalinist Penal System|last=Pohl|first=J. Otto|date=1997|publisher=McFarland|isbn=0-7864-0336-5|page=58}}&lt;/ref&gt; ہلاکتاں تے 1940 د‏‏ی دہائی دے دوران جبری بستیاں وچ جلاوطن کیتے جانے والے افراد د‏‏ی 400،000 ہلاکتاں نو‏‏ں دستاویز کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Stalinist Penal System|last=Pohl|first=J. Otto|date=1997|publisher=McFarland|isbn=0-7864-0336-5|page=148}} Pohl cites Russian archival sources for the death toll in the special settlements from 1941–49&lt;/ref&gt; اُتے ، اسٹیون روز فیلڈ تے نورمن نیمارک نے مجموعی طور اُتے ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 1 تو‏ں 1.5 ملین دے نیڑے دسیا ا‏‏ے۔ انہاں اموات وچو‏ں ، [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|کریمین تاتار]] د‏‏ی [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی|جلاوطنی تے چیچن تے انگوش د‏‏ی جلاوطنی نو‏‏ں]] بالترتیب [[یوکرین|یوکرائن]] ( [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|علاوہ 3 ہور ملکاں]] ) تے [[یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ]] نے [[نسل کشی|نسل کشی دے]] طور اُتے تسلیم کيتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.unpo.org/article/438 UNPO: Chechnya: European Parliament recognizes the genocide of the Chechen People in 1944] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438 |date=2012-06-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rosefielde84&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Red Holocaust|title-link=Red Holocaust (2009 book)|last=Rosefielde|first=Steven|publisher=[[روٹلیج]]|year=2009|isbn=978-0-415-77757-5|page=[https://archive.org/details/redholocaust00rose/page/n102 84]|author-link=Steven Rosefielde}}&lt;/ref&gt;

== معاشرتی گروہاں د‏‏ی ملک بدری ==
[[کولاک]] نسبتا دولت مند کساناں دا اک گروہ سی تے بعد وچ روسی سلطنت ، سوویت روس تے ابتدائی سوویت یونین وچ اس طبقات‏ی نظام د‏‏ی مدت تو‏ں گذرا سی۔ اوہ سوویت یونین دے ذریعہ ملک بدر کیتے جانے والے سب تو‏ں متعدد گروپ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php|title=Gulag: Soviet Forced Labor Camps and the Struggle for Freedom|publisher=Gulaghistory.org|accessdate=17 February 2015|archivedate=5 November 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071105114641/http://gulaghistory.org/exhibits/nps/onlineexhibit/stalin/crimes.php}}&lt;/ref&gt; سرکاری طور [[کلک|کولاک]]&lt;nowiki/&gt;طور اُتے نامزد لوکاں د‏‏ی آباد کاری کئی وڈی لہراں سمیت اوائل 1950 تک جاری رہی۔

اپنی قومیت تو‏ں قطع نظر وڈی تعداد وچ کلاکیو‏ں نو‏‏ں [[سائبیریا]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء وچ ]] دوبارہ آباد کيتا گیا۔ 1990 وچ شائع ہونے والے سوویت آرکائیوز دے اعداد و شمار دے مطابق ، 1930 تے 1931 وچ 1،803،392 افراد نو‏‏ں مزدور کالونیاں تے کیمپاں وچ بھیجیا گیا سی ، تے 1،317،022 منزل مقصود اُتے پہنچے سن ۔ چھوٹے پیمانے اُتے ملک بدری 1931 دے بعد وی جاری رہی۔ 1932 تو‏ں 1940 تک مزدور کالونیاں وچ مرنے والے کلاکاں تے انہاں دے رشتہ داراں د‏‏ی اطلاع شدہ تعداد 389،521 سی۔ اک اندازے دے مطابق 1935 وچ 15 &amp;nbsp;ملین کولاک تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں ملک بدر کردتا گیا ، جلاوطنی دے دوران بہت سارے افراد ہلاک ہوگئے ، لیکن پوری تعداد معلوم نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|last=Sebag Montefiore|first=Simon|publisher=W&amp;N|year=2014|isbn=978-1-78022-835-8|pages=84|quote=By 1937, 18,5 million were collevtivized but there were now only 19.9 million households: 5.7 million households, perhaps 15 million persons, had been deported, many of them dead}}&lt;/ref&gt;

== نسلی کارروائی ==
[[فائل:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 03.jpg|thumb| [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا دا سوویت اتحاد|بیسارابیہ دے سوویت اتحاد دے]] بعد رومانیہ دے مہاجرین دے نال اک ٹرین ]]
1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ، عوام دے ناں نہاد دشمناں د‏‏ی درجہ بندی معمول دے [[مارکسزم – لینن ازم|مارکسی – لیننسٹ سے]] ، طبقات‏ی بنیاداں اُتے ، جداں کہ ''کولاک'' ، تو‏ں نسلی بنیاد اُتے مبنی افراد وچ تبدیل ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}.&lt;/ref&gt; ممکنہ طور اُتے پریشانی پیدا کرنے والے نسلی گروہاں دا جزوی طور اُتے خاتمہ [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے اپنی حکومت دے دوران مستقل طور اُتے استعمال کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Pohl|1999}}.&lt;/ref&gt; صرف 1935 تے 1938 دے درمیان ، گھٹ تو‏ں گھٹ دس مختلف قومیتاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}. Poles, Germans, Finns, Estonians, Latvians, Koreans, Italians, Chinese, Kurds, and Iranians.&lt;/ref&gt; [[آپریشن باربروسا|سوویت یونین اُتے جرمنی دے حملے دے]] نتیجے وچ سوویت نسلی صفائی وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Martin|1998}}.&lt;/ref&gt;

[[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری|سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی جلاوطنی]] ، جو اصل وچ 1926 وچ تصور کيتی گئی سی ، جس دا آغاز 1930 وچ ہويا سی ، تے 1937 وچ ہويا ، ایہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] وچ کِسے پوری قومیت د‏‏ی پہلی اجتماعی منتقلی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SnLANpCfDn4C|title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949|last=J. Otto Pohl|publisher=Greenwood Press|year=1999|isbn=978-0-313-30921-2|pages=9–20}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 1937 وچ تقریبا سوویت آبادی والے [[کوریائی|نسلی کوریائی باشندےآں]] (171،781 افراد) نو‏‏ں [[روسی مشرق بعید|روسی مشرق وسطی]] تو‏ں زبردستی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازق ایس ایس آر]] تے [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ|ازبک ایس ایس آر دے]] غیر آباد علاقےآں وچ [[سوویت یونین وچ جبری آبادیاں|منتقل کردتا گیا]] سی۔

اسٹالن دے حکمرانی دے پورے دور نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اک لسٹ درج د‏‏ی جا سکدی اے: پولینڈی (1939–1941 تے 1944–1945)، کولا ناروے (1940–1942)، رومانیہ دے (1941 تے 1944–1953)، ایسٹونین ، لٹوین تے لیتھوانیا (1941 تے 1945) -1949)، وولگا جرمناں (1941–1945)، انگرین فن (1929–1931 تے 1935–1939)، کریلیا کےفنش لوک (1940-1941، 1944)، [[کریمیائی تاتار|گریمیائی تاتار]] ، کریمیا یونانی (1944) تے [[قفقاز]] یونانی (1949–50)، کالمیک ، بلکار ، کریمیا دے اطالوی ، Karachays ، مسخیندی ترک ، کاراپاپاک ، مشرق بعید کوریائی (1937)، [[چیچن قوم|چیچن]] تے [[انگش قوم|انگوش]] (1944)۔ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ، اس تو‏ں کچھ پہلے ہی ،اور اس دے فورا بعد ، اسٹالن نے بھاری پیمانے اُتے ملک بدری دا اک سلسلہ چلایا جس نے سوویت یونین دے نسلی نقشہ نو‏‏ں گہرا متاثر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|title=The Scale and Nature of German and Soviet Repression and Mass Killings, 1930–45|last=Stephen Wheatcroft|publisher=Sovietinfo.tripod.com|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=17 July 2011|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20110717103830/http://sovietinfo.tripod.com/WCR-German_Soviet.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اک اندازے دے مطابق 1941 تے 1949 دے درمیان تقریبا 3.3 &amp;nbsp; ملین افراد نو‏‏ں سائبیریا تے وسطی ایشیائی جمہوریاواں وچ جلاوطن کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=lYMsIE5KjmMC&amp;pg=PA130|title=The Stalin Era|last=Philip Boobbyer|publisher=Psychology Press|year=2000|isbn=978-0-415-18298-0|page=130}}&lt;/ref&gt; کچھ اندازےآں دے مطابق ، دوبارہ آباد کاری دا 43٪ تک [[انفیکشن|بیماریاں]] تے [[ناقص غذائیت|غذائی قلت سے]] مر گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hawaii.edu/powerkills/USSR.TAB1B.GIF|format=GIF|title=Table 1B : Soviet Transit, Camp and Deportation Death Rates|publisher=Hawaii.edu|accessdate=17 February 2015}}&lt;/ref&gt;

جلاوطنی دا آغاز پولینڈیاں تو‏ں [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلیروسیا]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] تے یورپی روس تو‏ں ہويا ۔ [[روسی مشرق بعید|روس مشرق بعید]] وچ کوریا دے باشندےآں نو‏‏ں 1937 وچ جلاوطن کيتا گیا سی۔ ( [[سوویت یونین وچ کوریائیاں د‏‏ی ملک بدری]] دیکھو۔ )

=== مغربی قبضے تے جلاوطنی ، 1939–1941 ===
[[فائل:Deportee barrack in the Kolyma region.jpg|سجے|thumb| 1957 وچ کولیما دے علاقے وچ جلاوطن بیرک]]
اسی [[پولینڈ اُتے حملہ (1939)|جرمن حملے دے]] بعد پولینڈ اُتے [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ (1939)|سوویت حملے دے]] بعد جو 1939 وچ [[دوسری جنگ عظیم]] شروع ہوئی سی ، سوویت یونین نے مشرقی حصےآں نو‏‏ں (جو ''کریسی کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا اے یا یو ایس ایس آر وچ مغربی بیلاروس تے مغربی یوکرین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، بیلاروس تے یوکرین دے باشندےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ ) [[دوسری پولش جمہوریہ|دوسری پولش جمہوریہ دا]] ، جو اس وقت تو‏ں [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ|بیلاروس دے ایس ایس آر]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائنی ایس ایس آر دے]] مغربی حصے بن گیا۔ 1939–1941 دے دوران، اس خطے وچ بسنے والے 1.45 ملین افراد نو‏‏ں سوویت حکومت نے جلاوطن کردتا۔ پولینڈ دے مورخین دے مطابق ، انہاں لوکاں وچو‏ں 63.1٪ پولینڈی تے 7.4٪ [[یہود|یہودی سن ]] ۔ &lt;ref&gt;Poland's Holocaust, Tadeusz Piotrowski, 1998 {{آئی ایس بی این|0-7864-0371-3}}, P.14&lt;/ref&gt; پہلے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ تقریبا 1 ملین &amp;nbsp; پولینڈ دے شہری سوویت یونین دے ہتھو‏ں ہلاک ہوگئے ، &lt;ref&gt;Franciszek Proch, Poland's Way of the Cross, New York 1987 P.146&lt;/ref&gt; لیکن حال ہی وچ پولش مورخ جنہاں د‏‏ی زیادہ تر تعداد سوویت آرکائیوز دے سوالات اُتے مبنی اے ، تخمینہ لگیایا گیا اے کہ انہاں ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 1939–1945 وچ جلاوطن 350،000 افراد سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm|title=European WWII Casualties|publisher=Project InPosterum|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=3 October 2018|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20181003072010/http://www.projectinposterum.org/docs/european_WWII_casualties.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm|title=Piotr Wrobel. The Devil's Playground: Poland in World War II|publisher=Warsawuprising.com|accessdate=17 February 2015|archivedate=27 April 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180427172018/http://www.warsawuprising.com/paper/wrobel2.htm}}&lt;/ref&gt;

اس دے بعد [[بالٹک ریاستاں|بالٹک جمہوریہ]] [[لیٹویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لٹویا]] ، [[لیتھوینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|لتھوانیا]] تے [[استونیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|ایسٹونیا وچ وی عمل کيتا گیا]] ( ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا تو‏ں سوویت جلاوطنی دیکھو)۔ تخمینہ اے کہ 1940–1953 وچ 200،000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں بالٹک تو‏ں جلاوطن کيتا گیا سی۔ اس دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 75،000 نو‏‏ں [[گولاگ]] بھیجیا گیا۔ بالٹک د‏‏ی پوری بالغ آبادی دا 10٪ جلاوطن یا مزدور کیمپاں وچ بھیج دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm|title=Taigi veebimüük &amp;#124; Taig.ee|publisher=Rel.ee|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010301223347/http://www.rel.ee/eng/communism_crimes.htm|archivedate=1 March 2001}}&lt;/ref&gt; 1989 وچ ، اپنے ہی ملک د‏‏ی آبادی دا صرف 52٪ مقامی لیٹوین نمائندگی کردا سی۔ ایسٹونیا وچ ایہ تعداد 62 فیصد سی۔ &lt;ref&gt;Laar, M. (2009). The Power of Freedom. Central and Eastern Europe after 1945. Centre for European Studies, p. 36. {{آئی ایس بی این|978-9949-18-858-1}}&lt;/ref&gt; لیتھوانیا وچ ، صورتحال بہتر سی کیونجے اس ملک وچ بھیجے گئے تارکین وطن دراصل مشرقی پروسیا (اب [[کیلننگراڈ]] ) دے سابقہ علاقے وچ چلے گئے سن ، جو اصل منصوبےآں دے برخلاف ، کدی لتھوانیا دا حصہ نئيں بن پائے سن ۔ &lt;ref&gt;Misiunas, Romuald J. and Rein Taagepera. (1983). Baltic States: The Years of Dependence, 1940–1980. University of California Press. Hurst and Berkeley.&lt;/ref&gt;

اسی طرح ، [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|چرنی وٹسی]] [[چیرنیوتسی اوبلاست|اوبلاست]] تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالڈویا]] نال تعلق رکھنے والے رومانوی [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|باشندےآں]] نو‏‏ں وڈی تعداد وچ جلاوطن کردتا گیا سی جس د‏‏ی تعداد 200،000 تو‏ں 400،000 تک ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html|title=east-west-wg.org|publisher=east-west-wg.org|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140913005040/http://www.east-west-wg.org/cst/cst-mold/bessara.html|archivedate=13 September 2014}}&lt;/ref&gt; ( [[بیسارابیہ تو‏ں سوویت جلاوطنی]] دیکھو۔ )

=== دوسری جنگ عظیم ، 1941–1945 ===
[[فائل:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|thumb| سوویت رہنما [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] تے لاورنٹی بیریہ (پیش منظر وچ )۔ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی دے]] سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، بیریہ نسلی اقلیتاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے ملک بدری دا ذمہ دار سی۔ ]]
[[فائل:Iš Lietuvos į Dalstrojų.png|thumb| [[لتھووینیا|لتھوانیا]] تو‏ں [[مشرق بعید|مشرق بعید دے]] دور دراز علاقےآں وچ 6،000 میل دور ملک بدر لوکاں دا راستہ ]]
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، خاص طور اُتے 1943–44 وچ ، سوویت حکومت نے [[ملک بدری|ملک بدری دا]] اک سلسلہ [[ملک بدری|چلایا]] ۔ کچھ 1.9 &amp;nbsp;ملین افراد نو‏‏ں سائبیریا تے وسطی ایشیائی جمہوریہ جات وچ جلاوطن کيتا گیا۔ حملہ آور [[نازی جرمنی|جرمناں دے]] نال غداری تو‏ں تعاون تے سوویت مخالف بغاوت انہاں جلاوطنی د‏‏ی سرکاری وجوہات سن۔ تقریبا 183،000 کریمین تاتار وچو‏ں ، 20،000 یا پوری آبادی دا 10٪ جرمن بٹالین وچ خدمات انجام دیندا سی۔ &lt;ref&gt;Alexander Statiev, &quot;The Nature of Anti-Soviet Armed Resistance, 1942–44&quot;, ''[[Kritika (journal)|Kritika]]: Explorations in Russian and Eurasian History'' (Spring 2005) 285–318&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، [[تاتاری|تاتار نو‏‏ں]] وی جنگ دے بعد سوویت یونین نے وڈے پیمانے اُتے منتقل کيتا۔ &lt;ref&gt;A. Bell-Fialkoff, A Brief History of Ethnic Cleansing. Foreign Affairs, 1993, 110–122&lt;/ref&gt; ویاسلاو مولوتوف نے اس فیصلے دا جواز پیش کردے ہوئے کہیا کہ &quot;حقیقت ایہ اے کہ جنگ دے دوران سانو‏ں وڈے پیمانے اُتے غداری دے بارے وچ اطلاعات موصول ہوئیاں۔ قفقاز د‏‏ی بٹالیناں نے محاذاں اُتے ساڈی مخالفت کيتی تے عقب تو‏ں اسيں اُتے حملہ کيتا۔ ایہ زندگی تے موت د‏‏ی گل سی۔ تفصیلات د‏‏ی تحقیقات دا کوئی وقت نئيں سی۔ یقینا بےگناہاں دا سامنا کرنا پيا۔ لیکن میرے نزدیک حالات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ، اساں صحیح برتاؤ کيتا۔ &quot; &lt;ref&gt;Chuev, Feliks. Molotov Remembers. Chicago: I. R. Dee, 1993, p. 195&lt;/ref&gt; مؤرخ ایان گرے لکھدے نيں &quot;مسلما‏ن عوام د‏‏ی طرف ، جرمناں نے اک پیر ، نیڑے نیڑے د‏‏ی اک پیرانہ پسندانہ پالیسی اپنائی۔ کراچائی ، بلکار ، انگوش ، چیچن ، کلمیک ، تے کریمیا دے تاتاراں نے کسی حد تک جرمنی دے حامی ہمدردی دا اظہار کيتا۔ اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی دے بعد قفقاز تو‏ں جرمناں د‏‏ی جلدی واپسی ہی سی جس نے سوویت مخالف موثر کاروائی دے لئی موسمین لوکاں نو‏‏ں منظم کرنے تو‏ں روک دتا۔ اُتے ، جرمناں نے زور تو‏ں فخر کيتا کہ انہاں نے قفقاز وچ اپنے پِچھے اک مضبوط &quot;پنجواں کالم&quot; چھڈ دتا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;Grey, Ian. Stalin, Man of History. London: Weidenfeld and Nicolson, 1979, p. 373&lt;/ref&gt;

[[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] تے شمالی [[قفقاز]] د‏‏ی وولگا جرمناں تے ست (غیر [[سلاو]]) قومیتاں : کریمین تاتار ، [[کلمیکیا|کالمیک]] ، [[چیچن قوم|چیچن]] ، ، [[انگوشتیا|انوگش]]، بلکار ، کاراچائی تے مسخیندی ترک نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا۔ 18 مئی 1944 نو‏‏ں تمام کریمین تاتاراں نو‏‏ں اجتماعی سزا د‏‏ی شکل وچ ، خاص طور اُتے ازبکستان تے سوویت یونین دے دوسرے دور دراز علاقےآں وچ آباد کرنے دے لئی ، جلاوطن کردتا گیا۔ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی دے]] اعداد و شمار دے مطابق ، اگلے ڈیڑھ سال دے دوران جلاوطنی وچ نیڑے 20٪ د‏‏ی موت ہوگئی۔ کریمین تاتاری کارکناں نے ایہ تعداد تقریبا 46٪ دسی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Jean-Christophe Peuch|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/05/1350f316-420a-4a90-b42e-b59fe9fcc8e5.html|title=World War II – 60 Years After: For Victims of Stalin's Deportations, War Lives On|publisher=Rferl.org|accessdate=17 February 2015|تاريخ-الأرشيف=15 June 2008|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080615155654/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/05/1350f316-420a-4a90-b42e-b59fe9fcc8e5.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ( [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|کریمین تاتاراں د‏‏ی ملک بدری]] دیکھو۔ )

[[بحیرہ اسود|بحیرہ اسود دے]] ساحلی علاقے تو‏ں بے دخل د‏‏ی جانے والی ہور اقلیتاں وچ بلغاریائی ، کریمین یونانی ، رومانیہ تے آرمینیائی شامل سن ۔

== جنگ دے بعد بے دخل تے جلاوطنی ==
دوسری جنگ عظیم دے بعد ، جرمنی د‏‏ی آبادی [[کیلننگراڈ اوبلاست]] ، سابق مشرقیہ پروسیا نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا تے آباد شدہ علاقے نو‏‏ں سوویت شہریاں نے آباد کيتا ، خاص طور اُتے روسیاں نے ۔

[[پولستان|پولینڈ]] تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت یوکرین]] نے آبادی دا تبادلہ کيتا۔ قائم پولینڈ – سوویت سرحد دے مشرق وچ مقیم پولینڈیاں نو‏‏ں جلاوطن کر دتا گیا (تقریبا 2،100،000 افراد) تے [[یوکرینی|یوکرینین]] جو پولینڈ سوویت یونین د‏‏ی قائم کردہ سرحد دے مغرب وچ مقیم سن سوویت یوکرین بھیج دتا گیا۔ سوویت یوکرین وچ آبادی د‏‏ی منتقلی ستمبر 1944 تو‏ں اپریل 1946 تک ( 450،000 افراد) ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.migrationeducation.org/13.0.html|title=MIGRATION CITIZENSHIP EDUCATION – Forced migration in the 20th century|publisher=Migrationeducation.org|accessdate=17 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021014423/http://www.migrationeducation.org/13.0.html|archivedate=21 October 2015}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Rumsiskes jurta.jpg|thumb| رومی سکس ، لیتھوانیا دے اک میوزیم وچ سائبیریا وچ کچھ جلاوطن افراد دے لئی مخصوص رہائش گاہ]]

=== ملک بدری تو‏ں متعلق اسٹالین دے بعد د‏‏ی پالیسی ===
فروری 1956 وچ ، [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروش شیف]] نے اپنی تقریر ''پر شخصیتاں کلٹ تے اس دے نتائج'' وچ لینن اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے ملک بدری د‏‏ی مذمت کيتی۔ اس د‏ی حکومت نے اسٹالن د‏‏ی بیشتر ملک بدریاں نو‏‏ں تبدیل کردتا۔

اسٹالن د‏‏ی موت دے بعد کچھ لوکاں نو‏‏ں جلاوطن کردتا گیا: 1959 وچ ، واپس آنے والے چیچناں نو‏‏ں پہاڑاں تو‏ں چیچنیا دے میدان وچ آباد کيتا گیا۔ [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ|تاجکستان دے]] پہاڑی عوام ، جداں یاغنوبی دے لوک ، سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ زبردستی میدانی علاقےآں وچ آباد ہوگئے سن ۔

دسمبر 1965 د‏‏ی تریخ وچ خفیہ سوویت وزارت داخلہ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، 1940–1953 دے عرصے وچ ، 46،000 افراد نو‏‏ں مالڈووا ، بیلاروس تو‏ں 61،000 ، یوکرائن تو‏ں 571،000 ، لتھوانیا تو‏ں 119،000 ، لٹویا تو‏ں 53،000 تے ایسٹونیا تو‏ں 33،000 افراد نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا۔ {{Sfn|Mawdsley|1998}}

== مزدور قوت د‏‏ی منتقلی ==
گولاگ تے سوویت یونین وچ جبری بستیاں دے نظام دے ذریعہ سنبھالنے والی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی سزائے موت دا منصوبہ سوویت یونین دے دور دراز تے غیر آباد علاقےآں د‏‏ی نوآبادیات د‏‏ی ضروریات دے مطابق بنایا گیا سی۔ (ان دے وڈے پیمانے اُتے مغرب وچ اک متنازعہ رائے پیدا ہوگئی اے کہ سوویت یونین د‏‏ی معاشی نمو زیادہ تر گلگ قیدیاں د‏‏ی غلامی اُتے مبنی سی۔) ايس‏ے دے نال ، متعدد مواقع اُتے افرادی قوت نو‏‏ں غیر عہدے دار منتقل کردتا گیا۔ متشدد ذرائع ، عام طور اُتے &quot;بھرتی&quot; (вербовка) دے ذریعہ۔ اس قسم د‏‏ی بھرتی باقاعدگی تو‏ں جبری بستیاں وچ کيتی جاندی سی ، جتھ‏ے لوک فطری طور اُتے زیادہ آباد ہونے دے خواہشمند سن ۔ مثال دے طور اُتے ، ڈانباس تے کوزباس کان کنی دے حوضاں د‏‏ی افرادی قوت نو‏‏ں اس طرح تو‏ں بھرنا پڑدا ا‏‏ے۔ (تاریخی تقابل دے اک نوٹ دے طور اُتے ، شاہی روس وچ سرکاری کاناں وچ کان کنی دے کارکناں تو‏ں اکثر فوجی خدمت دے بدلے بھرتی کيتا جاندا سی ، جس د‏‏ی اک مدت دے لئی اک مدت سی 25 سال)

ھدف شدہ افرادی قوت د‏‏ی منتقلی د‏‏ی متعدد قابل ذکر مہمات سن۔

* پچیس ہزاریئے
* NKVD لیبر کالم
* ورجن لینڈز کمپین
* [[باکو]] آئل انڈسٹری دے کارکناں دا تبادلہ: [[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|جرمنی - سوویت جنگ دے دوران]] ، اکتوبر 1942 وچ ، باکو دے پٹرولیم تھ‏‏اںو‏اں دے نیڑے 10،000 کارکناں نو‏‏ں ، انہاں دے اہل خانہ دے نال ، ممکنہ طور اُتے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر (&quot;دوسرا باکو&quot; علاقہ ( [[دریائے وولگا|والگا]] – [[دریائے اورال|یورل]] آئل فیلڈ) ، [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|قازقستان]] تے سخالین ) ، ممکنہ جرمن خطرے دے پیش نظر ، اگرچہ جرمنی باکو اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا۔

== دوسری جنگ عظیم دے بعد وطن واپسی ==
جب مئی 1945 وچ جنگ ختم ہوئی تاں ، سوویت شہریاں نو‏‏ں لکھاں افراد نو‏‏ں زبردستی واپس (اپنی مرضی دے خلاف) یو ایس ایس آر وچ واپس بھیج دتا گیا ۔ &lt;ref&gt;''The United States and Forced Repatriation of Soviet Citizens, 1944–47'' by Mark Elliott Political Science Quarterly, Vol. 88, No. 2 (Jun. 1973), pp. 253–275&lt;/ref&gt; [[یالٹا کانفرنس|یلٹا کانفرنس دے]] اختتام اُتے 11 فروری 1945 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ تے برطانیہ نے یو ایس ایس آر دے نال وطن واپسی دے معاہدے اُتے دستخط کیتے۔

اس معاہدے د‏‏ی تشریح دے نتیجے وچ تمام سوویت شہریاں د‏‏ی خواہشات تو‏ں قطع نظر زبردستی وطن واپس لوٹایا گیا۔ برطانوی تے امریکی شہری حکا‏م نے یورپ وچ اپنی فوجی دستےآں نو‏‏ں سوویت یونین نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا حکم دتا ، سوویت یونین دے لکھاں سابقہ باشندےآں (جنہاں وچو‏ں کچھ نے جرمناں دے نال تعاون کيتا ) ، متعدد افراد جنہاں وچ روس چھڈ دتا سی تے کئی سال پہلے مختلف شہریت قائم کيتی سی۔ جبری طور اُتے وطن واپسی د‏‏ی کارروائیاں 1945–194747 تک ہوئیاں۔

دوسری جنگ عظیم دے اختتام اُتے ، سوویت یونین دے 5 ملین تو‏ں زیادہ &quot;بے گھر افراد&quot; جرمنی د‏‏ی قید وچ زندہ بچ گئے۔ جرمنی تے مقبوضہ علاقےآں وچ تقریبا 3 ملین جبری مزدوراں (آسٹربیٹر) نو‏‏ں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers &amp;#124; Germany &amp;#124; DW.DE &amp;#124; 27.10.2005|publisher=Dw-world.de|accessdate=17 February 2015}}&lt;/ref&gt; مجبور کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.collectinghistory.net/ostarbeiter/index.html|title=The Nazi Ostarbeiter (Eastern Worker) Program|publisher=Collectinghistory.net|date=26 June 1922|accessdate=17 February 2015}}&lt;/ref&gt;

زندہ بچ جانے والے جنگی قیدی ، تقریبا 1.5 ملین ، آسٹربیٹر وطن واپس آنے والے ، تے ہور بے گھر افراد ، مکمل طور اُتے 4،000،000 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں خصوصی NKVD فلٹریشن کیمپاں (گولاگ نئيں) وچ بھیجیا گیا سی۔ 1946 تک ، 80٪ عام شہری تے 20٪ پی ڈبلیو نو‏‏ں آزاد کيتا گیا ، 5٪ عام شہری ، تے 43 فیصد پی او ڈبلیو نو‏‏ں از سر نو مسودہ تیار کيتا گیا ، 10٪ شہری تے 22٪ پی او ڈبلیو نو‏‏ں لیبر بٹالین بھیج دتا گیا ، تے 2٪ شہری تے 15 پی او ڈبلیو (٪ 1،539،475 وچو‏ں 226،127) کا٪ NKVD یعنی گلگ نو‏‏ں منتقل کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;(&quot;Военно-исторический журнал&quot; (&quot;Military-Historical Magazine&quot;), 1997, №5. page 32)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Земское В.Н. К вопросу о репатриации советских граждан. 1944–1951 годы // История СССР. 1990. № 4 (Zemskov V.N. On repatriation of Soviet citizens). Istoriya SSSR., 1990, No.4&lt;/ref&gt;

== جدید خیالات ==
متعدد مورخین ، جنہاں وچ روسی مورخ پایل پولیئن {{Sfn|Polian|2004}} تے ییل یونیورسٹی وایلیٹا ڈیوولیٹ {{Sfn|Davoliūtė|2014}} وچ لتھوانیائی ایسوسی ایٹ ریسرچ اسکالر شامل نيں ، شہریاں د‏‏ی انہاں اجتماعی جلاوطنیاں نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم سمجھدے نيں ۔ انہاں نو‏ں اکثر سوویت نسلی صفائی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Morris|2004}} {{Sfn|Kotljarchuk|2014}} {{Sfn|Morris|2004}} {{Sfn|Kotljarchuk|2014}} {{Sfn|Ellman|2002}} [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہارورڈ یونیورسٹی دے]] ٹیری مارٹن مشاہدہ کردے نيں:
{{اقتباس|...انہاں اصولاں تو‏ں جنہاں نے سوویت [[قوم د‏‏ی تعمیر]] نو‏‏ں آگاہ کیہ اوہ نسلی صفائی تے [[نسلی دھشت گردی| نسلی دہشت گردی]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اک محدود تعداد وچ بدنما داغ قومیتاں دے خلاف جاسکدے نيں ، جدو‏ں کہ کثیر تعداد وچ قومیتاں غیر متزلزل افراد دے لئی ملک سازی د‏‏ی پالیسیاں چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ {{sfn|Martin|1998|p=816–817}}}}
دوسرے ماہرین تعلیم تے ملکاں ملک بدری نو‏‏ں [[نسل کشی|نسل کشی دا ناں دیندے نيں]] ۔ [[پولستان|پولینڈ دے]] اک [[قانون دان|وکیل]] رافیل لیمکن ، [[یہود|یہودی]] نسل دے جنھاں نے نسل کشی کنونشن دا آغاز کيتا تے نسل کشی د‏‏ی اصطلاح خود تیار کيتی ، ایہ سمجھیا کہ نسل کشی دا واقعہ چیچنز ، انگوش ، وولگا جرمناں ، کریمین تاتار ، کلمیکس تے کارخ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی دے تناظر وچ ہويا۔ &lt;ref&gt;Courtois, Stephane (2010). &quot;Raphael Lemkin and the Question of Genocide under Communist Regimes&quot;. In Bieńczyk-Missala, Agnieszka; Dębski, Sławomir (eds.). Rafał Lemkin. PISM. pp. 121–122. {{آئی ایس بی این|9788389607850}}. LCCN 2012380710.&lt;/ref&gt; پروفیسر لیمن ایچ لیٹرز نے استدلال کيتا کہ سوویت تعزیراندی نظام نو‏‏ں اپنی آبادکاری د‏‏ی پالیسیاں دے نال مل ک‏ے نسل کشی دے طور اُتے شمار کرنا چاہیدا کیو‏ں کہ ایہ سزا خاص طور اُتے کچھ نسلی گروہاں اُتے بہت زیادہ برداشت کيتی گئی سی ، تے ایہ کہ انہاں نسلی گروہاں دا تبادلہ ، جس د‏‏ی بقا دا انحصار ا‏‏ے۔ اپنے مخصوص وطن تو‏ں تعلقات دے بارے وچ ، &quot;اس نسل کشی دا اثر صرف اس گروپ نو‏‏ں اپنے وطن وچ بحال کرنے تو‏ں ہی قابل علاج اے &quot;۔ {{Sfn|Legters|1992}} سوویت اختلاف تو‏ں الیا گابے {{Sfn|Fisher|2014}} تے پییوٹر گرگورینکو {{Sfn|Allworth|1998}} دونے نے آبادی د‏‏ی منتقلی نو‏‏ں نسل کشی دے طور اُتے درجہ بند کيتا۔ مورخ تیمتیس سنائیڈر نے اسنو‏ں سوویت پالیسیاں د‏‏ی لسٹ وچ شامل کيتا جو &quot;نسل کشی دے معیار اُتے پورا اترتی نيں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/cifamerica/2010/oct/05/holocaust-secondworldwar|title=The fatal fact of the Nazi-Soviet pact|last=Snyder|first=Timothy|date=2010-10-05|website=the Guardian|accessdate=2018-08-06}}&lt;/ref&gt; فرانسیسی مورخ تے کمیونسٹ مطالعات دے ماہر نکولس ورتھ ، {{Sfn|Werth|2008}} جرمن مورخ فلپ تھیر ، {{Sfn|Ther|2014}} پروفیسر انتھونی جیمز جوس ، {{Sfn|Joes|2010}} امریکی صحافی ایرک مارگولیس ، {{Sfn|Margolis|2008}} کینیڈا دے سیاسی سائنس دان ایڈم جونز ، {{Sfn|Jones|2016}} [[یونیورسٹی آف میساچوسٹس ڈارٹماؤت|میسا چوسٹس ڈارٹماؤت یونیورسٹی]] وچ [[اسلام د‏‏ی تریخ|اسلامی تریخ]] وچ پروفیسر برائن گلین ولیمز ، {{Sfn|Williams|2015}} اسکالرز مائیکل فریڈہولم تے فینی ای. برائن {{Sfn|Bryan|1984}} نے وی آبادی د‏‏ی منتقلی د‏‏ی [[نسل کشی]] اُتے غور کيتا . جرمنی دے تفتیشی صحافی لوٹز کلیو مین نے ملک بدری دا موازنہ اک &quot;سست نسل کشی&quot; تو‏ں کيتا۔ {{Sfn|Kleveman|2002}}

12 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، یوکرائن د‏‏ی پارلیمنٹ نے اک قرار داد جاری د‏‏ی جس [[کریمیائی تاتاریاں د‏‏ی جبری ملک بدری|وچ کریمین تاتاراں د‏‏ی جلاوطنی نو‏‏ں]] نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا تے 18 مئی نو‏‏ں &quot;کریمین تاتار نسل کشی دے متاثرین دے لئی یوم یاد&quot; دے طور اُتے قائم کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ukgeno&quot;&gt;[[Population transfer in the Soviet Union#Radio Free Europe|Radio Free Europe, 21 January 2016]]&lt;/ref&gt; لٹویا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 9 مئی 2019 نو‏‏ں واقعہ نو‏‏ں نسل کشی دے اک عمل دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ &lt;ref name=&quot;latgeno&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.saeima.lv/en/news/saeima-news/27891-foreign-affairs-committee-adopts-a-statement-on-the-75th-anniversary-of-deportation-of-crimean-tatars-recognising-the-event-as-genocide|title=Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars, recognising the event as genocide|date=24 April 2019|publisher=[[Saeima]]|accessdate=11 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latgeno2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/latvian-lawmakers-label-1944-deportation-of-crimean-tatars-as-act-of-genocide/29933467.html|title=Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide|date=2019-05-09|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|accessdate=2019-05-10}}&lt;/ref&gt; لتھوانیا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 6 جون 2019 نو‏‏ں وی ایسا ہی کيتا۔ کینیڈا د‏‏ی پارلیمنٹ نے 10 جون 2019 نو‏‏ں اک تحریک منظور د‏‏ی ، جس وچ سوویت آمر اسٹالن دے ذریعہ ہونے والی نسل کشی دے طور اُتے 1944 د‏‏ی کریمین تاتار جلاوطنی نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا ، جس وچ 18 مئی نو‏‏ں یوم یاد رکھنے دا دن قرار دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;canogeno&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.facebook.com/BorysWrz/posts/earlier-today-delivering-the-good-news-to-iconic-crimean-tatar-leader-mustafa-dz/10156820037778558/|title=Borys Wrzesnewskyj}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ganoex&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/|title=Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide|access-date=2020-09-30|archivedate=2020-04-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200419000357/http://www.ukrweekly.com/uwwp/foreign-affairs-committee-passes-motion-by-wrzesnewskyj-on-crimean-tatar-genocide/}}&lt;/ref&gt; [[یورپی پارلیمان|یورپی پارلیمنٹ]] نے [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی|چیچن تے انگوش د‏‏ی جلاوطنی دا]] اعتراف 2004 وچ نسل کشی دے اک عمل دے طور اُتے کيتا سی: &lt;ref name=&quot;Europarl&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.unpo.org/article/438|publisher=[[غیر نمائندہ اقوام تے عوامی تنظیم]]|title=Chechnya: European Parliament recognises the genocide of the Chechen People in 1944|date=27 February 2004|accessdate=23 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120604125012/http://www.unpo.org/article/438|archivedate=4 June 2012}}&lt;/ref&gt;
{{اقتباس|… ایہ خیال اے کہ اسٹالن دے حکم اُتے 23 فروری 1944 نو‏‏ں پورے چیچن عوام نو‏‏ں وسطی ایشیا وچ ملک بدر کرنا 1907 دے چوتھے ہیگ کنونشن تے جرم د‏‏ی روک سیم تے جبر دے کنوینشن دے معنی وچ نسل کشی د‏‏ی اک واردات ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دے ذریعہ 9 دسمبر 1948 نو‏‏ں اپنایا گیا نسل کشی۔&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 February 2004|location=Brussels|title=Texts adopted: Final edition EU-Russia relations|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&amp;language=EN&amp;reference=P5-TA-2004-0121|publisher=European Parliament|accessdate=22 September 2017|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923003031/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&amp;language=EN&amp;reference=P5-TA-2004-0121|archivedate=23 September 2017|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;}}
امریکا دے ہولوکاسٹ میموریل میوزیم دے ماہرین نے 1944 دے واقعات دا حوالہ اس وجہ تو‏ں کيتا کہ چیچنیا نو‏‏ں نسل کشی دے امکانات دے لئی انہاں د‏‏ی نسل کشی د‏‏ی واچ لسٹ وچ شامل کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/confront-genocide/speakers-and-events/all-speakers-and-events/the-60th-annniversary-of-the-1944-chechen-and-ingush-deportation|title=Speaker Series – The 60th Annniversary of the 1944 Chechen and Ingush Deportation: History, Legacies, Current Crisis|date=12 March 2004|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|accessdate=23 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131214040757/http://www.ushmm.org/confront-genocide/speakers-and-events/all-speakers-and-events/the-60th-annniversary-of-the-1944-chechen-and-ingush-deportation|archivedate=14 December 2013}}&lt;/ref&gt; [[چیچن جمہوریہ اشکیریہ|چیچنیا د‏‏ی علیحدگی پسند حکومت]] نے وی اسنو‏ں نسل کشی دے طور اُتے تسلیم کيتا۔ {{Sfn|Tishkov|2004}} کچھ ماہرین تعلیم بدری د‏‏ی نسل کشی دے درجہ بندی تو‏ں متفق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ پروفیسر الیگزینڈر اسٹیٹیف دا مؤقف اے کہ اسٹالن د‏‏ی انتظامیہ دا جلاوطنی دے مختلف لوکاں نو‏‏ں ختم کرنے دا شعوری نسل کشی دا ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہ کہ سوویت &quot;سیاسی سبھیاچار ، ناقص منصوبہ بندی ، جلد بازی تے جنگ دے وقت د‏‏ی قلت انہاں وچ نسل کشی [[شرح اموات|کی شرح د‏‏ی وجہ دے]] لئے ذمہ دار سی۔&quot; اوہ انہاں جلاوطنیاں نو‏‏ں سوویت امتزاج د‏‏ی &quot;ناپسندیدہ قوماں&quot; د‏‏ی مثال سمجھدا ا‏‏ے۔ {{Sfn|Statiev|2010}} پروفیسر عامر وینر دے مطابق ، &quot;۔ . . ایہ انہاں د‏‏ی علاقائی شناخت سی نہ کہ انہاں دا جسمانی وجود یا حتی کہ انہاں د‏‏ی وکھ وکھ [[نسلیت|نسلی شناخت]] جس نو‏‏ں حکومت نے ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ &quot; {{Sfn|Weiner|2002}} پروفیسر فرانسائن ہرش دے مطابق ،&quot; اگرچہ سوویت حکومت نے امتیازی سلوک تے [[حاشیہ پن|خارج دی]] سیاست اُتے عمل کيتا ، لیکن اس اُتے عمل نئيں کيتا گیا۔ معاصراں نے ''نسلی سیاست'' دے طور اُتے سوچیا۔ &quot; اس دے نزدیک ، ایہ اجتماعی جلاوطنیاں اس تصور اُتے مبنی سن کہ قومیتاں &quot;اک مشترکہ شعور دے حامل معاشرتی گروہ نيں نسلی حیاتیاندی گروہ نئيں&quot;۔ {{Sfn|Hirsch|2002}} اس خیال دے برعکس جون دے چانگ دا کہنا اے کہ جلاوطنی حقیقت وچ نسلی بنیاداں اُتے مبنی سی۔ تے ایہ کہ مغرب وچ &quot;معاشرتی مورخین&quot; سوویت یونین وچ پسماندہ نسلاں دے حقوق نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے ني‏‏‏‏ں۔

== مرنے والےآں د‏‏ی تعداد ==
جلاوطنی وچ رہنے والے جلاوطن افراد تو‏ں منسوب اموات د‏‏ی تعداد کافی ا‏‏ے۔ اس طرح دے آبادیات‏ی تباہی د‏‏ی وجوہات سائبیریا تے قازقستان د‏‏ی سخت آب و ہو‏‏ا ، بیماری ، [[ناقص غذائیت|غذائیت د‏‏ی افزائش]] ، کم تو‏ں متعلق استحصال وچ پائے جاندے نيں جو روزانہ 12 گھینٹے تک چلدے نيں تے نال ہی جلاوطن افراد دے لئی کسی وی طرح د‏‏ی مناسب رہائش وی ا‏‏ے۔
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: auto; margin-right: auto; border: none; width: 300px&quot;
|+'''جلاوطنی 1930 د‏‏ی دہائی — 1950 د‏‏ی دہائی وچ لوکاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد'''
! scope=&quot;col&quot; |نسلی گروہ
! scope=&quot;col&quot; | موتاں
! scope=&quot;col&quot; |حوالے
|-
|'''کولاک 1930–1937'''
|389,521
|{{Sfn|Pohl|1999}}
|-
|'''[[چیچن قوم|چیچن]]'''
|100,000–400,000
|&lt;ref&gt;Pohl, J. Otto (1999). Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. Greenwood Press. {{آئی ایس بی این|9780313309212}}. LCCN 98046822. pp. 97–99&lt;/ref&gt;
|-
|'''پولستانی'''
|90,000
|{{Sfn|Frucht|2004}}
|-
|'''کوریائی'''
|28,200–40,000
|&lt;ref name=&quot;Ediev&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=D.M. Ediev|title=Demograficheskie poteri deportirovannykh narodov SSSR|location=Stavropol|year=2004|publisher=Polit.ru|url=http://polit.ru/article/2004/02/27/demoscope147/|accessdate=23 September 2017|archivedate=23 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145131/http://polit.ru/article/2004/02/27/demoscope147/}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Pohl|1999}}
|-
|'''ایسٹونی'''
|5,400
|{{Sfn|Pettai|Pettai|2014}}
|-
|'''لیٹوی'''
|17,400
|{{Sfn|Pettai|Pettai|2014}}
|-
|'''لتھوانی'''
|28,000
|
|-
|'''فن'''
|18,800
|
|-
|'''ہنگرین'''
|15,000–20,000
|{{Sfn|Bognár|2012}}
|-
|'''کاراچائی'''
|13,100–19,000
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}
|-
| nowrap=&quot;&quot; |'''سوویت جرمن'''
|42,823–228,800
|{{Sfn|Pohl|2000}}{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}
|-
|'''کلمک'''
|12,600–16,000
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}
|-
|'''[[انگش قوم|انگوش]]'''
|20,300–23,000
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}
|-
|'''بلکار'''
|7,600–11,000
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}
|-
|'''[[کریمیائی تاتار]]'''
|34,300–195,471
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Williams|2015}}&lt;ref&gt;Allworth, Edward (1998). The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. Durham: Duke University Press. {{آئی ایس بی این|9780822319948}}. LCCN 97019110. OCLC 610947243. pg 6&lt;/ref&gt;
|-
| nowrap=&quot;&quot; |'''مسخیسی ترک'''
|12,859–50,000
|{{Sfn|Buckley|Ruble|Hofmann|2008}}{{Sfn|Rywkin|1994}}&lt;ref&gt;Jones, Stephen F. (1993). &quot;Meskhetians: Muslim Georgians or Meskhetian Turks? A Community without a Homeland&quot;. Refuge. 13 (2): 14–16.&lt;/ref&gt;
|-
|'''کل'''
| nowrap=&quot;&quot; |835,903– 1,548,992
|
|}

== ٹائم لائن ==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! منتقلی د‏‏ی تریخ
! ہدف
! تعداد
! آبائی علاقہ
! مہاجرت مقام
! مہاجرت د‏‏ی وجہ
|-
| اپریل 1920
| [[کازاک]], [[تیریک کازاک]]
| 45,000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=76}}
| [[شمالی قفقاز]]
| [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]
| &quot;[[ڈیکازاکیکیکشن]]&quot; ، [[شمالی قفقاز]] د‏‏ی روسی نوآبادیات نو‏‏ں روکنا|-
|-
| 1930–1931
| کولاک
| 1,679,528- 1,803,392{{Sfn|Viola|2007|p=32}}
| &quot;کل اجتماعی خطوط&quot; ، زیادہ تر [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، دوسرے خطے
| شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[اورال (خطہ)| اورال]] ، [[سائبیریا]] ، [[شمالی قفقاز]] ، [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، [[کرغیز خودمختار سوشلسٹ سوویت جمہوریہ (1926–36)| کرغیز ASSR]]
| [[اجتماعیت]]
|-
|1930–1937
|کولاک
|15,000,000&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
| &quot;مجموعی طور اُتے جمع کرنے دے علاقے&quot; ، بیشتر [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، دوسرے خطے
| شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]] ، [[اورال (خطہ)| اورال]] ، [[سائبیریا]] ، [[شمالی قفقاز]] ، [[قازق خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]] ، [[کرغیز خود مختار سوشلسٹ جمہوریہ (1926–36)| کرغیز ASSR]]
| [[اجتماعیت]]
|-
| نومبر–دسمبر 1932
| [[کسان]]
| 45,000{{sfn|Polian|2004|p=328}}
| [[کریسنوڈار کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]
| [[سبوتاژ]]
|-
| مئی 1933
| [[ماسکو]] تے [[سینٹ پیٹرز برگ]] دے لوک جو داخلی پاسپورٹ حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہے سن 
| 6,000
| [[ماسکو]] تے [[سینٹ پیٹرز برگ]]
| نازینو جزیرہ
| &quot;ماسکو ، لینن گراڈ تے یو ایس ایس آر دے دوسرے عظیم شہری مراکز نو‏‏ں افزودہ عناصر ، جنہاں وچ پیداوا‏‏ر یا انتظامی کماں تو‏ں وابستہ نئيں نيں ، دے نال نال کلکس ، مجرمان ، تے ہور معاشرتی تے معاشرتی طور اُتے خطرنا‏‏ک عناصر نو‏‏ں صاف کرن۔&quot;&lt;ref&gt;Protocol of the Politburo meeting of 15 نومبر 1932, Istochnik no. 6 (1997), p. 104; quoted in Werth 2007 p.15&lt;/ref&gt;
|-

| فروری–مئی 1935; ستمبر 1941; 1942
| [[انگرین فن]]
| 420,000&lt;ref name=&quot;Council of Europe&quot;&gt;[[#Council of Europe|Council of Europe 2006]], p. 158&lt;/ref&gt;
| [[لیننگراڈ اوبلاست]], [[کاریلیا]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| [[ولوگدا اوبلاست]], [[مغربی سائبیریائی اقتصادی علاقہ]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]], [[استراخان اوبلاست]]; [[فن لینڈ]]
|
|-
| فروری–مارچ 1935
| جرمن، پولستانی
| 412,000{{sfn|Polian|2004|p=328}}
| مرکزی تے مغربی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| مشرقی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| مئی 1936
| جرمن، پولستانی
| 45,000{{sfn|Polian|2004|p=328}}
| Border regions of [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| جولائ‏ی 1937
| [[کرد]]
| 1,325{{Sfn|Polian|2004|p=98}}
| [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], تے [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] دے سرحدی علاقے
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| ستمبر–اکتوبر 1937
| کوریائی
| 172,000&lt;ref name=&quot;Punished Peoples of the Soviet Union&quot; /&gt;
| [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]]
| Northern [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| ستمبر–اکتوبر 1937
| چینی ، ہربین روسی
| 9,000{{sfn|Polian|2004|p=328}}
| جنوبی [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| 1938
| [[ایرانی یہود]]
| 6,000{{sfn|Polian|2004|p=329}}
| [[صوبہ ماری]] ([[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]])
| شمالی [[ترکمان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| جنوری 1938
| [[آذری]], [[فارسی لوک|فارسی]], [[کرد]], [[آشوری قوم]]
| 6,000{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=77}}
| [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[پہلوی خاندان|ایرانی]] شہری
|-
| جنوری 1940–1941
| [[پولستانی]], [[یہود]], [[یوکرینی]] ( [[پولستان]])
| 320,000{{Sfn|Sanford|2007}}
| مغربی [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], مغربی [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| شمالی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]], [[اورال (خطہ)|اورال]], [[سائبیریا]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| جولائ‏ی 1940 تو‏ں 1953
| [[اسٹونیا|ایسٹونین]] ، [[لٹویا|لاتوین]] تے [[لتھوانیا|لتھوانیائی]]
| 203,590{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=100}}
| [[بالٹک ریاستاں]]
| [[سائبیریا]] and [[التائی کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
|
|-
| ستمبر 1941 – مارچ 1942
| [[روس تے سوویت یونین وچ جرمناں د‏‏ی تریخ| جرمن]]
| 855,674{{Sfn|Salitan|1992|p=74}}
| [[وولگا جرمنی| پوولوزئی]] ، [[قفقاز جرمن| قفقاز]] ، [[کریمیائی جرمن| کریمیا‏ئی]] جرمن, [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[ماسکو]], مرکزی [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]]
|
|-
| اگست 1943
| [[کراچائی]]
| 69,267{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}
| [[Karachay–Cherkess Autonomous Oblast|Karachay–Cherkess AO]], [[سٹاوروپول کرائی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]], ہور
| ڈاکو گردی تے ہور
|-
| دسمبر 1943
| [[کلمیک]]
| 93,139&lt;ref name=&quot;Punished Peoples of the Soviet Union&quot; /&gt;
| [[Kalmyk ASSR]], ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[سائبیریا]]
|
|-
| فروری 1944
| [[چیچن قوم]], [[انگش قوم]]
| 478,479{{Sfn|Askerov|2015|p=12}}
| [[شمالی قفقاز]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[چیچنیا وچ شورش 1940–1944| چیچنیا وچ شورش]]
|-
| اپریل 1944
| [[کرد]], [[آذری]]
| 3,000{{sfn|Polian|2004|p=33¸1}}
| [[تبلیسی]] ([[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]])
| جنوبی [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| مئی 1944
| [[بلکار]]
| 37,406{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}–40,900&lt;ref name=&quot;Punished Peoples of the Soviet Union&quot; /&gt;
| [[شمالی قفقاز]]
| [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| مئی 1944
| [[کریمیائی تاتار]]
| 191,014{{Sfn|Bugay|1996|p=156}}&lt;ref name=&quot;Punished Peoples of the Soviet Union&quot;&gt;{{cite web|publisher=Human Rights Watch|date=ستمبر 1991| location=New York |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/u/ussr/ussr.919/usssr919full.pdf | title=&quot;Punished Peoples&quot; of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations| accessdate=30 جون 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| مئی –جون 1944
| [[یونانی قوم]], [[بلغاری]], [[آرمینی]], [[ترکی قوم]]
| 37,080&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(9,620 Armenians, 12,040 Bulgarians, 15,040 Greeks{{Sfn|Korostelina|2007|p=9}})&lt;/small&gt;
| [[کریمیائی خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]] (?)
|
|-
| جون 1944
| [[کباردین]]
| 2,000
| [[کباردینو بلکاریہ خودمختار سوویت اشتراکی جمہوریہ]], ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| جنوبی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|  [[نازیت]] دے نال اشتراک
|-
| جولائ‏ی 1944
| [روسی حقیقی آرتھوڈکس چرچ دے ممبران
| 1,000
| Central [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]
| [[سائبیریا]]
|
|-
| نومبر 1944
| [[مسخیندی ترک]] ، [[کرد]] ، [[ہمشنی]] ، [[پونٹک یونانی]] ، [[کراپاپک]] ، تے [[لاز قوم| لزز]] تے سرحدی علاقے دے دوسرے باشندے
| 115,000&lt;ref name=&quot;Punished Peoples of the Soviet Union&quot; /&gt;
| Southwestern [[جارجیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[ازبک سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]], [[کرغیز سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| نومبر 1944 – جنوری 1945
| ہنگرین تے جرمن
| 30,000–40,000{{sfn|Bognár|2012|p=56}}
| [[Trans-Carpathian Ukraine during World War II|Transcarpathian Ukraine]]
| [[اورال (خطہ)|اورال]], [[دوناباس]], [[بیلاروسی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| جنوری 1945|
غدار تے مددگار
| 2,000{{sfn|Polian|2004|p=332}}
| [[مینیرالنويں ووڈی]] ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]])
| [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|   [[نازیت]] د‏‏ی مدد
|-
| 1944–1953
|[[[یوکرین باغی فوج]] دے اہل خانہ

| 204,000&lt;ref&gt;Viatrovych, V.; Hrytskiv, R.; Dereviany, I.; Zabily, R.; Sova, A.; Sodol, P. (2007). Volodymyr Viatrovych (ed.). Українська Повстанська Армія – Історія нескорених [Ukrainian Insurgent Army – History of the unconquered] (in Ukrainian). Lviv Liberation Movement Research Centre. pp. 307–310.&lt;/ref&gt;
| [[مغربی یوکرین]]
| [[سائبیریا]]
|
|-
| 1944–1953
| [[پول]]
| 1,240,000&lt;ref name=&quot;Council of Europe&quot; /&gt;
| [[کریس]] علاقہ
| جنگ دے بعد [[پولستان]]
| سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ
|-
| 1945–1950
| [[جرمن]]
| ہزاراں
| [[کونگسبرگ]]
| مغرب یا مشرق جرمنی
| سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ
|-
| 1945–1951
| [[جاپانی قوم]], [[کوریائی لوک]]
| 400,000{{Sfn|McColl|2014|p=803}}
| زیادہ تر [[سخالین]] ، [[کریل جزیرے]] سے
| [[سائبیریا]] ، [[بعید مشرقی اقتصادی علاقہ]] ، [[شمالی کوریا]] ، [[جاپان]]
| سوویت یونین دے زیر قبضہ نويں علاقے تو‏ں مقامی آبادی دا خاتمہ
|-
| 1948–1951
| [[آذری]]
| 100,000&lt;ref&gt;{{cite book|title=The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia|first=Arseny |last=Saparov|url=http://www.cairn.info/article.php?ID_REVUE=CMR&amp;ID_NUMPUBLIE=CMR_441&amp;ID_ARTICLE=CMR_441_0179|year=2003|volume=44|publisher=Cahiers du monde russe|pages=179–198}}&lt;/ref&gt;
| [[آرمینیائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| [[کورا ارس لو لینڈ]] ، [[آذربائیجان سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| &quot;اجتماعی فارم کارکناں د‏‏ی بازآبادکاری دے اقدامات&quot;
|-
| مئی –جون 1949
| [[یونانی قوم]], [[آرمینی]], [[ترکی قوم]]
| 57,680{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(including 15,485 Dashnaks)&lt;/small&gt;{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}}
|  [[بحیرہ اسود]] ساحل ([[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ]]), [[جنوبی قفقاز]]
| جنوبی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| قومپرست [[آرمینیائی انقلابی فیڈریشن| دشناکٹسیوئین پارٹی]] (آرمینیائی) ، [[یونان]] یا [[ترکی]] شہریت (یونانی) ، د‏‏ی رکنیت
|-
| مارچ 1951
| [[بسماچی تحریک]]
| 2,795{{Sfn|Dundovich|Gori|Guercetti|2003|p=102}}
| [[تاجک سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
| شمالی [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ]]
|
|-
| اپریل 1951
| [[یہواہ دے گواہ]]
| 8,576–9,500 {{Sfn|Baran|2016|p=62}}
| Mostly from [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ]] and [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ]]&lt;ref&gt;[http://www.krotov.info/history/20/1951iego.html] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519165930/http://www.krotov.info/history/20/1951iego.html|date=19 مئی 2011}}&lt;/ref&gt;
| [[مغربی سائبیریائی اقتصادی علاقہ]]
| [[Operation North]]
|-
| 1920 تو‏ں 1951
| '''کل'''
| '''~20,296,000'''
|
|
|
|}

== ہور دیکھيں ==
{{div col|colwidth=20em}}
* ''[[Against Their Will (book)|Against Their Will]]''
* [[Crimes against humanity under communist regimes]]
* [[Deportations of the Ingrian Finns]]
* [[Doctors' plot#Speculation about a planned deportation of Jews|Doctors' plot: Speculation about a planned deportation of Jews]]
* [[Jewish Autonomous Oblast#Jewish settlement in the region|Jewish Autonomous Oblast: Jewish settlement in the region]]
* [[Mass killings under communist regimes]]
* [[National operations of the NKVD]]
** [[Deportation of the Soviet Greeks]]
** [[German operation of the NKVD]]
** [[Latvian operation of the NKVD]]
** [[Polish operation of the NKVD]]
* ''[[On the Rehabilitation of Repressed Peoples]]''
* [[Operation Priboi]] (Baltics)
* [[Repatriation of Poles (1955–1959)]]
* [[World War II evacuation and expulsion]]
** [[مشرقی پروشیا دا انخلاء]]
** [[Flight and expulsion of Germans (1944–1950)]]
** [[Forced labor of Germans in the Soviet Union]]
** [[June deportation]] (Baltics)
** [[Kalmyk deportations of 1943]]
** [[Nazi–Soviet population transfers]]
** [[چیچن تے انگوشےآں د‏‏ی جلاوطنی]] (Checheno-Ingushetia)
** [[Polish population transfers (1944–1946)]]
** [[Soviet deportations from Bessarabia and Northern Bukovina]]
** [[Territories of Poland annexed by the Soviet Union]]
{{div col end}}

== کتابیات ==

* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=sE67dG7WJWUC&amp;pg=PA157&amp;dq=soviet+deported+000+baltic#v=onepage&amp;q=finns&amp;f=false|title=Documents: working papers, 2006 ordinary session (third part), 26–30 June 2006, Vol. 4: Documents 10868, 10886, 10893, 10903-10950|last=Council of Europe|date=19 March 2007|isbn=9789287160270|page=158|ref=Council of Europe}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=L0jDCAAAQBAJ&amp;pg=PA12&amp;dq=chechens+ingush+deported+478,479#v=onepage&amp;q=chechens%20ingush%20deported%20478%2C479&amp;f=false|title=Historical Dictionary of the Chechen Conflict|last=Askerov|first=Ali|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2015|isbn=978-1-4422-4925-7|page=12|lccn=2015-000755|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=M-cRDAAAQBAJ&amp;pg=PA62&amp;dq=jehovas+8,576+soviet#v=onepage&amp;q=jehovas%208%2C576%20soviet&amp;f=false|title=Dissent on the Margins: How Soviet Jehovah's Witnesses Defied Communism and Lived to Preach about It|last=Baran|first=Emily B.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-049549-7|edition=repeated|ref=harv}}
* Bognár, Zalán (2012). &quot;A kárpátaljai magyar és német polgári lakosság tömeges elhurcolása szovjet hadifogságba&quot; [The deportation of masses of Hungarian and German civilians from Subcarpathia to Soviet prisoner of war camps]. Orpheus Noster (in Hungarian). Budapest: Károli Gáspár Református Egyetem. 4 (2): 46–60.CS1 maint: ref=harv (link)
* {{حوالہ کتاب|title=Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia|last=Buckley|first=Cynthia J.|last2=Ruble|first2=Blair A.|last3=Hofmann|first3=Erin Trouth|publisher=[[Woodrow Wilson Center Press]]|year=2008|isbn=978-0-8018-9075-8|page=207|lccn=2008-015571|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xwp5y9NDaEwC&amp;pg=PA198&amp;lpg=PA198|title=The Deportation of Peoples in the Soviet Union|last=Bugay|first=Nikolay|publisher=Nova Publishers|year=1996|isbn=978-1-56072-371-4|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=82uGAgAAQBAJ&amp;pg=PT29#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Making and Breaking of Soviet Lithuania: Memory and Modernity in the Wake of War|last=Davoliūtė|first=Violeta|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-134-69358-0|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=X2FGqiDKFysC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Reflections+on+the+Gulag:+With+a+Documentary+Index+on+the+Italian+Victims+of+Repression+in+the#v=onepage&amp;q=6%2C015&amp;f=false|title=Reflections on the Gulag: With a Documentary Index on the Italian Victims of Repression in the USSR|last=Dundovich|first=Elena|last2=Gori|first2=Francesca|last3=Guercetti|first3=Emanuela|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2003|isbn=978-8807990588|edition=37|ref=harv}}
* Ellman, Michael (2002). &quot;Soviet Repression Statistics: Some Comments&quot; (PDF). Europe-Asia Studies. 54 (7): 1151–1172. doi:10.1080/0966813022000017177. JSTOR 826310. Archived from the original (PDF) on 27 April 2018.CS1 maint: ref=harv (link)
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=lVBB1a0rC70C&amp;pg=PA28&amp;dq=soviet+deportation+percent#v=onepage&amp;q=soviet%20deportation%20percent&amp;f=false|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture|last=Frucht|first=Richard C.|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2004|isbn=978-1-57607-800-6|volume=2|page=28|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond|last=Grieb|first=Christiane|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1-59884-948-6|editor-last=C. Dowling|editor-first=Timothy|chapter=Warsaw, Battle for|lccn=2014017775|ref=harv|chapter-url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&amp;pg=PA930}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=rUYyhMxHqnQC&amp;pg=PA40#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam|last=Griffin|first=Nicholas|publisher=University of Chicago Press|year=2004|isbn=978-0-226-30859-3|location=Chicago|lccn=2003063352|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LzB9DAAAQBAJ&amp;pg=PA9&amp;dq=9,620+armenian+12,420+Bulgarians+15,040+greeks#v=onepage&amp;q=9%2C620%20armenian%2012%2C420%20Bulgarians%2015%2C040%20greeks&amp;f=false|title=Social Identity and Conflict: Structures, Dynamics, and Implications|last=Korostelina|first=K.|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-0-230-60567-1|page=9|ref=harv}}
* Martin, Terry (1998). &quot;The Origins of Soviet Ethnic Cleansing&quot; (PDF). The Journal of Modern History. 70 (4): 813–861. doi:10.1086/235168. JSTOR 10.1086/235168.CS1 maint: ref=harv (link)
* {{حوالہ رسالہ|}}
* {{حوالہ کتاب|title=The Stalin Years: The Soviet Union, 1929–1953|last=Mawdsley|first=Evan|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1998|isbn=978-0-7190-4600-1|lccn=2003046365|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=DJgnebGbAB8C&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Encyclopedia+of+World+Geography#v=onepage&amp;q=400%2C000&amp;f=false|title=Encyclopedia of World Geography – Facts on File library of world geography|last=McColl|first=R.W.|publisher=Infobase Publishing|year=2014|isbn=978-0-8160-7229-3|page=803|oclc=58431770|ref=harv}}
* Morris, James (2004). &quot;The Polish terror: spy mania and ethnic cleansing in the great terror&quot;. Europe-Asia Studies. 56 (5): 751–766. doi:10.1080/0966813041000235137.CS1 maint: ref=harv (link)
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=WD-iBQAAQBAJ&amp;pg=PA55&amp;dq=ESTONIA+DEPORTED+SOVIET+8,000+dead#v=onepage&amp;q=ESTONIA%20DEPORTED%20SOVIET%208%2C000%20dead&amp;f=false|title=Transitional and Retrospective Justice in the Baltic States|last=Pettai|first=Eva-Clarita|last2=Pettai|first2=Vello|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2014|isbn=978-1-107-04949-9|lccn=2014-043729|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|title=Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949|last=Pohl|first=J. Otto|publisher=[[Greenwood Press]]|year=1999|isbn=978-0-313-30921-2|location=Westport,&amp;nbsp;CT|lccn=98-046822|ref=harv}}
* Pohl, J. Otto (2000). &quot;Stalin's genocide against the &quot;Repressed Peoples&quot;&quot;. Journal of Genocide Research. 2 (2): 267–293. doi:10.1080/713677598.CS1 maint: ref=harv (link)
* {{حوالہ کتاب|title=Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR|title-link=Against Their Will (book)|last=Polian|first=Pavel|publisher=[[Central European University Press]]|year=2004|isbn=978-9-639-24168-8|location=Budapest|ref=harv|author-link=Pavel Polian}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=k8oPc9BCz_4C&amp;pg=PA67#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Moscow's Lost Empire|last=Rywkin|first=Michael|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-1-315-28771-3|lccn=93029308|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=YTOvCwAAQBAJ&amp;pg=PA74&amp;dq=Soviet+000+germans+deported#v=onepage&amp;q=Soviet%20000%20germans%20deported&amp;f=false|title=Politics and Nationality in Contemporary Soviet-Jewish Emigration, 1968–89|last=Salitan|first=Laurie P.|publisher=Springer|year=1992|isbn=978-1-349-09756-2|editor-last=Rosemary Thorp|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=tV2AAgAAQBAJ&amp;pg=PT56&amp;dq=soviet+320,000+poles+deported#v=onepage&amp;q=soviet%20320%2C000%20poles%20deported&amp;f=false|title=Katyn and the Soviet Massacre of 1940: Truth, Justice and Memory|last=Sanford|first=George|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-1-134-30299-4|lccn=2004-065124|ref=harv}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=gG6cPY2RpzUC&amp;pg=PA32&amp;dq=viola+kulaks+1,803,392#v=onepage&amp;q=1%2C803%2C392&amp;f=false|title=The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements|last=Viola|first=Lynne|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-518769-4|page=32|ref=harv|author-link=Lynne Viola}}
* {{حوالہ کتاب|title=Stalinism and Nazism: History and Memory Compared|last=Werth|first=Niholas|publisher=University of Nebraska Press|year=2004|isbn=978-0-8032-9000-6|editor-last=Rousso|editor-first=Henry|editor-link=Henry Rousso|chapter=Strategies of Violence in the Stalinist USSR|lccn=2003026805|ref=harv|author-link=Nicolas Werth|editor-last2=Golsan|editor-first2=Richard Joseph|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CIt7fMp30sAC&amp;pg=PA73}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xabnCwAAQBAJ&amp;pg=PA109#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin's Conquest|last=Williams|first=Brian Glyn|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2015|isbn=978-0-19-049472-8|location=London, New York|lccn=2015033355|ref=harv|author-link=Brian Glyn Williams}}

== ہور پڑھو ==

* پولین ، پایل (Павел Полян) ، ''یو ایس ایس آر وچ '' جلاوطنی '': ايس‏ے ہدایت نامہ تے قانون سازی د‏‏ی لسٹ دے نال آپریشنز دا اک انڈیکس'' ، [[روسی سائنس اکادمی|سائنس اکیڈمی آف سائنس]] ۔
* воле Полян ، ''Не по своей воле.'' ''.'' ''.'' (پیول پولیان ، ''اپنی مرضی تو‏ں نئيں ۔'' ''.'' ''.'' ''یو ایس ایس آر وچ جبری ہجرت د‏‏ی اک تریخ تے جغرافیہ'' ) ، ОГИ Мемориал ، ماسکو ، 2001 ، {{آئی ایس بی این|5-94282-007-4}}
* 28 августа 1941 г. &quot;. Верховного Верховного Совета СССР&quot; О выселении немцев из районов Поволжья &quot;۔
* 1943 г. &quot;. Верховного Верховного Совета СССР&quot; О ликвидации Калмыцкой АССР и образовании Астраханской области в составе РСФСР &quot;. * Постановление правительства СССР от 12 января 1949 г. &quot;в выселении с территории Литвы، Латвии и Эстонии кулаков с семьями، семей бандитов и националистов، находящихся на нелегальном х، убитых при вооруженных столкновениях и хых، хых бандитов، продолжающих вести вражескую работу работу، а также пособников репрессированн репрессированн &quot;
* Указ Президиума Верховного Совета СССР от 13 декабря 1955 г. &quot;О снятии ограничений в правовом положении с немцев и членов их семей ، находящихся на спецпоселении&quot;۔
* 17 марта 1956 г. &quot;. Верховного Совета Совета СССР&quot; О снятии ограничений в правовом положении с калмыков и членов их семей، находящихся на спецпоселении &quot;.
* 1956 г. . ЦК КПСС &quot;О восстановлении национальной автономии цкогоыцкого ، карачаевского ، балкарского ، чеченского и ингушского народов&quot;۔
* 29 августа 1964. Указ Президиума Верховного Совета СССР &quot;О внесении изменений в Указ Президиума Верховного Совета СССР от 28 августа 1941 г. . переселении немцев ، проживающих в районах Поволжья &quot;۔
* 1991 г: [[روس|روسی فیڈریشن دے]] قوانین: &quot;О реабилитации репрессированных народов&quot; ، &quot;О реабилитации жертв политических репрессий&quot;۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
== وکی سورس ==

* [[wikisource:State Defense Committee Decree No. 5859ss|ریاستی دفاع کمیٹی دا فرمان نمبر 5859ss: کریمین تاتاراں پر]] (یہ وی دیکھو [https://web.archive.org/web/20090211130849/http://www.euronet.nl/users/sota/tatardep2.html فرمان نمبر 5859ss دے] وی [https://web.archive.org/web/20090211130849/http://www.euronet.nl/users/sota/tatardep2.html تن جوابات] )

== باہرلے جوڑ ==

* [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php ایہ ناں الزام (لیٹویا وچ سوویت جلاوطنی)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918113428/http://latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-00-OurFamilies.php |date=2013-09-18 }}
* [http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php بالٹک ملک بدری د‏‏ی ہدایات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530022935/http://www.latvians.com/en/Reading/TheseNamesAccuse/ThNA-08-Appendix-1.php |date=2013-05-30 }} ۔ مکمل متن ، انگریزی
* [https://www.loc.gov/exhibits/archives/depo.html جلاوطنی] وچ روسی آرکائیوز تو‏ں آیتاں [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|کانگریس دے لائبریری]]
* [http://www.unpo.org/article.php?id=438 چیچنیا: یوروپی پارلیمنٹ نے 1944 وچ چیچن عوام د‏‏ی نسل کشی نو‏‏ں تسلیم کيتا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313052815/http://unpo.org/article.php?id=438 |date=2016-03-13 }}
* [http://findarticles.com/p/articles/mi_m3955/is_n8_v48/ai_19298459/pg_3 1930 and45 ، جرمنی تے سوویت جبر تے وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں د‏‏ی پیمائش تے نوعیت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041124084113/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m3955/is_n8_v48/ai_19298459 |date=2004-11-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20160303205122/http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/biblio01.php М.М. СССР потери депортированных народов СССР. Ставрополь ، 2003]
* [http://tadeuszromer.com/ یو ایس ایس آر دی] لسٹ [http://tadeuszromer.com/ وچ پولینڈ دے جلاوطن افراد] 1941 وچ جاپان وچ پولینڈ دے سفیر تادیوس رومر نے مرتب کيتا
[[گٹھ:انسانیت دے خلاف جرائم]]
[[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]]
[[گٹھ:یورپ وچ نسلی صفایا]]
[[گٹھ:سوویت یونین وچ جبری ہجرت]]
[[گٹھ:جلاوطنی]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>rjhjti1ll1salqof65ngozvm58umivc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وینزویلا مظاہرے (2014 – تاحال)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90527</id>
    <revision>
      <id>709362</id>
      <parentid>708167</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T08:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="253388" sha1="h99g65v9ba4nrhs9l2r3kdxy6384dop" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات خانہ جنگی|title=Venezuelan protests (2014–present)|side2={{Flagicon|Venezuela}} '''[[Government of Venezuela]]'''
* [[Armed Forces of Venezuela|Bolivarian National Armed Forces (FANB)]]
** [[Venezuelan National Guard]]
* [[Bolivarian National Police]]
** Public Order Service
----

'''[[Great Patriotic Pole]]'''&lt;br /&gt;{{small |([[United Socialist Party of Venezuela|PSUV]], [[Communist Party of Venezuela|PCV]], [[People's Electoral Movement (Venezuela)|MEP]], [[Tupamaro (Venezuela)|MRT]] and others)}}&lt;br /&gt;
----
'''Pro-government paramilitaries''' {{small |([[Colectivo (Venezuela)|Colectivos]])}}&lt;br /&gt;
----
'''Pro-government demonstrators'''
* Pro-government students|arrests={{flatlist|
* 3,689 {{small|(2014)}}
* 410 {{small|(2015)}}
* 2,732 {{small|(2016)}}&lt;ref name=&quot;FORO2016arrest&quot;&gt;{{cite web|title=Reporte sobre la represióndel Estado Venezolano Año 2016|url=https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|publisher=Foro Penal Venezolano|accessdate=9 February 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114527/https://www.scribd.com/document/336897065/Foro-Penal-registro-2-732-arrestos-politicos-en-2016|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* 4,848 {{small|(2017)}}&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foro Penal: Van 4848 arrestos durante la represión de las protestas|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/07/28/foro-penal-van-4848-arrestos-durante-la-represion-de-las-protestas/|accessdate=29 July 2017|work=[[La Patilla]]|date=28 July 2017|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;
* 956 {{small|(2019)}}&lt;ref name=&quot;LPinfo&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/jan/29/venezuela-juan-guaido-tarek-saab-investigation|title=Venezuelan attorney general orders Guaidó investigation as crisis deepens|website=The Guardian|accessdate=29 January 2019}}&lt;/ref&gt;
}}|fatalities={{flatlist|
* 43 {{small|(2014)}}&lt;ref name=Faria&gt;{{cite web|last1=Faria|first1=Javier|title=Venezuelan teen dies after being shot at anti-Maduro protest|url=https://www.reuters.com/article/2015/02/25/us-venezuela-protests-idUSKBN0LS29K20150225|website=Reuters|accessdate=26 February 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Usborne&gt;{{cite news|last1=Usborne|first1=David|title=Dissent in Venezuela: Maduro regime looks on borrowed time as rising public anger meets political repression|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/dissent-in-venezuela-maduro-regime-looks-on-borrowed-time-as-rising-public-anger-meets-political-repression-10070607.html|website=The Independent|accessdate=26 February 2015}}&lt;/ref&gt;
* 1 {{small|(2015)}}&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Police Kill Boy During Protest in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/2015/02/25/world/americas/police-kill-boy-during-protest-in-venezuela.html?_r=0|accessdate=25 February 2015|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=24 February 2015}}&lt;/ref&gt;
* 12 {{small|(2016)}}&lt;ref name=&quot;2016deaths&quot;&gt;{{plainlist|1=
{{bullet}}{{cite news|last1=Polanco|first1=Anggy|last2=Ramirez|first2=Carlos|title=Two Venezuelan police officers killed in protest|url=https://www.reuters.com/article/us-venezuela-protests-idUSKCN0WV2K3|accessdate=3 April 2016|agency=[[روئٹرز]]|date=29 March 2016}}&lt;br /&gt;
{{bullet}}{{cite news|title=Venezuela Investigating Death of Protester as Unrest Rises |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |accessdate=14 June 2016 |agency=[[اے بی سی نیوز]] |date=13 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160613201843/http://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuela-investigating-death-protester-unrest-rises-39821804 |archivedate=13 June 2016}}&lt;br /&gt;
{{bullet}}{{cite news|title=Extraoficial: Tres fallecidos habrían dejado saqueos en Cumaná|url=http://www.lapatilla.com/site/2016/06/14/extraoficial-tres-fallecidos-habrian-dejado-saqueos-en-cumana/|accessdate=14 June 2016|agency=[[La Patilla]]|date=14 June 2016}}&lt;br /&gt;
{{bullet}}{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}}
{{bullet}}{{cite news|last1=Ramirez|first1=Maria|last2=Polanco|first2=Anggy|title=Troops, vigilantes patrol after Venezuela unrest, three dead|url=https://www.yahoo.com/news/troops-vigilantes-guard-streets-venezuela-unrest-152046462--business.html|accessdate=20 December 2016|work=[[روئٹرز]]|date=19 December 2016}}
}}&lt;/ref&gt;
* 164 {{small|(2017)}}&lt;ref name=&quot;RUNRUN&quot;&gt;{{cite news|title=INFOGRAFÍA {{!}} FOTOS, INFOGRAFÍA Y MAPA &amp;#124; Venezuela: 6.729 protestas y 157 fallecidos desde el 1 de abril de 2017|url=https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017|accessdate=24 May 2017|work=[[Runrunes]]|date=23 May 2017|archivedate=4 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171104195038/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/destacado/venezuela-6-729-protestas-y-157-fallecidos-desde-el-1-de-abril-de-2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FINALbbc&quot;&gt;{{cite news|title=Venezuela soldier held over queue killing|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-42537345|accessdate=2 January 2018|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=1 January 2018}}&lt;/ref&gt;
* 13 {{small|(2018)}}&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ola de saqueos estremece a Venezuela, van 107 casos en once días|url=https://www.lapatilla.com/site/2018/01/12/ola-de-saqueos-estremece-a-venezuela-van-107-casos-en-once-dias/|accessdate=13 January 2018|work=[[La Patilla]]|date=12 January 2018|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Mariana Zuniga, Caracas |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2018/01/15/several-dead-operation-arrest-rogue-venezuela-pilot-oscar-perez/ |title=Several dead in operation to arrest rogue Venezuela pilot Óscar Pérez |publisher=Telegraph.co.uk |date=2018-01-15 |accessdate=2018-07-06}}&lt;/ref&gt;
* 43 {{small|(2019)}}&lt;ref name=&quot;LPinfo&quot;&gt;{{cite news |title=Brutal represión del régimen de Maduro ha dejado 43 asesinados y 956 detenciones arbitrarias desde el #21Ene |url=https://www.lapatilla.com/2019/01/29/brutal-represion-del-regimen-de-maduro-ha-dejado-43-asesinados-y-956-detenciones-arbitrarias-desde-el-21ene/ |accessdate=29 January 2019 |work=[[La Patilla]] |date=29 January 2019 |language=es-ES}}&lt;/ref&gt;
}}|injuries={{flatlist|
* 5,285 {{small|(2014)}}&lt;ref name= SVCOconflict&gt;{{cite web | title =Conflictividad social en Venezuela en marzo de 2014 | trans-title = Social conflict in Venezuela in March 2014 | language = es | archivedate = 13 April 2014 | url = http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140413140708/http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/tendencias-de-la-conflictividad/conflictividad-social-en-venezuela-en-marzo-de-2014 |publisher=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=TRIBUNA&gt;{{cite news|title=Venezuela: Paramilitares atacaron 1 de cada 3 protestas|url=http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|accessdate=24 April 2014|newspaper=Tribuna (Puerto Rico)|date=9 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html|archive-date=24 April 2014|url-status=dead|archivedate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140424070409/http://tribunapr.com/2014/04/09/venezuela-paramilitares-atacaron-1-de-cada-3-protestas.html}}&lt;/ref&gt;
* 13,050 {{small|(2017)}}&lt;ref name=&quot;ENmay50&quot;&gt;{{cite news|title=Capriles afirmó que protestas han dejado más de 50 muertos y 13000 heridos|url=http://www.el-nacional.com/noticias/oposicion/capriles-afirmo-que-protestas-han-dejado-mas-muertos-13000-heridos_183143|accessdate=21 May 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=19 May 2017|language=es}}&lt;/ref&gt;
* 228+ {{small|(2019)}}&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Croucher |first1=Shane |title=Venezuela latest: Clashes claim lives as Russia backs Maduro and U.S. &quot;stands ready to support&quot; opposition leader |url=https://www.newsweek.com/venezuela-riots-guaido-maduro-trump-regime-change-1302882 |accessdate=24 January 2019 |work=[[نیوزویک]] |date=24 January 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}|casualties2=|casualties1=|howmany2=Hundreds of thousands of pro-government demonstrators&lt;ref&gt;{{cite news| title = Vargas Llosa to visit Venezuela to back anti-Maduro groups|url= https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26844957 | accessdate=12 April 2014|newspaper=News | publisher = BBC|date=1 April 2014}}&lt;/ref&gt;|howmany1=Hundreds of thousands to over 1 million opposition protesters&lt;ref&gt;{{cite news|last = Lopez |first=Linette|title=Why The United States Has Done Nothing About Venezuela | url = http://www.businessinsider.com/why-the-us-wont-touch-venezuela-2014-4 |accessdate= 12 April 2014|newspaper=Business Insider|date = 11 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title = Protesters in Venezuela Press Government| url = https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304834704579401612202743396 | accessdate =12 April 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title= Venezuelans protest en masse in rival rallies|url= http://www.theborneopost.com/2014/02/24/venezuelans-protest-en-masse-in-rival-rallies/ | accessdate =12 April 2014|newspaper= Borneo Post |date=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PAPmillion&quot;&gt;{{cite news|last1=Martín|first1=Karina|title=Despite Government Obstacles, Over a Million Venezuelans March on Caracas|url=https://panampost.com/karina-martin/2016/09/01/despite-government-obstacles-over-a-million-venezuelans-march-on-caracas/|accessdate=2 September 2016|agency=[[PanAm Post]]|date=1 September 2016}}&lt;/ref&gt;
* Tens of thousands of student protesters&lt;ref&gt;{{cite news|title= Venezuela: Tens of thousands march in anti-government protests |url= https://articles.latimes.com/2014/mar/02/world/la-fg-wn-venezuela-protest-marches-caracas-20140302 | accessdate= 12 April 2014| newspaper= The Los Angeles Times|date=2 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =barefoot&gt;{{cite news|title = Barefoot in Venezuela |url= http://www.newsweek.com/barefoot-venezuela-246637 | accessdate = 17 April 2014| publisher = Reuters | newspaper = Newsweek |date = 17 April 2014}}&lt;/ref&gt;|leadfigures2=[[File:Coat of arms of Venezuela.svg|15px]] '''[[Government of Venezuela]]'''
* President [[نکولاس مادورو]]
* [[Diosdado Cabello]]
* [[Miguel Rodríguez Torres]] (defected)
* [[Elías Jaua]]
* [[Jorge Arreaza]]
* [[Luisa Ortega Díaz]] (defected)|leadfigures1=[[File:Popular Will Logo.gif|25px]] '''[[Popular Will]]'''
* [[Leopoldo López]]
* [[David Smolansky]]
* [[خوآن گوائیڈو]]
----
[[File:Vente Venezuela.png|25px]] '''[[Vente Venezuela]]'''
* [[María Corina Machado]]
----
'''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]'''
* [[Juan Requesens]]
* [[Rafaela Requesens]]
----
[[File:Emblema Primero Justicia.svg|25px]] '''[[Justice First]]'''
* [[Henrique Capriles]]
----
'''[[Fearless People's Alliance]]'''
* [[Antonio Ledezma]]
----
'''Others'''
* [[Lilian Tintori]]
----
'''National Equilibrium'''
* [[Óscar Alberto Pérez|Óscar Pérez]] {{KIA}}
----
'''Constitutionalist officials'''
* [[Luisa Ortega Díaz]] (2017-)|side1='''[[Democratic Unity Roundtable|Venezuelan opposition]]'''&lt;br /&gt;{{small |([[Popular Will|VP]], [[Justice First|PF]], [[A New Era|UNT]], [[Democratic Action (Venezuela)|AD]], [[COPEI]] and others)}}
----
* '''[[Movimiento Estudiantil (Venezuela)|Movimiento Estudiantil]]'''&lt;br /&gt;{{small|(Student opposition organization)}}
----
'''Resistencia'''&lt;br /&gt;{{small|(built street barricades called &quot;guarimbas&quot;)}}&lt;br /&gt;
'''National Equilibrium''' &lt;small&gt;(2017–18)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
----
'''Anti-government protesters'''
* Anti-government students
----
* Constitutionalists
** Military and police units loyal to [[Constitution of Venezuela|1999 Constitution]]
*** Brigade 21
** Dissenting officials|partof=the [[crisis in Venezuela]]|result=|status=Ongoing|methods=|goals=|coordinates=|place=Venezuela, worldwide|date=12 February 2014 – ''ongoing''&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days | year1= 2014 | month1 = 2| day1=12}})|caption={{collapsible list
|title=&lt;center&gt;{{small|Images from top to bottom and from left to right:}}&lt;/center&gt;
|1=&lt;center&gt;{{flatlist|{{small|Opposition march in [[کاراکاس]] on 12 February 2014, Protesters perched on a statue of [[سائمن بولیور]] in May 2014, A woman wearing a banner reading ''Never Forget'' on the first anniversary of protests on 12 February 2015, Millions marching in Caracas on 26 October 2016, The [[Mother of All Marches]] on 19 April 2017.}}
}}
&lt;/center&gt;
}}|image={{Photomontage
| photo1a = 2014 Venezuelan Protests (12F).jpg
| photo1b = 
| photo1c = 
| photo1d =
| photo1e = 
| photo2a = Protesters Bolivar Statue.jpg
| photo2b = Liberty 12 February 2015 Venezuelan protest (cropped).jpg
| photo2c = 
| photo2d =
| photo2e =
| photo3a = Venezuela protest 26 October (size diff).jpg
| photo3b = Mother of All Marches - Holding Flag.jpg
| photo3c =
| photo3d =
| photo3e =
| photo4a =
| photo4b = 
| photo4c =
| photo4d =
| photo4e =
| photo5a = 
| photo5b = 
| photo5c =
| photo5d =
| photo5e = 
| photo6a = 
| photo6b = 
| photo6c =
| photo6d =
| photo6e =
| photo7a = 
| photo7b = 
| photo7c =
| photo7d =
| photo7e =
| position = center
| size = 300
| spacing = 2
| color =
| border = 2
| color_border =
}}|image_size=350px}} سن 2014 وچ ، [[وینیزویلا|وینزویلا]] وچ مظاہرےآں ، سیاسی مظاہرےآں تے شہری بغاوت دا اک سلسلہ ملک دے اعلیٰ سطح اُتے شہری تشدد ، [[افراط زر]] ، تے بنیادی سامان تے خدمات د‏‏ی دائمی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع ہويا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela Inflation Hits 16-Year High as Shortages Rise|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-11-07/venezuela-inflation-hits-16-year-high-as-shortages-rise.html|accessdate=16 February 2014|newspaper=Bloomberg|date=7 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela's Maduro says 2013 annual inflation was 56.2 pct|url=https://www.reuters.com/article/2013/12/30/venezuela-inflation-annual-idUSL2N0K90V020131230|accessdate=19 January 2014|newspaper=Reuters|date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2016/05/venezuela-is-falling-apart/481755/|title=Venezuela Is Falling Apart|last=Toro|first=Moisés Naím, Francisco|date=2016-05-12|website=The Atlantic|language=en-US|accessdate=2019-03-03}}&lt;/ref&gt; انہاں بدتر حالات دے بارے وچ وضاحتاں مختلف ہُندیاں نيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.truthdig.com/articles/why-venezuela-reporting-is-so-bad/|title=How Biased Western Reportage Has Harmed Venezuela|website=Truthdig: Expert Reporting, Current News, Provocative Columnists|accessdate=2019-03-03}}&lt;/ref&gt; جس اُتے قیمتاں اُتے سخت قابو &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html|title=Inflation rate (consumer prices)|website=[[کتاب حقائق عالم]]|accessdate=26 February 2014|archivedate=17 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200517061323/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;economist.com2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}&lt;/ref&gt; تے طویل مدتی ، وسیع تر [[سیاسی بدعنوانی|سیاسی بدعنوانی دے]] نتیجے وچ بنیادی سرکاری خدمات د‏‏ی کم فنڈنگ دا الزام عائد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190302110257/https://www.jacobinmag.com/2017/07/venezuela-maduro-helicopter-attack-psuv-extractivism-oil|archivedate=2019-03-02|title=Being Honest About Venezuela|date=2019-03-02|accessdate=2019-03-03}}&lt;/ref&gt; جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر دے]] قتل دے بعد جنوری وچ مظاہرے ہوئے ، &lt;ref name=&quot;MostDangerous&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WhatTheHeck&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-02-18/what-the-heck-is-going-on-in-venezuela-could-the-maduro-regime-fall|title=What the Heck Is Going on in Venezuela? (Could the Maduro Regime Fall?)|publisher=Business week|date=18 February 2014|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; [[سان کریستوبال، تاچیرا|سن کرسٹبل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ فروری دے اک طالب علم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.msn.com/en-us/news/world/these-countries-have-the-fastest-shrinking-populations-in-the-world/ss-AAHQgjP?li=BBnbcA1#image=21|title=These countries have the fastest-shrinking populations in the world|website=www.msn.com|accessdate=2019-10-02}}&lt;/ref&gt; عصمت دری د‏‏ی کوشش دے بعد فروری وچ سن 2014 ء دے مظاہرے اس واقعے دے نال شروع ہوئے۔ اس دے نتیجے وچ طلباء دے مظاہرین د‏‏ی گرفتاریاں تے انہاں دے قتل نے پڑوسی شہراں تک انہاں د‏‏ی توسیع تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی شمولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ &lt;ref name=&quot;AttemptedRape2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26477526|title=San Cristobal: The birthplace of Venezuela's protests|website=BBC News|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt; اس سال دے ابتدائی مہینےآں وچ مظاہرین تے سرکاری فوج دے وچکار وڈے مظاہرےآں تے پرتشدد جھڑپاں د‏‏ی خصوصیت رہی سی جس دے نتیجے وچ تقریبا 4 4،000 گرفتاریاں تے 43 افراد د‏‏ی موت واقع ہوئی سی ، بشمول حکومت دے حامی تے مخالفین دونے۔ &lt;ref&gt;&quot;A total of 42 people, both supporters and opponents of the government, have died in the protest-related violence which followed.&quot; [https://www.bbc.com/news/world-latin-america-27715622 &quot;Venezuela: Leopoldo Lopez must stand trial, judge rules&quot;] by [[برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ]] News.&lt;/ref&gt; 2014 دے اختتام تے 2015 تک ، مسلسل قلت تے تیل د‏‏ی کم قیمتاں دے باعث نويں سرے تو‏ں احتجاج شروع ہويا۔ &lt;ref name=&quot;SVCOprotest22&quot;&gt;{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015}}&lt;/ref&gt;

سن 2016 تک وینزویلا دے پارلیمانی انتخابات تے 2016 دے ریفرنڈم دے آس پاس ہونے والے واقعات دے بعد ہونے والے تنازعہ دے بعد احتجاج ہويا۔ یکم ستمبر 2016 نو‏‏ں ، مظاہرےآں دا سب تو‏ں وڈا مظاہرہ ہويا ، جس وچ 10 لکھ تو‏ں زیادہ وینزویلاین ، یا پوری قوم د‏‏ی 3٪ تو‏ں زیادہ افراد [[نکولاس مادورو|صدر مادورو دے]] خلاف دوبارہ انتخاب دے مطالبے دے لئی جمع ہوئے گئياں ، اس پروگرام نو‏‏ں &quot;سب تو‏ں وڈا مظاہرے&quot; دے طور اُتے بیان کيتا گیا۔ وینزویلا د‏‏ی تریخ &quot;۔ 21 اکتوبر 2016 نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف جھکاؤ والی قومی انتخابی کونسل (سی این ای) دے ذریعے ریفرنڈم د‏‏ی معطلی دے بعد ، اپوزیشن نے اک ہور احتجاج دا اہتمام کيتا جو 26 اکتوبر 2016 نو‏‏ں کيتا گیا سی ، جس وچ وینزویلا دے 12 لکھ تو‏ں زیادہ افراد شریک سن ۔ &lt;ref name=&quot;AMBITO2&quot;&gt;{{cite news|title=Con multitudinarias marchas, oposición venezolana presionó a Maduro para que reactive referendo|url=http://www.ambito.com/860181-con-multitudinarias-marchas-oposicion-venezolana-presiono-a-maduro-para-que-reactive-referendo|accessdate=27 October 2016|work=[[Ámbito Financiero]]|date=26 October 2016}}&lt;/ref&gt; سنہ 2016 دے آخر وچ کچھ سب تو‏ں وڈے مظاہرےآں دے بعد ، اپوزیشن تے حکومت دے درمیان ویٹیکن د‏‏ی ثالثی تو‏ں گل گل د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی تے بالآخر جنوری 2017 وچ ناکا‏م ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;LAHT19jan20172&quot;&gt;{{cite news|title=Latin American Herald Tribune – After Venezuela Government Fails to Honor Commitments, Vatican Pulls Out of Dialogue It Sponsored|url=http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&amp;CategoryId=10717|accessdate=20 January 2017|work=[[Latin American Herald Tribune]]|date=19 January 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225211616/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=2429464&amp;CategoryId=10717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=[[ڈوئچے ویلے]]|title=Venezuela's opposition walks away from Vatican-backed talks|url=http://www.dw.com/en/venezuelas-opposition-walks-away-from-vatican-backed-talks/a-36672319|accessdate=9 December 2016|date=7 December 2016}}&lt;/ref&gt; حکومت دے حامی سپریم ٹریبیونل آف جسٹس آف وینزویلا دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش دے دوران ، جدو‏ں وینزویلا دے حامی سپریم ٹریبونل نے حزب اختلاف د‏‏ی زیرقیادت قومی اسمبلی دے اختیارات سنبھالنے د‏‏ی کوشش کيتی تے احتجاج مسترد کردتا گیا ، اُتے اس اقدام نو‏‏ں الٹا دتا گیا ، تب تک 2017 دے پہلے مہینےآں وچ وینزویلا دا آئینی بحران پیدا ہونے تک مظاہرےآں اُتے اکتفا کم ہويا۔ کچھ دن بعد ، مظاہرے &quot;2014 وچ بدامنی د‏‏ی لہر دے بعد سب تو‏ں زیادہ متحرک&quot; بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela accused of ‘self-coup’ after Supreme Court shuts down National Assembly|url=http://www.buenosairesherald.com/article/225180/venezuela-accused-of-%E2%80%98selfcoup%E2%80%99-after-supreme-court-shuts-down-national-assembly|accessdate=1 April 2017|work=[[Buenos Aires Herald]]|date=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela’s Descent Into Dictatorship|url=https://www.nytimes.com/2017/03/31/opinion/venezuelas-descent-into-dictatorship.html?_r=0|accessdate=1 April 2017|work=The New York Times|date=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html|title=Venezuela clashes 'self-inflicted coup': OAS|accessdate=1 April 2017|publisher=[[Sky News Australia]]|date=1 April 2017|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225042527/https://www.skynews.com.au/news/world/sthamerica/2017/04/01/venezuela-clashes--self-inflicted-coup---oas.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ABC17grown2&quot;&gt;{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا دے 2017 ء دے مظاہرےآں دے دوران ، 25 لکھ تو‏ں لے ک‏ے 60 لکھ مظاہرین وچ شامل تمام مظاہرےآں د‏‏ی ماں ۔ قومی اسمبلی د‏‏ی جانب تو‏ں مئی 2018 دے صدارتی انتخابات نو‏‏ں کالعدم قرار دینے تے [[خوآن گوائیڈو|جان گائڈے نو‏‏ں]] قائم مقام صدر قرار دینے دے بعد ، جنوری دے شروع وچ ہی 2019 دے احتجاج دا آغاز ہويا ، جس دے نتیجے وچ صدارتی بحران پیدا ہويا ۔ مظاہرےآں ، [[دھرنا|دھرنے]] تے [[بھکھ ہڑتال|بھکھ ہڑتالاں]] اُتے مشتمل اکثریت احتجاج پرامن رہیا اے ، &lt;ref name=&quot;SVCOprotestINFO2&quot;&gt;{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Universitarios del Táchira levantaron la huelga de hambre|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140715/universitarios-del-tachira-levantaron-la-huelga-de-hambre|accessdate=16 July 2014|agency=El Universal|date=15 July 2014}}&lt;/ref&gt; اگرچہ مظاہرین دے چھوٹے گروہ سرکاری املاک ، جداں عوامی عمارتاں تے عوامی آوا جائی اُتے حملےآں دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ گورمباس نامی ڈب کيتی گئی ، سڑک اُتے لگائے جانے والے ''رستےآں کی'' رکاوٹاں کھڑی کرنا ، 2014 وچ احتجاج د‏‏ی اک متنازعہ شکل سی۔ &lt;ref name=&quot;BBCStreetblockades&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Street blockades divide opinion in Venezuela|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-26366809|publisher=BBC.com|accessdate=8 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cawthorne2&quot;&gt;{{cite news|last1=Cawthorne|first1=Andrew|last2=Ore|first2=Diego|title=Chilean is first foreign fatality in Venezuela unrest|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/11/us-venezuela-protests-idUSBREA291IU20140311|work=Reuters|accessdate=23 July 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CEPR&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Johnston|first=Jake|title=Venezuela: Who Are They and How Did They Die?|url=http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new|publisher=[[Center for Economic and Policy Research]]|accessdate=23 July 2014|archivedate=23 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323152844/http://www.cepr.net/index.php/blogs/the-americas-blog/venezuela-who-are-they-and-how-did-they-die-new}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Sanchez|first=Nora|title=Murió mujer en una barricada en Mérida|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140310/murio-mujer-en-una-barricada-en-merida|newspaper=El Universal|accessdate=6 April 2014}}&lt;/ref&gt;اگرچہ ابتدائی طور اُتے مظاہرے بنیادی طور اُتے متوسط تے اعلیٰ طبقے دے ذریعہ کیتے گئے سن ، &lt;ref name=&quot;Neuman12&quot;&gt;{{cite news|last1=Neuman|first1=William|title=Slum Dwellers in Caracas Ask, What Protests?|url=https://www.nytimes.com/2014/03/01/world/americas/slum-dwellers-in-caracas-ask-what-protests.html?_r=0|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=6 June 2014}}&lt;/ref&gt; وینزویلا وچ صورتحال بگڑدے ہی نچلے طبقے د‏‏ی وینزویلاین جلدی تو‏ں شامل ہوگئی۔ [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] د‏‏ی حکومت نے احتجاج نو‏‏ں غیر جمہوری [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش قرار دتا&lt;ref name=&quot;Kurmanaev2&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Edition.cnn.com2&quot;&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|work=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; &quot; [[فسطائیت|فاشسٹ]] &quot; حزب اختلاف دے رہنماواں تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی طرف نال کیندی گئی]] ۔ &lt;ref name=&quot;GUARD16may20162&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}&lt;/ref&gt; [[سرمایہ داری نظام|سرمایہ دارانہ نظام]] تے اس د‏ی حکومت اُتے &quot;معاشی جنگ&quot; دے نتیجے وچ افراط زر د‏‏ی شرح تے سامان د‏‏ی کمی نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی قیاس آرائی دا الزام لگانا۔ &lt;ref name=&quot;NYTmaduro&quot;&gt;Nicolas Maduro. 1 April 2014. [https://www.nytimes.com/2014/04/02/opinion/venezuela-a-call-for-peace.html?_r=0 Venezuela: A Call for Peace]. ''The New York Times.'' Retrieved: 3 April 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Edition.cnn.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2013/11/20/world/americas/venezuela-economy-decree-powers/|title=Decree powers widen Venezuelan president's economic war|website=CNN|date=20 November 2013|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; اگرچہ ماڈورو ، جو سابق [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونین]] رہنما نيں ، دا کہنا اے کہ اوہ پرامن احتجاج د‏‏ی حمایت کردے نيں ، &lt;ref name=&quot;comision&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|title=Maduro pedirá a la AN una &quot;comisión de la verdad|publisher=El-Nacional|date=23 February 2014|accessdate=17 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727081013/http://www.el-nacional.com/politica/Maduro-pedira-AN-comision-verdad_0_361164009.html|archivedate=27 July 2014}}&lt;/ref&gt; وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں تو‏ں نمٹنے دے لئی وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] &lt;ref name=&quot;AIabuses2&quot;&gt;{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}&lt;/ref&gt; تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] ، &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Punished for Protesting|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf|publisher=Human Rights Watch|accessdate=6 May 2014|archivedate=13 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140513223338/http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/venezuela0514_reportcover_web.pdf}}&lt;/ref&gt; ورگی تنظیماں دے مطابق ، [[اقوام متحدہ]] جداں تنظیماں دے مطابق ، وینزویلا دے حکا‏م مبینہ طور اُتے ربڑ دے چھراں تے آنسو گیس دے استعمال تو‏ں گرفتار مظاہرین اُتے براہ راست گولہ بارود دے استعمال تے تشدد دا واقعہ پیش آئے [[نگہبان حقوق انسانی|نيں]] ۔ &lt;ref name=&quot;UN22oct&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela: UN rights chief calls for immediate release of opposition leader, politicians|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=49120#.VEc4WZPF8Q5|website=United Nations|accessdate=22 October 2014}}&lt;/ref&gt; نے وینزویلا د‏‏ی حکومت اُتے [[سیاسی قیدی|سیاسی طور اُتے حوصلہ افزائی د‏‏ی جانے والی]] گرفتاریاں دا الزام عائد کيتا اے ، خاص طور اُتے چاکاؤ دے سابق میئر تے پاپولر ول دے رہنما ، لیوپولڈو لوپیز ، جنہاں نے حکومت دے &quot;مجرم کاری&quot; دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی انہاں دے خلاف قتل تے تشدد اُتے اکسانے دے متنازعہ الزامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ اختلاف رائے تاں۔ &quot; &lt;ref name=&quot;NYTlopez2&quot;&gt;{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&amp;rref=opinion&amp;_r=0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters_arrests2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/03/20/us-venezuela-protests-idUSBREA2J02Y20140320|title=Venezuela arrests one opposition mayor, jails another}}&lt;/ref&gt; احتجاج دے دوران پیش آنے والے ہور تنازعات وچ میڈیا سنسر شپ تے حکومت نواز عسکریت پسند گروپاں دے ذریعہ تشدد وی شامل اے جنہاں نو‏ں ''کولیٹوس'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔

27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی حکومت نے وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ افراد اُتے نويں پابندیاں دا اعلان کيتا۔ انہاں وچ میڈورو د‏‏ی اہلیہ سیلیا فلورز ، نائب صدر ڈلیسی روڈریگ ، وزیر مواصلات جارج روڈریگ تے وزیر دفاع ولادی میر پادرینو شامل سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.voanews.com/a/us-venezuela-relations/4587657.html Trump: Venezuelan Socialist President Easily Toppled]&lt;/ref&gt; 27 ستمبر 2018 نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل]] نے وینزویلا وچ انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں تو‏ں متعلق پہلی بار اک قرار داد منظور کيتی۔ &lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/americas/venezuela Venezuela]&lt;/ref&gt; لاطینی امریکا دے 11 ملکاں نے [[میکسیکو]] ، کینیڈا تے ارجنٹائن سمیت اس قرار داد د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/news/2018/09/27/venezuela-landmark-un-rights-council-resolution Venezuela: Landmark UN Rights Council Resolution]&lt;/ref&gt; 23 جنوری 2019 نو‏‏ں ، ''ایل ٹیمپو'' نے احتجاجی گنت‏ی دا انکشاف کيتا ، جس وچ 2013 تو‏ں وینزویلا وچ 50،000 تو‏ں زیادہ رجسٹرڈ مظاہرے ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.eltiempo.com/mundo/venezuela/50-000-protestas-en-la-era-maduro-en-venezuela-317896&amp;usg=AOvVaw1q6rSYQQIMPIoQAv4aROma|title=En Venezuela se han dado cerca de 50.000 protestas en la era Maduro|website=El Tiempo|language=Spanish|accessdate=23 January 2019}}&lt;/ref&gt;
{{Crisis in Bolivarian Venezuela}}

== پس منظر ==

=== بولیواریائی انقلاب ===
وینزویلا وچ برساں تو‏ں سجے بازو د‏‏ی حکومتاں دا اک سلسلہ چل رہیا سی۔ 1992 وچ ، [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] نے انقلابی بولیوین موومنٹ 200 دے ناں تو‏ں اک گروپ تشکیل دتا جس دا مقصد حکومت سنبھالنا سی ، تے بغاوت د‏‏ی کوشش کيتی گئی تھی&lt;ref name=&quot;Uppsala2&quot;&gt;[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&amp;regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&amp;regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}&lt;/ref&gt; ۔ &lt;ref name=&quot;Uppsala&quot;&gt;[[Uppsala Conflict Data Program]] Conflict Encyclopedia, Venezuela, War and Minor Conflict, In depth, Hugo Chávez and the 1992 coup attempt, http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&amp;regionSelect=5-Southern_Americas# {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140115040925/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=167&amp;regionSelect=5-Southern_Americas |date=2014-01-15 }}&lt;/ref&gt; بعد وچ ، جدو‏ں شاویز جیل وچ سی تاں اک ہور بغاوت کيتی گئی۔ بغاوت د‏‏ی دونے کوششاں ناکا‏م ہوئیاں تے لڑائی دے نتیجے وچ تقریبا 143 -300 افراد ہلاک ہوئے۔ چاویز نے صدر رافیل کالڈیرہ تو‏ں معافی لینے دے بعد ، بعد وچ انتخابات وچ حصہ لینے دا فیصلہ کيتا تے پنجويں جمہوریہ (ایم وی آر) پارٹی دے لئی تحریک تشکیل دی۔ انہاں نے 1998 وچ وینزویلا دے صدارتی انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ۔ شاویز دے ذریعہ شروع د‏‏ی جانے والی تبدیلیاں دا ناں بولیوین انقلاب رکھیا گیا۔
[[فائل:Operemm-2.jpg|سجے|thumb|250x250px| سن 2010 وچ مرحوم صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] ۔ ]]
[[امریکا مخالف|امریکا دے مخالف]] سیاست دان ، چاویز ، جنہاں نے خود نو‏‏ں جمہوری سوشلسٹ قرار دتا ، نے معاشرتی اصلاحات دا سلسلہ شروع کيتا ، جس دا مقصد زندگی دے معیار نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق ، چاویز دے معاشرتی اقدامات نے 1998 وچ [[غربت]] نو‏‏ں تقریبا 49 فیصد تو‏ں کم کرکے تقریبا 25 فیصد کردتا۔ 1999 تو‏ں 2012 تک ، اقوام متحدہ دے اقتصادی کمیشن برائے لاطینی امریکا تے کیریبین (ECLAC) ، ظاہر کردا اے کہ وینزویلا نے خطے وچ غربت وچ کمی د‏‏ی دوسری اعلیٰ شرح حاصل کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Social Panorama of Latin America 2013|url=http://www.eclac.org/cgi-bin/getProd.asp?xml=/publicaciones/xml/8/51768/P51768.xml&amp;xsl=/tpl-i/p9f.xsl&amp;base=/tpl-i/top-bottom.xslt|publisher=[[ECLAC]]|accessdate=24 April 2014|date=March 2014}}&lt;/ref&gt; عالمی بینک نے ایہ وی واضح کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی معیشت 2012 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمتاں وچ ہونے والی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں &quot;انتہائی کمزور&quot; اے &quot;ملک د‏‏ی برآمدات دا 96٪ تے اس د‏ی مالی آمدنی دا نصف حصہ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔ شاویز دے اقتدار سنبھالنے تو‏ں اک سال پہلے 1998 وچ ، تیل وینزویلا د‏‏ی برآمدات دا صرف 77 فیصد سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela Overview|url=http://www.worldbank.org/en/country/venezuela/overview|publisher=World Bank|accessdate=13 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Keppel|first=Stephen|title=5 Ways Hugo Chavez Has Destroyed the Venezuelan Economy|url=http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|accessdate=15 April 2014|newspaper=Fusion|date=25 October 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140919223723/http://fusion.net/abc_univision/news/story/ways-chavez-destroyed-venezuelan-economy-16104|archivedate=19 September 2014}}&lt;/ref&gt;چاویز حکومت دے تحت ، 1999 تو‏ں 2011 تک ، ماہانہ افراط زر د‏‏ی شرح عالمی معیار دے مقابلے وچ زیادہ سی ، لیکن 1991 تو‏ں 1998 تک اس تو‏ں کم سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=299&amp;s=PCPI%2CPCPIPCH&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=55&amp;pr1.y=5|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

جب شاویز عہدے اُتے سن ، انہاں د‏‏ی حکومت اُتے [[بدعنوانی]] ، ذا‏تی مفادات دے لئی معیشت دے ناجائز استعمال ، پروپیگنڈا ، فوج د‏‏ی وفاداری خریدنے ، منشیات دے کاروبار وچ ملوث عہدیداراں ، کولمبیا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج جداں دہشت گرداں د‏‏ی مدد کرنے ، دھمکیاں دینے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ میڈیا ، تے اس دے شہریاں تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Religious freedom in the world|last=Marshall|first=edited by Paul A.|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|year=2008|isbn=978-0-7425-6213-4|location=Lanham, Md.|pages=423, 424}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Venezuelan Government Officials Supporting the FARC|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/Pages/hp1132.aspx|website=Press Release|publisher=United States Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Treasury Targets Hizballah in Venezuela|url=http://www.treasury.gov/press-center/press-releases/pages/hp1036.aspx|website=Press Release|publisher=United State Department of Treasury|accessdate=5 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CATOcorruption&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Coronel|first=Gustavo|title=The Corruption of Democracy in Venezuela|url=http://www.cato.org/publications/commentary/corruption-democracy-venezuela|publisher=Cato Institute|accessdate=18 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WorldReport&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=World Report 2012: Venezuela|url=https://www.hrw.org/world-report-2012/world-report-2012-venezuela|publisher=The Human Rights Watch|accessdate=14 April 2012}}&lt;/ref&gt; 2002 وچ سرکاری قیمتاں اُتے قابو پایا گیا جس دا مقصد ابتدائی طور اُتے بنیادی سامان د‏‏ی قیمتاں وچ کمی لیانا سی جس تو‏ں افراط زر تے بنیادی سامان د‏‏ی قلت جداں معاشی مسائل پیدا ہوگئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;qz.com2&quot;&gt;{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}&lt;/ref&gt; چاویز د‏‏ی انتظامیہ دے تحت قتل د‏‏ی شرح وی انہاں دے عہدے دے دوران وینزویلا نو‏‏ں دنیا دے متشدد ترین ملکاں وچ شامل کرنے دے دوران چار گنیاہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Rueda|first=Manuel|title=How Did Venezuela Become So Violent?|url=http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|publisher=Fusion|accessdate=10 January 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140110235719/http://fusion.net/leadership/story/venezuela-violent-iraq-365361|archivedate=10 January 2014}}&lt;/ref&gt;

5 مارچ 2013 نو‏‏ں ، شاویز [[سرطان (عارضہ)|کینسر د‏‏ی وجہ تو‏ں چل]] بسے تے [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] ، جو اس وقت نائب صدر سن ، نے شاویز د‏‏ی جگہ سنبھالی&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuelan President Hugo Chavez dies|url=http://www.cnn.com/2013/03/05/world/americas/venezuela-chavez-main/|accessdate=13 April 2014|newspaper=CNN}}&lt;/ref&gt;۔ سال 2013 تے سال 2014 تک ، شورش زدہ معیشت ، بڑھدے ہوئے جرائم تے بدعنوانی دے بارے وچ تشویش ودھدتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت مخالف مظاہرے شروع ہوگئے۔

=== 2014 دے پہلے مظاہرے ===
[[فائل:PROTEST REASONS sign.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین نے دستخط کردے ہوئے کہیا ، &quot;ميں احتجاج کیو‏ں کردا ہاں؟ عدم تحفظ ، قلت ، ناانصافی ، جبر ، دھوکہ دہی۔ میرے مستقب‏‏ل دے لئی۔ &quot;]]
وینزویلا وچ تشدد دے خلاف مظاہرے جنوری 2014 وچ شروع ہوئے ، &lt;ref name=&quot;MostDangerous&quot;/&gt; تے جاری رہے ، جدو‏ں سابق صدارتی امیدوار ہنریک کیپریلز نے صدر مادورو دا ہتھ ہلا دتا۔ &lt;ref name=&quot;WhatTheHeck&quot;/&gt; اس &quot;اشارہ … نے انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے اپوزیشن لیڈر لیوپولڈو لوپیز مینڈوزا نو‏‏ں سب تو‏ں اگے لے جانے وچ مدد کيت‏ی&quot;۔ ایسوسی ایٹ پریس دے مطابق ، وینزویلا دے راجگڑھ کاراکاس وچ مظاہرے شروع ہونے تو‏ں ٹھیک پہلے ، مغربی سرحدی ریاست [[تاچیرا]]&lt;nowiki/&gt;کے [[سان کریستوبال، تاچیرا|سین کرسٹوبیل]] وچ یونیورسٹی دے اک کیمپس وچ اک نوجوان طالبہ دے نال عصمت دری د‏‏ی کوشش کيتی گئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں طلباء دے احتجاج مشتعل ہوگئے۔ &quot;صدر نکولس مادورو تے انہاں دے پیش رو مرحوم [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز]] دے ماتحت سلامتی وچ بگاڑ دے بارے وچ دیرینہ شکایات۔ لیکن انہاں دے ابتدائی احتجاج اُتے پولیس نے سخت ردعمل دا اظہار کيتا ، جس وچ متعدد طلباء نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا تے مبینہ طور اُتے انہاں دے نال بدسلوکی کيتی گئی ، تے نال ہی انہاں د‏‏ی رہائی دا مطالبہ کرنے دے لئی وی مظاہرے کیتے گئے &quot;۔ انہاں مظاہرےآں وچ توسیع ، غیر طلباء د‏‏ی طرف راغب ہونے تے ہور نظربندیاں پیدا کرنے دا باعث بنی۔ آخر کار ، دوسرے طلباء وی شامل ہوئے گئے ، تے احتجاج کاراکاس تے ہور شہراں وچ پھیل گیا ، اپوزیشن رہنماواں نے اس وچ حصہ لیا۔ &lt;ref name=&quot;AttemptedRape3&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.csmonitor.com/World/Latest-News-Wires/2014/0222/Did-attempted-rape-ignite-Venezuela-s-national-protests|title=Did attempted rape ignite Venezuela's national protests?|author=Sequera, Vivia|newspaper=The Christian Science Monitor|agency=Associated Press|date=22 February 2014|accessdate=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;

لیپولڈو لاپیز ، جو حکومت کیت‏‏ی مخالفت کيتی اک اہ‏م شخصیت نيں ، نے اس دے فورا بعد ہی مظاہرےآں دا آغاز کيتا۔&lt;ref&gt;{{cite news|last=López|first=Virginia|title=Venezuelans on streets again as protest leader awaits trial|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/22/venezuelans-streets-protest-leader|accessdate=22 February 2014|newspaper=The Guardian|date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوششاں تو‏ں متعلق واقعات دے دوران ، لوپیز نے &quot;شاویز دے خلاف عوامی مظاہرےآں دا آغاز کيتا تے انہاں نے شاویز دے وزیر داخلہ ، رامین روڈریگ چیچن نو‏‏ں شہری د‏‏ی گرفتاری وچ مرکزی کردار ادا کيتا ، حالانکہ بعد وچ انہاں نے خود نو‏‏ں اس واقعے تو‏ں دور رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Peralta, Eyder|date=20 February 2013|url=https://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/02/20/280207441/5-things-to-know-about-venezuelas-protest-leader|title=5 Things To Know About Venezuela's Protest Leader|publisher=NPR|accessdate=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;

=== بدعنوانی ===
[[فائل:TI Corruption score Venezuela.png|کھبے|thumb|400x400px| بدعنوانی دے [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|تصورات انڈیکس دے]] مطابق بدعنوانی دا سکور (100 = انتہائی صاف؛ 0 = انتہائی کرپٹ)۔ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''ماخذ:''' [http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509012640/http://www.transparency.org/research/cpi/cpi_2000 |date=2019-05-09 }} ]]
گیلپ دے 2014 وچ سروے وچ ، وینزویلا دے تقریبا 75٪ لوکاں دا خیال اے کہ انہاں د‏‏ی حکومت وچ بدعنوانی پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;GALLUPven&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuelans Saw Political Instability Before Protests|url=http://www.gallup.com/poll/167663/venezuelans-saw-political-instability-protests.aspx|publisher=Gallup|accessdate=18 March 2014}}&lt;/ref&gt; لیپولڈو لوپیز نے کہیا اے کہ ، &quot;ہم اک بہت ہی کرپٹ آمرانہ حکومت دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے نيں جو کنٹرول برقرار رکھنے دے لئی تمام طاقت ، تمام رقم ، تمام میڈیا ، تمام قوانین ، تے تمام عدالدی نظام نو‏‏ں استعمال کردی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|last=Murphy|first=Peter|title=Venezuela protest leader says seeks Maduro's exit, not coup|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/12/us-venezuela-opposition-lopez-idUSBREA1B1UJ20140212|accessdate=13 March 2014|newspaper=Reuters|date=12 February 2014}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا وچ بدعنوانی نو‏‏ں [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|عالمی معیار دے اعتبار]] تو‏ں اُچا مقام حاصل ا‏‏ے۔ کرپشن نو‏‏ں قابل اعتماد طریقے تو‏ں پیمائش کرنا مشکل اے ، لیکن اک معروف اقدام [[اشاریہ ادراک بدعنوانی|کرپشن پرسیسیس انڈیکس اے ]] ، جو سالانہ برلن وچ مقیم اک غیر سرکاری تنظیم ، [[شفافیت بین الاقوامی|ٹرانسپیرنسی انٹرنیشنل]] (ٹی این آئی) دے ذریعہ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 1995 وچ ٹی این آئی دے سروے وچ وینزویلا دا سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ملک رہیا اے ، جدو‏ں تو‏ں انہاں نے 1995 وچ آغاز کيتا سی ، جو اس سال 41 وچو‏ں 38 ويں نمبر اُتے اے &lt;ref&gt;''[[شفافیت بین الاقوامی]]'', 15 July 1995, [http://www.transparency.org/content/download/2915/18031/file/cpi1995.pdf 1995 TI Corruption Index]&lt;/ref&gt; تے اس دے بعد دے سالاں وچ انتہائی خراب کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا۔ مثال دے طور اُتے ، 2008 وچ ، ایہ 2008 وچ 180 ملکاں وچو‏ں 158 واں سی ، [[ہیٹی|ہیٹی دے]] سوا امریکا وچ سب تو‏ں زیادہ خرابی ، 2012 وچ ، ایہ [[برونڈی]] ، [[چاڈ]] ، تے چاٹ تو‏ں باندھدے ہوئے ، انڈیکس دے 10 بدعنوان ملکاں وچو‏ں اک سی۔ [[ہیٹی]] 176 وچو‏ں 165 ويں مقام پر۔ ٹی این آئی د‏‏ی رائے عامہ دے اعدادوشمار وچ کہیا گیا اے کہ زیادہ تر وینزویلا دا خیال اے کہ بدعنوانی دے خلاف حکومت کیت‏‏ی کوشش ناکا‏م اے ، بدعنوانی وچ اضافہ ہويا اے تے عدالدی نظام ، پارلیمنٹ ، مقننہ تے پولیس جداں سرکاری ادارے سب تو‏ں زیادہ کرپٹ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=GLOBAL CORRUPTION BAROMETER 2010/11|url=http://www.transparency.org/country#VEN_PublicOpinion|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN_PublicOpinion}}&lt;/ref&gt; ٹی این آئی دے مطابق ، وینزویلا اس وقت دنیا دا 18 واں بدعنوان ترین ملک اے (177 وچو‏ں 160) تے اس دے عدالدی نظام نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں کرپٹ سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=CORRUPTION BY COUNTRY / TERRITORY: VENEZUELA|url=http://www.transparency.org/country#VEN|publisher=Transparency International|accessdate=26 February 2014|archivedate=23 May 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#VEN}}&lt;/ref&gt;

اس دے علاوہ [[عالمی انصاف منصوبہ|ورلڈ جسٹس پروجیکٹ]] نے وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دنیا بھر وچ 99 ويں نمبر اُتے رکھیا تے اسنو‏ں 2014 دے رول آف لا انڈیکس وچ لاطینی امریکا دے کسی وی ملک د‏‏ی بدترین درجہ دتا۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے ، &quot;وینزویلا اوہ ملک اے جس دا تجزیہ کرنے والے تمام ملکاں د‏‏ی ناقص کارکردگی دا مظاہرہ کيتا گیا اے ، جس وچ پچھلے سال دے سلسلے وچ بوہت سارے شعبےآں د‏‏ی کارکردگی وچ کمی دے رجحانات نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایگزیکٹو پاور دے بڑھدے ہوئے حراستی تے کمزور پڑتال تے توازن د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت حکومت دے اکاؤنٹ دے حوالے کرنے وچ ملک آخری نمبر اُتے ا‏‏ے۔ &quot; اس رپورٹ وچ ہور کہیا گیا اے کہ &quot;انتظامی ادارےآں نو‏‏ں نااہلی تے شفافیت د‏‏ی کمی دا سامنا کرنا پڑدا اے … تے عدالدی نظام ، اگرچہ نسبتا قابل رسائی ، ودھدی ہوئی سیاسی مداخلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھوئے ہوئے عہدےآں تو‏ں محروم ا‏‏ے۔ تشویش دا اک ہور خطہ اے کہ جرائم تے تشدد وچ اضافہ ، تے بنیادی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ، خاص طور اُتے رائے تے اظہار رائے د‏‏ی آزادی دا حق۔ &quot; &lt;ref name=&quot;WJPcorruption2&quot;&gt;{{cite news|title=Venezuela ocupa último lugar de naciones latinoamericanas analizadas|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|accessdate=17 March 2014|newspaper=El Nacional|date=8 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318081621/http://www.el-nacional.com/sociedad/Venezuela-ultimo-naciones-latinoamericanas-analizadas_0_368963219.html|archivedate=18 March 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== معاشی مسائل ===
[[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 16.jpg|کھبے|thumb| حزب اختلاف دے اک مظاہرین نے ایہ کہندے ہوئے اک علامت رکھی اے ، &quot; ''ماں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاج کردا ہون۔'' ''ہم ایہ کتھے تو‏ں حاصل کرسکدے نيں؟ ''']]
''2013 دے عالمی مصائب انڈیکس اسکور دے مطابق'' ، وینزویلا سب تو‏ں زیادہ [[بدحالی اشاریہ|رنجیدہ انڈیکس]] اسکور دے نال عالمی سطح اُتے پہلے نمبر اُتے رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hanke|first=John H.|title=Measuring Misery around the World|url=http://www.cato.org/publications/commentary/measuring-misery-around-world|publisher=The CATO Institute|accessdate=30 April 2014}}&lt;/ref&gt; [[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] فراہ‏م کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، وینزویلا وچ افراط زر د‏‏ی دوسری شرح (56.20٪) 2013 وچ سی ، صرف [[شامی خانہ جنگی|جنگ زدہ]] [[شام|شام دے]] پِچھے۔ &lt;ref name=&quot;CIAinflation&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=COUNTRY COMPARISON :: INFLATION RATE (CONSUMER PRICES)|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&amp;countrycode=ve&amp;regionCode=soa&amp;rank=223#ve|publisher=Central Intelligence Agency|accessdate=21 May 2014|archivedate=21 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521162046/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2092rank.html?countryname=Venezuela&amp;countrycode=ve&amp;regionCode=soa&amp;rank=223#ve}}&lt;/ref&gt; وینزویلا وچ بولیور فوورٹ د‏‏ی رقم د‏‏ی فراہمی وچ وی تیزی تو‏ں اضافہ جاری اے ، جو ممکنہ طور اُتے ہور افراط زر نو‏‏ں ودھانے وچ معاون ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Monetary aggregates rising sharply|url=http://www.eiu.com/industry/article/711546455/monetary-aggregates-rising-sharply/2014-02-17|publisher=Economist Intelligence Unit|accessdate=25 February 2014}}&lt;/ref&gt; وینزویلا د‏‏ی اقتصادی پالیسیاں بشمول سخت قیمتاں اُتے قابو پانا ، دنیا وچ افراط زر د‏‏ی بلند ترین شرح وچو‏ں اک &quot;تیز رفتار ہائپر انفلیشن&quot; دا باعث بنا &lt;ref name=&quot;qz.com3&quot;&gt;{{cite news|title=Venezuela’s black market rate for US dollars just jumped by almost 40%|url=http://qz.com/192395/venezuelas-black-market-rate-for-us-dollars-just-jumped-by-almost-40/#/h/56869,3/|accessdate=27 March 2014|newspaper=Quartz|date=26 March 2014}}&lt;/ref&gt;، تے اس وجہ تو‏ں کھانے پینے تے ہور بنیادی سامان د‏‏ی شدید قلت پیدا ہوگئی۔&lt;ref name=&quot;economist.com3&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21526365|accessdate=23 February 2014|title=Venezuela's economy: Medieval policies|work=[[دی اکنامسٹ]]}}&lt;/ref&gt; وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی تشکیل کردہ ایسی پالیسیاں کاروباری ادارےآں نو‏‏ں نقصان پہنچیا رہیاں نيں تے قلت ، لمبی قطاراں تے پرت مار دا باعث بنی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela's &quot;economic war&quot;|date=16 November 2013|newspaper=The Economist}}&lt;/ref&gt;
[[File:Common people line for food in Barquisimeto, Venezuela.webm|کھبے|thumb|13 مارچ 2014 نو‏‏ں وینزویلا دے گیٹیئر وچ ٹوائلٹ پیپر خریدنے دے لئی انتظار ک‏ر رہ‏ے لوکاں د‏‏ی لائن۔]]
ہیریٹیج فاؤنڈیشن ، جو امریکا وچ قائم اک قدامت پسندانہ وکالت گروپ اے ، نے وینزویلا نو‏‏ں معاشی آزادی وچ 178 وچو‏ں 175 دا درجہ دتا سی تے اسنو‏ں 2014 [[اشاریہ اقتصادی آزادی|کی معاشی آزادی دے انڈیکس]] رپورٹ وچ &quot;دبے ہوئے&quot; معیشت دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom|url=http://www.heritage.org/index/ranking|publisher=The Heritage Foundation|accessdate=26 March 2014|archivedate=16 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170916153902/http://www.heritage.org/index/ranking}}&lt;/ref&gt; ڈیٹوس سروے وچ انٹرویو لینے والےآں وچو‏ں نصف تو‏ں زیادہ افراد نے مادورو حکومت نو‏‏ں ملک د‏‏ی موجودہ معاشی صورتحال دا ذمہ دار ٹھہرایا تے زیادہ تر لوکاں دے خیال وچ 2014 دے اگلے 6 مہینےآں وچ ملک د‏‏ی معاشی صورتحال خراب یا بدتر ہوئے گی۔ &lt;ref name=&quot;DATOScaracas2&quot;&gt;{{cite news|title=87% de los venezolanos cree que el Gobierno debe rectificar sus políticas|url=http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas|accessdate=16 March 2014|newspaper=El Diario de Caracas|date=16 March 2014|archivedate=20 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320063220/http://diariodecaracas.com/politica/87-los-venezolanos-cree-que-el-gobierno-debe-rectificar-sus-politicas}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DatosDATA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Datos Presentación Clima País_Feb 2014|url=https://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014|publisher=Datos|accessdate=16 March 2014|archivedate=17 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317024047/http://www.scribd.com/doc/212694194/Datos-Presentacion-Clima-Pais-Feb-2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Encuesta Datos: 72% cree que las cosas van mal en el país (+Estudio)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/encuesta-datos-72-cree-que-las-cosas-van-mal-en-el-pais-estudio/|accessdate=16 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=16 March 2014}}&lt;/ref&gt;صدر مادورو نے معاشی مشکلات دا الزام انہاں د‏‏ی حکومت دے خلاف چلا‏ئی جانے والی مبینہ &quot;معاشی جنگ&quot; اُتے عائد کيتا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے ، اس نے سرمایہ داری تے قیاس آرائیاں اُتے الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Edition.cnn.com&quot;/&gt;
[[فائل:People lines in Venezuela.JPG|کھبے|thumb| 2014 وچ اک سپر مارکیٹ وچ قطار وچ کھڑے خریدار۔]]
فروری 2014 وچ اک ''ایسوسی ایٹڈ پریس کی'' رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ &quot;ملک بھر وچ بیماراں دے لشکراں&quot; نو‏‏ں &quot;صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے نظام د‏‏ی طرف تو‏ں نظرانداز کيتا جارہیا اے &quot; ڈاکٹراں دا کہنا اے کہ برساں د‏‏ی خرابی دے بعد اوہ ٹُٹ رہیا ا‏‏ے۔ ڈاکٹراں دا کہنا سی کہ &quot;یہ جاننا ناممکن سی کہ&quot; کِنے افراد د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی اے ، تے حکومت اِنّی تعداد نئيں رکھدی ، جس طرح اس نے 2010 دے بعد تو‏ں صحت دے اعدادوشمار شائع نئيں کیتے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; وزیر صحت اسابیل اتوریا نے اے پی نو‏‏ں انٹرویو دینے تو‏ں انکار کردتا ، جدو‏ں کہ نائب وزیر صحت ، نمینی گٹیرز نے ، &quot;سرکاری ٹی وی اُتے انکار کيتا کہ ایہ نظام بحران دا شکار ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Doctors say Venezuela's health care in collapse|url=http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|accessdate=22 February 2014|newspaper=Associated Press|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226055123/http://bigstory.ap.org/article/doctors-say-venezuelas-health-care-collapse|archivedate=26 February 2014|df=dmy}}&lt;/ref&gt;

=== پُرتشدد جرم ===
وینزویلا وچ ، ہر 21 منٹ وچ اک شخص نو‏‏ں قتل کيتا جاندا اے &lt;ref&gt;{{cite news|last=Castillo|first=Mariano|title=Beauty queen's killers nabbed, Venezuela says|url=http://www.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|accessdate=26 February 2014|newspaper=CNN|date=9 January 2014}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Seven Things To Know About the Venezuela Crisis|url=https://www.nbcnews.com/storyline/venezuela-crisis/seven-things-know-about-venezuela-crisis-n38556|accessdate=26 February 2014|newspaper=NBC News|date=25 February 2014}}&lt;/ref&gt; 2014 دے پہلے دو مہینےآں وچ ، نیڑے 3،000 افراد نو‏‏ں قتل کيتا گیا سی - جو پچھلے سال دے مقابلے وچ 10٪ زیادہ تے ہیوگو شاویز نے سب تو‏ں پہلے اقتدار سنبھالنے دے مقابلے وچ 500 فیصد زیادہ نيں&lt;ref name=&quot;QuartzCrime2&quot;&gt;{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}&lt;/ref&gt;۔ 2014 وچ ، ''کوارٹز'' نے دعوی کيتا کہ قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح وینزویلا د‏‏ی &quot;ودھدی غربت د‏‏ی شرح د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ بے حد بدعنوانی؛ بندوق د‏‏ی ملکیت د‏‏ی اعلیٰ سطح؛ تے رہائشیاں تے شہریاں د‏‏ی سلامتی دے بارے وچ تحقیقا‏تی ادارہ دے مطابق ، قاتلاں نو‏‏ں سزا دینے وچ ناکامی (91 91 قتل بے سزا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔) &lt;ref name=&quot;QuartzCrime3&quot;&gt;{{cite news|last=Ferdman|first=Roberto|title=There have already been almost 3,000 murders in Venezuela since the start of the year|url=http://qz.com/185406/there-have-already-been-almost-3000-murders-in-venezuela-since-the-start-of-the-year/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Quartz|date=8 March 2014}}&lt;/ref&gt;انسائٹ کرائم نے بڑھدے ہوئے تشدد نو‏‏ں &quot;اعلیٰ سطح اُتے بدعنوانی ، پولیس فورس وچ سرمایہ کاری دا فقدان تے بندوق دے ضعیف کنٹرول دا ذمہ دار قرار دتا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;MostDangerous&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.channel4.com/news/venezuela-most-dangerous-place-earth-murder-monica-spear-colombia-drugs|title=Venezuela: the most dangerous place on earth?|publisher=Channel 4|date=8 January 2014|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Protestor with Sign 2014 Venezuela.png|سجے|thumb| اک مظاہرہ کرنے والا ایہ اشارہ دے رہیا سی ، &quot; ''ماں گھٹناں دے بل کھڑے رہنے دے بجائے کھڑے مرجاواں گا'' &quot;]]
جنوری وچ اداکارہ تے سابق مس وینزویلا [[مونیکا اسپیر|مینیکا سپیئر]] تے اس دے سابق شوہر نو‏‏ں اپنی پنج سالہ بیٹی د‏‏ی موجودگی وچ سڑک دے کنارے ڈکيت‏ی د‏‏ی واردات وچ ، جس د‏‏ی خود ٹانگ وچ گولی لگی سی ، دے قتل دے بعد ، &lt;ref name=&quot;MostDangerous&quot;/&gt; وینزویلا نو‏‏ں چینل 4 نے بیان کيتا &quot;دنیا دے سب تو‏ں خطرنا‏‏ک ملکاں وچو‏ں اک ،&quot; اک ایسا ملک &quot;جتھ‏ے سابق صدر ہیوگو شاویز د‏‏ی انتظامیہ دے دوران جرم بڑھدا سی تے مسلح ڈکیتیاں وچ قتل عام ہُندا ا‏‏ے۔&quot; وینزویلا اُتے تشدد مبصر نے مارچ 2014 وچ کہیا سی کہ ہن ملک وچ قتل د‏‏ی شرح فی 100،000 افراد وچ 80 دے نیڑے اموات سی جدو‏ں کہ حکومت‏ی اعدادوشمار نے اسنو‏ں 100،000 وچ 39 اموات بتاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2014/01/09/world/americas/monica-spear-venezuela-beauty-queen-killed/|title=Beauty queen Monica Spear's killers nabbed, Venezuela says – CNN.com|publisher=Edition.cnn.com|date=10 January 2014|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; پچھلی دہائی دے دوران قتل کیتے جانے والےآں د‏‏ی تعداد [[عراق جنگ]] وچ موت د‏‏ی شرح دے مقابلے دے برابر [[عراق جنگ|تھی]] ۔ کچھ ادوار دے دوران ، وینزویلا وچ عراق دے مقابلے وچ شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی شرح بہت زیادہ سی ، حالانکہ اس ملک وچ امن سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|last=Romero|first=Simon|title=Venezuela, More Deadly Than Iraq, Wonders Why|url=https://www.nytimes.com/2010/08/23/world/americas/23venez.html?pagewanted=all&amp;_r=0|accessdate=10 January 2014|newspaper=The New York Times|date=22 August 2010}}&lt;/ref&gt; وینزویلا فیڈریشن آف چیمبرز آف کامرس دے صدر ، جارج روگ دے مطابق ، جرم نے معاشیات نو‏‏ں وی متاثر کيتا سی ، جنہاں دا کہنا سی کہ بوہت سارے غیر ملکی کاروباری عملدار وینزویلا دا سفر کرنے تو‏ں بہت خوفزدہ نيں تے ایہ کہ وینزویلا د‏‏ی بہت ساریاں کمپنیاں دے مالکان بیرون ملک مقیم نيں ، انہاں کمپنیاں دے نال نتیجے دے طور اُتے کم.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pons|first=Corina|title=Crime Hobbles Venezuela's Economy|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-01-30/venezuelas-high-crime-rate-hobbles-economy|accessdate=4 March 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=30 January 2014}}&lt;/ref&gt;

حزب اختلاف دا کہنا اے کہ جرائم حکومت دا قصور اے &quot;جرم اُتے نرم رویہ رکھنا ، عدلیہ جداں ادارےآں د‏‏ی سیاست کرنا تے بدعنوانی کرنا ، تے عوامی گفتگو وچ تشدد نو‏‏ں بڑھاوا دینا ،&quot; جدو‏ں کہ حکومت دا کہنا اے کہ &quot;سرمایہ دارانہ برائیاں&quot; نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانا اے ، جداں کہ میڈیا وچ منشیات د‏‏ی اسمگلنگ تے تشدد۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela's violent crime fuels the death business|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/20/us-venezuela-crime-idUSBREA1J0KM20140220|accessdate=4 March 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt;

ریاستہائے متحدہ دے محکمہ خارجہ تے حکومت کینیڈا نے غیر ملکی زائرین نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ انہاں اُتے ڈکيت‏ی ، [[اغوا]] برائے تاوان یا دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں فروخت تے قتل دا نشانہ وی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela Travel Warning|url=https://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|publisher=United States Department of State|accessdate=9 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140130073159/http://travel.state.gov/content/passports/english/alertswarnings/venezuela-travel-warning.html|archivedate=30 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela|url=http://travel.gc.ca/destinations/venezuela|publisher=Government of Canada|accessdate=9 February 2014}}&lt;/ref&gt; برطانیہ دے [[محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ|خارجہ تے دولت مشترکہ دے دفتر]] نے 80 دے اندر ہر سفر دے خلاف مشورہ دتا اے &amp;nbsp; زولیا ، ٹکیرا تے اپور د‏‏یاں ریاستاں وچ کولمبیائی سرحد دے کلومیٹر (50 میل) دا فاصلہ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.gov.uk/foreign-travel-advice/venezuela|title=Venezuela travel advice|publisher=GOV.UK|date=18 December 2013|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nicolás Maduro assuming office.jpg|سجے|thumb|208x208px| [[نکولاس مادورو|نیکولس مادورو]] 19 اپریل 2013 نو‏‏ں وینزویلا دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذمہ [[نکولاس مادورو|داریاں]] سنبھال رہے نيں ]]
14 اپریل 2013 نو‏‏ں ، نیکولس مادورو نے صدارتی انتخابات وچ 50.6٪ ووٹ لے ک‏ے کامیابی حاصل کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ امیدوار ہینریک کیپریلس رڈونسکی دے 49.1 فیصد پہلے سن ، جو پچھلے انتخابات دے مقابلے حیرت انگیز طور اُتے نیڑے نيں&lt;ref name=&quot;CBC2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/story/2013/04/15/venezuela-election-maduro-chavez-heir.html|title=Chavez heir Maduro takes narrow win in Venezuela|publisher=CBC News|agency=Associated Press|date=15 April 2013|accessdate=15 April 2013}}&lt;/ref&gt;۔ اپوزیشن رہنماواں نے انتخابات دے فورا بعد ہی دھوکہ دہی دے الزامات لگائے&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/venezuelan-president-accused-of-electoral-fraud-at-home-finds-backing-abroad/2013/05/10/15d607d8-b9a5-11e2-b568-6917f6ac6d9d_story.html|title=Venezuelan president, accused of electoral fraud at home, finds backing abroad|newspaper=The Washington Post|date=10 May 2013|accessdate=16 February 2014}}&lt;/ref&gt; تے کیپریلز نے نتائج قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایہ الزام لگایا کہ ووٹراں نو‏‏ں مدورو نو‏‏ں ووٹ دینے تے انتخابی بے ضابطگیاں دا دعویٰ کيتا گیا ا‏‏ے۔ قومی انتخابی کونسل (سی این ای) ، جس نے انتخابات دے بعد 54 ٪ ووٹاں دے بے ترتیب انتخاب دا آڈٹ کيتا ، جس وچ کاغذی بیلٹاں دے نال الیکٹرانک ریکارڈاں دا موازنہ کيتا گیا ، اس نے کسی وی شبہے نو‏‏ں پانے دا دعویٰ نئيں کيتا&lt;ref name=&quot;BBC28April2&quot;&gt;{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;BBC19April2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; کیپریلز نے ابتدائی طور اُتے باقی 46٪ ووٹاں د‏‏ی آڈٹ کروانے دا مطالبہ کيتا ، اس اُتے زور دتا کہ اس تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے گا کہ اس نے انتخابات وچ کامیابی حاصل کيتی ا‏‏ے۔ سی این ای نے آڈٹ کروانے اُتے اتفاق کيتا ، تے مئی وچ ایسا کرنے دا ارادہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;BBC28April&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC19April3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22220526|title=Nicolas Maduro sworn in as new Venezuelan president|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=19 April 2013|accessdate=18 June 2013}}&lt;/ref&gt; بعد وچ کیپریلز نے اپنا نظریہ بدلا ، تے انتخابی رجسٹری دے مکمل آڈٹ دے مطالبہ نو‏‏ں شامل کيتا ، تے آڈٹ دے عمل نو‏‏ں &quot;لطیفہ&quot; قرار دتا&lt;ref name=&quot;BBC28April3&quot;&gt;{{cite web|title=Venezuela to audit votes without opposition conditions|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22333705|publisher=BBC|date=28 April 2013|accessdate=29 April 2013}}&lt;/ref&gt;۔ اس تو‏ں پہلے کہ حکومت ووٹ دے مکمل آڈٹ کرنے اُتے راضی ہوجائے ، مادورو دے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں عوامی احتجاج کيتا گیا۔ ہجوم نو‏‏ں بالآخر آنسو گیس تے ربڑ د‏‏ی گولیاں دا استعمال کردے ہوئے نیشنل گارڈ دے ارکان نے منتشر کردتا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Tensions Surge in Venezuela After Vote|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324345804578424661289146792|accessdate=10 March 2014|newspaper=The Wall Street Journal|date=16 April 2013}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے احتجاج دے جواب وچ ایہ کہندے ہوئے جواب دتا ، &quot;جے آپ بغاوت دے ذریعے سانو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنا چاہندے نيں تاں ، عوام تے مسلح افواج آپ دا منتظر ہاں گی۔&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Wyss|first=Jim|title=Opposition calls for election protests in Venezuela|url=http://www.miamiherald.com/2013/04/15/3345519/venezuelas-maduro-to-be-declared.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Miami Herald|date=15 April 2013}}&lt;/ref&gt; جھڑپاں دے نتیجے وچ 7 افراد ہلاک تے درجناں زخمی ہوئے۔ صدر مادورو نے احتجاج نو‏‏ں &quot;بغاوت&quot; د‏‏ی کوشش قرار دتا ، تے انہاں دے لئی امریکا نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ آخر وچ ، کیپریلز نے مظاہرین تو‏ں کہیا کہ اوہ &quot;حکومت دا کھیل&quot; بند کرو تے نہ کھیلو ، لہذا اس تو‏ں کدرے زیادہ اموات نئيں ہاں گی&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maduro Blames Venezuela's Post-Election Violence on U.S. Backing|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|accessdate=10 March 2014|newspaper=Huffington Post|date=16 April 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140311024654/http://www.huffingtonpost.com/2013/04/16/maduro-blames-venezuelas-election-violence-us_n_3095530.html|archivedate=11 March 2014}}&lt;/ref&gt;۔ 12 جون 2013 نو‏‏ں جزوی آڈٹ دے نتائج دا اعلان کيتا گیا۔ سی این ای نے ابتدائی نتائج د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے مدورو د‏‏ی انتخابی جیت د‏‏ی تصدیق کيتی۔ &lt;ref name=&quot;BBC12June2&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-22866490|title=Venezuela audit confirms Nicolas Maduro electoral victory|work=[[بی بی سی نیوز]]|date=12 June 2013|accessdate=18 June 2013}}&lt;/ref&gt;

8 دسمبر 2013 وچ ہونے والے بلدیات‏ی انتخابات وچ حزب اختلاف د‏‏ی شکست&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/americas/2013/12/maduro-survives-venezuela-electoral-test-20131299371326255.html|title=Maduro survives Venezuela electoral test|last=|first=|date=9 December 2013|work=Al Jazeera|access-date=23 June 2015|via=}}&lt;/ref&gt; ، جسنو‏ں اس نے مادورو دے دور صدارت اُتے اک 'مباحث' قرار دتا سی &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias/2014/02/140217_venezuela_oposicion_division_dp|title=Las divisiones dentro de la oposición en Venezuela|last=|first=|date=17 February 2014|work=BBC Mundo|access-date=23 June 2014|via=}}&lt;/ref&gt;، حکمت عملی اُتے داخلی بحث نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اعتدال پسند حزب اختلاف دے رہنما ہنریک کیپریلز تے ہنری فالکن نے حکومت دے نال 'اتحاد' تے گل گل اُتے زور دتا تے صدر نے ملک دے میئراں تے گورنرز دے وچکار تعاون اُتے تبادلہ خیال دے لئی منعقدہ میٹنگاں وچ شرکت کيتی&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/|title=En fotos y video: Henrique Capriles acudió a Miraflores a la reunión con Maduro|last=|first=|date=8 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213124701/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216440/henrique-capriles-se-encuentra-en-miraflores-para-reunirse-con-el-presidente-nicolas-maduro/}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/|title=Maduro se reunió con gobernadores y alcaldes opositores: &quot;Hagamos un proyecto en común&quot;|last=|first=|date=12 December 2013|work=Noticias 24|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=17 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181117050048/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/214190/presidente-maduro-se-reunira-hoy-con-gobernadores-y-alcaldes-de-oposicion-en-miraflores/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/131218/maduro-inicia-reunion-con-gobernadores-y-alcaldes-en-miraflores|title=Maduro inicia reunión con gobernadores y alcaldes en Miraflores|last=|first=|date=18 December 2013|work=El Universal|access-date=23 June 2015|via=}}&lt;/ref&gt; حزب اختلاف دے ہور رہنماواں ، جداں لیوپولڈو لاپیز تے مرینا کورینا ماچاڈو نے ، مکالمہ د‏‏ی مخالفت کيتی&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/|title=Las tres razones de María Corina Machado para no asistir a la reunión con Maduro|last=|first=|date=6 January 2014|work=Noticias24.com|access-date=23 June 2015|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123147/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/216122/las-razones-de-mcm-para-no-asistir-a-la-reunion-con-maduro-el-gobierno-no-cree-en-el-dialogo/}}&lt;/ref&gt; تے حکومت وچ فوری طور اُتے تبدیلی اُتے مجبور کرنے دے لئی نويں حکمت عملی اُتے زور دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.elespectador.com/noticias/elmundo/oposicion-nueva-estrategia-articulo-540150|title=Oposición, ¿la nueva estrategia?|last=|first=|date=26 January 2014|work=El Espectador|access-date=23 June 2015|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227|title=Venezuela unrest shakes up opposition|last=|first=|date=27 February 2014|work=Reuters|access-date=23 June 2014|via=|accessdate=2 October 2020|archivedate=21 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721074451/http://www.reuters.com/article/2014/02/27/uk-venezuela-opposition-capriles-idUKBREA1Q1MJ20140227}}&lt;/ref&gt;

== احتجاج وچ تشدد ==

=== &quot;کولیکٹووس&quot; ===
[[فائل:Colectivo motorcyclists Venezuela.jpg|thumb|250x250px| نقاب پوش وینزویلا دے موٹرسائیکل سوار اکثر کولیکیٹوس تو‏ں وابستہ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;MEDIUM&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Pro-Government Motorcycle Militias Terrorize Venezuela|url=https://medium.com/war-is-boring/pro-government-motorcycle-militias-terrorize-venezuela-a9375607c800|website=Medium|accessdate=31 January 2015}}&lt;/ref&gt;]]
&quot;کولیکٹوز&quot; دے ناں تو‏ں جانیا جاندا عسکریت پسند گروپاں نے مظاہرین تے حزب اختلاف دے ٹی وی عملہ اُتے حملہ کيتا ، صحافیاں نو‏‏ں موت د‏‏ی دھمکیاں وی داں تے ویٹیکن دے مندوب نو‏‏ں آنسو پھینکا جدو‏ں انہاں گروہاں نے انہاں د‏‏ی حکومت دے نال مداخلت دا الزام عائد کيتا۔ کولیکٹو نے احتجاج دے دوران حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے وچ مدد کيتی۔&lt;ref name=&quot;reuters colectivo2&quot;&gt;{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Venezuela violence puts focus on militant 'colectivo' groups|url=https://www.reuters.com/article/2014/02/13/venezuela-protests-colectivos-idUSL2N0LI14W20140213|accessdate=22 February 2014|newspaper=Reuters|date=13 February 2014}}&lt;/ref&gt;[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا کہ &quot;وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مسلح شہریاں دے گروہاں نو‏‏ں برداشت تے فروغ دتا اے ،&quot; جنہاں دا ایچ آر ڈبلیو نے دعوی کيتا اے کہ &quot;مظاہرین نو‏‏ں خوف زدہ کيتا تے پرتشدد واقعات دا آغاز کيتا&quot;۔ &lt;ref name=&quot;HRWcolectivo&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela: Violence Against Protesters, Journalists|url=https://www.hrw.org/news/2014/02/21/venezuela-violence-against-protesters-journalists|publisher=Human Rights Watch|accessdate=21 March 2014}}&lt;/ref&gt; سوشلسٹ انٹرنیشنل نے وی مظاہرین اُتے حملہ کردے ہوئے فاسد گروہاں نو‏‏ں ہونے والی اس استثنیٰ د‏‏ی مذمت کيتی۔ &lt;ref name=&quot;SIendtoviolence&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela : for an end to the violence|url=http://www.socialistinternational.org/viewArticle.cfm?ArticleID=2284|publisher=Socialist International|accessdate=15 May 2014}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے موٹرسائیکل سواراں دے بعض گروہاں دا انہاں دے تعاون اُتے شکریہ ادا کيتا اے جسنو‏ں اوہ &quot;فاشسٹ بغاوت '، انتہائی حق تو‏ں دوچار کيتا جانے&quot; دے طور اُتے دیکھدے نيں ، بلکہ انہاں نے خود نو‏‏ں مسلح گروہاں تو‏ں دور کردے ہوئے کہیا کہ انہاں وچ &quot;ان د‏‏ی کوئی جگہ نئيں اے &quot;۔ انقلاب&quot;. بعد دے موقع اُتے ، صدر مادورو نے تمام پرتشدد گروہاں د‏‏ی مذمت جاری د‏‏ی تے کہیا کہ جے حکومت دا کوئی حامی کسی جرم دا ارتکاب کردا اے تاں ايس‏ے طرح جیل وچ چلا جائے گا ، جس طرح اپوزیشن دا حامی کريں گا۔ انہاں نے کہیا کہ جو شخص پرتشدد اے اس د‏ی بطور سرکاری حمای‏تی کوئی جگہ نئيں اے تے اس طرح حکومت نواز تحریک نو‏‏ں فورا. چھڈ دینا چاہیدا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Maduro no aceptará grupos violentos y armados en el chavismo y advierte que podrian ir a la carcel|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/|publisher=Noticias21|accessdate=17 April 2014|archivedate=9 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209001056/http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/222386/maduro-no-aceptara-grupos-violentos-y-armados-en-el-chavismo-y-advierte-que-podrian-ir-a-la-carcel/}}&lt;/ref&gt;
[[File:Grupos pro-gubernamentales disparando durante protestas en Valencia, Venezuela 2014.webm|کھبے|thumb|290x290px|گونیس کارمونہ وچ شامل ہونے والے اک احتجاج اُتے حکومت دے حامی شریک اجتماعی فائرنگ نے حصہ لیا سی]]
کچھ ''&quot;کولیکٹو&quot;'' نے وینزویلا د‏‏ی سرکاری فوج د‏‏ی رکاوٹ دے بغیر اپوزیشن دے خلاف پرتشدد کارروائی کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ وینزویلا دے نائب صدر ، جارج اریزا نے ، کولیکٹوس د‏‏ی تعریف کردے ہوئے کہیا ، &quot;جے مثالی رویہ رہیا اے تاں ایہ اوہ موٹرسائیکل کولیکیٹوس دا سلوک رہیا اے جو بولیوین انقلاب دے نال ا‏‏ے۔&quot; اُتے ، 28 مارچ 2014 نو‏‏ں ، اریزا نے وعدہ کيتا سی کہ حکومت وینزویلا وچ تمام فاسد مسلح گروہاں نو‏‏ں غیر مسلح کردے گی۔ کولیکٹوس نو‏‏ں وینزویلا دے وزیرِ جیل خانہ ، ایرس ویریلا نے &quot;وطن دے دفاع وچ بنیادی ستون&quot; وی کہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=A tale of two prisoners|url=https://www.economist.com/news/americas/21596945-after-opposition-leader-arrested-violence-continues-unabated-tale-two-prisoners|accessdate=21 March 2014|newspaper=Economist|date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Varela: Colectivos son el pilar para la defensa de la patria|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/varela-colectivos-son-el-pilar-para-la-defensa-de-la-patria|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Universal|date=15 February 2014}}&lt;/ref&gt;

ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ سرکاری فورسز نے مظاہرین ، صحافیاں ، طلباء ، یا انہاں لوکاں دے خلاف سیکیورٹی فورسز دے متعدد فاصلے اُتے حکومت دے مخالف ہونے دے بارے وچ &quot;بار بار&quot; کولیٹوٹوز &quot;پر حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دی&quot; تے &quot;کچھ معاملات وچ ، سیکیورٹی فورسز نے کھلے عام تعاون کيتا حکومت دے حامی حملہ آوراں دے نال &quot;۔ ہیومن رائٹس واچ نے ایہ وی دسیا کہ انہاں نو‏ں &quot;وردی تو‏ں تحفظ حاصل کرنے والی سیکیورٹی فورسز تے حکومت نواز گینگاں نے مظاہرین اُتے شانہ بہ شانہ حملہ کرنے دے زبردستی شواہد ملے ني‏‏‏‏ں۔ اک رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ حکومت‏ی فورسز نے حکومت نواز شہریاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو مظاہرین نو‏‏ں [[گولہ بارود|براہ راست گولہ بارود سے]] گولی مار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;
{{Quote box|source=صدر نیکولس مادورو &lt;ref name=HRWpfp /&gt;|bgcolor=#EFEFEF|align=left|width=200px|quote='گوریمبروس' دے ایہ گروہ ، فاشسٹ تے متشدد [عوام] ، تے ہن ملک د‏‏ی آبادی دے دوسرے شعبے وی سڑکاں اُتے نکل آئے نيں ، وچ یو بی سی تو‏ں ، فرقہ وارانہ کونسلاں ، برادریاں ، تے اجتماعی اجتماعات اُتے : شعلہ جو روشن اے ، شعلہ جو بجھا ہويا ا‏‏ے۔|border=3px}}
ہیومن رائٹس واچ نے کہیا اے کہ &quot;حکومت دے انہاں مسلح گروہاں دے ذریعہ سرزد ہونے والے جرائم دے مصدقہ ثبوتاں دے باوجود ، اعلیٰ عہدے داراں نے گروپاں تو‏ں براہ راست تقاریر ، انٹرویوز تے ٹویٹس دے ذریعے مظاہرین دا مقابلہ کرنے دا مطالبہ کيتا&quot; ، تے ہور کہیا گیا اے کہ صدر نکولس مادورو &quot;متعدد&quot; ایداں دے مواقع اُتے حکومت تو‏ں وفادار سویلین گروپاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا کہ اوہ 'فاشسٹ' مظاہرین د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی شعلہ 'بجھاواں'۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt; ریاست [[کارابوبو|کارابوبو دے]] گورنر ، فرانسسکو امیلیچ ، نے یونٹس آف بیٹل ہیوگو شاویز (یو بی سی ایچ) تو‏ں مطالبہ کيتا ، اک حکومت نے سویلین گروپ تشکیل دتا کہ حکومت دے مطابق ، &quot;لوکاں نو‏‏ں اپنی فتوحات دا دفاع کرنے دے لئی ، توسیع دے لئی جدوجہد جاری رکھنا ا‏‏ے۔ وینزویلا دے انقلاب دا ”۔اک ٹویٹ وچ ، امیلیچ نے یو بی سی تو‏ں مظاہرین دے خلاف تیزی تو‏ں جوابی کاروائی کرنے نو‏‏ں کہیا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ &quot;گرنگوس (امریکی) تے فاشسٹ خبردار رہو&quot; تے ایہ حکم قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو د‏‏ی طرف تو‏ں آئے گا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Ameliach advierte que Cabello dará orden para &quot;contraataque fulminante&quot;|trans-title=Ameliach adverts Cabello will order &quot;fulminating counter attack&quot;|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/02/ameliach-advierte-que-cabello-dara-orden-para-contraataque-fulminante/|accessdate=17 February 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=17 February 2014}}&lt;/ref&gt;

=== سرکاری افواج ===
سرکاری حکا‏م نے &quot;مظاہرےآں دے آس پاس وچ غیر مسلح مظاہرین تے ہور لوکاں دے خلاف غیر قانونی طاقت دا استعمال کيتا اے &quot;۔ غیر قانونی طاقت دے استعمال وچ شامل سرکاری ایجنسیاں وچ نیشنل گارڈ ، نیشنل پولیس ، عوام دا محافظ تے ہور سرکاری ادارے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ عام زیادتیاں وچ &quot;غیر مسلح افراد نو‏‏ں شدید طور اُتے پیٹنا ، براہ راست گولہ بارود فائر کرنا ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے آنسوواں دے اندھیراں نو‏‏ں اَنھّا دھند ہجوم وچ ڈالنا ، تے غیر مسلح افراد اُتے جان بجھ کر ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں فائر کرنا ، کچھ معاملات وچ ، پہلے ہی زیر حراست افراد&quot; &quot;۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ &quot;وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے بار بار فورس دا سہارا لیا - جس وچ مہلک فورس وی شامل اے - جنہاں وچ ایہ سراسر بلاجواز سی&quot; تے ایہ کہ &quot;مظاہرے دے تناظر وچ طاقت دا استعمال ہويا ، متاثرین ، عینی شاہدین دے مطابق ، وکلاء ، تے صحافی ، جنہاں نے متعدد مواقع وچ ویڈیو فوٹیج تے تصاویر کھچ کر اپنے اکاؤنٹس د‏‏ی تصدیق کيتی۔ &quot; &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;

==== آتشاں اسلحہ دا استعمال ====
[[فائل:Lilian Tintori Brazil Senate.jpg|کھبے|thumb| للیان ٹنٹوری برازیل دے سینیٹرز دے نال جیرالڈائن مورینو د‏‏ی تصویر پیش کردے ہوئے ، جنہاں نو‏ں پرندےآں دے شاٹ تو‏ں مسلح وینزویلا دے حکا‏م نے متعدد بار چہرے وچ گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Geraldine Moreno: Venezuelan Soldiers Mangled Her Face|url=http://panampost.com/panam-staff/2015/02/11/geraldine-moreno-venezuelan-soldiers-mangled-her-face/|accessdate=11 September 2015|agency=[[PanAm Post]]|date=11 February 2015}}&lt;/ref&gt; ]]
سرکاری فوج نے مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|title=Video – Uniformados y civiles dispararon en Candelaria el 12F|website=Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305005100/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/actualidad/investigacion/video---uniformados-y-civiles-dispararon-en-candel.aspx|archivedate=5 March 2016}}&lt;/ref&gt; ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ انہاں نو‏ں &quot;مختصر فاصلے اُتے تے بغیر کسی انتباہ دے براہ راست مظاہرین اُتے پیلٹ گن تے آنسو گیس دے گولیاں دے استعمال کیت‏‏ی اطلاعات موصول ہوئیاں نيں&quot; تے ایہ کہ &quot;اس طرح دے عمل بین الاقوامی معیار د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں تے اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مظاہرین د‏‏ی موت ہوئی ا‏‏ے۔&quot; انہاں دا ایہ وی کہنا سی کہ &quot;بعض اوقات سرکاری افواج دے ذریعہ حراست وچ لئے گئے مظاہرین نو‏‏ں طبی امداد تے وکلا تک رسائی تو‏ں انکار کيتا گیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;AIabuses3&quot;&gt;{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;
[[File:David Vallenilla shot.webm|کھبے|thumb|250x250px|ڈیوڈ ویلنلا نو‏‏ں جون 2017 وچ وینزویلا دے حکا‏م نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی]]
''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ اک مظاہرین نو‏‏ں &quot;اک احتجاج دے دوران اک فوجی نے اِنّے نیڑے فاصلے اُتے گولی مار دتی سی کہ اس دے سرجن نے کہیا سی کہ اس نے اس د‏ی ٹانگ وچ دبے پلاسٹک د‏‏ی شاٹگن دے شیل دے ٹکڑےآں نو‏‏ں وی ، جس وچ موجود سن ، نو‏‏ں وی ہٹانا سی۔&quot; اس وقت انہاں د‏‏ی جیب وینزویلا دے حکا‏م اُتے ایہ وی الزام لگایا گیا اے کہ انہاں نے &quot;سخت پلاسٹک دے بکشوٹ اُتے پوائنٹ پوائنٹ خالی حد&quot; اُتے شاٹ گناں د‏‏ی فائرنگ کيت‏ی سی جس وچ مبینہ طور اُتے وڈی تعداد وچ مظاہرین نو‏‏ں زخمی تے اک خاتون نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا سی۔ مارے جانے والی خاتون احتجاج دے طور اُتے اپنے گھر دے باہر اک برتن نو‏‏ں پیٹ رہی سی جدو‏ں اس دے والد نے اطلاع دتی کہ &quot;فوجی موٹرسائیکلاں اُتے سوار ہوئے&quot; تے ایہ خاتون اس دے بعد اپنے گھر وچ پناہ لینے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی سی۔ اس واقعے دے عینی شاہدین نے فیر کہیا کہ &quot;اک سپاہی اپنی موٹرسائیکل تو‏ں اُتریا ، اس د‏ی شاٹ گن اس دے سر اُتے دتی تے فائر کردتا&quot;۔ پولیس اہلکار نے جو گولی چلا‏ئی سی &quot;اس د‏ی اکھ د‏‏ی ساکٹ دے ذریعے اس دے [[دماغ|دماغ وچ پھسل گیا]] &quot;۔ ایہ عورت اپنی سالگرہ تو‏ں کچھ دن پہلے ہی فوت ہوگئی۔ اس دے والد نے دسیا کہ جس سپاہی نے اسنو‏ں ماریا اسنو‏ں گرفتار نئيں کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;NYscars2&quot;&gt;{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}&lt;/ref&gt; وینزویلا پینل فورم د‏‏ی جانب تو‏ں ایہ دعوے وی کیتے گئے نيں کہ انہاں نے حکا‏م اُتے الزامات عائد کیتے نيں کہ انہاں نے مبینہ طور اُتے ثبوتاں دے نال چھیڑ چھاڑ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے ، جس نے ایہ چھپاندے ہوئے کہ انہاں نے طلباء نو‏‏ں گولی مار دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140215/afirman-que-policia-manipulo-pruebas-para-no-ser-incriminada|title=Afirman que policía manipuló pruebas para no ser incriminada|publisher=|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل وچ کہیا گیا اے کہ &quot;پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی اے &quot; ، تے ایہ کہ &quot;قانون عام طور اُتے پولیس تے سیکیورٹی دے نظم و ضبط نو‏‏ں عام کردا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;art68&quot;&gt;[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution_art68&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.enoriente.com/constitucion/articulo68.htm|title=En Oriente.com --- CONSTITUCION DE LA REPUBLICA BOLIVARIANA DE VENEZUELA Articulo 68|publisher=|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

==== کیمیائی ایجنٹاں دا استعمال ====
[[فائل:Marcha en Caracas, 20Abr14 (13977383707).jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2014 دے احتجاج دے بعد متعدد آنسو گیس دے کنسٹر نمائش وچ ]]
کچھ مظاہرےآں اُتے آنسو گیس تے پانی د‏‏ی توپاں تو‏ں قابو پالیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-protests-clashes-maduro-235/|title=Venezuelan police disperse violent crowd after mass anti-govt protest (VIDEO)|website=RT International|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

کچھ پراسرار کیمیکل ایجنٹاں نو‏‏ں وینزویلا وچ وی استعمال کيتا گیا سی۔ 20 مارچ 2014 نو‏‏ں ، سب تو‏ں پہلے &quot;ریڈ گیس&quot; دا ظہور اس وقت ہويا جدو‏ں اسنو‏ں سان کرسٹبل وچ مظاہرین دے خلاف استعمال کيتا گیا ، انہاں اطلاعات دے نال کہ ایہ سی این گیس اے &lt;ref&gt;{{cite news|title=¿Comienzan a lanzar gas lacrimógeno cocarcinógeno? (FOTO)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/20/comienzan-a-lanzar-gas-lacrimogeno-cocarcinogeno-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=20 March 2014|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;۔ &quot;گرین گیس&quot; دا پہلا اطلاع التامیرا وچ مظاہرےآں دے خلاف 15 فروری 2014 نو‏‏ں ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Misterioso &quot;Gas Verde&quot; es utilizado en Altamira (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/15/misterioso-gas-verde-es-utilizado-en-altamira-fotos-y-video/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=15 February 2014|language=es-ES}}&lt;/ref&gt; 25 اپریل 2014 نو‏‏ں ، مبینہ طور اُتے مریدہ وچ مظاہرین اُتے &quot;گرین گیس&quot; دوبارہ استعمال ہوئی&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ya reprimieron con gas rojo, ¿ahora con verde? (FOTO)|url=https://www.lapatilla.com/site/2014/04/25/ya-reprimieron-con-gas-rojo-ahora-con-verde-foto/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=25 April 2017|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;۔ ہارورڈ وچ سینٹر فار انٹرنیشنل ڈویلپمنٹ دے ڈائریکٹر وینزویلا-امریکی ریکارڈو ہاسمن نے بیان دتا کہ اس گیس د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین نو‏‏ں الٹیاں ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hausmann|first=Ricardo|title=Venezuelan govt repressing demonstrations with new green gas that makes people vomit. How much longer until they use nerve gas?|url=https://twitter.com/ricardo_hausman/status/434886243827351552|accessdate=18 February 2014}}&lt;/ref&gt; کچھ لوکاں نے دسیا کہ استعمال شدہ کیمیکل ایڈمسائٹ سی ، اک زرد سبز [[آرسینک|آرسنیکل]] کیمیکل ہتھیار جو سانس د‏‏ی تکلیف ، متلی تے الٹی دا سبب بن سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LRadamsite2&quot;&gt;{{cite news|last1=Gómez De Anda|first1=Lizeth|title=TV Chavista inventa apoyo a Maduro :: La Razón :: 9 de abril de 2017|url=http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|accessdate=9 April 2017|work=[[La Razón (Mexico)|La Razón]]|date=17 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903|archive-date=10 April 2017|url-status=dead|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410052954/http://www.razon.com.mx/spip.php?article205903}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Lacrimógenas vencidas 28Feb14, Altamira (13974250829).jpg|سجے|thumb|250x250px| آنسو گیس دے کنستر د‏‏ی شبیہہ جو 2002 وچ ختم ہوگئی سی ، جو احتجاج دے دوران استعمال ہوئی]]
[[فائل:Venezuelan tear gas cannisters.jpg|کھبے|thumb|250x250px| 2017 وچ CAVIM دے ذریعہ تیار کردہ کئی آنسو گیس کنسٹراں اُتے فائرنگ کيتی گئی۔ تانے بانے تے میعاد ختم ہونے د‏‏ی تاریخاں نئيں دکھادی گئياں۔]]
اپریل 2014 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں سرکاری افواج دے ذریعہ &quot;اعلیٰ حراستی وچ کیمیائی ٹاکسن دے استعمال&quot; تو‏ں پریشان سی تے انہاں دے لئی بہتر تربیت د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;AIabuses4&quot;&gt;{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;

کیمیا دان تے پروفیسر ، مینیکا کریٹور د‏‏ی اک تحقیق وچ ، سن 2014 وچ وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ برطرف کیتے جانے والے ہزاراں آنسو گیس کنسٹراں نو‏‏ں جمع کيتا گیا سی۔ انہاں نے دسیا کہ زیادہ تر کینسٹر برازیل دے سنڈر دے ذریعہ فراہ‏م کردہ مرکزی اجزاء سی ایس گیس دا استعمال کردے نيں ، جو جنیوا کنونشن د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، استعمال شدہ آنسو گیس دا 72 میعاد ختم ہوچکيا سی تے کایم دے ذریعہ وینزویلا وچ تیار کردہ ہور کنستراں نے مناسب لیبل یا میعاد ختم ہونے د‏‏ی تریخ نئيں دکھادی آنسو گیس د‏‏ی میعاد ختم ہونے دے بعد ، کراؤٹر نے نوٹ کيتا اے کہ ایہ &quot; سائینائڈ آکسائڈ ، فاسجینز تے [[نائٹروجن]] وچ ٹُٹ جاندا اے جو انتہائی خطرنا‏‏ک نيں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Bombas lacrimógenas que usa el gobierno están vencidas y emanan cianuro (+ recomendaciones)|url=https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/|accessdate=9 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=8 April 2017|language=es-ES|archivedate=10 April 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170410051345/https://www.lapatilla.com/site/2017/04/08/bombas-lacrimogenas-que-usa-el-gobierno-estan-vencidas-y-emanan-cianuro-recomendaciones/}}&lt;/ref&gt;

2017 وچ ، ایمنسٹی انٹرنیشنل نے بولیواریائی حکومت دے کیمیائی ایجنٹاں دے استعمال اُتے اک بار فیر تنقید د‏‏ی ، تے 8 اپریل 2017 نو‏‏ں چاچا وچ مظاہرین نو‏‏ں دبانے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی &quot;ریڈ گیس&quot; د‏‏ی تشویش دا اظہار کردے ہوئے ، &quot;ریاستی سیکیورٹی دے ذریعہ استعمال ہونے والی ریڈ آنسو گیس دے اجزاء د‏‏ی وضاحت&quot; دا مطالبہ کيتا۔ حزب اختلاف دے مظاہرےآں دے خلاف قوتاں &quot;۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Amnistía Internacional instó a aclarar componentes del gas rojo|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/amnistia-internacional-insto-aclarar-componentes-del-gas-rojo_96071|accessdate=9 April 2017|work=[[El Nacional (Caracas)|El Nacional]]|date=8 April 2017|language=es}}&lt;/ref&gt; ماہرین نے دسیا کہ حکا‏م دے ذریعہ استعمال ہونے والی تمام آنسو گیس نو‏‏ں اصل وچ بے رنگ ہونا چاہیدا ، اس گل نو‏‏ں نوٹ کردے ہوئے کہ اس رنگ وچ رنگین اضافہ مظاہرین نو‏‏ں مشتعل کرنے یا &quot;رنگین&quot; کرنے وچ شامل کيتا جاسکدا اے تاکہ انہاں د‏‏ی آسانی تو‏ں شناخت ہوسک‏‏ے تے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Salazar|first1=Abraham|title=Expertos explican el humo rojo y cómo defenderse de las bombas lacrimógenas|url=http://efectococuyo.com/principales/expertos-explican-el-humo-rojo-y-como-defenderse-de-las-bombas-lacrimogenas|accessdate=9 April 2017|work=[[Efecto Cocuyo]]|date=9 April 2017|language=es-ES}}&lt;/ref&gt; 10 اپریل 2017 نو‏‏ں ، وینزویلا د‏‏ی پولیس نے ہیلی کاپٹراں دے ذریعے مظاہرین اُتے آنسو گیس فائر کردتی جس دے نتیجے وچ مظاہرین کنجیکٹاں تو‏ں دوڑ رہے سن تاکہ اوہ کنستراں تو‏ں ٹکرا جانے تو‏ں بچ سکن۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Lanzan bombas lacrimógenas desde helicópteros en Chacaíto|url=http://www.el-nacional.com/noticias/protestas/lanzan-bombas-lacrimogenas-desde-helicopteros-chacaito_113767|accessdate=11 April 2017|agency=El Nacional|date=11 April 2017}}&lt;/ref&gt;

==== مظاہرین تے نظربند افراد دے نال بدسلوکی ====
[[فائل:Venezuela National Guard Headlock.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دے نیشنل گارڈز مین اک ہیڈ لاک وچ مظاہرین دا انعقاد ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]]
ایمنسٹی انٹرنیشنل دے مطابق ، وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 46 وچ &quot;سزا ، اذیت یا ظالمانہ ، غیر انسانی یا بدنما سلوک&quot; اُتے پابندی دے باوجود وینزویلا دے انتظامیہ دے مظاہرین دے خلاف &quot;تشدد اک عام سی گل اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Amnistía: tortura es habitual en Venezuela|url=http://www.voanoticias.com/content/venezuela_tortura/1913227.html|publisher=Voz de America|accessdate=14 May 2014}}&lt;/ref&gt; احتجاج دے دوران سینکڑاں تشدد دے واقعات رپورٹ ہوئے&lt;ref&gt;{{cite news|title=Estudiantes piden a la ONU una misión de investigación|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140618/estudiantes-piden-a-la-onu-una-mision-de-investigacion|accessdate=20 June 2014|agency=El Universal|date=18 June 2014}}&lt;/ref&gt;۔ مظاہرےآں دے دوران مارچ وچ ہونے والی تحقیقات دے بعد ''احتجاج دے لئی سزا کے'' عنوان تو‏ں شائع ہونے والی اک رپورٹ وچ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے کہیا اے کہ جنہاں لوکاں نو‏‏ں سرکاری حکا‏م نے حراست وچ لیا سی انہاں نو‏‏ں &quot;شدید جسمانی زیادتی&quot; دا نشانہ بنایا گیا سی جس وچ انھاں مٹ ،ی ، ہیلمٹ دے نال پیٹا گیا سی۔ آتشاں اسلحہ بجلی دے جھٹکے یا جلانے؛ اک وقت وچ گھنٹےآں حرکت کرنے دے بغیر ، بغیر کسی حرکت دے گھٹنے ٹیکنے یا گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور ہونا دوسرے قیدیاں نو‏‏ں ہتھکڑی لگانا ، بعض اوقات جوڑے وچ تے درجناں افراد د‏‏ی انسانی زنجیراں وچ ، اک وقت وچ گھنٹےآں دے لئی۔ شدید سردی یا گرمی دے ادوار۔ &quot; ایہ وی اطلاع ملی اے کہ &quot;بوہت سارے متاثرین تے کنبہ دے افراد جنہاں تو‏ں اساں گل کيت‏ی سی نے کہیا کہ انہاں نو‏ں یقین اے کہ جے اوہ پولیس ، محافظاں ، یا مسلح حکومت نواز گروہاں دے ذریعہ بدسلوکی د‏‏ی اطلاع دیندے نيں تاں انہاں نو‏ں انتقام دا سامنا کرنا پئے گا۔&quot; &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;

ایمنسٹی انٹرنیشنل نو‏‏ں &quot;ان حراست وچ آنے والےآں تو‏ں اطلاعات موصول ہوئیاں سن جنھاں حراستی مراکز وچ گھٹناں تے پیراں اُتے گھنٹےآں گزارنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔&quot; ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ایہ وی اطلاع دتی اے کہ اک طالب علم نو‏‏ں بندوق د‏‏ی نوک اُتے مجبور کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ انہاں دے اعتراف جرم اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور ہويا سی جتھ‏ے اس د‏ی والدہ نے وضاحت نئيں کيت‏ی سی کہ &quot;انہاں نے اسنو‏ں دسیا سی کہ جے اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا اے تاں اوہ اسنو‏ں مار ڈالاں گے۔&quot; . . اس نے رونا شروع کردتا ، لیکن اوہ اس اُتے دستخط نئيں کردا سی۔ اس دے بعد انہاں نے اسنو‏ں جھگ د‏‏ی چادراں تو‏ں لپیٹا تے اسنو‏ں ڈنڈاں تے اگ بجھانے والے اوزار تو‏ں مارنا شروع کردتا۔ بعدازاں ، انہاں نے اسنو‏ں پٹرول تو‏ں ہٹا دتا ، انہاں دا کہنا سی کہ اس دے پاس اس دے چارج کرنے دے لئی ثبوت ہون گے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے دسیا کہ اینڈرس بیلو کیتھولک یونیورسٹی دے ہیومن رائٹس سنٹر نے اطلاع دتی اے کہ ، &quot;دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ بجلی دے جھٹکے سن ، دو ایداں دے معاملات نيں جنہاں وچ مرچ گیس شامل اے تے دوسرا دو معاملے جتھ‏ے انھاں پٹرول تو‏ں گرایا گیا سی۔&quot; &quot;سانو‏ں ایہ معلوم ہويا اے کہ مختلف دناں تے نظربندی مراکز تو‏ں ملدی جلدی اطلاعات د‏‏ی وجہ تو‏ں اساں ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں زیر حراست افراد اُتے غیر انسانی سلوک کرنے دے لئی منظم طرز عمل پایا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;AIabuses5&quot;&gt;{{cite news|title=Amnesty Reports Dozens of Venezuela Torture Accounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-04-01/amnesty-reports-dozens-of-venezuela-torture-accounts.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=Bloomberg}}&lt;/ref&gt;
[[File:UN - Venezuela Continued impunity amid dismal human rights situation.webm|کھبے|متبادل=|thumb|270x270px|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق برائے انسانی حقوق زید راعد الحسین تے مظاہرےآں دے دوران ہلاک ہونے والےآں دے لواحقین نے وینزویلا دے بحران اُتے تبادلہ خیال کيتا]]
''نیویارک ٹائمز'' نے خبر دتی اے کہ پینل فورم نے کہیا اے کہ بدسلوکی &quot;مستقل تے منظم&quot; اے تے وینزویلا دے حکا‏م اُتے &quot;وڈے پیمانے اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اوہ قیدیاں نو‏‏ں پیٹتے نيں ، اکثر لوکاں نے ایہ وی کہیا سی کہ سیکیورٹی فورسز نے فیر انھاں پرت لیا ، سیل فون ، رقم تے زیورات چوری کرلئے۔ &quot;۔ اک معاملے وچ ، مرداں دے اک گروپ نے کہیا کہ جدو‏ں اوہ احتجاج نو‏‏ں چھڈ رہے سن جدو‏ں تو‏ں ایہ پرتشدد ہوگیا ، &quot;فوجیاں نے کار نو‏‏ں گھیر لیا ، کھڑکیاں توڑ داں تے اندر تو‏ں آنسو گیس دا ڈبہ سُٹ دتا&quot;۔ تب اک شخص نے دسیا کہ اک فوجی نے گڈی وچ سوندے وقت &quot;قریب نیڑے اس اُتے شاٹ گن فائر کيتا&quot;۔ اس دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں &quot;کار تو‏ں کھچ لیا گیا تے اسنو‏ں بری طرح تو‏ں ماریا پیٹا گیا&quot; فیر اک فوجی نے &quot;اپنے شاٹ گن دے بٹ تو‏ں اپنے ہتھ توڑے ، تے انہاں نو‏ں دسیا کہ مظاہرین دے پتھر پھینکنے د‏‏ی سزا ا‏‏ے۔&quot; اس دے بعد گڈی نو‏‏ں نذر آتش کردتا گیا۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ حراست دے دوران ، فوجیاں نے &quot;اسنو‏ں بار بار ماریا۔&quot; مظاہرین جنہاں دے نال اوہ سن &quot;ان نو‏‏ں اک نال ہتھکڑی لگائی گئی ، حملہ کتے د‏‏ی دھمکیاں دتیاں گئیاں ، طویل عرصے تک رینگنے لگے ، کالی مرچ چھڑک کر پیٹا گیا۔&quot; اس دے بعد مظاہرین نے کہیا کہ اوہ &quot;اک سپاہی دے ہیلمیٹ تو‏ں اس دے سر اُتے اِنّا زور تو‏ں ماریا گیا سی کہ اس نے اسنو‏ں پھٹا ہويا سنیا اے &quot;۔ اک خاتون نے ایہ وی کہیا کہ جدو‏ں اوہ نیشنل گارڈ دے فوجیاں نے انہاں نو‏‏ں بہا لیا ، انہاں نو‏‏ں چھ ہور خواتین دے نال اک فوجی چوکی اُتے لے جاک‏ے خواتین فوجیاں دے حوالے کيتا گیا تاں اوہ وی اپنی بیٹی دے نال سن۔ خواتین نے فیر کہیا کہ &quot;فوجیاں نے انہاں نو‏ں ماریا پیٹا ، لات ماری تے جان تو‏ں مارنے د‏‏ی دھمکی دتی&quot;۔ انہاں خواتین نے ایہ وی کہیا کہ فوجیاں نے انہاں اُتے عصمت دری کرنے ، انہاں دے بالاں نو‏‏ں کٹنے د‏‏ی دھمکی دتی تے &quot;کسی کاغذ اُتے دستخط کرنے دے بعد ہی رہیا کيتا گیا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں دے نال کوئی برا سلوک نئيں ہويا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;NYscars3&quot;&gt;{{cite news|last=Neuman|first=William|title=In Venezuela, Protesters Point to Their Scars|url=https://www.nytimes.com/2014/04/28/world/americas/in-venezuela-protesters-point-to-their-scars.html?_r=0|accessdate=28 April 2014|newspaper=The New York Times|date=27 April 2014}}&lt;/ref&gt;

ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ اک شخص گھر جارہیا سی تے مظاہرین دے اک گروپ نو‏‏ں منتشر کردے ہوئے نیشنل گارڈزمین نے اس اُتے حملہ کيتا۔ اس دے بعد اسنو‏ں نیشنل گارڈز مین نے ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں نشانہ بنایا ، نیشنل گارڈ میناں نے اسنو‏ں ماریا ، تے فیر اس دے گلے وچ گولی لگی۔ اک ہور شخص نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، اسنو‏ں بار بار ربڑ د‏‏ی گولیاں تو‏ں گولی ماری گئی ، تن نیشنل گارڈ مین نے رائفل تے ہیلمٹ تو‏ں پیٹا تے اس تو‏ں پُچھیا گیا &quot;آپ دا صدر کون اے ؟&quot; کچھ افراد جنہاں نو‏ں بے گناہ طور اُتے گرفتار کيتا گیا سی انہاں نو‏‏ں ماریا پیٹا گیا تے انہاں نو‏ں دہرانے اُتے مجبور کيتا گیا کہ نکولس مادورو صدر سن ۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;

''این ٹی این 24'' نے اک وکیل دے ''ذریعہ'' اطلاع دتی اے کہ قومی ''گارڈزمین'' تے [[میریدا، میریدا|ماریڈا]] وچ &quot;کیوبا لہجے&quot; والے افراد نے تن گرفتار نوعمراں نو‏‏ں انہاں جرائم دا اعتراف کرنے اُتے مجبور کيتا جنہاں دا انہاں نے کوئی اعتراف نئيں کيتا سی ، تے فیر نو عمر نوجوان گھٹنے ٹیکے سن تے انھاں اپنے بازو اٹھانے اُتے مجبور کيتا گیا سی تے فیر انھاں پورے جسم وچ بکشوٹ تو‏ں گولی مار دتی گئی سی۔ مبینہ &quot; ٹارگٹ پریکٹس &quot; دے دوران&lt;ref name=&quot;venezuelaaldia.com2&quot;&gt;{{cite news|title=Denuncian que GNB y agentes cubanos habrían jugado tiro al blanco con adolescentes detenidos (+Video)|url=http://www.venezuelaaldia.com/2014/03/denuncian-que-gnb-y-agentes-cubanos-habrian-jugado-tiro-al-blanco-con-adolescentes-detenidos-video/|accessdate=15 March 2014|newspaper=Venezuela Al Dia|date=14 March 2014}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref name=&quot;ntn24.com2&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Funcionarios jugaban con ellos al tiro al blanco&quot;: abogado que atendió a 3 adolescentes detenidos en Mérida|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|accessdate=15 March 2014|newspaper=NTN24|date=12 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140718165056/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-genis-navarro-124481|archive-date=18 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ''این ٹی این 24'' نے اطلاع دتی اے کہ کچھ مظاہرین نو‏‏ں سرکاری فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا تے انہاں دے نال زیادتی د‏‏ی جنہاں نے احتجاج دے دوران انہاں نو‏ں حراست وچ لیا&lt;ref name=&quot;testigos2&quot;&gt;{{cite news|title=&quot;Fuimos testigos de cómo algunos estudiantes fueron violados vía anal&quot;: abogado del Foro Penal Venezolano|trans-title=&quot;We witnessed some students were anally violated&quot;: Venezuelan legal forum lawyer|language=Spanish|url=http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|accessdate=22 February 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228071250/http://www.ntn24.com/videos/entrevista-abogado-ddhh-venezuela-121933|archive-date=28 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;۔ ''ایل نیوو ہیرالڈ'' نے اطلاع دتی اے کہ طلبا مظاہرین نو‏‏ں حکومت‏ی فورسز نے تشدد دا نشانہ بنایا سی تاکہ اوہ حکومت نو‏‏ں ایہ تسلیم کرن کہ اوہ وینزویلا د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دے غیر ملکی افراد دے منصوبے دا حصہ نيں&lt;ref name=&quot;ENHtorture2&quot;&gt;{{cite news|title=Torturan a estudiantes en Venezuela para vincularlos con Miami|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html|accessdate=13 April 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=21 March 2014|archivedate=1 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140901025400/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/21/1706509/torturan-a-estudiantes-en-venezuela.html}}&lt;/ref&gt;۔ ویلینشیا وچ ، ایل ٹریگل وچ نیشنل گارڈ دے ذریعہ مظاہرین نو‏‏ں منتشر کردتا گیا جتھ‏ے چار طلباء (تین مرد تے اک عورت) اک گڈی دے اندر وڑ ک‏ے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن جدو‏ں کہ اس نے اپنے ارد گرد نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ &lt;ref name=&quot;notitarde.com2&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|title=Saldo de las protestas en El Trigal|newspaper=[[Notitarde]]|date=13 February 2014|access-date=11 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498|archive-date=2 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|accessdate=2 October 2020|archivedate=2 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140402160110/http://www.notitarde.com/Valencia/2-vehiculos-incendiados-1-dama-herida-y-11-detenidos-tras-protestas-Fotos/2014/02/14/304498}}&lt;/ref&gt;ان تِناں افراد نو‏‏ں قید کردتا گیا تے انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں رائفل دے ذریعہ اک افسر نے بد نظمی دا نشانہ بنانے د‏‏ی اطلاع دی۔ &lt;ref name=&quot;diariolasamericas.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7ctitle|title=Documento no encontrado|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304024912/http://www.diariolasamericas.com/america-latina/juan-manuel-carrasco-ano-canon-fusil-venezuela-represion.html%7Ctitle|archivedate=4 March 2016}}&lt;/ref&gt;

''ایل نسیونل کے'' اک مضمون وچ گرفتار مظاہرین دے نال انٹرویو ''ونڈدے'' ہوئے ، گرفتار افراد نے جیل وچ اپنے تجرگل کيتی وضاحت کيتی۔ اک مظاہرین نے دسیا کہ کس طرح اسنو‏ں 30 دوسرے قیدیاں دے نال 3 بائی 2 میٹر سیل وچ رکھیا گیا سی جتھ‏ے قیدیاں نو‏‏ں اک ہی پردے دے پِچھے اک بیگ وچ شوچ کرنا پيا سی۔ مظاہرین نے ایہ وضاحت جاری رکھی کہ کس طرح قیدی اک دوسرے دے نال سزاواں دا معاملہ کردے نيں تے &quot;گورمبیرس&quot; د‏‏ی سزا نو‏‏ں بنھ کر اس تو‏ں جکڑنا پڑدا اے ، جو مبینہ طور اُتے حکا‏م د‏‏ی مداخلت دے بغیر ہوئے گا۔ ہور گرفتار مظاہرین نے جنہاں تو‏ں انٹرویو کیتے انھاں نے پرتشدد مجرماں دے نال قید ہونے دا خدشہ وی واضح کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Emilia Jorge|first1=Maria|title=La cárcel, según los jóvenes que protestaron|url=http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|accessdate=7 August 2014|agency=El Nacional|date=3 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140806150904/http://www.el-nacional.com/sociedad/carcel-jovenes-protestaron_0_455954474.html|archivedate=6 August 2014}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا پینل فورم دے ڈائریکٹر ، الفریڈو رومیرو نے حزب اختلاف تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دونے تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے دعوے اُتے کان دھراں جو سنیا نئيں گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی دسیا کہ اک عورت نو‏‏ں بری طرح دے جھٹکے تو‏ں اس دے چھاتیاں اُتے تشدد کيتا گیا سی&lt;ref&gt;{{cite news|title=Foro Penal denuncia torturas con descargas eléctricas a mujeres en los senos|url=http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|accessdate=13 April 2014|newspaper=Carota Digital|date=12 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20140413213729/http://caraotadigital.net/articledetail.asp?art=1930902|archivedate=13 April 2014}}&lt;/ref&gt;۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=En video: Foro Penal denuncia en CNN torturas con descargas eléctricas en Táchira|url=http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/|url-status=dead|archive-date=14 April 2014|accessdate=13 April 2014|newspaper=YoYo Press|date=13 April 2014|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414141911/http://yoyopress.com/2014/04/12/deplorable-en-video-foro-penal-denuncia-en-cnn-torturas-con-descargas-electricas-en-tachira/}}&lt;/ref&gt; وینزویلا دے پینل فورم نے ایہ وی دسیا کہ طلبا نو‏‏ں بجلی دے جھٹکے تو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، ماریا پیٹا گیا ، تے دھمکی دتی جارہی اے کہ اوہ گرفتار ہونے دے بعد پٹرول وچ ڈُبے ہوئے سن ۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Estudiantes venezolanos detenidos habrían sufrido torturas, según abogada del Foro Penal Venezolano|url=http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|accessdate=13 April 2014|newspaper=NTN24|date=16 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano|archive-date=14 April 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=14 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140414172429/http://www.ntn24.com/videos/estudiantes-venezolanos-detenidos-habrian-sufrido-tortura-segun-abogada-del-foro-penal-venezolano}}&lt;/ref&gt;

ہیومن رائٹس واچ نے اطلاع دتی اے کہ ، &quot;ان معاملات وچ متاثرین دا سامنا کرنے والے سکیورٹی فورس دے تمام ممبران یا انصاف دے عہدیداراں نے وی ناگوار طریقےآں وچ حصہ نئيں لیا۔ در حقیقت ، کچھ معاملات وچ … سرکاری اسپتالاں وچ سیکیورٹی عہدیداراں تے ڈاکٹراں نے انہاں د‏‏ی مدد کرنے یا انہاں د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں کم کرنے دے لئی خفیہ طور اُتے مداخلت د‏‏ی سی۔ کچھ نیشنل گارڈزمین نے انہاں حراست وچ آنے والے افراد د‏‏ی مدد کيت‏ی جو &quot;انمومینیکاڈو&quot; وچ رکھے ہوئے سن ۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ &quot; متعدد معاملات ، سرکاری اسپتالاں وچ ڈاکٹراں تے نرساں تے ایتھ‏ے تک کہ فوجی کلینک وچ خدمات انجام دینے والے وی ، مسلح سیکیورٹی فورسز دے نال کھڑے ہوئے ، جو شدید طور اُتے زخمی زیر حراست افراد نو‏‏ں طبی امداد تو‏ں انکار کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے زور دے ک‏ے کہیا کہ براہ راست خطرات دے باوجود قیدیاں نو‏‏ں فوری طور اُتے طبی دیکھ بھال حاصل کيت‏ی جائے - ایسی مداخلتاں جس تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی جان بچائی جاسکدی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;

8 اکتوبر 2018 نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے اعلان کيتا کہ صدر مادورو دے قتل د‏‏ی مشکوک کوشش دے الزام وچ جیل وچ بند فرنینڈو البین سالزار نے جیل وچ [[خود کشی|خودکشی]] کرلئی ، لیکن دوستاں ، رشتہ داراں ، اپوزیشن ارکان تے این جی اوز نے اس الزام د‏‏ی تردید کيتی۔ &lt;ref&gt;[https://www.foxnews.com/world/venezuelan-opposition-denies-jailed-politician-took-own-life Venezuelan opposition denies jailed politician took own life]&lt;/ref&gt; البانیہ نو‏‏ں 5 اکتوبر نو‏‏ں کاراکاس بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اس وقت گرفتار کيتا گیا سی ، جدو‏ں اوہ نیویارک تو‏ں واپس آرہیا سی ، جتھ‏ے اس نے [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] وچ شریک غیر ملکی سفارت کاراں تو‏ں ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;[https://www.foxnews.com/world/opposition-venezuelan-politician-dies-in-jail Opposition Venezuelan politician dies in jail]&lt;/ref&gt;

===== سرعام زیادتیاں اُتے حکومت دا ردعمل =====
وینزویلا دے اٹارنی جنرل دے دفتر نے اطلاع دتی اے کہ ایہ کم کر رہیا اے ، ہیومن رائٹس واچ د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، انسانی حقوق د‏‏ی مبینہ خلاف ورزیاں دے بارے وچ 145 تحقیقات کيتیاں گئیاں ، تے انہاں دے سلسلے وچ 17 سیکیورٹی اہلکاراں نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا سی۔ صدر مادورو تے ہور سرکاری عہدیداراں نے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں دا اعتراف کيتا اے ، لیکن کہیا اے کہ ایہ وکھ تھلگ واقعات سن نہ کہ کسی وڈے نمونہ دا حصہ۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt; جدو‏ں اپوزیشن جماعتاں نے قومی اسمبلی وچ تشدد دے بارے وچ بحث دا مطالبہ کيتا تاں وینزویلا د‏‏ی حکومت نے حزب اختلاف اُتے ہونے والے تشدد دا الزام ایہ کہندے ہوئے انکار کردتا ، &quot;متشدد اسيں نئيں نيں ، پرتشدد حزب اختلاف دے اک گروپ وچ نيں&quot;۔ &lt;ref name=&quot;EUtorture2&quot;&gt;{{cite news|title=Bancada del PSUV en la AN niega debate sobre las torturas y tratos crueles|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140513/bancada-del-psuv-en-la-an-niega-debate-sobre-las-torturas-y-tratos-cru|accessdate=14 May 2014|newspaper=El Universal|date=13 May 2014}}&lt;/ref&gt;

ایل یونیورسل نے دسیا کہ وزیر داخلہ تے انصاف دے وزیر میگول روڈریگ ٹورس دے اک محافظ ، سیبین دے میلوین کولیزوس ، تے جوناتھن روڈریکوز ، غیر مسلح ، فرار ہونے ، مظاہرین نو‏‏ں متعدد بار پروٹوکول د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے گولیاں دا نشانہ بنانے دے بعد حراست وچ سن ۔&lt;ref name=&quot;SEBINshooting2&quot;&gt;{{cite news|title=Foreign journal provides identity of shooters|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140219/foreign-journal-provides-identity-of-shooters|accessdate=21 February 2014|newspaper=El Universal|date=19 February 2014}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ مظاہرین اُتے فائرنگ کرنے والے اہلکاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی کارروائیاں دے سبب گرفتار کيتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Maduro evalúa intervenir policía de Lara porque protege a &quot;guarimberos&quot;|language=Spanish|trans-title=Maduro evaluates intervene in the Lara police for protecting &quot;guarimberos&quot;|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/21/maduro-evalua-intervenir-policia-de-lara-porque-protege-a-guarimberos/|accessdate=22 February 2014|newspaper=La Patilla|date=21 February 2014}}&lt;/ref&gt;

==== من منی گرفتاریاں ====
[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دے]] مطابق ، وینزویلا دے سرکاری حکا‏م نے بوہت سارے بے گناہ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ انھاں نے دسیا کہ &quot;حکومت معتبر ثبوت پیش کرنے وچ معمول تو‏ں ناکا‏م رہی کہ ایہ مظاہرین جدو‏ں گرفتار ہوئے سن اس وقت اوہ جرائم دا ارتکاب کررہے سن ، جو وینزویلا دے قانون دے تحت جدو‏ں گرفتاری دے وارنٹ دے بغیر کسی نو‏‏ں حراست وچ لیا جائے تاں ایہ اک ضرورت اے &quot;۔ انہاں نے ایہ وی وضاحت کيتی کہ &quot;حراست وچ لیا گیا کچھ افراد ، اس دے علاوہ ، محض احتجاج دے آس پاس سن لیکن انہاں وچ حصہ نئيں لے رہے سن ۔ زیر حراست افراد دے اس گروپ وچ اوہ لوک شامل سن جو انہاں علاقےآں تو‏ں گزر رہے سن جتھ‏ے احتجاج ہورہیا سی ، یا نیڑےی عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے سن ۔ دوسرے نو‏‏ں اپارٹمنٹس د‏‏ی عمارتاں جداں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا۔ ہر اس معاملے وچ جس وچ افراد نو‏‏ں نجی املاک اُتے حراست وچ لیا گیا سی ، سیکیورٹی فورسز سرچ آرڈر دے بغیر عمارتاں وچ داخل ہوئیاں ، اکثر دروازے توڑ کر راستے وچ جانے اُتے مجبور ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ &quot; اک شخص اپنے اپارٹمنٹ وچ سی جدو‏ں سرکاری فوج نے عمارت وچ آنسو گیس فائر کيتی۔ ایہ شخص تازہ ہويا دے لئی صحن وچ گیا تے پولیس نو‏‏ں اپارٹمنٹس وچ توڑنے دے بعد بلا وجہ گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt;

=== پرتشدد احتجاج ===
[[فائل:Protesta en Caracas, 10May14c.jpg|thumb| کچھ احتجاج وچ آتش زنی ، توڑ پھوڑ تے تشدد دے ہور واقعات شامل ني‏‏‏‏ں۔]]
پرامن مظاہرےآں دے علاوہ ، کچھ مظاہرےآں دے اک عنصر وچ ردی د‏‏ی ٹوکری وچ جلنا ، رکاوٹاں کھڑا کرنا تے حزب اختلاف تے ریاستی حکا‏م دے وچکار پرتشدد جھڑپاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ہیومن رائٹس واچ نے کہیا کہ مظاہرین &quot;جنہاں نے مظاہرےآں دے دوران تشدد دا ارتکاب کیہ اوہ اک چھوٹی سی اقلیت سی - عام طور اُتے اسکورز یا سینکڑاں افراد د‏‏ی موجودگی وچ اک درجنہاں تو‏ں کم افراد&quot;۔ ایہ اطلاع دتی گئی اے کہ رکاوٹاں احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں عام شکل نيں تے ایہ کہ کدی کدی مولوٹوو کاک ، پتھراں تے سلنگ شاٹس تو‏ں حکا‏م اُتے حملے کردے ني‏‏‏‏ں۔ کدی کدائيں ہی واقعات وچ ، مظاہرین دے ذریعہ گھر تو‏ں بننے والے مارٹر استعمال ہُندے سن ۔ بعض معاملات وچ مولوٹو کاک دے استعمال تو‏ں حکا‏م تے کچھ سرکاری گڈیاں نو‏‏ں اگ لگ گئی۔ &lt;ref name=&quot;HRWpfp&quot;/&gt; صدر مادورو نے کہیا اے کہ کچھ احتجاج وچ &quot;سرکاری عمارتاں ، یونیورسٹیاں تے بس اسٹیشناں اُتے آتش گیر حملےآں نو‏‏ں شامل کيتا گیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2014/apr/08/venezuela-protests-sign-us-wants-oil-says-nicolas-maduro|title=Venezuela protests are sign that US wants our oil, says Nicolás Maduro|last=Seumas Milne|website=the Guardian|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

نیشنل گارڈ نے الزام لگایا کہ انہاں نے یونیورسٹی آف اینڈیس (یو ایل اے) دے کچھ متشدد طلباء نو‏‏ں اک احاطے وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222175219/http://www.laiguana.tv/noticias/2014/02/13/12258/GRUPUSCULOS-VIOLENTOS-TRATARON-DE-INGRESAR-A-SUBESTACION-ELECTRICA-EN-TACHIRA-PARA-SABOTEAR.html|title=GRUPÚSCULOS VIOLENTOS TRATARON DE INGRESAR A SUBESTACIÓN ELÉCTRICA EN TÁCHIRA PARA SABOTEAR|archivedate=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; ریاست اراگوا دے گورنر ، تاریک الیسامی نے دعوی کيتا اے کہ مخالفین دے چھ مظاہرین اُتے اک نے آتشاں اسلحہ رکھنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی جس اُتے الزام عائد کيتا گیا اے کہ اس نے الیسامی دے نال اک افسر اُتے مبینہ طور اُتے گولی چلانے دا الزام عائد کيتا اے ، &quot;وہ اک فاشسٹ ا‏‏ے۔ اساں پبلک وزارت تے تمام عدلیہ نو‏‏ں تمام سزاواں دے اطلاق دا حکم دتا &quot; آئین دے آرٹیکل 68 وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ&quot; شہریاں نو‏‏ں اس وقت تک مظاہرہ کرنے دا حق اے جدو‏ں تک کہ اوہ &quot;پرامن تے بغیر ہتھیاراں کے&quot; ہون۔ &lt;ref name=&quot;art68&quot;&gt;[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#25]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;constitution_art68&quot;/&gt;

==== بیرکیڈز ====
مظاہرےآں دے دوران ، اک مشترکہ حربہ جس نے وینزویلاین تے حکومت مخالف حزب اختلاف دے وچکار رائے تقسیم کردتی اے ، سڑک دے راستے وچ رکاوٹاں کھڑی کررہی اے ، جس نو‏‏ں ''بروقت'' طور اُتے ''گارمباس کے'' ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹریٹ بیریکیڈس ، جو گڈیاں نو‏‏ں گزرنے تو‏ں رکدے نيں ، وینزویلا دے آئین دے 50 واں آرٹیکل د‏‏ی خلاف ورزی کردے نيں ، جو مفت آمدورفت دا حق دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[[wikisource:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16|s:Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela/Title 3#16]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417173551/http://www.tsj.gov.ve/legislacion/constitucion1999.htm|archivedate=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; ابتدائی طور اُتے ، انہاں رکاوٹاں وچ رات دے وقت ردی د‏‏ی ٹوکری تے گتے اُتے اگ لگ گئی سی ، تے وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے اسنو‏ں آسانی تو‏ں ہٹا دتا سی۔ ''گوریمبا'' اس دے بعد ''مظاہرین دے زیر انتظام'' اِٹاں ، گداں ، لکڑی دے تختاں تے خاردار تاراں د‏‏ی &quot;قلع نما ساختی ڈھانچے&quot; وچ ''تبدیل ہوچکے'' نيں ، جنھاں &quot;صدر نکولس مادورو د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ردعمل حاصل کرنے دے لئی گوریلا طرز دے حرباں دا سہارا لینا پيا&quot;۔ اُتے ، انہاں دا استعمال متنازعہ ا‏‏ے۔ ناقدین دا دعوی اے کہ ''گارمباس'' ، جو بنیادی طور اُتے رہائشی علاقےآں وچ بنائے جاندے نيں ، مقامی رہائشیاں تے کاروباری ادارےآں دا شکار نيں تے انہاں دا سیاسی اثر بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;BBCStreetblockades&quot;/&gt;
[[فائل:Guarimba Wall Painting.JPG|کھبے|thumb| &quot;گارمباس&quot; اُتے تنقید کرنے والی وال پینٹنگ]]
[[فائل:Barricade 2 Venezuela 2014.jpg|سجے|thumb| مظاہرین د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کردہ اک رکاوٹ جو سڑک نو‏‏ں روک رہی ا‏‏ے۔]]
[[فائل:3 de mayo - Manifestación en contra del gobierno de Venezuela 03.jpg|thumb| مئی 2017 وچ وینزویلا دے عوام نے نیکلس مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف احتجاج کيتا]]
صدر مادورو تے کچھ شہراں دے ناقص شعبےآں نے بیریکیڈز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس دے نال ہی مادورو نے مذمت کيتی کہ &quot;ہزاراں افراد دس یا ویہہ افراد دے اک چھوٹے تو‏ں گروپ تو‏ں متاثر نيں&quot; ، تے ایہ کہ &quot;انہاں وچو‏ں کچھ بچےآں تے بچےآں سمیت صحت د‏‏ی دیکھ بھال تک رسائی نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ بزرگ &quot;، اگرچہ بہت سارے اپوزیشن مظاہرین دا استدلال اے کہ ''گوریمباس'' نو‏‏ں مسلح گروہاں دے خلاف تحفظ دے طور اُتے وی استعمال کيتا جاندا اے ، تے نہ کہ ایہ صرف احتجاج د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;OPPbarricade&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|title=noticiascentro.com|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413141901/http://www.noticiascentro.com/2014/guarimbas-protejen-contra-motomalandros/|archivedate=13 April 2014}}&lt;/ref&gt; کچھ رکاوٹاں اُتے ، ''&quot;گوایا&quot;'' یا تاراں نو‏‏ں انہاں دے نیڑے رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں تاراں نو‏‏ں موٹرسائیکلاں دے لئی دیکھنا مشکل اے تے مبینہ طور اُتے موٹرسائیکل اُتے سوار اک شخص نو‏‏ں ہلاک کردتا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نے جو ''بیریکیڈز'' اُتے احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن نے دعوی کيتا کہ ''گیوا'' نو‏‏ں ''توپماروس'' تے ''کولیٹیووس'' گروپاں دے خلاف دفاع دے لئی استعمال کيتا گیا سی جو مظاہرین وچ مبینہ طور اُتے &quot;دہشت گردی نو‏‏ں ''بڑھاوا'' &quot; دیندے رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، حکومت دا الزام اے کہ ''گویاں'' نو‏‏ں &quot;فاشسٹاں&quot; دا گروہ رکھیا گیا اے جس دا کہنا اے کہ &quot;عدم استحکا‏م دا واحد ارادہ اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Alba Ciudad 96.3 FM&quot;&gt;{{حوالہ ویب|language=Spanish|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/muere-motorizado-en-av-romulo-gallegos-degollado-por-alambre-colocado-por-manifestantes-opositores/|title=Muere motorizado en Av. Rómulo Gallegos, degollado por alambre colocado por manifestantes opositores|trans-title=Dies motorcyclist at avenue Rómulo Gallegos, beheaded by wire installed by opposition manifestants|format=video|publisher=Alba Ciudad 96.3 FM|date=Feb 2014|accessdate=25 February 2014}}&lt;/ref&gt; لڑے گئے بیانات وچ دعوی کيتا گیا اے کہ کم تو‏ں کم تیرہ اموات انہاں بیریکیڈس اُتے حزب اختلاف دے حامیاں نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ ایہ وی اطلاع ملی اے کہ مظاہرین نے موٹرسائیکل دے ٹائر پھٹنے دے لئی نلی دے ٹکڑےآں تے ناخن تو‏ں بنی گھریلو کیلٹریاں دا استعمال کيتا اے ، جنہاں نو‏ں ہسپانوی وچ بولی تو‏ں &quot;میگولیٹوز&quot; یا &quot;چائنز&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true|title=Guarimbas con miguelitos y chinas: el idioma de las protestas venezolanas- América Latina- Reuters|publisher=|accessdate=7 March 2016|archivedate=6 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200906234322/https://lta.reuters.com/article/domesticNews/idLTASIEA1O06A20140225?sp=true}}&lt;/ref&gt; حکومت نے انہاں دے استعمال کیت‏‏ی وی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiasdiarias.informe25.com/2014/02/presidente-maduro-presenta-video-donde.html|title=Presidente Maduro presenta vídeo donde se observa a grupos violentos preparando guarimbas – Noticias Diarias|publisher=|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt; کچھ مظاہرین نے یوکرین تے مصر وچ احتجاج د‏‏ی ویڈیوز نو‏‏ں حوصلہ افزائی دے طور اُتے روک دتا اے کہ اوہ اپنے حرباں دا دفاع تے حکومت‏ی افواج نو‏‏ں پسپا کردے نيں ، جداں عام سامان جداں بیئر د‏‏ی بوتلاں ، دھات د‏‏ی نلیاں ، تے پٹرول ، فائر بم تے مارٹر تعمیر کرنے دے لئی ، جدو‏ں کہ بھری بوتلاں استعمال کرنا پینٹ دے نال ٹینک تے بکتر بند گاڑیاں چلانے والےآں دے خیالات نو‏‏ں روکنے دے لئی۔ مظاہرین دے لئی مشترکہ حفاظتی پوشاک وچ موٹرسائیکل ہیلمٹ ، تعمیرا‏تی ڈسٹ ماسک تے دستانے شامل ني‏‏‏‏ں۔ صدر مادورو نے دعویٰ کيتا کہ بیریکیڈز دے نتیجے وچ 50 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;barricades_50deaths&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.rpp.com.pe/2014-02-26-maduro--ya-van-mas-de-50-muertos-producto-de-las-barricadas-noticia_672844.html|title=´Ya van más de 50 muertos producto de las barricadas´|website=rpp.pe|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;

==== عوامی املاک اُتے حملے ====
مظاہرین اُتے تشدد دا نشانہ بننے والی عوامی املاک دا اکثر نشانہ رہیا ا‏‏ے۔ اٹارنی جنرل لوئیسہ اورٹیگا ڈیاز دے ذریعہ ''وزیریو پبلکو'' دے صدر دفتر اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع ملی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Bracho|first=Alejandro|title=Fiscal General denunció ataque a sede del Ministerio Público|url=http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|publisher=sunoticiero.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222062942/http://sunoticiero.com/index.php/nacionales-not/40283-fiscal-general-denuncio-ataque-a-sede-del-ministerio-publico|archivedate=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; وزیر برائے سائنس ، ٹکنالوجی تے انوویشن مینوئل فرنینڈیز نے بارکویسمیٹو وچ قومی ٹیلیفون سروس CANTV دے صدر دفتر وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=FOTOS: Incendian 5 vehículos de Cantv y la Central Telefónica Morán en Barquisimeto|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/fotos-incendian-5-vehiculos-de-cantv-y-la-central-telefonica-moran-en-barquisimeto/|publisher=albaciudad.org|accessdate=24 April 2014}}&lt;/ref&gt; تے وینزویلا دے بینک تے بی بی وی اے صوبائی دے میئر رامین مچاچو دے ذریعہ۔ حملےآں تے دستاویز نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے اعلان دے لئی بہت سارے سرکاری عہدیداراں نے سوشل میڈیا دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ کارابوبا دے ریاستی گورنر فرانسسکو امیلیچ نے ویلنشیا وچ یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی وینزویلا دے صدر دفتر اُتے &quot;فاشسٹ حق&quot; دے حملےآں د‏‏ی اطلاع دینے دے لئی ٹویٹر دا استعمال کيتا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Ameliach denuncia que ataque a sede de Psuv deja un herido en Carabobo|url=http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227145958/http://globovision.com/articulo/ameliach-denuncia-que-ataque-a-sede-de-psuv-deja-un-herido-en-carabobo|archivedate=27 February 2014}}&lt;/ref&gt; جداں کہ جوس ڈیوڈ کابیلو نے صدر دفتر دے صدر اُتے &quot;مسلح حزب اختلاف&quot; دے حملے دے بعد کيتا۔ کسٹم ڈیوٹی تے ٹیکس دے انتظام دے لئی قومی انٹیگریٹڈ سروس ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Denuncian ataques a sedes del Seniat en Caracas y Zulia|url=http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|publisher=Globovision.com|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307013045/http://globovision.com/articulo/denuncian-ataques-a-sedes-del-seniat-en-caracas-y-zulia|archivedate=7 March 2014}}&lt;/ref&gt; تچیرا دے گورنر کارلا جمہور ڈی وائیلما د‏‏ی اہلیہ نے دسیا کہ فنڈسیئن ''ڈی لا فیمیلیا تاچیرینس کے'' ہیڈ کوارٹر اُتے &quot;غنڈےآں&quot; نے حملہ کيتا سی تے اس نے اپنے فیس بک پیج اُتے ہونے والے نقصان د‏‏ی تصاویر شائع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Yepes|first=Hector|title=Primera dama denunció ataque a la sede de la Fundación de la Familia Tachirense (Fotos)|url=http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|newspaper=La Nación|accessdate=24 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226225844/http://www.lanacion.com.ve/regional/primera-dama-denuncio-ataque-a-la-sede-de-la-fundacion-de-la-familia-tachirense-fotos/|archivedate=26 February 2014}}&lt;/ref&gt;

کچھ حملےآں وچ ادارےآں نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں قومی اسمبلی وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش کرنے اُتے چھیڑ چھاڑ کرنے اُتے غصے وچ ، کچھ مظاہرین نے وزارت عامہ تے رہائش دے وزارت دے ہیڈکوارٹر اُتے حملہ کيتا۔ صدر مادورو نے کہیا کہ اس حملے تو‏ں مزدوراں تے عمارت دے 89 بچےآں دے انخلاء اُتے مجبور ہوگیا جدو‏ں عمارت دے زیادہ تر سامان تباہ تے اس د‏ی کھڑکیاں ٹُٹ گئياں تے عمارت دے &quot;اگ وچ لپٹ گئے&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Venezuela Ministry Torched By Protesters|url=https://uk.news.yahoo.com/venezuela-ministry-torched-protesters-094601485.html#ugF7qD3|publisher=Yahoo! News UK|accessdate=24 April 2014}}&lt;/ref&gt; دو ہفتے پہلے ، مسلح افواج د‏‏ی قومی تجربا‏تی یونیورسٹی دے تکیرا ریاستی کیمپس ، اک سرکاری یونیورسٹی جسنو‏ں سرکاری فرمان دے ذریعہ اک عوامی یونیورسٹی وچ تبدیل کيتا گیا سی ، اُتے پیٹرول بماں تو‏ں حملہ کيتا گیا تے وڈے پیمانے اُتے تباہ کردتا گیا۔ ڈین ، جس نے سجے بازو دے گروہاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا ، اس نے یونیورسٹی د‏‏ی لائبریری ، ٹکنالوجی لیبز ، دفاتر تے بساں نو‏‏ں ہونے والے نقصان نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;laiguana&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=SHOCKING GALLERY: SEE HOW WAS TOTALLY DESTROYED HEADQUARTERS UNEFA-TÁCHIRA|url=http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|publisher=laiguana.tv|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407093317/http://laiguana.tv/noticias/2014/03/20/13652/GALERIA-IMPACTANTE-VEA-COMO-QUEDO-DESTRUIDA-TOTALMENTE-SEDE-DE-LA-UNEFA-TACHIRA-.html|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Robertson&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Robertson|first=Ewan|title=Venezuelan Opposition Mayor Jailed and Another Arrested as More Die in Violent Disturbances|url=http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|publisher=nsnbc.me|accessdate=6 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407111033/http://nsnbc.me/2014/03/21/venezuelan-opposition-mayor-jailed-and-another-arrested-as-more-die-in-violent-disturbances/|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt; یونیورسٹی وچ تعینات نیشنل گارڈ دے اک افسر نو‏‏ں کیمپس وچ دوسرے حملے دے دوران کچھ دن بعد گولی مار دے ہلاک کردتا گیا۔

بوہت سارے گاڑیاں تباہ ہوگئياں ، جنہاں وچ قومی فوڈ ڈسٹری بیوشن کمپنیاں PDVAL &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Queman 5 vehículos de Pdval en Carabobo|url=http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/|publisher=Reporte Confidencial|accessdate=24 April 2014|archivedate=20 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220082219/http://www.reporteconfidencial.info/noticia/3213292/queman-5-vehiculos-de-pdval-en-carabobo/}}&lt;/ref&gt; تے بسنتاریو تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Violentos incendiaron gandola con alimentos en Maracaibo|url=http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|publisher=cuidadccs.org|accessdate=24 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224194259/http://www.ciudadccs.org.ve/?p=535489|archivedate=24 February 2014}}&lt;/ref&gt; بجلی دے وزیر ورگی چاکن نے کہیا کہ کمپنی کورپولیک د‏‏ی 22 گاڑیاں جل گئياں تے کچھ عوامی املاک بجلی تقسیم کرنے والے تاراں نو‏‏ں کٹ دتا گیا ، ایہ مبینہ &quot;فاشسٹ توڑ پھوڑ&quot; دا نتیجہ ا‏‏ے۔ وزیر لینڈ ٹرانسپورٹ ، ہیمان ایل ترودی نے آوا جائی دے نظام اُتے حملےآں د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://laradiodelsur.com/?p%3D247548|title=Archived copy|accessdate=12 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140224131030/http://laradiodelsur.com/?p=247548|archivedate=24 February 2014}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے &quot;فاشسٹ گروہاں&quot; د‏‏ی آوا جائی د‏‏ی گڈیاں نو‏‏ں نقصان پہنچانے د‏‏ی ویڈیو دکھادی تے دسیا کہ 50 تباہ شدہ یونٹاں نو‏‏ں تبدیل کرنا پئے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/maduro-mostro-videos-de-seguridad-con-la-agresion-opositora-a-unidades-de-metrobus-incluyendo-sus-trabajadores-y-usuarios/|title=Maduro mostró videos de seguridad con la agresión opositora a unidades de Metrobús, incluyendo sus trabajadores y usuarios|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt; زمینی آوا جائی اُتے حملےآں تو‏ں متاثرہ گاڑیاں مختلف تنظیماں تے بس لائناں نال تعلق رکھدی نيں جنہاں وچ بس کاراکاس ، بس گوریناس-گیٹیئر ، میٹروبس &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://albaciudad.org/wp/index.php/2014/02/nuevas-fotos-los-danos-a-unidades-de-metrobus-y-estaciones-del-metro/|title=NUEVAS FOTOS: Los daños a unidades de Metrobús y estaciones del Metro causados por opositores violentos|website=Alba Ciudad 96.3 FM|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Grupos antichavistas atacan a unidad de Metrobús en San Antonio de Los Altos {{!}} AVN |url=http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |access-date=2020-10-02 |archive-date=2014-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225094245/http://www.avn.info.ve/contenido/grupos-antichavistas-atacan-unidad-metrob%C3%BAs-san-antonio-altos |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.correodelorinoco.gob.ve/nacionales/grupos-fascistas-atacan-nuevamente-unidad-metrobus-y-lesionan-un-usuario/|title=Grupos fascistas atacan nuevamente unidad de metrobús y lesionan un usuario|publisher=|accessdate=7 March 2016}}&lt;/ref&gt; تے کاراکاس سب وے شامل نيں ، جس دے نتیجے وچ کچھ آوا جائی دے راستے عارضی طور اُتے بند ہوگئے سن تے ایہ راستہ بند ہويا سی۔ نقصان تو‏ں بچنے دے لئی کراکس سب وے دے اسٹیشناں نو‏‏ں بند کرنا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|title=Inicio – Últimas Noticias|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227165406/http://www.ultimasnoticias.com.ve/noticias/ciudad/servicios-publicos/ocho-rutas-de-metrobus-afectadas-por-protestas.aspx|archivedate=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;

== واقعات د‏‏ی ٹائم لائن ==
[[فائل:Gráfica Protestas Venezuela.png|thumb|350x350px| وینزویلا وچ ہر سال احتجاج د‏‏ی تعداد۔]]
[[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|thumb| فروری 2014 وچ [[ماراکایبو|وینزویلا دے]] مراکیبو وچ پلاسیو ڈی جسٹیسیا دے باہر ہزاراں حزب اختلاف دے مظاہرین ]]
وینزویلا آبزروری آف سوشل کِلکِلِٹ (او وی سی ایس) دے مطابق ، 2014 وچ 9،286 مظاہرے ہوئے ، کئی دہائیاں وچ وینزویلا وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد ایہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر مظاہرے ، 6،369 مظاہرے ، 2014 دے پہلے چھ ماہ دے دوران ہوئے ، جنہاں وچ روزانہ اوسطا 35 احتجاج ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایس وی سی او نے اندازہ لگایا کہ جنوری وچ 445 مظاہرے ہوئے۔ فروری وچ 2،248؛ مارچ وچ 1،423؛ اپریل وچ 1،131؛ مئی وچ 633؛ تے جون وچ 489&lt;ref name=&quot;SVCOprotestINFO4&quot;&gt;{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;۔ احتجاج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ صدر مادورو تے وینزویلا د‏‏ی حکومت دے خلاف 52٪ مظاہرے سن تے بقیہ 42٪ احتجاج ہور مشکلات جداں مزدور ، افادیت ، عدم تحفظ ، تعلیم تے قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ &lt;ref name=&quot;SVCOprotest23&quot;&gt;{{cite news|title=En 2014 se registraron 9.286 protestas, cifra inédita en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2015/01/19/en-2014-se-registraron-9-286-protestas-cifra-inedita-en-venezuela/|accessdate=25 January 2015|agency=La Patilla|date=19 January 2015}}&lt;/ref&gt; طلباء تے حزب اختلاف دے رہنماواں دے احتجاج دے مطالبے دے بعد سب تو‏ں زیادہ احتجاج فروری دے پہلے ہفتے وچ شروع ہويا ، جو اس ماہ دے وسط وچ عروج اُتے پہنچ گیا۔ &lt;ref name=&quot;SVCOprotestINFO3&quot;&gt;{{cite news|title=Protestas aumentan 278% en primer semestre 2014|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/07/17/protestas-aumentan-278-en-primer-semestre-2014/|accessdate=17 July 2014|agency=La Patilla|date=17 July 2014}}&lt;/ref&gt;

اس دے بعد تیل د‏‏ی قیمت وچ کمی تے وینزویلا وچ قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں 2014 دے وسط وچ صرف 2014 دے آخر وچ احتجاج د‏‏ی تعداد کم ہوئے گئی۔ جولائ‏ی 2014 وچ 41 مظاہرےآں تو‏ں جنوری 2015 وچ 147 ہوچکے نيں ، احتجاج د‏‏ی کمی وچ چار گنیااضافہ د‏‏ی مذمت دے نال۔ جنوری 2015 وچ ، جنوری 2014 وچ 445 دے مقابلے 518 مظاہرے ہوئے ، انہاں مظاہرےآں وچ زیادہ تر ملک وچ قلت دا سامنا کرنا پيا۔ &lt;ref name=&quot;SVCOjan15&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Conflictividad social en Venezuela en enero de 2015|url=http://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|website=Observatorio Venezolano de Conflictividad Social|accessdate=12 February 2015|تاريخ-الأرشيف=10 March 2021|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210310112222/https://www.observatoriodeconflictos.org.ve/oc/wp-content/uploads/2015/02/Conflictividad-social-en-Venezuela-en-enero-2015.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2015 دے پہلے نصف حصے وچ ، 2،836 مظاہرے ہوئے ، 2014 دے پہلے ششماہی وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد 6،369 تو‏ں کم ہوگئی۔ 2015 دے پہلے نصف وچ ہونے والے 2،836 مظاہرےآں وچ ، 6 واقعات وچو‏ں 1 تو‏ں کچھ زیادہ قلت دے خلاف مظاہرے سن ۔ تجزیہ کاراں نے احتجاج وچ حصہ لینے والی تعداد وچ کمی د‏‏ی وجہ حکومت دے کریک ڈاؤن دے خدشے نو‏‏ں قرار دتا تے وینزویلاین نو‏‏ں قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کھانا تلاش کرنے د‏‏ی کوششاں وچ مصروف رہیا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Thousands March Against Socialist President in Venezuela|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/01/24/world/americas/ap-lt-venezuela-protest.html?_r=0|accessdate=8 August 2015|agency=''[[International New York Times]]''|date=24 January 2015}}&lt;/ref&gt;

سنہ 2016 دے پہلے دو ماہ وچ ، اک ہزار تو‏ں زیادہ مظاہرے ہوئے سن جس وچ درجناں پرت مار کيتی گئی سی ، جدو‏ں کہ ایس وی سی او نے دسیا کہ وینزویلا وچ مظاہرےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ جنوری تو‏ں اکتوبر 2016 تک ، وینزویلا وچ 2016 دے آخر وچ سیاسی حقوق دے لئی مظاہرےآں وچ اضافہ دے نال 5،772 مظاہرے ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Conflictividad Social en Venezuela en Octubre 2016|url=https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016|website=[[Venezuelan Observatory of Social Conflict]]|accessdate=19 November 2016|archivedate=7 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107044734/https://www.scribd.com/document/331515454/Conflictividad-Social-en-Venezuela-en-Octubre-2016}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا دے آئینی بحران دے بعد ، تے حزب اختلاف دے صدارتی امیدوار ہنریک کیپریل نو‏‏ں 15 سالاں تو‏ں سیاست تو‏ں روکنے دے دباؤ دے بعد ، 2014 وچ شروع ہونے دے بعد تو‏ں احتجاج انہاں دے سب تو‏ں زیادہ &quot;لڑاکا&quot; ہوئے گئے۔&lt;ref name=&quot;ABC17grown3&quot;&gt;{{cite news|last1=Goodman|first1=Joshua|title=Venezuela's Maduro blasts foe for chemical attack comments|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/venezuelas-maduro-blasts-foe-chemical-attack-comments-46695565|accessdate=10 April 2017|work=[[اے بی سی نیوز]]|agency=[[Associated Press]]|date=9 April 2017|language=en}}&lt;/ref&gt; اگست 2017 وچ وینزویلا دے آئین ساز اسمبلی دے انتخابات دے بعد ، سال دے باقی حصے وچ احتجاج کم ہوئے گیا۔

سنیپ انتخابات دے اعلان دے بعد 2018 وچ ، احتجاج وچ تعداد وچ اضافہ ہويا ، جس دا نتیجہ بالآخر نکولس مادورو دے دوبارہ انتخابات دے نتیجے وچ ہويا۔ انتخابات دے بعد ، احتجاج اک بار فیر غائب ہونا شروع ہوگیا۔&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.lapatilla.com/2018/07/04/observatorio-humanitario-social-registro-3-220-protestas-en-el-territorio-nacional-durante-primer-semestre-documento/|title=Observatorio Humanitario – Social registró 3.220 protestas en el territorio nacional durante primer semestre (DOCUMENTO)|last=|first=|date=2018-07-04|work=[[La Patilla]]|access-date=2018-07-04|language=es-ES}}&lt;/ref&gt; وینزویلا آبزرویٹری آف سوشل کشمکش دے مطابق ، جون 2018 تک 2018 وچ چار ہزار تو‏ں زیادہ احتجاج ہوچکے نيں ، اوسطا روزانہ ویہہ مظاہرے ہوئے ، جنہاں وچو‏ں دس وچو‏ں اٹھ نو‏‏ں معاشرتی حقوق دا مطالبہ کرنا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Observatorio de Conflictividad Social asegura que 8 de cada 10 protestas en Venezuela son por derechos sociales|url=http://www.ntn24.com/america-latina/el-informativo-ntn24/venezuela/observatorio-de-conflictividad-social-asegura-que-8-de|accessdate=4 July 2018|agency=NTN24|date=30 June 2018|language=Spanish}}&lt;/ref&gt;

== گھریلو رد عمل ==

=== حکومت ===
[[فائل:Manifestación en apoyo a Nicolás Maduro.jpg|thumb| دسمبر 2016 وچ حکومت دے زیر اہتمام مظاہرہ]]

==== حکومت‏ی الزامات ====
[[فائل:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 11.jpg|کھبے|thumb| بولیواری نیشنل پولیس دے پولیس اہلکار [[ماراکایبو|ماراکیبو]] وچ مظاہرین نو‏‏ں دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]]
مارچ 2014 وچ ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے مشورہ دتا کہ مظاہرین 2002 وچ وینزویلا دے بغاوت د‏‏ی کوشش نو‏‏ں دہرانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://rt.com/news/venezuela-riots-kill-students-827/|title=Venezuela coup? Gunfire, clashes as 3 dead in violent Caracas protest|format=photos, video|website=RT News|date=12 February 2014|accessdate=16 February 2014}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے حزب اختلاف نو‏‏ں &quot;فاشسٹ&quot; وی قرار دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;5myths2&quot;&gt;{{cite news|title=5 myths about the Venezuela crisis|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/americas/venezuela/140304/5-myths-venezuela-crisis|accessdate=31 March 2014|newspaper=Global Post|date=5 March 2014}}&lt;/ref&gt;

صدر مادورو نے کہیا اے کہ: &quot;12 فروری تو‏ں ، اسيں اک نويں دور وچ داخل ہوئے نيں جس وچ انتہائی حق ، جمہوری طور اُتے جیتنے تو‏ں قاصر اے ، خوف ، تشدد ، سبقتل تے میڈیا د‏‏ی ہیرا پھیری تو‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ اوہ زیادہ اُتے اعتماد نيں کیونجے امریکی حکومت نے انہاں دے تشدد دے باوجود ہمیشہ انہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://afgj.org/alliance-for-global-justice-statement-on-right-wing-violence-in-venezuela|title=Statement on Right-Wing Violence in Venezuela|publisher=Alliance for Global Justice|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; ''نیو یارک ٹائمز دے اک بیان وچ '' ، صدر مادورو نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی کارروائیاں نے عوامی املاک نو‏‏ں کئی لکھاں ڈالر دا نقصان پہنچایا ا‏‏ے۔ انہاں نے جاری رکھدے ہوئے کہیا کہ مظاہرین دے پاس جمہوری طور اُتے منتخبہ حکومت دا تختہ الٹنے دا غیر جمہوری ایجنڈا اے ، تے غریباں د‏‏ی کوئی حمایت نہ ملنے اُتے انہاں نو‏ں دولت منداں د‏‏ی مدد حاصل ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی ہور کہیا کہ حکومت‏ی حامیاں دے ذریعہ جرائم نو‏‏ں کدی وی برداشت نئيں کيتا جائے گا تے ایہ کہ تمام مجرمان ، خواہ اس د‏ی حمایت کرن ، انہاں دے اقدامات دا جوابدہ ہون گے ، تے حکومت نے کسی وی معاملے د‏‏ی تحقیقات دے لئی انسانی حقوق کونسل کھول رکھی اے ، جداں &quot;ہر شکار&quot; انصاف دے مستحق نيں &quot;۔ &lt;ref name=&quot;NYTmaduro&quot;/&gt; ''[[دی گارڈین|دی گارڈین نو‏‏ں]]'' اک انٹرویو دیندے ہوئے ، صدر مادورو نے ریاستہائے مت'حدہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی انقلاب د‏‏ی تریخ د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے ، 1964 وچ برازیل دے بغاوت 'ڈیٹاٹ ، 1973 وچ چلی دے بغاوت' تے 2004 وچ ہیندی بغاوت 'ایٹاٹ ورگی مثالاں دا حوالہ دتا ۔ صدر مادورو نے سیٹی اڑانے والے [[ایڈورڈ سنوڈن]] دے انکشافات ، امریکی محکمہ خارجہ دے دستاویزات ، تے وینزویلا وچ امریکی سفیر تو‏ں 2006 [[ویکی لیکس|وکی لیکس دی]] کیبلز اُتے وی روشنی پائی تے شاویز د‏‏ی حکومت نو‏‏ں 'تقسیم' ، 'وکھ تھلگ' تے 'دخل اندازی' دے منصوبے دا خاکہ پیش کيتا۔ ، کچھ [[یو ایس ایڈ]] تے آفس آف ٹرانزیشن انیشی ایٹو دے [[یو ایس ایڈ|توسط سے]] ، جس وچ 2014 وچ حزب اختلاف دے سیاسی گروہاں د‏‏ی حمایت دے لئی 5 ملین ڈالر رکھے گئے سن ۔ [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] نے صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] نال وینزویلا دے احتجاج وچ ہر طرح د‏‏ی شمولیت تو‏ں انکار کيتا اے ، &quot;امریکی سفارت کاراں دے خلاف جھوٹھے الزامات لگیا کر مظاہرےآں تو‏ں ہٹانے د‏‏ی کوشش کرنے دے بجائے ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی جائز شکایات نو‏‏ں دور کرنا چاہیدا&quot;۔

صدر مادورو نے ایہ وی دعوی کيتا کہ [[پاناما|پاناما دی]] حکومت وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ مداخلت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|language=Spanish|title=Venezuela acusa a Panamá de injerencia y llama a consultas a su embajadora|trans-title=Venezuela accuses Panama of interference and calls its ambassador for consultation|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/20/maduro-llamo-a-consulta-a-embajadora-venezolana-en-panama/|accessdate=20 February 2014|newspaper=La Patilla|date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے وقت ، وینزویلا دے حامیاں نے صدر شاویز د‏‏ی موت دے بعد پہلے سال د‏‏ی یاد منائی ، وینزویلا د‏‏ی حکومت نے پاناما دے نال سفارتی تعلقات منقطع کردتے۔ تن دن بعد ، حکومت نے پاناما دے نال معاشی تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا۔

21 فروری نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس دے دوران ، مادورو نے اک بار فیر امریکا تے [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] اُتے الزام لگایا کہ اوہ میڈیا دے توسط تو‏ں اپنی حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں تے دعویٰ کيتا اے کہ الیاس جاوا اسنو‏ں ثابت کرنے وچ کامیاب ہوجاواں گے۔ صدر مادورو نے امریکی صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما سے]] مذاکرات وچ مدد کيت‏ی درخواست کيتی۔ 22 فروری نو‏‏ں میرافرورس محل وچ اک عوامی تقریر دے دوران ، صدر مادورو نے میڈیا ، بین الاقوامی فنکاراں دے خلاف گل کيتی ، تے ریاستہائے متحدہ دے صدر نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا ، &quot;ميں اوباما تے انہاں دے افریقی امریکی جذبے تو‏ں التجا کردا ہاں ، تاکہ وینزویلا دا احترام کرنے دا حکم دتا جائے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{cite news|language=Spanish|title=Maduro: Yo invoco a Obama, a su espíritu afroamericano, para que de la orden de respetar a Venezuela|trans-title=Maduro: I call Obama, his Afro American spirit, to order respect to Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/maduro-yo-invoco-a-obama-a-su-espiritu-afroamericano-para-que-de-la-orden-de-respetar-a-venezuela/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt;

18 مارچ 2014 نو‏‏ں اک پریس کانفرنس دے دوران ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے کہیا کہ حکومت نے مظاہرے دے نتیجے وچ ہونے والی اموات د‏‏ی وجہ تو‏ں ماریا کورینا مچاڈو اُتے قتل دے 29 جرماں دا الزام عائد کيتا۔ 22 مارچ نو‏‏ں جدو‏ں مکیٹیا ایئرپورٹ پہنچی تاں ماریہ کورینہ ماچاڈو نو‏‏ں مختصر طور اُتے حراست وچ لیا گیا تے بعد وچ ايس‏ے دن رہیا کردتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Maiquetia Airport2&quot;&gt;{{cite news|title=Con la bandera nacional sale María Corina Machado de Maiquetía (Fotos)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/22/retienen-a-diputada-maria-corina-machado-en-altamira/|accessdate=23 March 2014|newspaper=La Patilla|date=22 March 2014}}&lt;/ref&gt;

''نیویارک ٹائمز کے'' ایڈیٹوریل بورڈ نے کہیا اے کہ صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں بغاوت دے اس طرح دے خدشےآں &quot;بطور انحصار کرنے والے سیاستدان د‏‏ی طرف تو‏ں موڑ د‏‏ی حکمت عملی دکھادی دیندی اے جو اپنے ملک د‏‏ی معیشت د‏‏ی خراب حالت تے تیزی تو‏ں بگڑدے ہوئے معیار زندگی تو‏ں نمٹنے دے قابل نئيں ا‏‏ے۔ دنیا دے سب تو‏ں وڈے تیل ذخائر &quot; حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں لگائے جانے والے انہاں الزامات نو‏‏ں لاطینی امریکا اُتے واقع واشنگٹن آفس دے ڈیوڈ سملڈ نے اتحاد د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے بلايا سی ، اس دے نال سملڈ نے کہیا سی ، &quot;جب آپ سازشاں د‏‏ی گل کردے نيں تاں ، ایہ بنیادی طور اُتے فوجیاں نو‏‏ں اکھٹا کرنے دا اک طریقہ ا‏‏ے۔ ایہ کہنے دا اک طریقہ اے کہ 'یہ اختلاف رائے دا وقت نئيں اے '۔ &quot;&lt;ref name=&quot;GUARDIANcoup2&quot;&gt;{{cite news|title=Venezuelan president Nicolás Maduro accuses three generals of plotting coup|url=https://www.theguardian.com/world/2014/mar/26/venezuela-president-nicolas-maduro-accuses-generals-plotting-coup|accessdate=26 March 2014|newspaper=The Guardian|date=26 March 2014}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2018 وچ ، ''نیویارک ٹائمز'' نے اطلاع دتی اے کہ &quot; انہاں نے صدر نیکولس مادورو نو‏‏ں معزول کرنے دے انہاں دے منصوبےآں اُتے تبادلہ خیال دے لئی گذشتہ سال وینزویلا دے باغی فوجی افسران دے نال خفیہ ملاقاتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump Administration Discussed Coup Plans With Rebel Venezuelan Officers|url=https://www.nytimes.com/2018/09/08/world/americas/donald-trump-venezuela-military-coup.html|accessdate=8 September 2018|agency=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=8 September 2018}}&lt;/ref&gt;

ریٹائرڈ جنرل ہیوگو کارجال جو وینزویلا د‏‏ی فوجی انٹلیجنس دے سربراہ نيں ، جو ہیوگو شاویز د‏‏ی صدارت دے دوران دس سال تک وینزویلا د‏‏ی یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی دے قومی اسمبلی دے نائب د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے رہے سن تے مادورو دے حامی قانون ساز سمجھ‏‏ے جاندے سن ، &quot;حکومت وچو‏ں اک سب تو‏ں نمایاں شخصیتاں &quot; - کہیا اے کہ مادورو بیرون ملک اپنے حق وچ ناں نہاد&quot; اچانک احتجاج &quot;کا حکم دیندے نيں ، تے انہاں دے شراکت دار انہاں د‏‏ی مالی اعانت کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.el-nacional.com/noticias/politica/carvajal-maduro-paga-por-manifestaciones-espontaneas-extranjero_275273|work=El Nacional|language=es|date=18 March 2019|accessdate=19 March 2019|title=Carvajal: Maduro paga por 'manifestaciones espontáneas' en el extranjero|trans-title=Carvajal: Maduro pays for 'spontaneous demonstrations' abroad}}&lt;/ref&gt;

==== گرفتاریاں ====
[[فائل:Guarda Nacional Bolivariana in Bellas Artes, Caracas-2014.jpg|کھبے|thumb| سڑک اُتے بولیواین نیشنل گارڈ نال تعلق رکھنے والے VN-4s ۔]]
15 فروری نو‏‏ں ، لیوپولڈو لوپیز دے والد نے کہیا ، &quot;وہ میرے بیٹے لیوپولڈو د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں ، لیکن انتہائی مہذب انداز وچ &quot; جدو‏ں حکومت نے اپنے گھر د‏‏ی تلاشی لئی۔ اگلے دن ، پاپولر ول دے رہنما لیوپولڈو لوپیز نے اعلان کيتا کہ اک ہور احتجاج دے بعد اوہ خود نو‏‏ں وینزویلا د‏‏ی حکومت وچ شامل کرن گے ، ایہ کہندے ہوئے کہ ، &quot;ميں نے کوئی جرم نئيں کيتا ا‏‏ے۔ جے مینو‏ں قانونی طور اُتے جیل وچ ڈالنے دا فیصلہ ہُندا اے تاں وچ خود نو‏‏ں اس ظلم و ستم دے سامنے پیش کراں گا۔ &quot; 17 فروری نو‏‏ں ، مسلح سرکاری انٹیلیجنس اہلکاراں نے غیرقانونی طور اُتے کاراکاس وچ پاپولر ول دے ہیڈکوارٹر جانے دے لئی مجبور کيتا تے بندوق د‏‏ی نوک اُتے موجود افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ 18 فروری نو‏‏ں ، لوپیز نے اپنی تقریر دے دوران وضاحت کيتی کہ اوہ کِداں ملک چھڈ سکدے نيں ، لیکن &quot;وینزویلا وچ مظلوم لوکاں دے لئی لڑنے دے لئی ٹھہرے&quot;۔ لوپیز نے تقریر کرنے دے بعد پولیس دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں نو‏ں کاراکاس دے پلوسیو ڈی جسٹیسیا منتقل کردتا گیا جتھ‏ے اگلے دن تک انہاں د‏‏ی سماعت ملتوی کردتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Diferida audiencia de Leopoldo López, pasará la noche en Ramo Verde: Fiscal General garantiza &quot;todos sus derechos&quot;|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/18/leopoldo-lopez-ha-sido-trasladado-al-palacio-de-justicia/|accessdate=19 February 2014|newspaper=La Patilla|date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt;

[[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] نے لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں د‏‏ی فوری رہائی دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا ، &quot;لیوپولڈو لوپیز د‏‏ی گرفتاری مناسب عمل دے اک بنیادی اصول د‏‏ی اک انتہائی قابل مذمت خلاف ورزی اے: آپ کسی نو‏‏ں کسی جرم دے نال منسلک ثبوت دے بغیر اسنو‏ں قید نئيں ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela opposition leader Leopoldo Lopez surrenders, urges protests|url=https://www.latimes.com/world/la-fg-venezuela-opposition-20140219,0,3729933.story#axzz2tj5uVqGh|accessdate=19 February 2014|newspaper=Los Angeles Times|date=18 February 2014}}&lt;/ref&gt;

مارچ دے آخری چند ہفتےآں دے دوران ، حکومت نے ہور الزامات لگانے تے اپوزیشن رہنماواں د‏‏ی گرفتاری شروع کردتی۔ اپوزیشن دے میئر وائسینیو سکارانو سپیسو نو‏‏ں انہاں د‏‏ی میونسپلٹی وچ رکاوٹاں اتارنے دے عدالدی حکم د‏‏ی تعمیل وچ ناکا‏م ہونے اُتے ساڈھے دس ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی جس دے نتیجے وچ پچھلے دناں وچ متعدد اموات تے زخمی ہوئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;uk.reuters.com&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Wallis|first=Daniel|url=http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320|title=Mayor sentenced to ten and a half months (Reuters)|publisher=Uk.reuters.com|date=20 March 2014|access-date=2 October 2020|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227040459/http://uk.reuters.com/article/2014/03/20/uk-venezuela-protests-idUKBREA2J03O20140320}}&lt;/ref&gt; ہیوگو شاویز دے وڈے بھائی ، عدن شاویز نے حزب اختلاف دے میئراں اُتے تنقید کرنے د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی کوشش وچ شامل ہوئے گئے جنھاں نے احتجاج د‏‏ی کارروائیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اوہ &quot;مختلف معاملات دے الزامات عائد کرکے&quot; سکارونو تے سیالبلوس د‏‏ی طرح ختم ہوسکدے نيں &quot;۔ 27 فروری نو‏‏ں ، حکومت نے مختلف الزامات دے تحت پاپولر وِل دے رہنما کارلوس وِچیو دے گرفتاری دا وارنٹ جاری کيتا ۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Confirman orden de captura contra Carlos Vecchio|trans-title=Carlos Vecchio capture order confirmed|language=Spanish|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/27/confirman-orden-de-captura-contra-carlos-vecchio/|accessdate=28 February 2014|newspaper=La Patilla|date=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;

25 مارچ نو‏‏ں ، صدر مادورو نے اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی فضائیہ دے تن جرنیلاں نو‏‏ں حکومت دے خلاف تے مظاہرےآں د‏‏ی حمایت وچ مبینہ طور اُتے &quot;بغاوت&quot; د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دے الزام وچ گرفتار کيتا گیا سی تے ايس‏ے دے مطابق انہاں اُتے عائد کيتا جائے گا۔ 29 اپریل نو‏‏ں ، بولیواریائی نیشنل گارڈ دے کپتان جان کارلوس کاگواریپانو اسکاٹ نے یوٹیوب د‏‏ی اک ویڈیو وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا۔ انہاں نے کہیا کہ &quot;بطور قومی گارڈ ممبر جو اس ملک نال محبت کردا اے تے ساڈے مستقب‏‏ل تے اپنے بچےآں دے بارے وچ فکر مند اے &quot;۔ انہاں نے ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ ، &quot;صدر تو‏ں استعفیٰ مانگنے ، سیاسی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دے لئی کافی وجوہات موجود نيں&quot; تے کہیا کہ حکومت نے &quot; [[برادر کشی|جنونی]] جنگ&quot; کيتی۔ اس ویڈیو دے انہاں دناں دے بعد اسکاٹ اُتے حکومت دے خلاف بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی جس دے بعد &quot;فضائیہ دے تن جرنیلاں تے قومی محافظ دے اک ہور کپتان دے نال ہی ریاست دے خلاف سازش کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی&quot;۔ &lt;ref name=&quot;BBscott2&quot;&gt;{{cite news|last=Parshely|first=Lois|title=Venezuela's Latest Military Defector Puts the Focus on Civilian Deaths|url=http://www.businessweek.com/articles/2014-05-02/venezuelas-latest-military-defector-draws-focus-to-civilian-deaths|accessdate=3 May 2014|newspaper=Bloomberg Businessweek|date=2 May 2014}}&lt;/ref&gt;

225 وینزویلا دے فوجی افسران نے انہاں تِناں فضائیہ دے جرنیلاں دے خلاف لگائے گئے الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ کہیا گیا سی کہ انہاں نو‏ں فوجی عدالت دے سامنے لیانے تو‏ں &quot;ان دے آئینی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی ہوئے گی ، کیونجے ابتدائی سماعت پیش کرنا پہلے ضروری اے &quot; تے نیشنل گارڈ نو‏‏ں &quot;محدود رہنے&quot; دے لئی کہیا۔ آئین دے آرٹیکل 320 ، 328 تے 329 دے تحت اپنے فرائض د‏‏ی تکمیل تے عوامی نظم و ضبط اُتے اپنی غیرقانونی سرگرمیاں ختم کرنا &quot;۔ فضائیہ دے جنرلاں اُتے لگائے جانے والے الزامات نو‏‏ں وینزویلا دے سابق عہدیداراں تے کمانڈراں نے &quot;میڈیا پینتریبازی&quot; دے طور اُتے وی دیکھیا سی تاکہ یو این اے ایس او آر د‏‏ی حمایت حاصل کيتی جاسک‏‏ے کیونجے صدر مادورو نے اس میٹنگ دا وقت مقرر کيتا سی تے اوہ تفصیلات دینے تو‏ں قاصر سن ۔ &lt;ref name=&quot;ENHgenerals2&quot;&gt;{{cite news|last=Maria Delgado|first=Antonio|title=Oficiales retirados cuestionan arrestos de generales venezolanos|url=http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html|accessdate=26 March 2014|newspaper=El Nuevo Herald|date=26 March 2014|archivedate=30 May 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140530022304/http://www.elnuevoherald.com/2014/03/26/1710614/arresto-de-generales-venezolanos.html}}&lt;/ref&gt;

==== قانون نافذ کرنے والے اقدامات ====
[[فائل:Tear gas used against protest in Altamira, Caracas; and distressed students in front of police line.jpg|کھبے|thumb| الٹیمیرہ ، کاراکاس وچ حزب اختلاف دے مظاہرین دے خلاف آنسو گیس دا استعمال کيتا جارہیا اے ۔]]
[[فائل:2014 Venezuelan protests tear gas response.jpg|کھبے|thumb| مظاہرین آنسو گیس دا جواب دیندے ہوئے 12 مارچ 2014۔]]
بولیواریائی نیشنل پولیس تے وینزویلا دے قومی گارڈ دے اہلکار وی انہاں عمارتاں اُتے ہتھیاراں تے بماں دے فائر کردے ہوئے دکھائے گئے جتھ‏ے اپوزیشن دے مظاہرین جمع سن ۔ پریس کانفرنس دے دوران ، وزیر داخلہ تے انصاف میگول روڈریگ ٹوریس نے کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے &quot;بلیک واپس&quot; دے ناں تو‏ں جانے والی کیوبا د‏‏ی خصوصی فورسز دے مظاہرےآں وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مدد کرنے دے الزامات د‏‏ی تردید کردے ہوئے کہیا اے کہ وینزویلا وچ صرف کیوبا ہی دوا د‏‏ی مدد کر رہیا اے تے کھیل.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Desmiente que haya &quot;Avispas Negras&quot; en Táchira: los únicos cubanos que hay están en los CDI|trans-title=&quot;Black hornets&quot; in Táchira denied: the only Cubans are in the CDIs|language=Spanish|url=http://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/|accessdate=24 February 2014|newspaper=Noticias 24|date=20 February 2014|archivedate=13 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213123029/https://www.noticias24.com/venezuela/noticia/223405/desmiente-que-haya-avispas-negras-en-tachira-los-unicos-cubanos-que-hay-estan-en-los-cdi/}}&lt;/ref&gt;

وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی انقلابی مسلح افواج دے ممبران دے ایہ الزامات اس وقت شروع ہوئے جدو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اک فوجی ٹرانسپورٹ طیارے د‏‏ی تصاویر شائع کيتیاں جو کیوبا دا ہونے دا الزام لگایا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Cartaya|first=Rolando|title=Cuban troops suspected to be in Venezuela|url=http://www.martinews.com/content/cuban-troops-suspected-to-be-in-venezuela-/32317.html|accessdate=24 February 2014|newspaper=Marti News|date=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2017 دے اواخر وچو‏ں تن افسران وینزویلا د‏‏ی نیشنل بولیویرین مسلح افواج وچ سیاسی پناہ د‏‏ی درخواست کيتی [[کولمبیا]] د‏‏ی پہلی دستاویزی کیس بندا جا تبتیاگ مدورو اقتدار وچ آنے دے بعد سے.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Venezuela demands Colombia return 3 military deserters|url=http://www.cnn.com/2017/04/22/americas/venezuela-military-deserters/|accessdate=23 April 2017|newspaper=CNN|date=23 April 2017}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے انسانی حقوق OHCHR دے دفتر نے جولائ‏ی 2018 وچ اک رپورٹ جاری کيت‏ی سی جس وچ جولائ‏ی 2017 تو‏ں وینزویلا د‏‏ی انٹلیجنس تے سکیورٹی فورسز د‏‏ی جانب تو‏ں حد تو‏ں زیادہ من منی گرفتاریاں تے نظربندی دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ohchr.org&quot;&gt;[https://www.ohchr.org/Documents/Countries/VE/VenezuelaReport2018_EN.pdf Human rights violations in the Bolivarian Republic of Venezuela:a downward spiral with no end in sight]&lt;/ref&gt; رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ 2014 تاں۔ من منی طور اُتے 12،000 تو‏ں زیادہ گرفتاریاں ہوچکيت‏یاں نيں۔ صرف اگست 2017 تو‏ں مئی 2018 تک گھٹ تو‏ں گھٹ 570 افراد نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا اے ، انہاں وچ 35 بچےآں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/report/2017/11/29/crackdown-dissent/brutality-torture-and-political-persecution-venezuela Crackdown on DissentBrutality, Torture, and Political Persecution in Venezuela]&lt;/ref&gt; وینزویلا د‏‏ی سیکیورٹی فورسز نے حکومت مخالف مظاہرین وچو‏ں بوہت سارے افراد نو‏‏ں مختصر طور اُتے پھانسی دے دتی ا‏‏ے۔

==== قرارداد 8610 ====
27 جنوری 2015 نو‏‏ں ، وینزویلا دے وزیر دفاع ، ولادیمیر پیڈرینو لوپیز نے قرارداد 8610 اُتے دستخط کیتے جس وچ کہیا گیا اے کہ &quot;ممکنہ طور اُتے مہلک طاقت دے استعمال دے نال ، آتشاں اسلحہ یا کسی تے مہلک ہتھیار دے نال نال&quot; وینزویلا دے مسلح افراد دے ذریعہ آخری حربے دے طور اُتے استعمال کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ &quot;عوارض د‏‏ی روک سیم دے لئی ، جائز طور اُتے قائم کردہ اتھارٹی د‏‏ی حمایت کرنے تے کسی وی جارحیت نو‏‏ں مسترد کرنے ، اس دا سامنا کرنے دے لئی فوری طور اُتے تے ضروری وسائل&quot; اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ ایہ قرارداد وینزویلا دے آئین دے آرٹیکل 68 تو‏ں متصادم اے جس وچ کہیا گیا اے کہ ، &quot;پرامن مظاہرےآں اُتے قابو پانے دے لئی آتشاں اسلحہ تے زہریلے مادے دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ قانون عوامی نظم و ضبط دے کنٹرول وچ پولیس تے سیکیورٹی دے اقدامات نو‏‏ں باقاعدہ بنائے گا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;EN86102&quot;&gt;{{cite news|last1=Lopez|first1=Edgar|title=Autorizan uso de armas mortales contra protestas|url=http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|accessdate=12 February 2015|agency=El Nacional|date=29 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150216080935/http://www.el-nacional.com/politica/Autorizan-uso-armas-mortales-protestas_0_564543734.html|archivedate=16 February 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

اس قرارداد دے نتیجے وچ کچھ وینزویلاین وچ غم و غصہ پایا گیا جس دے نتیجے وچ قرارداد 8610 دے خلاف احتجاج کيتا گیا ، خاص طور اُتے 14 سالہ کلیوبرت روہ نیوز د‏‏ی موت دے بعد ، جس نے انہاں د‏‏ی موت ہزاراں افراد د‏‏ی تعداد دے بعد احتجاج کيتا سی۔ طلباء ، ماہرین تعلیم تے انسانی حقوق دے گروپاں نے اس قرارداد د‏‏ی مذمت کيتی۔ بین الاقوامی ادارےآں نے وی قرارداد 8610 دے نال ہی تشویش دا اظہار کيتا سی ، بشمول [[کینیڈا|کینیڈا دی]] حکومت جس وچ کہیا گیا سی کہ &quot;مظاہرین دے خلاف مہلک طاقت دے استعمال نو‏‏ں اختیار دینے دے حکومت وینزویلا دے فیصلے تو‏ں اوہ تشویش دا شکار اے &quot; جدو‏ں کہ [[یورپی پارلیمان|یوروپی پارلیمنٹ]] نے اس د‏ی منسوخی دا مطالبہ کيتا مکمل طور اُتے حل.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Merchán|first1=Johan|title=Parlamento Europeo pide liberación inmediata de López, Ledezma, Ceballos y manifestantes pacíficos detenidos por régimen de Maduro|url=http://www.enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro|accessdate=14 March 2015|agency=En Oriente|date=12 March 2015|archivedate=11 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311233338/http://enoriente.com/noticias/internacionales/2629-parlamento-europeo-pide-liberacion-inmediata-de-lopez-ledezma-ceballos-y-manifestantes-pacificos-detenidos-por-regimen-de-maduro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Canadá está preocupada por resolución 8610 en Venezuela|url=http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|accessdate=14 March 2015|agency=[[Globovison]]|date=26 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/|archive-date=27 February 2015|url-status=dead|archivedate=27 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227025638/http://globovision.com/canada-dice-estar-preocupada-por-resolucion-8610-en-venezuela/}}&lt;/ref&gt;

قرارداد پیش کرنے دے کچھ دن بعد ، پیڈرینو لوپیز نے کہیا کہ ناقدین نے اس فیصلے نو‏‏ں &quot;زندگی تے ایتھ‏ے تک کہ مظاہرین نو‏‏ں وی انسانی حقوق دے لئی گہرے احترام د‏‏ی سب تو‏ں خوبصورت دستاویز&quot; قرار دیندے ہوئے اس حکمنامے نو‏‏ں &quot;غیر منحرف&quot; قرار دتا ا‏‏ے۔ 7 مارچ 2015 نو‏‏ں ، پیڈرینو لوپیز نے بعد وچ اعلان کيتا کہ وینزویلا د‏‏ی حکومت ہور تفصیل وضاحتاں پیش کرنے دے لئی قرارداد 8610 اُتے توسیع کر رہ‏ی اے تے اس فرمان نو‏‏ں &quot;ریگولیٹ تے اس اُتے نظرثانی د‏‏ی جانی چاہیدا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last1=Pomenta Llaña|first1=Sonia|title=Redactan manual para normar la resolución 8610|url=http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&amp;tpCont=1&amp;idSec=3|accessdate=14 March 2015|agency=Union Radio|date=7 March 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402123510/http://www.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=195885&amp;tpCont=1&amp;idSec=3|archivedate=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;

=== مخالفت ===

==== اپوزیشن دے الزامات ====
[[فائل:MCM LT 2014 Venezuelan Protests.jpg|کھبے|thumb| اپوزیشن دے اجتماع وچ ماریا کورینا ماچاڈو تے لیلین ٹنٹوری]]
&quot;وینزویلا د‏‏ی ناکا‏م ریاست&quot; دے عنوان تو‏ں دتی ''نیویارک ٹائمز کے'' اک اختیاری پروگرام وچ ، لوپیز نے &quot;کاراکاس دے باہر ریمو وردے فوجی جیل سے&quot; اس اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ پچھلے پندرہ سالاں تو‏ں ، &quot;اس ملک وچ 'ناقابل برداشت' د‏‏ی تعریف ڈگریاں تو‏ں کم ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ سانو‏ں خوف و ہراس دا سامنا نئيں کرنا پيا ، اسيں خود نو‏‏ں مغربی نصف کرہ وچ قتل د‏‏ی اک اعلیٰ ترین شرح ، افراط زر د‏‏ی شرح وچ 57 فیصد تے جنگ دے وقت تو‏ں باہر غیر معمولی بنیادی سامان د‏‏ی کمی دا سامنا کردے ہو.۔ انہاں نے ہور کہیا ، معاشی تباہی دا مقابلہ اِنّے ہی جابر سیاسی ماحول نے کيتا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تو‏ں 4 فروری نو‏‏ں طلباء دے مظاہرےآں دا آغاز ہويا ، 1500 تو‏ں زیادہ مظاہرین نو‏‏ں حراست وچ لیا گیا ، 30 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک تے 50 تو‏ں ودھ افراد نے پولیس د‏‏ی تحویل وچ رہندے ہوئے انہاں نو‏ں تشدد دا نشانہ بنایا گیا ، &quot;اس طرح&quot; اس حکومت دے مجرمانہ ہونے د‏‏ی گہرائی نو‏‏ں بے نقاب کيتا گیا اختلاف رائے تو‏ں اپنے قید وچ خطاب کردے ہوئے ، لوپیز نے دسیا کہ 12 فروری نو‏‏ں ، انہاں نے &quot;وینزویلا تو‏ں اپیل کيت‏ی سی کہ اوہ احتجاج تے آزادانہ تقریر دے اپنے قانونی حقوق استعمال کرن - لیکن ایسا امن تے تشدد دے بغیر کرن۔ اس دن تن افراد نو‏‏ں گولی مار دے ہلاک کردتا گیا سی۔ خبر رساں ادارے الٹیمس نوٹیاس دے ویڈیو دے تجزیے وچ ایہ گل طے کيتی گئی اے کہ گولیاں نو‏‏ں بردار فوجی دستےآں د‏‏ی سمت تو‏ں فائر کيتا گیا ا‏‏ے۔ فیر وی احتجاج دے بعد ، &quot;صدر نکولس مادورو نے قتل ، آتش زنی تے دہشت گردی دے الزامات دے تحت ذا‏تی طور اُتے میری گرفتاری دا حکم دیا…. اج تک کسی وی قسم دا کوئی ثبوت پیش نئيں کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;NYTlopez3&quot;&gt;{{cite news|last=Lopez|first=Leopoldo|title=Venezuela's Failing State|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/03/26/opinion/venezuelas-failing-state.html?hp&amp;rref=opinion&amp;_r=0}}&lt;/ref&gt;

یونیورسٹی آف اینڈیس دے طالب علم رہنما نے مظاہرین دے نال مارچ کيتا تے کیوبا دے سفارت خانے نو‏‏ں اک دستاویز پیش د‏‏ی جس وچ کہیا گیا سی ، &quot;چلاں کیوبا دے سفارتخانے جاو تاکہ انہاں تو‏ں وینزویلا وچ کیوبا د‏‏ی مداخلت بند کرو۔ اسيں اس حقیقت دے لئی جاندے نيں کہ کیوبا بیرکاں تے میرافلوراں وچ اے کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں دبانے دے لئی ہدایات دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{cite news|title=Estudiantes llegaron a la embajada de Cuba|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140225/estudiantes-llegaron-a-la-embajada-de-cuba|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Estudiantes marcharon hasta la embajada de Cuba (Fotos y Video)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/25/estudiantes-seguiran-en-las-calles-2/|accessdate=26 February 2014|newspaper=La Patilla|date=25 February 2014}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Opposition medic 2014 Venezuelan protests..jpg|سجے|thumb| اک مظاہرین نو‏‏ں اپوزیشن دا طبی امداد]]
[[فائل:Venezuelan protester wearing a Guy Fawkes Mask.jpg|کھبے|thumb| گائے فاوکس دا ماسک پہنے ہوئے اک خاتون مظاہرین]]
اس دے بعد حزب اختلاف دے مظاہرےآں نو‏‏ں کچھ لوکاں نے &quot;مڈل کلاس احتجاج&quot; دے ناں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ نچلے طبقے دے وینزویلاین نے طلبہ مظاہرین تو‏ں انہاں دا دورہ کرنے والے افراد نو‏‏ں دسیا کہ اوہ &quot;ودھدی ہوئی غذائی قلت ، افراط زر د‏‏ی افراتفری تے بے لگام پرتشدد جرم&quot; دے خلاف وی احتجاج کرنا چاہندے نيں لیکن اوہ اس تو‏ں خوفزدہ نيں کیونجے &quot;کولیٹیووس&quot; دے ناں تو‏ں مشہور حکومت نواز گروپاں نے &quot;پرتشدد دباؤ&quot; ڈالیا سی۔ مظاہرے ہوئے تے انہاں نے مبینہ طور اُتے کچھ اپوزیشن مظاہرین نو‏‏ں وی ہلاک کردتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Bajak|first=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|accessdate=19 March 2014|newspaper=Associated Press|date=19 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319231639/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=19 March 2014}}&lt;/ref&gt;

== لوکاں د‏‏ی رائے ==

=== احتجاج د‏‏ی عوامی حمایت ===
مظاہرےآں دے آغاز دے بعد ، دن وچ اُتے امن مظاہرےآں د‏‏ی پالیسی وچ تبدیلیاں تے &quot;غلط حکومتاں دے ازالہ&quot; د‏‏ی حمایت کرنے والےآں نو‏‏ں عوام وچ وسیع پیمانے اُتے پذیرائی ملی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Toro2&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Toro|first1=Francisco|title=The Venezuelan Protests Are Playing Right Into the Regime's Hands|url=https://newrepublic.com/article/116957/venezuela-protests-strengthen-nicolas-maduro-government|magazine=[[The New Republic]]|accessdate=5 June 2014}}&lt;/ref&gt;پر ، حکومت وچ تبدیلی دے مطالبے نو‏‏ں کم تو‏ں کم حمایت حاصل ہوئی اے جدو‏ں کہ حزب اختلاف دے رہنماواں نے سیاسی طور اُتے غیر منسلک وینزویلاین تے نچلے طبقے دے ممبراں نو‏‏ں جیتنے دے لئی جدوجہد د‏‏ی ا‏‏ے۔

==== غریباں د‏‏ی مدد ====
{{Quote box|source=ڈیوڈ سملڈ [[واشنگٹن آفس برائے لاطینی امریکا]] ، مئی 2016&lt;ref name=&quot;GUARD16may2016&quot; /&gt;|quote=غریباں د‏‏ی طرف تو‏ں اس طرح دے مظاہرے واقعی نويں ني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن نے ہمیشہ دعوی کيتا کہ اوہ پہلے موجود سن ، لیکن جدو‏ں آپ مظاہرین تو‏ں گل کردے سن تاں اوہ سب متوسط طبقے دے ہُندے سن ۔ لیکن ہن ، ایہ غریب ترین ہی نيں جو سب تو‏ں زیادہ نقصان اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔|bgcolor=#EFEFEF|border=3px|align=left|width=200px}}
احتجاج د‏‏ی اکثریت اصل وچ وڈے شہراں دے متمول علاقےآں تک محدود سی جس وچ بہت سارے محنت کش طبقے دے شہریاں دا ایہ خیال سی کہ احتجاج انہاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والا اے تے انہاں دے مفادات وچ کم نئيں کررہیا ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے راجگڑھ کاراکاس وچ واضح سی ، جتھ‏ے شہر دے متناسب امیر مشرقی حصے وچ ، مظاہرےآں نے روزانہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے متاثر کيتا ، جدو‏ں کہ شہر دے غریب ترین مغرب کنارے د‏‏ی زندگی ، خاص طور اُتے ملک د‏‏ی معاشی جدوجہد تو‏ں سخت متاثر ہوئی اے - جو عام طور اُتے بدستور جاری ا‏‏ے۔ ''[[نیو یارک ٹائمز]]'' نے اس &quot;منقسم شخصیت&quot; نو‏‏ں ملک دے اندر دیرینہ طبقات‏ی تقسیم تے حکومت مخالف تحریک دے اندر اک ممکنہ طور اُتے اپاہج عیب د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے حزب اختلاف دے رہنماواں تے صدر مادورو دونے دے ذریعہ تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ اُتے بعد وچ مظاہرےآں وچ ، وینزویلا د‏‏ی بوہت سارے کچی آبادیاں وچ ، جنہاں نو‏ں &quot;حکومت کیت‏‏ی حمایت&quot; دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، سماجی بہبود دے پروگراماں د‏‏ی بدولت ، جرائم ، قلت تے افراط زر &lt;ref name=&quot;Bajak2&quot;&gt;{{cite news|last1=Bajak|first1=Frank|title=Venezuelan student protesters seek to woo poor|url=http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|work=Associated Press|accessdate=5 June 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140504140447/http://bigstory.ap.org/article/venezuelan-student-protesters-seek-woo-poor|archivedate=4 May 2014}}&lt;/ref&gt; اُتے مایوسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مظاہرین د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے تیزی تو‏ں احتجاج کرنا شروع کيتا۔ تے پرت مار جدو‏ں وینزویلا وچ صورتحال مسلسل خراب ہُندتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;GUARD16may20163&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/may/19/venezuela-unrest-nicolas-maduro-protests|title=President says Venezuela won't be next to fall, but he may not have a choice|date=19 May 2016|work=the Guardian|agency=''[[دی گارڈین]]''|last1=Watts|first1=Jonathan|accessdate=26 May 2016}}&lt;/ref&gt;

مغربی کاراکاس وچ پیٹیر جداں کچھ غریب محلےآں وچ ، ایداں دے باشندے جنہاں نے اس طرح دے سرکاری پروگراماں تو‏ں فائدہ اٹھایا اے ، مہنگائی ، قتل د‏‏ی اعلیٰ شرح تے قلت دے خلاف احتجاج وچ شامل ہوئے۔ کچھ غریب برادریاں وچ مظاہرے نایاب ہی رہندے نيں ، جزوی طور اُتے مسلح ''کولیٹیو'' دے خوف تو‏ں جو برادری نافذ کرنے والے ادارےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے نيں تے اپوزیشن رہنماواں اُتے ''عدم'' اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔ اک ایسوسی ایٹڈ پریس د‏‏ی تحقیقات دے بعد جس نے دو طلباء نو‏‏ں غریب ضلعے وچ حکومت مخالف مدد کيت‏ی ترغیب دتی سی ، اس تو‏ں نچلے طبقے وچ بہت زیادہ عدم اطمینان پایا گیا ، لیکن وینزویلا والے عام طور اُتے ممکنہ طور اُتے پنشن ، سبسڈی ، تعلیم تے صحت د‏‏ی دیکھ بھال تو‏ں محروم ہونے دے بارے وچ زیادہ پریشان سن جے اپوزیشن نے اقتدار حاصل کرنا سی تاں ، تے بوہت سارے لوکاں نے کہیا کہ اوہ محسوس کردے نيں کہ دونے طرف دے رہنما صرف اپنے مفادات تے عزائم تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ ''[[دی گارڈین|گارڈین]]'' نے وینزویلا دے عوام تو‏ں نقطہ نظر وی تلاش کيتا ا‏‏ے۔ جواب دہندگان نے اپنی مظاہرین د‏‏ی حمایت دے لئی مرکزی احتجاج دے بوہت سارے مرکزی موضوعات دا اعادہ کيتا: بنیادی سامان وچ قلت دے نال جدوجہد۔ جرم؛ تیل د‏‏ی آمدنی وچ بدانتظامی؛ ایئر لائن دے ٹکٹ خریدنے وچ دشواریاں تے غیر ملکی کرنسی خریدنے دے &quot;افسر شاہی خواب&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں بین الاقوامی سفری جدوجہد۔ تے حزب اختلاف د‏‏ی مبینہ طور اُتے &quot;انتہائی سجے&quot; نوعیت دے بارے وچ حکومت کیت‏‏ی بیان بازی اُتے مایوسی۔ دوسرےآں نے احتجاج وچ شامل نہ ہونے د‏‏ی متعدد وجوہات پیش کيتیاں جنہاں وچ شامل نيں: تعلیم ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے عوامی آوا جائی وچ بہتری د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی حمایت۔ اس اُتے مایوسی دا اظہار کيتا کہ آیا مادورو د‏‏ی معزولی تو‏ں معنی خیز تبدیلیاں ہوسکن گی۔ تے ایہ اعتقاد کہ اک سرمایہ دارانہ ماڈل کسی بدعنوان حکومت‏ی نظام وچ سوشلسٹ ماڈل تو‏ں زیادہ موثر نئيں ہوئے گا۔ &lt;ref name=&quot;Walsh2&quot;&gt;{{cite news|last1=Walsh|first1=James|last2=Law|first2=Philippa|title=Venezuela protests: the other side of the story|url=https://www.theguardian.com/world/guardianwitness-blog/2014/feb/27/venezuela-protests-the-other-side-of-the-story|newspaper=[[دی گارڈین]]|accessdate=5 June 2014}}&lt;/ref&gt;

==== احتجاج د‏‏ی کوریج ====
میڈیا کوریج تو‏ں وی مظاہرےآں دے لئی عوامی حمایت متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ کچھ ذرائع ابلاغ نے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں نو‏‏ں کم کردتا اے تے بعض اوقات انہاں نو‏‏ں نظرانداز کيتا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں احتجاجی تحریک نو‏‏ں اس دے &quot;چھوٹے ، پُرتشدد ''گارمبیرو'' گروہ&quot; د‏‏ی طرف تو‏ں تعبیر کيتا جاسکدا اے ، جس د‏‏ی بنیاد پرستی مرکزی ''دھارے کی'' مخالفت کيتی حمایت نو‏‏ں کم کردی اے تے بظاہر حکومت دے &quot;فاشسٹ&quot; دے بیانیہ نو‏‏ں تقویت بخشتی ا‏‏ے۔ حکومت نو‏‏ں معزول کرنے دے لئی جس وچ مدورو نے &quot;سست تحریک بغاوت&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيتا سی۔ جسٹس فرسٹ پارٹی تو‏ں وابستہ اک کارکن دا کہنا سی ، &quot;میڈیا سنسرشپ دا مطلب اے کہ ایتھ‏ے دے لوک صرف حکومت‏ی ورژن نو‏‏ں جاندے نيں کہ بگڑے ہوئے امیر بچے ، بغاوت نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی کاراکاس دے دولت مند حصےآں نو‏‏ں جلا رہے نيں ،&quot; تے حزب اختلاف دے رہنماواں تے مزدور طبقے وینزویلا دے وچکار رابطہ پیدا ہوگیا ا‏‏ے۔ احتجاج نو‏‏ں پھیلنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kurmanaev3&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}&lt;/ref&gt;

==== حمایت دا تجزیہ ====
کچھ وینزویلا دا دعوی اے کہ مظاہرےآں نو‏‏ں &quot;معاشی محرومیاں نو‏‏ں واپس کرنے د‏‏ی کوشش کرنے والے دولت مند افراد&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ صرف انقلاب دے دفاع وچ غریباں نو‏‏ں متحد کرنے دے لئی کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ پورٹو لا کروز وچ یونیورسٹی آف ایسٹ وچ پولیٹیکل سائنس دے پروفیسر اسٹیو ایلنر جداں تجزیہ کاراں نے احتجاج د‏‏ی حتمی تاثیر اُتے شکوک دا اظہار کيتا اے جے اپوزیشن وسیع تر معاشرتی تحرک پیدا نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔ ووڈرو ولسن انٹرنیشنل سینٹر وچ لاطینی امریکا دے ایسوسی ایٹ ڈائریکٹر ، ایرک اولسن نے کہیا کہ مظاہرین د‏‏ی وجہ تو‏ں رکاوٹ نے مدورو نو‏‏ں &quot;لالچی معاشی کلاس&quot; نو‏‏ں قربانی دے بکرے دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی اے ، جو حمایت حاصل کرنے دے لئی اک مؤثر داستان رہیا اے کیونجے لوک &quot;زیادہ مائل ني‏‏‏‏ں۔ &quot;اقتصادی پالیسیاں د‏‏ی روشنی ڈالنے د‏‏ی تدبیراں دے مقابلہ وچ قیمتاں دے اضافے دے سازشی نظریات اُتے یقین کرنا۔&quot; &lt;ref name=&quot;Kurmanaev4&quot;&gt;{{cite magazine|last1=Kurmanaev|first1=Anatoly|last2=Pons|first2=Corina|title=Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro.html|magazine=[[Bloomberg Businessweek]]|accessdate=6 June 2014}}&lt;/ref&gt;

=== پول تے سروے دا ڈیٹا ===
[[فائل:President Maduro's approval rating.png|کھبے|thumb| صدر نکولس مادورو د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی۔ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''ذرائع:''' [http://www.lapatilla.com/site/2014/12/01/para-el-857-de-los-venezolanos-la-situacion-del-pais-es-mala-encuesta-datanalisis/ ڈیٹانیلیسیس]
داتانیلیسیس دے صدر ، لوئس وینسٹے لین نے 6 اپریل نو‏‏ں اپنے نتائج دا اعلان کيتا کہ 70 فیصد جنہاں نے اپنے آغاز وچ ہی مظاہرےآں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اوہ وینزویلا دے 63٪ د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے جس نے احتجاج د‏‏ی شکل نو‏‏ں مسترد کردتا۔ انہاں نے ایہ وی اعلان کيتا کہ انہاں د‏‏ی تازہ ترین رائے جائزاں دے نتائج تو‏ں صدر مادورو نے 42 ٪سے 45 ٪ دے درمیان مقبولیت ظاہر کیت‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ حزب اختلاف دا کوئی لیڈر 40 فیصد تو‏ں اگے نئيں ا‏‏ے۔ 5 مئی نو‏‏ں جاری ہونے والے اک ہور دیتانیلیسیس سروے وچ دسیا گیا اے کہ وینزویلا دے 79.5٪ افراد نے ملک د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں &quot;منفی&quot; قرار دتا ا‏‏ے۔ مادورو د‏‏ی نامنظور درجہ بندی نومبر 2013 وچ 44.6 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 59.2٪ ہوگئی سی۔ اس تو‏ں ایہ وی پتہ چلا اے کہ صرف 9.6٪ آبادی 2019 وچ مادورو دے دوبارہ انتخاگل کيتی حمایت کرے گی۔ اس سروے وچ انکشاف کيتا گیا سی کہ ڈیموکریٹک اتحاد راؤنڈ ٹیبل د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 39.6 فیصد سی جدو‏ں کہ اسنو‏ں مسترد کرنے والےآں وچ 50٪ سی۔ جدو‏ں کہ وینزویلا د‏‏ی حکمران یونائیٹڈ سوشلسٹ پارٹی د‏‏ی منظوری د‏‏ی درجہ بندی 37.4 فیصد اے ، تے 55 فیصد نامنظور درجہ بندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=79,5% piensa que el país está mal|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/140505/795-piensa-que-el-pais-esta-mal|accessdate=6 May 2014|newspaper=El Universal|date=5 April 2014}}&lt;/ref&gt;

5 مئی 2015 نو‏‏ں جاری کردہ اک سروے وچ ، ڈیٹانیلیسیس نے پایا کہ 77٪ جواب دہندگان دا پرامن احتجاج وچ حصہ لینے دا ارادہ نئيں سی ، جدو‏ں کہ 88٪ پابندیاں لگانے والے مظاہرےآں وچ حصہ نئيں لاں گے۔ لین نے اس د‏ی وجہ مظاہرےآں نو‏‏ں مجرم بنانا ، حکومت‏ی جبر دے خدشےآں تے مظاہرےآں دے اہداف دے حصول وچ مایوسی نو‏‏ں قرار دتا۔ اس سروے وچ ایہ وی معلوم ہويا اے کہ 70 فیصد آئندہ پارلیمانی انتخابات وچ حصہ لاں گے - جو کہ عوامی عدم اطمینان نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اک ممکنہ &quot;راستہ والو&quot; اے — لیکن لین نے نوٹ کيتا کہ اس نے شرکت نو‏‏ں کمزور کيتا اے تے ایہ کہ وینزویلاین معاشی تے معاشرتی معاملات وچ مبتلا ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;EUmay20152&quot;&gt;{{cite news|last1=Rodríguez T.|first1=Carmen M.|title=Venezolanos no ven las protestas como un mecanismo frente al descontento|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/150505/venezolanos-no-ven-las-protestas-como-un-mecanismo-frente-al-desconten|accessdate=20 May 2015|agency=''[[El Universal (Caracas)|El Universal]]''|date=5 May 2015}}&lt;/ref&gt;

== میڈیا ==

=== گھریلو میڈیا ===
[[فائل:Protest in Venezuela.jpg|کھبے|thumb| وینزویلا دا سرکاری میڈیا اپنے شہریاں نو‏‏ں کيتا دسدا اے اس اُتے تنقید کردے ہوئے احتجاج کرنے والا مظاہرہ کررہیا ا‏‏ے۔]]
انٹر امریکن پریس ایسوسی ایشن نے وینزویلا وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں میڈیا دے &quot;آفیشل سنسرشپ&quot; دے خلاف احتجاج کيتا جس وچ انٹرنیٹ نو‏‏ں روکنا ، چینلز اُتے پابندی عائد کرنا ، غیر ملکی میڈیا د‏‏ی اسناد نو‏‏ں منسوخ کرنا ، نامہ نگاراں نو‏‏ں ہراساں کرنا تے اخبارات دے وسائل نو‏‏ں محدود کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=IAPA protests official censorship of press in Venezuela|url=http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|website=Press Release|publisher=Inter American Press Association|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302123447/http://www.sipiapa.org/en/iapa-protests-official-censorship-of-press-in-venezuela/|archivedate=2 March 2014}}&lt;/ref&gt; وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے وی حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ ، بدسلوکی ، ہراساں کرنے ، دھمکیو‏ں تے ڈکیتیاں دا الزام عائد کيتا۔ &lt;ref name=&quot;AFNCattacks2&quot;&gt;{{cite news|title=La APEX demanda al Gobierno a que se respete a periodistas extranjeros|url=http://www.eluniversal.com/nacional-y-politica/protestas-en-venezuela/140222/la-apex-demanda-al-gobierno-a-que-se-respete-a-periodistas-extranjeros|accessdate=26 February 2014|newspaper=El Universal|date=25 February 2014}}&lt;/ref&gt;

حکومت نے وینزویلا وچ میڈیا کوریج نو‏‏ں محدود کيتا ا‏‏ے۔ &quot;حکومت مخالف ٹیلی ویژن اسٹیشناں جداں آر سی ٹی وی تے گلو بیوژن نے اپنے لائسنس منسوخ کردتے سن تے بالترتیب ملکیت وچ تبدیلی لیانے اُتے مجبور ہوئے سن ۔&quot; حزب اختلاف دے مطابق حکومت نے &quot;اپنے عوامی فنڈز تو‏ں گل گل دا تسلط رکھنے دے لئی ریڈیو اسٹیشناں ، ٹیلی ویژن اسٹیشناں تے اخبارات دا اک طاقتور ڈھانچہ&quot; اے تے اوہ معیشت دے بارے وچ مرکزی بینک تو‏ں قابل اعتماد معلومات فراہ‏م نئيں کردا اے تے نہ ہی کسی جرم دے بارے وچ کوئی اعداد و شمار فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ صحافی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Vinogradoff|first=Ludmila|title=Maduro trata a la prensa aún peor que Hugo Chávez|url=http://www.abc.es/internacional/20140303/abcp-chavez-maduro-prensa-20140301.html#.UxUJhwu4zFs.twitter|accessdate=4 March 2014|newspaper=ABC (Spain)|date=3 March 2014}}&lt;/ref&gt;

15 مارچ 2014 نو‏‏ں ، قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے &quot;سچائی کمیشن&quot; دے ناں تو‏ں اک نويں کمیشن دا اعلان کيتا جس دے اسٹیبلشمنٹ نو‏‏ں &quot;فاشزم اے &quot; د‏‏ی ویڈیوز تے تصاویر دکھانے دے لئی صدر نے حکم دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Este martes será instalada la Comisión de la Verdad|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/15/cabello-maria-corina-es-parte-intelectual-de-las-28-muertes-que-se-han-producido/|accessdate=15 March 2014|newspaper=La Patilla|date=15 March 2014}}&lt;/ref&gt;

==== نامہ نگاراں اُتے حملے ====
وینزویلا وچ غیر ملکی خبراں دے نمائندےآں د‏‏ی انجمن نے حکومت اُتے صحافیاں اُتے حملہ کرنے دا الزام عائد کيتا۔ وینزویلا وچ نیشنل یونین آف جرنلسٹس (ایس این ٹی پی) نے کہیا اے کہ سنہ 2014 دے ابتدائی چند مہینےآں وچ صحافیاں اُتے کم تو‏ں کم 181 حملے ہوچکے نيں تے ایہ کہ &quot;ہراساں کرنے دے 82 واقعات ، 40 جسمانی حملےآں ، 35 ڈکیتیاں یا کم نو‏‏ں تباہ کرنے دے واقعات ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ مواد ، 23 گرفتاری تے گولی دا زخم &quot;اور ایہ کہ ''&quot; کولیکٹیوس &quot;کے'' ذریعہ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 حملے کیتے گئے۔ نیشنل انسٹی ٹیوٹ آف جرنلسٹس (سی این پی) نے دسیا کہ پریس اُتے 262 حملے فروری تو‏ں جون 2014 دے درمیان ہوئے۔ ''ایل نسیونل کے'' مطابق ، بولیواریائی نیشنل انٹلیجنس سروس (سیبین) نے متعدد بار صحافیاں تے انسانی حقوق دے محافظاں د‏‏ی سہولیات اُتے چھاپے مارے ۔ ایہ وی کہیا گیا اے کہ SEBIN کدی کدائيں نامعلوم افراد نو‏‏ں بغیر نشان زدہ گڈیاں وچ ڈریا دھمکا دیندا اے جتھ‏ے سیبین اہلکار &quot;اپنے گھراں تے دفاتر ، بیکریاں تے ریستوراں جداں عوامی تھ‏‏اںو‏اں اُتے نگاہ رکھن گے تے انہاں نو‏ں اپنے موبائل فون اُتے ٹیکسٹ پیغامات بھیجاں گے&quot;۔ &lt;ref name=&quot;ENsebin2&quot;&gt;{{cite news|title=Abogados denuncian que el Sebin realiza seguimientos para amedrentarlos|url=http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|accessdate=20 May 2014|newspaper=El Nacional|date=19 May 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140520050521/http://www.el-nacional.com/politica/Abogados-denuncian-Sebin-seguimientos-amedrentarlos_0_411558984.html|archivedate=20 May 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== غیر ملکی میڈیا ===
''واشنگٹن پوسٹ کے'' مطابق ، سنہ 2014 وچ وینزویلا دے احتجاج نو‏‏ں یوکرائن دے بحران تو‏ں امریکی میڈیا نے نظرانداز کيتا سی۔ ''واشنگٹن پوسٹ'' تے ''نیو یارک ٹائمز کی'' خبراں دے ذریعے ''پوسٹ'' نے وینزویلا تے یوکرین وچ موضوعات د‏‏ی لیکسس نیکسس تلاشی دا مظاہرہ کيتا تے دسیا گیا کہ وینزویلا دے مضامین دے مقابلے وچ یوکرائنی موضوعات نو‏‏ں دگنا کردتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;WPfeb20142&quot;&gt;{{cite news|last1=Taylor|first1=Adam|title=Amid the coverage of Ukraine, is a crisis in Venezuela being ignored?|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/02/24/amid-the-coverage-of-ukraine-is-a-crisis-in-venezuela-being-ignored/|accessdate=20 February 2015|agency=[[دی واشنگٹن پوسٹ]]|date=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;

رابرٹ ایف کینیڈی سینٹر برائے انصاف تے ہیومن رائٹس نے وی کہیا اے کہ ، &quot;مظاہرےآں د‏‏ی دستاویزی میڈیا تے [[غیر سرکاری تنظیم|این جی او]] دے ممبراں دے لئی اک چیلنج رہیا اے کیونجے حکومت نے معلومات دے بہاؤ نو‏‏ں روک دتا اے &quot; تے ایہ کہ &quot;صحافیاں نو‏‏ں دھمکی دتی گئی اے تے گرفتار کيتا ، تے انہاں دے سامان ضبط کرلیا یا انہاں دے سامان تو‏ں مواد مٹا دتا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;RFKresponse&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Ongoing Human Rights Violations Mark Protests in Venezuela|url=http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|website=Press Release|publisher=Robert F. Kennedy Center for Justice and Human Rights|accessdate=25 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325050154/http://rfkcenter.org/ongoing-human-rights-violations-mark-protests-in-venezuela|archivedate=25 March 2014}}&lt;/ref&gt; احتجاج د‏‏ی اطلاع دہندگان نو‏‏ں صدر مادورو د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ محسوس ہُندا اے جس نے انہاں دے لئی &quot;ودھدی ہوئی دم گھٹنے والا ماحول&quot; پیدا کيتا ا‏‏ے۔ وینزویلا وچ ٹیلی وژن اسٹیشناں نے مشکلات تو‏ں براہ راست مظاہرےآں د‏‏ی کوریج دکھادی اے تے اس دے نتیجے وچ متعدد حزب اختلاف دے ناظرین سی این این وچ منتقل ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Wallis|first=Daniel|title=Maduro threatens to expel CNN for Venezuela coverage|url=http://mobile.reuters.com/article/idUSL2N0LP2QZ20140221?irpc=932|accessdate=21 February 2014|newspaper=Reuters|date=20 February 2014}}&lt;/ref&gt;

کئی سالاں دے بعد ، 14 فروری 2017 نو‏‏ں ، صدر مادورو نے کیبل فراہ‏م کرنے والےآں نو‏‏ں سی این این این ایسپولول نو‏‏ں ہويا تو‏ں دور کرنے دا حکم دتا ، سی این این نے وینزویلا دے پاسپورٹ تے ویزا جاری کرنے دے مبینہ جعلسازی د‏‏ی تحقیقات دے چند دن بعد۔ اس خبر وچ اک خفیہ انٹیلیجنس دستاویز سامنے آئی اے جس وچ وینزویلا دے نائب صدر ٹیرک ال ایسامی نو‏‏ں وینزویلا دے 173 پاسپورٹ تے مشرق وسطی نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں دہشت گرد گروہ حزب اللہ تو‏ں وابستہ افراد سمیت جاری کردہ ID تو‏ں جوڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/15/americas/cnn-en-espanol-venezuela-off-air/index.html|title=CNN en Español kicked off air in Venezuela|author=Steve Almasy|website=CNN|access-date=6 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2017/02/08/world/venezuela-passports-investigation/index.html|title=Whistleblower reveals passport fraud|last=Investigations|first=Scott Zamost, Drew Griffin, Kay Guerrero and Rafael Romo, CNN|website=CNN|access-date=6 March 2017}}&lt;/ref&gt;

=== سنسرشپ ===
[[فائل:Opposition sign Venezuela 2014.jpg|کھبے|thumb| سائن انہاں پڑھ ، &quot;وینزویلاین احتجاج کیو‏ں کردے نيں؟ عدم تحفظ ، ناانصافی ، قلت ، سنسرشپ ، تشدد ، بدعنوانی۔ احتجاج کرنا کوئی جرم نئيں ا‏‏ے۔ ایہ حق اے &quot;۔]]
[[نامہ نگار بلا سرحداں|رپورٹرز]] وائیٹ [[نامہ نگار بلا سرحداں|بارڈرز دے]] سیکرٹری جنرل نے صدر مادورو نو‏‏ں لکھے گئے خط وچ وینزویلا د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سنسرشپ د‏‏ی مذمت کردے ہوئے تے ڈلیسی روڈریگس دا جواب دیندے ہوئے کہیا اے کہ جنھاں نے صحافیاں اُتے حملےآں د‏‏ی تردید کردے ہوئے ایہ کہندے ہوئے کہیا ، &quot;ميں آپ نو‏‏ں یقین دلاندا ہاں کہ انہاں واقعات نو‏‏ں رپورٹرز دے بغیر سرحداں تے ہور [[غیر سرکاری تنظیم|این جی اوز دے]] ذریعہ دستاویزی دستاویزات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جداں ایسپاسیو پبلیکو ، آئی پی وائی ایس تے [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] دا تصور وی نئيں کيتا گیا سی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Deloire|first=Christophe|title=RIGHT TO INFORMATION MORE ENDANGERED THAN EVER IN NATIONAL CRISIS|url=http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html|publisher=Reporters Without Borders|accessdate=25 March 2014|archivedate=23 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150123223258/http://en.rsf.org/venezuela-right-to-information-more-26-02-2014,45933.html}}&lt;/ref&gt; ہسپانوی اخبار ''ایل پاس دے مطابق'' ، وینزویلا دے قومی ٹیلی مواصلات کمیشن ( کونٹیل ) نے وینزویلا وچ [[انٹرنیٹ خدمت فراہ‏م کنندہ|انٹرنیٹ سروس فراہ‏م کرنے والےآں]] نو‏‏ں متنبہ کيتا اے کہ ، انہاں نو‏ں &quot;عدم استحکا‏م نو‏‏ں روکنے دے لئی&quot; حکومت دے مفادات دے برخلاف ویب سائٹاں نو‏‏ں روکنے دے احکامات د‏‏ی تعمیل کرنا ہوئے گی۔ تے بدامنی &quot;۔ ''ایل پاس کے'' ذریعہ ایہ وی اطلاع دتی گئی اے کہ ڈائریکٹ ٹی وی ، سی اے این ٹی وی ، موویسٹار تے یوٹیوب تے ٹویٹر دے ممکنہ ضابطے د‏‏ی ممکنہ آٹومیشناں ہاں گی۔

==== انٹرنیٹ سنسرشپ ====
2014 وچ ، انٹرنیٹ سنسرشپ د‏‏ی مخلوط اطلاعات سن۔ ایہ اطلاع ملی سی کہ [[سان کریستوبال، تاچیرا|سان کرسٹبل ، توچیرا]] وچ حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں مبینہ طور اُتے خدمات د‏‏ی روک سیم دے سبب تقریبا half نصف ملین شہریاں دے لئی انٹرنیٹ تک رسائی دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.el-nacional.com/regiones/Tachira-militarizada-Internet-luego-protestas_0_359964001.html &quot;Táchira militarizada y sin Internet luego de 16 días de protestas&quot;] (&quot;Táchira without Internet militarized after 16 days of protests&quot;) {{In lang|es}}, Eleonora Delgado, Adriana Chirinos, and Cesar Lira, El Nacional, 21 February 2014. Retrieved 23 March 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html &quot;Venezuela: Táchira se quedó militarizada y sin internet&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517071528/http://noticias.terra.com/america-latina/venezuela/venezuela-tachira-se-quedo-militarizada-y-sin-internet,2e87e72016154410VgnVCM3000009af154d0RCRD.html |date=2017-05-17 }} (&quot;Venezuela: Táchira remained militarized without internet&quot;) {{In lang|es}}, Terra, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico &quot;Denuncian que en el Táchira no hay agua, internet, ni servicio telefónico&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906225205/http://informe21.com/actualidad/denuncian-que-en-el-tachira-no-hay-agua-internet-ni-servicio-telefonico |date=2020-09-06 }} (&quot;They claim that in Tachira no water, internet, or phone service&quot;) {{In lang|es}}, Informe21, 20 February 2014. Retrieved 23 March 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=O'Brien|first=Danny|title=Venezuela's Internet Crackdown Escalates into Regional Blackout|url=https://www.eff.org/deeplinks/2014/02/venezuelas-net-crackdown-escalates|publisher=EFF|accessdate=21 February 2014}}&lt;/ref&gt; صدر مادورو نے [[تاچیرا|توچیرا]] نو‏‏ں دھمکی دینے دے بعد ایہ ہويا سی کہ اوہ &quot;سب&quot; وچ شامل ہوجاواں گے تے شہری &quot;حیران رہ جاواں گے&quot;۔ انٹرنیٹ تک رسائی ڈیڑھ دن بعد دوبارہ دستیاب ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|title=Vuelve internet a San Cristóbal donde manifestaciones y disturbios no cesan – El Informe|accessdate=7 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303193350/http://el-informe.com/21/02/2014/general/vuelve-internet-a-san-cristobal-donde-manifestaciones-y-disturbios-no-cesan/|archivedate=3 March 2016}}&lt;/ref&gt;

[[ٹویٹر]] &lt;ref&gt;{{cite news|title=Twitter confirma bloqueo de imágenes en Venezuela|url=https://www.bbc.co.uk/mundo/ultimas_noticias/2014/02/140214_ultnot_venezuela_twitter_cantv_msd.shtml|accessdate=4 May 2014|newspaper=BBC|date=15 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Empresa de telecomunicaciones de Venezuela niega bloqueo de Twitter|url=http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|accessdate=4 May 2014|newspaper=El Tiempo|date=14 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140504223626/http://www.eltiempo.com/mundo/latinoamerica/ARTICULO-WEB-NEW_NOTA_INTERIOR-13503656.html|archive-date=4 May 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; تے زیلو &lt;ref&gt;{{cite news|last=Bajack|first=Frank|title=Venezuela Cuts Off Internet, Blocks Communication For Protestors|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|accessdate=22 February 2014|newspaper=Huffington Post|date=21 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223012821/http://www.huffingtonpost.com/2014/02/21/venezuela-internet-_n_4832505.html|archivedate=23 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Zello se actualizó para ayudar a los venezolanos (Entrevista Exclusiva)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/02/22/exclusiva-director-de-zello-le-desea-suerte-a-todos-los-venezolanos/|accessdate=23 February 2014|newspaper=La Patilla|date=22 February 2014}}&lt;/ref&gt; جداں سوشل میڈیا ایپلی کیشنز نو‏‏ں وی وینزویلا د‏‏ی حکومت نے سنسر کيتا ا‏‏ے۔

==== ریاستی میڈیا سنسرشپ ====
قومی اسمبلی وچ اپنی تقریر دے دوران ، ماریہ کورینا ماچاڈو نے جدو‏ں ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں پیش کررہے سن تے لوئیسہ اورٹیگا داز نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے کہیا سی کہ ، &quot;ميں نے جان مانوئل کیراسکو د‏‏ی گواہی سنی اے جس اُتے زیادتی تے تشدد کيتا گیا سی تے اس ملک دے اٹارنی جنرل دے انکار کرنے تے مذاق اڑانے د‏‏ی غیر انسانی شرط اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=En video: María Corina Machado mostraba imágenes de víctimas violentas en la AN y le cortaron el micrófono|url=http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|accessdate=22 March 2014|newspaper=YoYo Press|date=25 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/|archive-date=22 March 2014|url-status=dead|df=dmy-all|archivedate=22 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140322052253/http://yoyopress.com/2014/02/25/en-video-maria-corina-machado-mostraba-imagenes-de-victimas-violentas-en-la-an-y-le-cortaron-el-microfono/}}&lt;/ref&gt;

==== گھریلو میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ====
اک خطرہ جس دا اک صحافی نو‏‏ں سامنا کرنا پيا اوہ اس د‏ی گڈی اُتے اک نوٹ سی جس دا تعلق ٹوپامارو تو‏ں سی ۔ اس نوٹ دا عنوان سی ، &quot;سوشلسٹ انقلاب دے مخالف دفاع ، سامراج مخالف تے مدوریستا چاویستا&quot; نے کہیا اے کہ انہاں دے اقدامات &quot;صدر نیکولس مادورو د‏‏ی جائز حکومت دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کرنے والے فاشسٹ گروپاں تے غیر ریاست دے افراد دے غیر مستحکم اقدامات نو‏‏ں فروغ دیندے نيں ، شاید مالی اعانت تے غلاظت تے بورژوا حق دے ذریعہ ادائیگی نے ملک نو‏‏ں جلا دتا &quot;۔ انہاں نے اس رپورٹر تے الٹی میٹم نو‏‏ں ایہ کہندے ہوئے کہیا کہ اوہ جاندے نيں کہ اوہ تے انہاں دے اہل خانہ اسنو‏ں &quot;فوری طور اُتے مواصلات نو‏‏ں روکنے&quot; دے لئی کہہ رہے نيں یا &quot;آئین نو‏‏ں نافذ کرنے تے ساڈے اعلیٰ کمانڈر تے ابدی ہیوگو شاویز د‏‏ی میراث نو‏‏ں زندہ رکھنے&quot; دے لئی اوہ نتائج بھگت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Le dan ultimátum a periodista por opinar en Twitter|url=http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|accessdate=3 April 2014|newspaper=Espacio Publico|date=2 April 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140404225734/http://espaciopublico.org/index.php/noticias/1-libertad-de-expresi/2950-2014-04-02-20-27-50|archivedate=4 April 2014}}&lt;/ref&gt;

اک کیمرہ مین جس نے گلوبووسیان تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی ، نے ایسی تصاویر شیئر کيت‏یاں نيں جنھاں سنسور کيتا گیا سی جس نو‏‏ں خبر رساں ایجنسی نے نیشنل گارڈ دے دستے تے کولیٹیو نو‏‏ں مظاہرےآں دے دوران اک نال کم کردے دکھایا سی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated22&quot;&gt;{{cite news|title=Revelan más imágenes de paramilitares y GNB juntos (la censura de Globovisión)|url=http://www.lapatilla.com/site/2014/03/30/revelan-mas-imagenes-de-paramilitares-y-gnb-juntos-la-censura-de-globovision/|accessdate=30 March 2014|newspaper=La Patilla|date=30 March 2014}}&lt;/ref&gt;

==== غیر ملکی میڈیا د‏‏ی سنسرنگ ====
کولمبیا دے نیوز چینل این ٹی این 24 نو‏‏ں &quot;تشدد نو‏‏ں فروغ دینے&quot; دے ل C کواناٹیل (وینزویلا د‏‏ی سرکاری ایجنسی ، جس نے ٹیلی مواصلات اُتے ضابطہ ، نگرانی تے کنٹرول دے لئی مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہويا تو‏ں اتار دتا سی۔ صدر مادورو نے مظاہرےآں تو‏ں متعلق معلومات وچ ہیرا پھیری کرنے اُتے ایجنسی فرانس پریس (اے ایف پی) د‏‏ی وی مذمت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Schipani|first=Andres|title=Fears grow of Venezuela media crackdown|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9e231fcc-96bd-11e3-945d-00144feab7de.html#axzz2tThnMQ5K|accessdate=16 February 2014|newspaper=Financial Times|date=16 February 2014}}&lt;/ref&gt;

مدر آف آل مارچ دے دوران 19 اپریل 2017 نو‏‏ں ، ٹی این دے سیٹلائٹ سگنل نو‏‏ں مظاہرےآں د‏‏ی براہ راست کوریج ظاہر کرنے دے بعد سنسر کيتا گیا۔ دن دے مظاہرےآں دے دوران کولمبیا دے ''ایل ٹیمپو'' نو‏‏ں وی ملک وچ سنسر کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Comunicado del Grupo Clarín: TN, censurado en Venezuela|url=http://www.lapatilla.com/site/2017/04/21/comunicado-del-grupo-clarin-tn-censurado-en-venezuela/|accessdate=22 April 2017|work=[[La Patilla]]|date=21 April 2017|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;

=== سوشل میڈیا ===
[[فائل:CONATEL to SEBIN Venezuela Twitter IP address.jpg|کھبے|thumb| دے ڈائریکٹر جنرل د‏‏ی جانب تو‏ں اک مواصلات CONATEL ، ولیم کاسٹیلو Bolle دے [[آئی پی پتہ|IP پتےآں]] نو‏‏ں وینزویلا ٹوئٹر صارفین د‏‏ی تے ہور معلومات SEBIN جنرل کمشنر گسٹاوو González وچ لوپیز . ]]
وینزویلا دے عوام نو‏‏ں گلیاں وچ خبراں دکھانے دے لئی سوشل میڈیا اک لازمی ذریعہ اے ، جو حکومت کیت‏‏ی زیادہ تر سرکاری خبراں تو‏ں متصادم اے تے چھوٹی ویب سائٹاں اُتے سیل فون د‏‏ی ویڈیو تو‏ں زیادہ تر کہانیاں وی اکٹھا کرنی پڑدی ني‏‏‏‏ں۔ کچھ وینزویلاین وچ سوشل میڈیا د‏‏ی مقبولیت اعتماد د‏‏ی کمی ، ریاستی ملکیت والے میڈیا دے مبینہ پروپیگنڈے تے مبینہ &quot;سیلف سینسرشپ&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو نجی میڈیا ہن حکومت نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی استعمال کردی ا‏‏ے۔ ''میشابیل کے'' مطابق ، ٹویٹر وینزویلا وچ بہت مشہور اے تے اک حزب اختلاف دے اعداد و شمار دے مطابق ، &quot;وینزویلا اک آمریت اے ، تے واحد آزاد میڈیا ٹویٹر اے ،&quot; مظاہرین ٹویٹر دا استعمال کردے نيں کیونجے &quot;روايتی میڈیا&quot; احتجاج نو‏‏ں کوریج کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ تے تاکہ، &quot;بین الاقوامی برادری کيتا ہوئے رہیا اے محسوس ک‏ر سکدے نيں تے مدد سانو‏ں، ہر کونے وچ لفظ پھیلانے&quot; پر، حکومت، جو مبینہ طور اُتے &quot;خریدتا جدو‏ں پیروکاراں اک پروپیگنڈہ دے آلے دے طور ٹوئٹر استعمال دا الزام عائد کيتا گیا اے پیدا جعلی اکاؤنٹس حکومت دے حامی ہیش ٹیگ نو‏‏ں فروغ دینے ، تے ناقدین نو‏‏ں ہراساں کرنے دے لئی صارفین دے اک گروپ د‏‏ی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ تے ایہ دعوی کرنے والے &quot;فاشسٹ&quot; سن جو &quot;بغاوت 'کا ارتکاب کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Mashablesocialmedia2&quot;&gt;{{cite news|title=In Venezuela, the Only Free Media Is Twitter|url=http://mashable.com/2014/02/28/venezuela-twitter/|accessdate=9 March 2014|newspaper=Mashable|date=28 February 2014}}&lt;/ref&gt;

=== جھوٹھا میڈیا ===
کراکس وچ مقیم اک سیاسی تجزیہ کار ، تاریک یاردے دا کہنا اے کہ &quot;سوشل نیٹ ورک اک متبادل میڈیا بن چکے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &quot;لیکن دونے فریق ، حکومت تے حزب اختلاف ، انہاں نو‏ں غلط معلومات نشر کرنے دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔&quot; حزب اختلاف د‏‏ی جانب تو‏ں شام ، چلی تے سنگاپور سمیت دنیا دے مختلف ملکاں وچ مظاہرےآں تو‏ں ہونے والی کچھ تصاویر ، سوشل میڈیا دے توسط تو‏ں اختلافات نو‏‏ں ہويا دینے دے لئی گردش کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref&gt;Russo, Sandra (22 February 2014). [http://www.pagina12.com.ar/diario/contratapa/13-240368-2014-02-22.html &quot;Las falsas fotos sobre Venezuela&quot;]. ''[[Página/12]]''.&lt;/ref&gt; ''دی نیشن نو‏‏ں دتے گئے'' اک انٹرویو وچ ، وینزویلا دے مصنف تے وینزویلا د‏‏ی کونسل آف اسٹیٹ دے رکن لوئس برٹو گارسیا نے ایسی تصاویر دا حوالہ دتا جدو‏ں اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں مظاہرےآں نو‏‏ں جھوٹھے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی مہم دے ثبوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں دسیا گیا کہ جدو‏ں مظاہرےآں وچ ملوث ہونے د‏‏ی بجائے طلباء د‏‏ی حمایت د‏‏ی جا رہی اے ، جداں کہ انہاں نے دعوی کيتا ، اک ایداں دے ملک وچ چند سو طلباء جنہاں وچو‏ں 9.5 ملین طالب علم ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;LBGopinion2&quot;&gt;{{cite magazine|last=Lovato|first=Roberto|title=Why the Media Are Giving a Free Pass to Venezuela’s Neo-Fascist Creeps|url=http://www.thenation.com/article/179125/why-media-are-giving-free-pass-venezuelas-neo-fascist-creeps|magazine=[[The Nation]]|accessdate=8 April 2014}}&lt;/ref&gt;

جھوٹھے میڈیا دے استعمال دا اطلاق حکومت اُتے وی ہُندا اے جدو‏ں قومی اسمبلی دے صدر ڈیوسدادو کابیلو نے وی ٹی وی دے اک پروگرام وچ اک تصویر شیئر د‏‏ی جس وچ اینجل ویواس دے گھر وچ مبینہ طور اُتے &quot;بندوق دا مجموعہ&quot; دکھایا گیا سی ، جدو‏ں ایہ واقعی اک ہوائی اڈے تو‏ں لی گئی تصویر سی بندوق د‏‏ی ویب سائٹ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Airsoft Rental Guns|url=http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|publisher=Airsoft Battle Zone|accessdate=26 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140301193154/http://www.airsoftbattlezone.com/airsoftgunrentals.html|archivedate=1 March 2014}}&lt;/ref&gt; وزیر سیاحت ، آندرس ایذارا نے وی اگست 2013 تو‏ں ہجوم والی گھاٹیاں د‏‏ی پرانی تصاویر دا استعمال کيتا جس تو‏ں ایہ ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جارہی اے کہ وینزویلا وچ زندگی معمول اُتے آچک‏ی اے تے مارگیریٹا جزیرے وچ وڈے پیمانے اُتے گھاٹیاں دا سامان چل رہیا ا‏‏ے۔ طلباء دے مظاہرین نے ایہ بیان لڑا ، تے کہیا کہ جزیرے اُتے کوئی کارنیوال نئيں منایا جا رہیا اے تے ایہ کہ &quot;ایتھ‏ے منانے دے لئی کچھ نئيں اے ؛ وینزویلا سوگ منا رہیا اے &quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Velasquez|first=Mariangela|title=Estudiantes opositores aseguraron que en Margarita no habrá carnaval|url=http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|accessdate=2 March 2014|newspaper=El Nacional|date=1 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226215827/http://www.el-nacional.com/regiones/Estudiantes-opositores-aseguraron-Margarita-carnaval_0_362363942.html|archivedate=26 February 2014|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;۔ صدر مادورو نے مبینہ طور اُتے اک ویڈیو چلا‏ئی ، جس وچ خاص طور اُتے ترمیم کيتی گئی سی تاکہ میئر اُتے چاقاؤ اُتے الزام لگایا جا سک‏‏ے کہ اوہ رکاوٹاں نو‏‏ں فروغ دے رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Muchacho: &quot;Pegaron frases&quot; en el video presentado por Maduro|url=http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&amp;tpCont=1&amp;idSec=3|accessdate=21 March 2014|newspaper=Union Radio|date=20 March 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407102516/http://www1.unionradio.net/actualidadur/nota/visornota.aspx?id=168309&amp;tpCont=1&amp;idSec=3|archivedate=7 April 2014}}&lt;/ref&gt;

== بین الاقوامی رد عمل ==
[[فائل:Students stationed in UN headquarters,Venezuela demonstrating against the government of Maduro President.jpg|وسط|thumb|778x778px|{{وسط|کراکاس وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر دے باہر بھکھ ہڑتال اُتے جمع ہوئے طلبا ، صدر مادورو د‏‏ی حکومت دے خلاف اقوام متحدہ دے بیان دے منتظر نيں}}]]

== ہور ویکھو ==

* [[بہار (سیاسی اصطلاح)]]
* [[وینزویلا وچ ہنگامی حالت 2016]]
* [[اکیہويں صدی وچ احتجاجات د‏‏ی لسٹ]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
== باہرلے جوڑ ==

* {{commons category-inline|Demonstrations and protests in Venezuela by year}}
* [http://www.oas.org/documents/eng/press/Informe-Panel-Independiente-Venezuela-EN.pdf '''امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی تنظیم''' - وینزویلا دے حکا‏م دے ذریعہ تشدد تے تشدد تو‏ں متعلق 400 صفحات اُتے مشتمل رپورٹ]
{{Venezuela topics}}
{{Ongoing protests}}
{{Bolivarian Venezuela Crisis|state=collapsed}}

[[گٹھ:وینزویلا وچ فسادات تے شہری انتشار]]
[[گٹھ:وینزویلا وچ احتجاجات]]
[[گٹھ:جاری احتجاج]]
[[گٹھ:کراکس وچ اکیہويں صدی]]
[[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]]
[[گٹھ:وینیزویلا وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>h99g65v9ba4nrhs9l2r3kdxy6384dop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عالمی یہودی کانگرس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90529</id>
    <revision>
      <id>709338</id>
      <parentid>707808</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299612" sha1="ffizys9ibjxasyr2vqe0i0bnuua95sa" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات تنظیم2|name=عالمی یہودی کانگرس|location=|website={{URL|http://www.worldjewishcongress.org}}|budget=|num_volunteers=|num_staff=|affiliations=&lt;!-- if any --&gt;|parent_organization=&lt;!-- if one --&gt;|main_organ=عمومی اسمبلی|key_people=[[ڈیوڈ رینے ڈی روتھسائلڈ| ڈیوڈ ڈی روتھشائلڈ]] ، گورننگ بورڈ دے چیئرمین چیلا صفرا ، خزانچی|leader_name=[[رونالڈ ایس لاؤڈر]]|leader_title=صدر|language=&lt;!-- official languages --&gt;|membership=|region_served=عالمی|logo=World Jewish Congress.png|headquarters=[[نیو یارک سٹی]] ، [[امریکا]]|native_name={{br separated entries
 | {{native name|he|הקונגרס היהודי העולמי}}
 | {{native name|yi|יידישער וועלט קאנגרעס}}
 | {{native name|fr|Congrès Juif Mondial}}
 | {{native name|es|Congreso Judío Mundial}}
 | {{native name|hu|Zsidó Világkongresszus}}
 | {{native name|de|Jüdischer Weltkongress}}
 | {{native name|ru|Всемирный Еврейский Конгресс}}
 | {{native name|it|Congresso Ebraico Mondiale}}
 | {{native name|pl|Światowy Kongres Żydowski}}
 | {{native name|ar|المؤتمر اليهودي العالمي}}
 | {{native name|fa|کنگره جهانی یهودیان}}
}}|malt=|image=|size=|alt=|caption=|map=|msize=|mcaption=|purpose=&lt;!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc --&gt;|abbreviation=|motto=|formation=1936|extinction=|type=[[501 (سی) تنظیم| 501 (سی) (3) تنظیم]]|status=&lt;!-- ad hoc, treaty, foundation, etc --&gt;|remarks=}}
[[فائل:World Jewish Congress Geneva 1953.jpg|thumb| جنیوا وچ عالمی یہودی کانگریس 1953]]
[[فائل:25 Years of World Jewish Congress - Anniversary Conference in Geneva, Switzerland.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے 25 ويں سالگرہ کانفرنس ، جنیوا ، [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] ، 1961 وچ وفود ]]
[[فائل:RonaldLauderWJCBudapestMay2013.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر 7 مئی 2013 ، [[بوداپست|بڈاپسٹ]] وچ عالمی یہودی کانگریس دے 14 ويں مکمل اسمبلی تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]]
'''ورلڈ یہودی کانگریس''' ( '''ڈبلیو جے سی''' ) دا آغاز اگست 1936 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] شہر [[جنیوا]] وچ [[یہود|یہودی]] برادریاں تے تنظیماں دے بین الاقوامی فیڈریشن دے طور اُتے ہويا سی۔ اپنے مشن دے بیان دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=World Jewish Congress – About Us|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس دا بنیادی مقصد &quot;یہودی عوام دے سفارتی بازو&quot; د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی وچ رکنیت یہودی گروہاں یا معاشراں دے لئی تمام نمائندےآں دے لئی کھلی اے ، چاہے اوہ معاشرے دے میزبان ملک دے معاشرتی ، سیاسی یا معاشی نظریے تو‏ں بالاتر ہوئے۔ عالمی یہودی کانگریس دا صدر دفتر امریکا دے [[نیو یارک شہر|نیو یارک شہر وچ اے ]] ، تے ایہ تنظیم [[برسلز|بیلجیئم دے]] شہر [[برسلز]] وچ بین الاقوامی دفاتر سنبھال رہی ا‏‏ے۔ [[یروشلم|یروشلم ، اسرائیل]] ؛ [[پیرس|پیرس ، فرانس]] ؛ [[ماسکو|ماسکو ، روس]] ؛ [[بیونس آئرس|بیونس آئرس ، ارجنٹائن]] ؛ تے [[جنیوا|جنیوا ، سوئٹزرلینڈ]] ۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل دے نال خصوصی مشاورتی حیثیت اے ۔

== تنظیم تے متعلقہ باڈیز ==
ڈبلیو جے سی پنج علاقائی شاخاں اُتے مشتمل اے: ڈبلیو جے سی [[شمالی امریکا|شمالی امریکا]] ، لاطینی امریکی یہودی کانگریس ، یورپی یہودی کانگریس ، یورو ایشین یہودی کانگریس ، تے ڈبلیو جے سی اسرائیل۔ اس دے علاوہ ، 100 ملکاں وچ یہودی چھتری تنظیماں براہ راست عالمی یہودی کانگریس تو‏ں وابستہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=World Jewish Congress – About Us|accessdate=2012-06-07|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اس دا اعلیٰ ترین فیصلہ ساز ادارہ پلینری اسمبلی اے ، جو ہر چار سال بعد ملدا اے تے ڈبلیو جے سی د‏‏ی لیڈرشپ (ایگزیکٹو کمیٹی) دا انتخاب کردا ا‏‏ے۔ عمومی اسمبلیاں دے وچکار ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے اجلاس عام طور اُتے سال وچ اک بار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ وابستہ یہودی تنظیماں ، ڈبلیو جے سی دے انہاں دو ادارےآں وچ مندوب بھیجتی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی تعداد انہاں یہودی برادریاں د‏‏ی جسامت د‏‏ی نمائندگی کردی اے اس اُتے منحصر ا‏‏ے۔

مارچ 2015 وچ بیونس آئرس وچ 70 تو‏ں ودھ ملکاں دے 400 تو‏ں ودھ مندوبین تے مبصرین دے ہمراہ پلینری اسمبلی دا خصوصی اجلاس منعقد ہويا۔ آخری باقاعدہ عمومی اسمبلی دا انعقاد نیو یارک وچ اپریل 2017 وچ ہويا سی ، تے اس تو‏ں پہلے مئی 2013 وچ بوڈاپیسٹ وچ ، 600 مندوبین تے مبصرین نے توجہ دتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-news/hungarian-prime-minister-to-address-world-jewish-congress-in-budapest.premium-1.519110|title=Hungarian Prime Minister to Address World Jewish Congress in Budapest|first=Judy|last=Maltz|date=3 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی اسرائیل دے یروشلم وچ واقع اک ریسرچ انسٹی ٹیوٹ دا وی انتظام کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/instwjc.html|title=Institute of the World Jewish Congress|accessdate=2012-06-12|archivedate=2012-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120923173522/http://www.worldjewishcongress.org/instwjc.html}}&lt;/ref&gt; ایہ معاصر یہودی دے لئی اہمیت دے متعدد امور د‏‏ی تحقیق تے تجزیہ وچ شامل اے ، تے اس دے نتائج نو‏‏ں پالیسی امتیازات د‏‏ی شکل وچ شائع کيتا جاندا ا‏‏ے۔
[[فائل:Shimon Peres - World Jewish Congress - September 2010.jpg|سجے|thumb| اسرائیل دے صدر [[شمعون پیریز]] اگست 2010 نو‏‏ں یروشلم وچ ڈبلیو جے سی دے گورننگ بورڈ دے اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں ]]
اسرائیل وچ عالمی یہودی کانگریس دے زیراہتمام کم کرنے والی ، اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات سن 1989 وچ اپنے سربراہان مملکت ، وزرائے اعظم ، وزرائے خارجہ تے ہور معزز مہماناں د‏‏ی میزبانی وچ اسرائیل د‏‏ی خارجہ پالیسی تے متعدد اشاعتاں جاری کرچک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی امور ، جس وچ اس د‏ی سہ رخی خارجہ پالیسی جریدہ ، اسرائیل جرنل برائے امور خارجہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://israelcfr.com/about-icfr.php?inp=1|title=Israel Council on Foreign Relations About Page|accessdate=2012-06-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140703161835/http://www.israelcfr.com/about-icfr.php?inp=1|archivedate=2014-07-03}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی د‏‏ی موجودہ پالیسی ترجیحات وچ یہودیت دے خلاف جنگ ، خاص طور اُتے یورپ وچ نو نازی جماعتاں دا عروج ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.budapesttimes.hu/2013/05/10/world-jewish-congress-demands-action-against-neo-nazis/|title=World Jewish Congress demands action against neo-Nazis – Budapest Times, 10 May 2013|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203020621/http://www.budapesttimes.hu/2013/05/10/world-jewish-congress-demands-action-against-neo-nazis/|archivedate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt; اسرائیل نو‏‏ں سیاسی مدد فراہ‏م کرنا ، &quot;ایرانی خطرہ&quot; د‏‏ی مخالفت کرنا ، تے ہولوکاسٹ د‏‏ی میراث تو‏ں نمٹنے وچ شامل نيں ، خاص طور اُتے احترام دے نال۔ ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں دے لئی جائیداد د‏‏ی بحالی ، بحالی تے معاوضے دے نال نال ہولوکاسٹ د‏‏ی یاد دے نال۔ ڈبلیو جے سی دے اک وڈے پروگرام دا تعلق [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی آبادی دی]] حالت زار تو‏ں [[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|ہے]] ۔ ڈبلیو جے سی عیسائی تے مسلم گروہاں دے نال بین المذاہب گل گل وچ وی شامل ا‏‏ے۔

=== موجودہ قیادت ===
یروشلم وچ جنوری 2009 وچ 13ويں مکمل اسمبلی وچ ، رونالڈ ایس لاؤڈر نو‏‏ں باقاعدہ تے متفقہ طور اُتے ڈبلیو جے سی صدر منتخب کيتا گیا سی ، اس تو‏ں پہلے اوہ قائم مقام صدر دے طور اُتے کم کر چک‏‏ے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/34154|archiveurl=https://archive.today/20130112174841/http://www.ejpress.org/article/34154|archivedate=2013-01-12|publisher=European Jewish Press|title=Ronald S. Lauder confirmed as president of World Jewish Congress|date=2009-01-17|accessdate=2012-06-12}}&lt;/ref&gt; لاؤڈر د‏‏ی تصدیق 14 ويں مکمل اسمبلی دے ذریعہ ہوئی ، جو مئی 2013 وچ بوڈاپیسٹ وچ ہوئی سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/ronald-lauder-re-elected-world-jewish-congress-head-46394|title=Ronald Lauder re-elected World Jewish Congress head|website=Hürriyet Daily News}}&lt;/ref&gt; تے تیسری مدت دے لئی نیو یارک وچ 15 ويں مکمل اسمبلی دے ذریعہ ، اپریل 2017 وچ ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-re-elected-as-wjc-president-4-2-2017|title=Lauder re-elected as World Jewish Congress president|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

فرانسیسی بینکر بیرن ڈیوڈ رین ڈی روتھ شیڈ ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے چیئرمین دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں ، تے برازیل تو‏ں لبنانی نژاد چیلا صفرا اس تنظیم دا خزانچی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/jewish-world/jewish-world-features/wjc-s-newest-treasurer-chella-safra-speaks-about-the-anti-semitism-challenge.premium-1.519812|title=WJC's Newest Treasurer, Chella Safra Speaks About the anti-Semitism Challenge|first=Judy|last=Maltz|date=7 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; یورپی یہودی کانگریس دے صدر وائٹ شیلاو موشے کینٹر نو‏‏ں ڈبلیو جے سی پالیسی کونسل دا چیئرمین نامزد کيتا گیا۔

اگرچہ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی وچ تقریبا 50 ارکان شامل نيں ، &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/leaders Our leadership – Executive Committee – WJC website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827125526/http://www.worldjewishcongress.org/en/leaders|date=2014-08-27}}&lt;/ref&gt; اسرائیل تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی 12 سب تو‏ں وڈی یہودی جماعتاں دے سربراہان ، &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13565/new_executive_committee_of_world_jewish_congress|title=New Executive Committee of World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; اک چھوٹی سی اسٹیئرنگ کمیٹی اس تنظیم د‏‏ی روزانہ سرگرمیاں چلا رہی ا‏‏ے۔ ایہ صدر ، ڈبلیو جے سی گورننگ بورڈ دے چیئرمین ، خزانچی ، پنج علاقائی وابستہ ادارےآں دے چیئر مین ، پالیسی کونسل دے چیئر مین تے ہور ممبراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about/leaders/steering-comitee|title=Leadership|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org}}&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
عالمی یہودی کانگریس دا آغاز اگست ، 1936 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] جنیوا وچ کیہ گیا سی ، نازیزم دے عروج تے یوروپی مخالف مذہب د‏‏ی ودھدی لہر دے رد عمل وچ ۔ اس د‏ی بنیاد دے بعد تو‏ں ، ایہ دنیا بھر دے دفاتر دے نال مستقل ادارہ ا‏‏ے۔ تنظیم دے بنیادی مقاصد &quot;یہودی عوام تے نازیاں دے حملے دے خلاف جمہوری قوتاں نو‏‏ں متحرک کرنا&quot; ، &quot;ہر جگہ یکساں سیاسی تے معاشی حقوق دے لئی لڑنا ، تے خاص طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ وچ یہودی اقلیتاں&quot; د‏‏ی حمایت کرنا سن ۔ &quot;فلسطین وچ یہودی قومی گھر&quot; دا قیام تے &quot;یہودی عوام دے اتحاد دے تصور اُتے مبنی اک یہودی نمائندہ تنظیم تشکیل دینا جو جمہوری طور اُتے منظم تے مشترکہ تشویش دے معاملات اُتے عمل کرنے دے قابل اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Garai&quot;&gt;George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, Geneva 1976&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jewishgen.org/databases/holocaust/0131_World_Jewish_Congress.html|title=World Jewish Collection – An Introduction by Nolan Altman}}&lt;/ref&gt;

=== پیشگی تنظیماں (1917–1936) ===
ڈبلیو جے سی د‏‏ی پیشگی تنظیماں امریکی یہودی کانگریس تے ''کامی ڈیس'' ڈیلیگیشن ''جویوس'' (یہودی وفود د‏‏ی کمیٹی) سن۔ مؤخر الذکر مارچ 1919 وچ [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس]] وچ یہودی برادری د‏‏ی نمائندگی دے لئی قائم کيتا گیا سی ، تے اس نے مختلف ملکاں وچ یہودی اقلیت دے حقوق د‏‏ی وکالت کيت‏ی سی ، جس [[معاہدہ سیورے|وچ سیوریس]] (1920) دے [[معاہدہ سیورے|معاہدے]] وچ ترکی وچ یہودیاں دے حقوق د‏‏ی گل گل تے چھوٹے مشرقی دے نال خصوصی معاہدے شامل ني‏‏‏‏ں۔ یورپی ریاستاں۔ روسی صہیونی لیو موٹزکین د‏‏ی سربراہی وچ ، ''کامی ڈیس ڈیلیگیشن جویوس'' فلسطین ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، کینیڈا ، روس ، یوکرین ، پولینڈ ، مشرقی گلیشیا ، رومانیہ ، ٹرانسلوینیہ ، بوکووینا ، چیکوسلواکیہ ، اٹلی ، یوگوسلاویہ تے یونان دے وفود اُتے مشتمل سی تے بنیادی طور اُتے عالمی صہیونی تنظیم د‏‏ی مالی اعانت ۔ &lt;ref&gt;Unity in Dispersion: A History of the World Jewish Congress, World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 26–28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.blackwellreference.com/public/tocnode?id=g9780631187288_chunk_g97806311872888_ss1-198|last=Blackwell Reference Online|title=Comité des Délégations Juives}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://americanjewisharchives.org/aja/FindingAids/ms0361/|title=A Collection Overview to the World Jewish Congress Records. 1918–1982.}}&lt;/ref&gt;

پر ، ڈبلیو جے سی د‏‏ی تشکیل دا پہلا محرک امریکی یہودی کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں آیا سی ۔ دسمبر 1917 وچ ، جے جے نے اک قرارداد منظور د‏‏ی جس دے تحت ، &quot;اک عالمی یہودی کانگریس دے بلائے جانے&quot; دا مطالبہ کيتا گیا ، &quot;جداں ہی یورپ وچ متحارب ملکاں دے درمیان امن دا اعلان کيتا گیا&quot;۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 22&lt;/ref&gt; 1923 وچ ، موٹزکن نے امریکا دا دورہ کيتا تے اے جے سی د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی تو‏ں خطاب کيتا ، &quot;یہودیاں د‏‏ی عالمی کانفرنس تو‏ں گذارش اے کہ اوہ مختلف ملکاں وچ یہودیاں دے حالات اُتے تبادلہ خیال کرے تے یہودیاں دے حقوق دے موثر تحفظ دے لئی طریقے تے ذرائع وضع کرے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 28&lt;/ref&gt; موٹزکن تے اے جے سی دے رہنماواں جولین میک تے اسٹیفن وائز د‏‏ی مشترکہ کانفرنساں دا انعقاد 1926 وچ لندن وچ تے 1927 وچ سوئٹزرلینڈ دے زیورخ وچ ہويا۔ مؤخر الذکر وچ 13 ملکاں دے 65 یہودی شریک ہوئے ، جنہاں وچ 43 یہودی تنظیماں د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی ، حالانکہ بیلجیم ، برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے نیدرلینڈ دے علاوہ امریکی یہودی کمیٹی دے نال نال یہودی گروپاں نے وی شرکت کيتی دعوت تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 29&lt;/ref&gt;

پہلی پریپریٹری عالمی یہودی کانفرنس اگست 1932 وچ جنیوا وچ منعقد ہوئی۔ صہیونی ناہ‏م گولڈمین د‏‏ی سربراہی وچ اک تیاری کمیٹی تشکیل دتی گئی سی ، جو اک بین الاقوامی یہودی نمائندہ ادارہ دے قیام د‏‏ی اک اہ‏م وکالت سی۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; گولڈمین نے عالمی یہودی کانگریس دے مقصد د‏‏ی وضاحت اس طرح کيتی۔ &lt;blockquote&gt; ایہ یہودی لوکاں دا مستقل پتہ قائم کرنا ا‏‏ے۔ یہودی زندگی تے یہودی برادری دے ٹکڑے تے تزریہ دے درمیان؛ ایہ یہودی د‏‏ی اک حقیقی ، جائز ، اجتماعی نمائندگی قائم کرنا اے جو دنیا د‏‏ی اقوام تے حکومتاں دے نال نال خود یہودیاں دے لئی 16 ملین یہودیاں دے ناں اُتے گل کرنے دا حقدار ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 33&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; کانفرنس نے 1934 وچ ، نیو یارک وچ صدر دفتر تے جرمنی دے برلن وچ یورپی دفاتر دے نال ، نويں تنظیم دے قیام دے منصوبےآں د‏‏ی منظوری دی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1932&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934|last=JTA|title=Geneva Conference Approves Call for World Jewish Congress in Summer of 1934, 18 August 1932|access-date=2 October 2020|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130113014155/http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;americanjewisharchives.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://americanjewisharchives.org/aja/FindingAids/ms0361/|title=A Collection Overview to the World Jewish Congress Records. 1918–1982.}}&lt;/ref&gt; اک منشور وچ ، مندوبین نے یہودی عوام تو‏ں خطرے تو‏ں بچنے دے واحد موثر ذریعہ دے طور اُتے متحد ہونے دا مطالبہ کيتا۔ اعلامیے وچ کہیا گیا اے کہ یہودیاں نو‏‏ں دنیا دے ایداں دے روشن خیال طبقاں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی طاقت اُتے انحصار کرنا پيا جو حالے تک زہریلی انسداد مذہب تو‏ں دوچار نئيں ہوئے سن ۔ اس وچ ہور کہیا گیا: &quot;عالمی یہودی کانگریس دا مقصد کسی موجودہ تنظیماں نو‏‏ں کمزور کرنا نئيں اے ، بلکہ انہاں د‏‏ی حمایت تے حوصلہ افزائی کرنا ا‏‏ے۔&quot; ایہ نويں تنظیم &quot;یہودی لوکاں دے قومی وجود دے تصور اُتے مبنی اے ، تے یہودی زندگی نو‏‏ں متاثر کرنے والے تمام مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی مجاز تے پابند ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 34&lt;/ref&gt;

جرمنی وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] تے اس دے این ایس ڈی اے پی دے اقتدار وچ اضافے دے بعد 1933 دے موسم گرما وچ ، امریکی یہودی کانگریس دے صدر برنارڈ ڈوئچ نے امریکی یہودی تنظیماں تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ عالمی یہودی کانگریس دے قیام د‏‏ی حمایت کرن تاکہ &quot;اپنے موقف د‏‏ی اخلاص نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی&quot; جرمنی دے محصور یہودیاں دا احسان۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/07/02/2801209/world-jewish-congress-nearerdeutsch-american-delegates-soon-sail-to-confer|archiveurl=https://archive.today/20130113011656/http://archive.jta.org/article/1933/07/02/2801209/world-jewish-congress-nearerdeutsch-american-delegates-soon-sail-to-confer|archivedate=2013-01-13|last=JTA|title=World Jewish Congress Nearer—Deutsch; American Delegates Soon Sail to Confer, 2 July 1933}}&lt;/ref&gt;

=== فاؤنڈیشن (1936) ===
1933 تے 1934 وچ ہور دو ابتدائی کانفرنساں دے بعد ، اگست 1936 وچ جنیوا وچ منعقدہ پہلی مکمل اسمبلی نے ، عالمی یہودی کانگریس نو‏‏ں اک مستقل تے جمہوری تنظیم دے طور اُتے قائم کيتا۔ اس اسمبلی وچ نمائندےآں دے لئی انتخابات جمہوری اصولاں ، یعنی خفیہ ، براہ راست ، تے متناسب نمائندگی د‏‏ی بنیاد اُتے ہونے سن ۔ مثال دے طور اُتے ، 52 امریکی مندوبین دا انتخاب انتخابی کنونشن وچ کیہ گیا جس دا اجلاس واشنگٹن ڈی سی وچ 13/14 جون 1936 نو‏‏ں ہويا سی تے اس وچ امرید‏‏یاں ریاستاں د‏‏ی 99 ریاستاں وچ 1،000 نمائندےآں نے شرکت کيتی سی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 46&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس دا واضح مقصد یہودی اتحاد تے یہودی سیاسی اثر و رسوخ نو‏‏ں مضبوط بنانا سی تاکہ یہودی عوام د‏‏ی بقا نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے ، جس وچ یہودی ریاست د‏‏ی تشکیل شامل سی۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; 32 ملکاں د‏‏ی نمائندگی کرنے والے 230 نمائندے پہلی WJC اسمبلی دے لئی جمع ہوئے۔ جنیوا وچ پریس کانفرنس تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، اسٹیفن ایس وائز نے WJC د‏‏ی مخالفت کرنے اُتے جرمن یہودیاں نو‏‏ں گستاخانہ بنا دتا۔ انہاں نے کہیا: &quot;مینو‏ں ایہ واضح کرنا ہوئے گا کہ کانگریس پارلیمنٹ نئيں اے تے نہ ہی کسی پارلیمنٹ وچ کوشش ا‏‏ے۔ ایہ انہاں یہودیاں دے نمائندےآں د‏‏ی مجلس دے علاوہ تے کچھ نئيں اے جو یہودی حقوق دے دفاع وچ اپنے آپ نو‏‏ں جوڑنے دا انتخاب کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک تمام یہودی اس د‏ی نمائندگی کرنے دا انتخاب نئيں کردے نيں ، کانگریس دا مکمل نمائندہ نئيں ہوئے گا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/09/2835383/world-jewish-congress-set-to-open-tonight-8-point-program-mapped|title=World Jewish Congress Set to Open Tonight; 8 Point Program Mapped|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113074716/http://archive.jta.org/article/1936/08/09/2835383/world-jewish-congress-set-to-open-tonight-8-point-program-mapped}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nahum Goldmann.jpg|thumb| 1949 تو‏ں 1977 تک ورلڈ یہودی کانگریس دے شریک بانی تے صدر [[نہوم گولڈمین]] ]]
اگرچہ مندوبین نے امریکی فیڈرل جج تے امریکی یہودی کانگریس دے سابق صدر جولین میک نو‏‏ں WJC دا اعزازی صدر منتخب کيتا ، لیکن وائس عالمی یہودی کانگرس ایگزیکٹو دا چیئرمین مقرر ہويا تے اس طرح کانگریس دا ''حقیقت پسند'' رہنما۔ انتظامی کمیٹی دے چیئرمین دے طور اُتے نہم گولڈمین نو‏‏ں نامزد کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Garai, pg. 10 and 20&quot;&gt;Garai, pg. 10 and 20&lt;/ref&gt; نويں ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے فوری طور اُتے اک اعلامیہ جاری کيتا جس وچ برطانوی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا گیا سی کہ اوہ فلسطین وچ امیگریشن نو‏‏ں نہ روکے تے اسنو‏ں سوئٹزرلینڈ دے شہر برن وچ برطانوی سفارت کاراں دے سامنے پیش کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/17/2835437/world-congress-leaders-to-see-british-envoy-on-palestine-today|last=JTA|title=World Congress Leaders to See British Envoy on Palestine Today, 16 August 1936|access-date=2 October 2020|archivedate=13 January 2013|archiveurl=https://archive.is/20130113123053/http://archive.jta.org/article/1936/08/17/2835437/world-congress-leaders-to-see-british-envoy-on-palestine-today}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے پیرس نو‏‏ں اپنا صدر دفاتر منتخب کيتا تے جنیوا وچ [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنس دے]] لئے اک رابطہ دفتر وی کھولیا ، جس د‏‏ی سربراہی پہلے سوئس بین الاقوامی وکیل تے ڈبلیو جے سی دے قانونی مشیر پال گوگین ہیم تے بعد وچ گیہارٹ ریگنر نے د‏‏ی ، جو ابتدا وچ گوگین ہیم دے سکریٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے رہے سن ۔ &lt;ref&gt;Gerhart Riegner – Never Despair: Sixty Years in the Service of the Jewish People and of Human Rights, published by Ivan R. Dee, 2006&lt;/ref&gt;

یوروپ وچ ودھدی ہوئی سام دشمنی دے خلاف اپنی لڑائی وچ ، ڈبلیو جے سی نے اک دو جہ‏تی نقطہ نظر اختیار کيتا: اک طرف سیاسی تے قانونی دائرہ (بنیادی طور اُتے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] عوامی لابنگ تے عوامی بیانات) ، تے بائیکاٹ نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی کوشش دوسری طرف نازی جرمنی جداں ملکاں د‏‏ی مصنوعات کيتی۔ جرمنی دے خلاف [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] کمزوری تے نازی حکومت کیت‏‏ی جرمن مصنوعات دا معاشی بائیکاٹ روکنے د‏‏ی کامیاب کوششاں دے پیش نظر ، ایہ دونے نقطہ نظر بہت موثر ثابت نئيں ہوئے۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 83–110&lt;/ref&gt;

نومبر 1938 وچ جرمنی وچ یہودیاں دے خلاف کرسٹل ناخٹ نامی یہودیاں دے خلاف پوگروم دے بعد جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 91 یہودی مارے گئے تے متعدد عبادت خانے تے یہودی دکاناں تباہ کردتی گئياں ، ڈبلیو جے سی نے اک بیان جاری کيتا: &quot;اگرچہ کانگریس نے پیرس وچ جرمن سفارت خانے دے اک اہلکار د‏‏ی ہلاکت خیز فائرنگ د‏‏ی غمازی د‏‏ی ا‏‏ے۔ ستاراں سال دے پولینڈ دے اک نوجوان یہودی د‏‏ی ، جرمنی دے پریس وچ ہونے والے پرتشدد حملےآں دے خلاف پوری یہودیت دے خلاف اس فعل د‏‏ی وجہ تو‏ں تے خاص طور اُتے جرم دے بعد جرمنی دے یہودیاں دے خلاف اٹھائے جانے والے انتقامی کارروائیاں دے خلاف احتجاج کرنے دا پابند ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.roizen.com/ron/grynszpan.htm|first=Ron|last=Roizen|title=Herschel Grynszpan: the Fate of A Forgotten Assassin, Holocaust and Genocide Studies, Vol. 1, No.2., 1986, pp. 217–228}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 1939 وچ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم شروع]] ہونے دے [[دوسری جنگ عظیم|بعد]] ، ڈبلیو جے سی ہیڈ کوارٹر پیرس تو‏ں جنیوا منتقل ہوئے گیا تاکہ یورپ وچ یہودی برادریاں دے نال رابطے آسان ہوسکن۔ 1940 دے موسم گرما وچ ، جس وقت زیادہ تر یورپ [[نازیت|نازیاں دے]] قبضے وچ [[نازیت|آچکيا]] سی ، عالمی یہودی کانگریس دا صدر دفتر امریکی یہودی کانگریس دے نال دفتر د‏‏ی جگہ بانٹنے دے لئی نیویارک منتقل کردتا گیا سی ، تے لندن وچ عالمی یہودی کانگرس دا اک خصوصی دفتر قائم کيتا گیا سی۔ ڈبلیو جے سی دے برطانوی سیکشن نو‏‏ں اس تنظیم دے یورپی نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے دا کم سونپیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 122–123&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے یورپی دفاتر وچ کم کرنے والے کچھ اہلکار ریاست ہائے متحدہ امریکا ہجرت کرگئے جدو‏ں ڈبلیو جے سی نے اپنا صدر دفتر اوتھ‏ے منتقل کيتا۔ 1940 د‏‏ی دہائی وچ نیو یارک دے دفتر وچ ، اہ‏م محکمے ایہ سن : پولیٹیکل ڈیپارٹمنٹ ، انسٹی ٹیوٹ آف یہودی امور (تحقیق تے قانونی کم) ، امداد تے بچاؤ ، محکمہ سبھیاچار تے تعلیم (یا محکمہ سبھیاچار) ، تے تنظیم دا محکمہ۔ 1940 وچ ، ڈبلیو جے سی نے بیونس آئرس ، ارجنٹائن وچ اک نمائندہ دفتر کھولیا۔ &lt;ref name=&quot;americanjewisharchives.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.encyclopedia.com/article-1G2-2587504540/comit-des-delegations-juives.html|first=Nathan|last=Feinberg|title=Comité des Délégations Juives}}&lt;/ref&gt;

=== ہولوکاسٹ تے اس دے نتیجے وچ WJC دیاں کوششاں ===
ڈبلیو جے سی د‏‏ی ابتدائی ترجیحات وچ یہودی اقلیتاں دے حقوق دا تحفظ ، یوروپ وچ یہودیت دے خلاف جنگ ، تے نازی ظلم و ستم تو‏ں فرار ہونے والے یہودیاں نو‏‏ں ہنگامی امداد فراہ‏م کرنا شامل ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی نے یہودی پناہ گزیناں تے جنگ تو‏ں متاثرہ افراد د‏‏ی سلامتی اُتے وی توجہ دتی۔ 1939 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے یہودی جنگ دے پناہ گزیناں دے لئی اک امدادی کمیٹی (RELICO) تشکیل دتی تے نازی مقبوضہ ملکاں وچ یہودیاں دے تحفظ دے لئی [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی دے]] نال تعاون کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www1.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%205816.pdf|title=Relief Committee for the Warstricken Jewish Population (RELICO)}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nahum Goldmann, Stephen Wise, Henri Torres at World Jewish Congress conference in New York, June 1942.jpg|سجے|thumb| کھبے تو‏ں سجے: [[ناحوم گولڈمین]] ، اسٹیفن وائز ، تے فرانسیسی وکیل ہنری ٹورس نیو یارک شہر، 7 جون 1942 وچ اک عالمی یہودی کانگریس کانفرنس وچ (بول) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1942/06/08/2857896/immediate-restoration-of-jewish-rights-in-europe-after-allied-victory-demanded|title=Immediate Restoration of Jewish Rights in Europe After Allied Victory Demanded|publisher=|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2013-01-12|مسار-الأرشيف=https://archive.today/20130112224621/http://archive.jta.org/article/1942/06/08/2857896/immediate-restoration-of-jewish-rights-in-europe-after-allied-victory-demanded|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ]]
ڈبلیو جے سی دے زیراہتمام ، امریکا وچ 18 کمیٹیاں تشکیل دتیاں گئیاں جو نازی حکمرانی دے تحت مختلف یورپی یہودی برادریاں دے جلاوطن نمائندےآں اُتے مشتمل سن۔ کمیٹیاں د‏‏ی تشکیل جلاوطنی دے بارے وچ کيتی گئی سی ، تے انہاں دا کم متعلقہ ملکاں وچ یہودیاں دے لئی اخلاقی تے مادی مدد فراہ‏م کرنا سی ، تے یہودیاں دے بعد دے مطالبات دا اک پروگرام تیار کرنا سی۔ تمام نمائندہ کمیٹیاں نے مل ک‏ے یورپی یہودی امور تو‏ں متعلق مشاورتی کونسل تشکیل دتی جو جون 1942 وچ نیو یارک شہر وچ اک کانفرنس وچ وجود وچ آئی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 128–129&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے یہودی مہاجرین د‏‏ی جانب تو‏ں اتحادی حکومتاں د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی ، تے امریکی یہودی تنظیماں اُتے زور دتا کہ اوہ نازی ظلم و ستم تو‏ں فرار ہونے والے یہودی پناہ گزیناں دے لئی امیگریشن کوٹہ معاف کرنے د‏‏ی طرف کم کرن۔ سن 1940 وچ ، جلاوطنی وچ فرانسیسی حکومت دے رہنما ، جنرل [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گول]] نے ، ڈبلیو جے سی تو‏ں ایہ وعدہ کيتا کہ یہودیاں دے خلاف [[ویچی فرانس|ویچی حکومت]] دے تمام اقدامات فرانس د‏‏ی آزادی دے بعد مسترد کردتے جاواں گے۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 14&lt;/ref&gt;

1941 دے آخر تے 1942 دے اوائل وچ ، مغربی سفارت کاراں تے صحافیاں نو‏‏ں جرمنی دے مقبوضہ پولینڈ تے روس وچ ہزاراں یہودیاں دے نازی قتل عام دے بارے وچ بکھرے ہوئے اطلاع موصول ہوئی۔ اُتے ، اس خبر د‏‏ی تصدیق کرنا مشکل سی۔ جون 1942 وچ ، پولش حکومت دے جلاوطنی د‏‏ی قومی کونسل وچ یہودیاں دے دو نمائندےآں وچو‏ں اک ، اگنیسی شوارزبرٹ نے لندن وچ ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں دے نال اک پریس کانفرنس د‏‏ی ، جس وچ دسیا گیا اے کہ اک اندازے دے مطابق اک ملین یہودیاں نو‏‏ں پہلے ہی قتل کيتا جا چکيا سی۔ جرمناں دے ذریعہ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jtnews.net/index.php?/viewpoints/item/9254/C26|first=Rafael|last=Medoff|title=How America first learned of the Holocaust|date=2012-06-20|accessdate=2012-06-21|تاريخ-الأرشيف=2013-05-02|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130502055230/http://www.jtnews.net/index.php?/viewpoints/item/9254/C26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== ریگنر ٹیلیگرام ====
8 اگست 1942 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے جنیوا دے نمائندے گیرارٹ ریگنر نے جنیوا وچ امریکی نائب قونصل نو‏‏ں اک ٹیلیگرام بھیجیا جس وچ انہاں نے پہلی بار اتحادیاں نو‏‏ں جرمن مقبوضہ علاقےآں وچ تمام یہودیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے منصوبے نو‏‏ں [[حتمی حل|حتمی حل دے]] بارے وچ آگاہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/newsusdept.html U.S. State Department receives information from Switzerland regarding the Nazi plan to murder the Jews of Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208191539/https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/newsusdept.html |date=2017-02-08 }}: The American Experience&lt;/ref&gt; ریگنر نے اپنی معلومات جرمنی دے صنعتکار ایڈورڈ شولٹ تو‏ں حاصل کيت‏ی سی ۔

اس دا ٹیلیگرام کچھ اس طرح تو‏ں پڑھیا: &lt;blockquote&gt; مشرق وچ جلاوطنی تے حراستی دے بعد جرمنی دے زیر کنٹرول ملکاں وچ یہودیاں دا سوال اک بار تے ہر طرح د‏‏ی روک سیم دے بعد جرمنی دے زیر کنٹرول ملکاں وچ ساڈھے تن تو‏ں چار لکھ اُتے مشتمل تمام یہودیاں د‏‏ی ہلاکت دے بارے وچ ''فہرر'' ہیڈ کوارٹر وچ اس منصوبے اُتے بحث و مباحثے دے بارے وچ خطرنا‏‏ک رپورٹ موصول ہوئی۔ موسم خزاں دے طریقےآں دے بارے وچ منصوبہ بندی کيتی گئی جس وچ ہائیڈروکیانک ایسڈ اسٹاپ سمیت گل گل د‏‏ی جا رہی اے &lt;ref name=&quot;pbs.org&quot;/&gt; &lt;/blockquote&gt;
[[فائل:World Jewish Congress War Emergency Conference Atlantic City 1944.jpg|thumb| لوئس واٹرمین وائز ، یہودی کارکن تے ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن ایس وائز د‏‏ی اہلیہ ، نومبر 1944 وچ اٹلانٹک شہر وچ عالمی یہودی کانگریس وار ہنگامی کانفرنس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں]]
اس دے چند ہی ہفتےآں بعد ، 28 اگست 1942 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن ایس وائز نے ریگنر دا خطرنا‏‏ک پیغام موصول کيتا۔ &lt;ref&gt;Rafael Medoff, [http://www.algemeiner.com/2012/06/11/how-america-first-learned-of-the-holocaust &quot;How America First Learnede of the Holocaust&quot;] The Algemeiner (June 11, 2012). Retrieved June 26, 2012.&lt;/ref&gt; اس اجتماعی پھانسی دے ثبوت موجود ہونے دے باوجود اس ٹیلیگرام تو‏ں کفر کيتا گیا۔ امریکی محکمہ خارجہ نے اسنو‏ں &quot;اک جنگلی افواہ ، یہودی د‏‏ی پریشانیاں تو‏ں اکسایا&quot; سمجھیا ، جدو‏ں کہ برطانوی دفتر خارجہ نے اس وقت ٹیلیگرام نو‏‏ں اگے ودھانے تو‏ں انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ پہلے اس الزام د‏‏ی تحقیقات کيت‏ی جائے۔ صرف 25 نومبر 1942 نو‏‏ں ہی ڈبلیو جے سی نو‏‏ں دنیا نو‏‏ں ایہ خبر جاری کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 159&lt;/ref&gt;

28 جولائ‏ی 1942 نو‏‏ں ، نیویارک دے میڈیسن اسکوائر گارڈن وچ WJC دے زیر اہتمام &quot;اسٹاپ ہٹلر ناؤ&quot; دے مظاہرے وچ 20،000 افراد نے حصہ لیا۔ نو ماہ بعد ، یکم مارچ 1943 نو‏‏ں ، اک اندازا 22 22،000 افراد نے ايس‏ے ہال وچ ہجوم کيتا تے 15،000 ہور ڈبلیو جے سی د‏‏ی اک ریلی وچ باہر کھڑے ہوئے ، جس وچ وائس ، [[کھائیم ویزمان|چیم ویزمان]] ، نیو یارک دے میئر [[فیوریلو لا گارڈیا|فیوریلو لاگارڈیا]] تے ہور نے خطاب کيتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 162&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/peopleevents/pandeAMEX101.html|title=The American Experience.America and the Holocaust.People &amp; Events &amp;#124; Rabbi Stephen Wise (1874–1949)|publisher=PBS|date=1942-08-28|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt; اُتے ، امریکی حکومت نے یوروپی یہودیاں نو‏‏ں بچانے دے مطالبات اُتے دھیان نئيں دتا۔ سن 1944 دے اوائل وچ ، امریکی وزارت خزانہ دے سیکریٹری ہنری مورجنتاؤ نے صدر روز [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|ویلٹ دے]] سامنے بیان کيتا [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|سی]] کہ &quot;ساڈے محکمہ خارجہ دے کچھ اہلکار&quot; ناکا‏م ہوئے چکے نيں جدو‏ں کہ &quot;جرمن زیر کنٹرول یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی ہلاکت نو‏‏ں روکنے&quot; دے لئی ایہ فرض سنبھال لیا جاندا۔

==== بچاؤ دیاں کوششاں ====
پوری جنگ دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے اتحادی حکومتاں تو‏ں ایہ مطالبہ کيتا کہ اوہ یوروپ تو‏ں یہودی پناہ گزیناں نو‏‏ں ویزا فراہ‏م کرے تے اتحادی فوجاں دے ذریعہ آزاد کرائے گئے علاقےآں وچ یہودی اقلیتاں دے حقوق د‏‏ی بحالی نو‏‏ں یقینی بنائے۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 16&lt;/ref&gt; امریکی محکمہ خارجہ د‏‏ی مخالفت دے باوجود ، ڈبلیو جے سی نے ہنری مورجنٹائو د‏‏ی سربراہی وچ ، امریکی ٹریژری ڈیپارٹمنٹ تو‏ں مظلوم یہودیاں د‏‏ی امداد تے امداد دے لئی یورپ وچ رقوم منتقل کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کيتی۔ ریگنر د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، انہاں فنڈز تو‏ں مقبوضہ ملکاں تو‏ں 1،350 یہودی بچےآں نو‏‏ں سوئٹزرلینڈ تے 70 نو‏‏ں اسپین لیانے وچ مدد ملی۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 18&lt;/ref&gt;

پر ، 1943 وچ برمودا ریفیوجی کانفرنس وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ دونے نے اپنی امیگریشن پالیسیاں نرم کرنے تو‏ں انکار کردتا ، ایتھ‏ے تک کہ برطانوی لازمی فلسطین دے لئی وی نني‏‏‏‏ں۔ اس دے رد عمل دے طور اُتے ، ڈبلیو جے سی نے اک تبصرہ شائع کيتا جس وچ کہیا گیا سی: &quot;سچائی ایہ اے کہ اقوام متحدہ دے ذریعہ یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی امداد دے راستے وچ جو کھڑا اے اوہ ایہ نئيں اے کہ اس طرح دا پروگرام خطرنا‏‏ک اے ، لیکن کسی وچ جانے د‏‏ی مرضی د‏‏ی عدم دستیابی انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں پریشانی. &quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 165&lt;/ref&gt; صرف جنوری 1944 وچ ، صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] نے وار ریفیوجی بورڈ دے قیام دا حکم دتا سی ، جس دا مقصد &quot;دشمناں دے جبر تو‏ں متاثرہ افراد نو‏‏ں جو موت دے شدید خطرہ وچ نيں&quot; نو‏‏ں بچانا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, p. 166&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس نے وی - زیادہ تر بیکار - [[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|بین الاقوامی کمیٹی آف ریڈ کراس]] (ICRC) نو‏‏ں جرمنی دے مقابلے وچ زیادہ طاقت دے نال اپنے اقتدار اُتے زور دینے دے لئی راضی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اس اُتے زور دتا کہ اوہ جنگ دے عام شہری قیدیاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں محفوظ بنائے۔ انہاں یہودیاں دے لئی جنگی قیدیاں دے بارے وچ تیسرا جنیوا کنونشن جو یہودی بستیاں تے نازی حراستی کیمپاں تک محدود سی ، جو آئی سی آر سی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی دیکھ بھال کرنے دا حقدار بندا سی۔ اُتے ، آئی سی آر سی اس نظریہ اُتے قائم رہیا کہ اوہ &quot;حکومتاں اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کسی حیثیت وچ نئيں اے &quot; ، تے اس دے کم د‏‏ی کامیابی دا انحصار &quot;محتاط تے دوستانہ کامیابیاں اُتے ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 168–169&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے ہولوکاسٹ دور دے صدر ، اسٹیفن وائز ، نے برگسن گروپ د‏‏ی امدادی سرگرمی د‏‏ی مخالفت کيتی۔ &lt;ref&gt;The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust, 1941–1945 (Pantheon Books, 1984) {{آئی ایس بی این|978-0-394-42813-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Deafening Silence: American Jewish Leaders and the Holocaust (New York: Shapolsky Publishers, 1987)&lt;/ref&gt; بعد وچ صدر ناچم گولڈمین نے محکمہ خارجہ (ہر محکمہ پروٹوکول) نو‏‏ں دسیا کہ ہلیل کوک (عرف پیٹر برگسن ) اک مہم جوئی اے تے اوہ &quot;منظم یہودی&quot; د‏‏ی نمائندگی نئيں کردی ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنی سرگرمی نو‏‏ں روکنے دے لئی ہلیل کوک نو‏‏ں ملک بدر کرنے یا مسودہ تیار کرنے د‏‏ی التجا د‏‏ی &lt;ref&gt;A Race Against Death: Peter Bergson, America, and the Holocaust, with David S. Wyman (The New Press, 2002)&lt;/ref&gt;

==== محکمہ خارجہ نو‏‏ں خط ====
[[فائل:A. Leon Kubowitzki.jpg|سجے|thumb| آریح لیون کبوزٹزکی]]
9 اگست 1944 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے ریسکیو ڈیپارٹمنٹ دے سربراہ لیون کبوزٹزکی (بعد وچ آریہ لیون کووبوی) نے چیکوسلواک اسٹیٹ کونسل دے ارنسٹ فریشر دا امریکی محکمہ خارجہ نو‏‏ں اک پیغام جاری کيتا جس وچ گیس چیمبراں نو‏‏ں تباہ کرنے تے ریلوے اُتے بمباری اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ لائناں جو [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]] موت دے کیمپ د‏‏ی طرف جاندی ني‏‏‏‏ں۔ امریکی سکریٹری برائے جنگ جان جے مکلی نے اس تجویز نو‏‏ں پنج دن بعد مسترد کردے ہوئے کبوزٹزکی نو‏‏ں خط لکھیا: &lt;blockquote&gt; اک مطالعے دے بعد ایہ گل عیاں ہوگئی کہ اس طرح د‏‏ی کارروائی صرف تے کدرے فیصلہ کن کارروائیاں وچ مصروف ساڈی افواج د‏‏ی کامیابی دے لئی ضروری فضائی معاونت د‏‏ی تبدیلی دے ذریعہ عمل وچ لیائی جاسکدی اے تے کسی وی صورت وچ اس قدر مشکوک افادیت ہوئے گی کہ اس د‏ی ضمانت نئيں ہوئے گی۔ ساڈے وسائل دا استعمال۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/bombworld.html|title=The World Jewish Congress in New York asks the War Department to bomb the crematoria at Auschwitz, August 9, 1944. The War Department turns down the request (August 14, 1944).|publisher=|access-date=October 2, 2020|archivedate=March 23, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170323041231/http://www.pbs.org/wgbh/amex/holocaust/filmmore/reference/primary/bombworld.html}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; نومبر 1944 وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا دے [[اٹلانٹک سٹی، نیو جرسی|اٹلانٹک سٹی]] وچ منعقدہ وار ہنگامی کانفرنس وچ ، ڈبلیو جے سی نے جنگ دے بعد د‏‏ی مدت دے لئی اک پروگرام د‏‏ی وضاحت کيتی ، جس وچ جرمنی تو‏ں یہودیاں د‏‏ی واپسی تے یہودی بحالی دے لئی یہودی جائداداں دے غیر منقولہ استعمال نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی۔ اس کانفرنس وچ ، اسٹیفن ایس وائز نو‏‏ں عالمی یہودی کانگریس دا صدر منتخب کيتا گیا سی۔ مندوبین نے امداد دے لئی 10،000،000ڈالر فنڈ اکٹھا کرنے د‏‏ی کوشش کرنے تے پوری دنیا وچ سیاسی سرگرمیاں وچ اضافے دا فیصلہ کيتا۔ خبر رساں ادارے جے ٹی اے نے وی درج ذیل د‏‏ی اطلاع دتی ا‏‏ے۔ &lt;blockquote&gt; کانفرنس دے اختتامی اجلاس وچ اک قرار داد وی منظور کيتی گئی جس وچ ایہ تجویز کيتی گئی سی کہ کانگریس آزادانہ ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی روحانی تے ثقافتی زندگی د‏‏ی تعمیر نو وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اک کمیونٹی سروس دا اک محکمہ قائم کرے۔ اک ہور قرارداد وچ ویٹیکن تے اسپین ، سویڈن تے سوئٹزرلینڈ د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں جرمن اکثریت والے یورپ وچ مظلوم یہودیاں نو‏‏ں مشکل حالات وچ پیش کردہ تحفظ دے لئی اس اجتماع د‏‏ی تشکر وچ اضافہ ہويا۔ نال ہی اس نے اس حقیقت اُتے افسوس دا اظہار کيتا کہ 'قسماں دے اقتدار دے تحت محور شہریاں د‏‏ی یہودی بستیاں ، قید خانہ ، حراستی تے مزدوری کیمپاں وچ تبادلہ کرنے دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا گیا ا‏‏ے۔' &lt;ref&gt;[https://archive.today/20130113022310/http://archive.jta.org/article/1944/12/03/2865512/world-jewish-congress-10000000-drive-no-challenge-to-other-groups-leaders-say World Jewish Congress $10,000,000 Drive No Challenge to Other Groups, Leaders Say], Publisher:JTA, Date: 1944-12-03&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; ''متعلقہ ویڈیو: [http://www.criticalpast.com/video/65675039006_Dr-Stephen-Wise_War-Emergency-Conference-of-World-Jewish-Congress_Dr-Nahum-Goldmann اسٹیفن وائز نے نومبر 1944 وچ اٹلانٹک شہر وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی جنگ ہنگامی کانفرنس تو‏ں خطاب کيتا]''

==== ایس ایس رہنما ہینرچ ہیملر تو‏ں ڈبلیو جے سی دے نمائندے د‏‏ی ملاقات ====
فروری 1945 وچ ، ڈبلیو جے سی دے سویڈش دفتر دے سربراہ ، ہلیل اسٹورچ نے ، ایس ایس دے سربراہ [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ہیملر]] تو‏ں اک بیچوان دے ذریعے رابطہ قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York, 1948, pp. 190–191&lt;/ref&gt; اپریل وچ ، ڈبلیو جے سی دے سویڈش سیکشن دے نوربرٹ مسور نے برلن تو‏ں تقریبا 70 کلومیٹر شمال وچ ہارزفیلڈ وچ چپکے تو‏ں ہیملر نال ملاقات کيتی۔ مسر نو‏‏ں ہیملر نے محفوظ طرز عمل دا وعدہ کيتا سی۔ نازی رہنما دے نال گل گل تے اس دے بعد سویڈش ریڈ کراس د‏ی سربراہ ، فولکے برناڈوٹی دے نال گل گل دے ذریعے ، ڈبلیو جے سی نو‏‏ں ریوینس برک وچ خواتین دے حراستی کیمپ تو‏ں 4،500 قیدیاں نو‏‏ں بچانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ انہاں وچو‏ں نصف خواتین ، جنھاں چالیس تو‏ں زیادہ ملکاں تو‏ں جرمنی جلاوطن کيتا گیا سی ، یہودتیاں سن۔ &lt;ref&gt;Frank Fox, [http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje38/text18p.htm 'A Jew Talks to Himmler'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110174719/http://www.zwoje-scrolls.com/zwoje38/text18p.htm|date=2012-01-10}}&lt;/ref&gt;

''یہ وی ملاحظہ کرن'' : [http://archive.jta.org/article/1983/04/27/2996184/hilel-storch-dead-at-80 ہلیل اسٹورچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121207142031/http://archive.jta.org/article/1983/04/27/2996184/hilel-storch-dead-at-80 |date=2012-12-07 }}

==== جنگ دے بعد دیاں کوششاں ====
جنگ دے اختتام اُتے ، ڈبلیو جے سی نے یورپ وچ یہودی برادریاں د‏‏ی تعمیر نو دے لئی کوششاں کيتیاں ، جرمنی دے خلاف معاوضے تے تلافی دے دعوواں اُتے زور دتا ، ہولوکاسٹ تو‏ں بے گھر افراد تے زندہ بچ جانے والے افراد نو‏‏ں مدد فراہ‏م د‏‏ی ، تے جنگی جرائم دے لئی نازی رہنماواں نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی وکالت کيتی۔ انسانیت دے خلاف جرائم۔ عالمی یہودی کانگریس نے خاص طور اُتے نیورمبرگ وار کرائم ٹریبونل دے اصولاں د‏‏ی تشکیل وچ حصہ لیا تے نازی رہنماواں دے خلاف امریکی استغاثہ دے پاس ثبوت پیش کیتے۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 20–22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-12&amp;documentid=C106-16-5&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1y|title=Truman Library: Minutes, Meeting of World Jewish Congress with Robert H. Jackson in New York City, June 12, 1945. Records of the World Jewish Congress. (Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives)|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207013036/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-12&amp;documentid=C106-16-5&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-01&amp;documentid=C106-18-21&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1|title=Truman Library: List, &quot;Anti-Jewish Utterances of Nazi Leaders&quot;, Institute of Jewish Affairs, World Jewish Congress, June 1, 1945. Records of the World Jewish Congress. (Jacob Rader Marcus Center of the American Jewish Archives)|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207013740/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/documents/index.php?documentdate=1945-06-01&amp;documentid=C106-18-21&amp;studycollectionid=&amp;pagenumber=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/index.php?action=docs&amp;sortorder=category|title=The War Crimes Trials at Nuremberg|website=www.trumanlibrary.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206202021/https://www.trumanlibrary.org/whistlestop/study_collections/nuremberg/index.php?action=docs&amp;sortorder=category}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1948 World Jewish Congress Montreux - 2.jpg|thumb| اسٹیفن وائز نے اگست 1948 وچ [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دے]] شہر مونٹریکس وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی مکمل اسمبلی تو‏ں خطاب کيتا ]]
19 اگست 1945 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے ذریعہ ، پیرس ، فرانس وچ یوروپی یہودیاں دے نمائندےآں د‏‏ی اک کانفرنس دا انعقاد کيتا گیا ، جس د‏‏ی قیادت (وائز ، گولڈ مین ، کبوزٹزکی) نے امریکا تو‏ں اوتھ‏ے دا سفر کيتا۔ اس محفل وچ برطانیہ ، فرانس ، بیلجیئم ، نیدرلینڈز ، اٹلی ، سویڈن تے سوئٹزرلینڈ دے مندوبین شریک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1945/07/23/2867727/jews-of-western-europe-to-meet-in-paris-delegates-from-seven-countries-expected|title=Jews of Western Europe to Meet in Paris; Delegates from Seven Countries Expected|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415054535/http://archive.jta.org/article/1945/07/23/2867727/jews-of-western-europe-to-meet-in-paris-delegates-from-seven-countries-expected}}&lt;/ref&gt;

21 ستمبر 1945 نو‏‏ں ، [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس]] الیون نے سامعین وچ ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل لیون کبوزٹزکی دا استقبال کيتا ، جنھاں نے پوپ نو‏‏ں جنگ دے دوران یہودیاں دے &quot;وڈے نقصانات&quot; دا ذکر کيتا تے اس گل اُتے اظہار تشکر کيتا کہ چرچ نے ساڈے ستائے ہوئے لوکاں د‏‏ی مدد کرنے وچ کیہ کيتا۔ &quot; کبوزٹزکی نے یہودیاں دے بارے وچ کیتھولک چرچ دے رویے تے مذہب دشمنی د‏‏ی مذمت اُتے پوپ د‏‏ی اک علمی کتاب دا مشورہ دتا۔ &quot;ہم اس اُتے غور کرن گے ،&quot; پیئسس الیون نے مبینہ طور اُتے جواب دتا ، انہاں نے ہور کہیا: &quot;یقینا، ، زیادہ تر موافق ، ساڈے تمام پیار دے نال۔&quot; ڈبلیو جے سی نے ویٹیکن اُتے وی زور دتا کہ اوہ ہولوکاسٹ دے دوران کیتھولک دے ذریعہ بچائے گئے یہودی بچےآں د‏‏ی بازیابی وچ مدد کرن۔ &lt;ref&gt;Michael R. Marrus, [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1252/is_1_133/ai_n26741974/pg_2 &quot;The missing: the Holocaust, the Church &amp; Jewish orphans&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018044751/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1252/is_1_133/ai_n26741974/pg_2 |date=2015-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Garai, p. 22&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے 1945 وچ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] تنظیم د‏‏ی بنیاد د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ 1947 وچ ، تنظیم [[اقوام متحدہ اقتصادی تے سماجی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی معاشی تے سماجی کونسل]] (ECOSOC) دے نال مشاورتی حیثیت حاصل کرنے والی پہلی غیر سرکاری تنظیماں وچو‏ں اک بن گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about|title=About Us|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2018-01-05|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180105184734/http://www.worldjewishcongress.org/en/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ارجنٹائن دے شہر بیونس آئرس وچ لونا پارک وچ ہونے والی عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی لاطینی امریکی کانفرنس دے افتتاحی انداز وچ 1947 وچ ، 30،000 افراد نے شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1947/06/30/3010696/80000-at-opening-of-latinamerican-parley-of-world-jewish-congress-in-buenos-aires|archiveurl=https://archive.today/20130113064634/http://archive.jta.org/article/1947/06/30/3010696/80000-at-opening-of-latinamerican-parley-of-world-jewish-congress-in-buenos-aires|archivedate=2013-01-13|title=30,000 at Opening of Latin American Parley of World Jewish Congress in Buenos Aires, JTA, 30 June 1947}}&lt;/ref&gt;

=== ڈبلیو جے سی تے ریاست اسرائیل د‏‏ی تشکیل ===
اس دے اہ‏م مقاصد وچ یہودیاں دے حقوق دا دفاع کرنا سی اگرچہ [[یہودی جلاوطنی|تارکین وطن]] ، WJC ہمیشہ فعال طور اُتے دے مقاصد د‏‏ی حمایت د‏‏ی [[صہیونیت|صیہونیت]] اک دا یعنی تخلیق [[یہودیاں دا وطن|یہودی نیشنل ہوم]] وچ [[فلسطین]] . برطانوی مینڈیٹری فلسطین وچ یہودی برادری د‏‏ی [[یشیؤ|یشیو]] د‏‏ی نمائندگی 1936 وچ ڈبلیو جے سی د‏‏ی پہلی مکمل اسمبلی وچ ہوئی سی ، جس نے اک قرارداد وچ اس گل کيتی توثیق کيت‏ی سی کہ &quot;یہودی عوام دے باہمی بنیاداں اُتے اپنے عرب پڑوسیاں دے نال پرامن تعاون وچ رہنے دا عزم ہر اک دے حقوق دا احترام کرن۔ &quot; &lt;ref&gt;World Jewish Congress, Unity in Dispersion – A History of the World Jewish Congress, New York 1948, p. 67&lt;/ref&gt;

1946 وچ ، ڈبلیو جے سی دے پولیٹیکل سیکرٹری الیگزینڈر ایل ایسٹر مین دے تیار کردہ فلسطین تو‏ں متعلق اینگلو امریکن کمیٹی برائے انہاں نوںائری دے ناں اک یادداشت وچ ، ڈبلیو جے سی نے اعلان کيتا کہ &quot;یہودی لوکاں د‏‏ی زندگی تے سبھیاچار د‏‏ی بحالی د‏‏ی واحد امید اس دے قیام وچ مضمر ا‏‏ے۔ پوری طرح تو‏ں خود مختار یہودی ہوم لینڈ ، جسنو‏ں پوری دنیا وچ تسلیم کيتا جاندا اے یعنی فلسطین وچ یہودی دولت مشترکہ۔ &quot; &lt;ref&gt;Garai, p. 27&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے اقوام [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دی]] قرارداد 181 (1947) د‏‏ی منظوری دے حق وچ اقوام متحدہ دے رکن ملکاں تو‏ں لابنگ د‏‏ی ، جس وچ فلسطین وچ یہودی تے اک عرب ریاست دے قیام دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ 15 مئی 1948 نو‏‏ں ، اسرائیل دے آزادی دے اعلان دے دن ، ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے نوبھدی ہوئی یہودی ریاست دے نال &quot;ورلڈ یہودی د‏‏ی یکجہت‏ی&quot; دا وعدہ کيتا۔ سوئٹزرلینڈ دے مونٹریکس وچ ، 34 ملکاں دے مندوبین نے 27 جون تو‏ں 6 جولائ‏ی 1948 تک منعقدہ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی دوسری مکمل اسمبلی وچ شرکت کيتی۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 26–28&lt;/ref&gt;

=== معاوضے تے معاوضے اُتے جرمنی تو‏ں مذاکرات ===
1949 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے نويں قائم ہونے والی [[جرمنی|وفاقی جمہوریہ جرمنی]] تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ نازی حکومت دے ذریعہ یہودی عوام اُتے ہونے والی غلطیاں دے لئی جرمن عوام د‏‏ی ذمہ داری تے ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کرے۔ 1950 وچ ، WJC نے جرمنی وچ ہونے والی پیشرفتاں اُتے &quot;سننے والی پوسٹ&quot; دے طور اُتے کم کرنے دے لئی فرینکفرٹ وچ اک دفتر کھولیا۔ ریاستہائے متحدہ امریکا ، برطانیہ تے فرانس دے نمائندےآں وچ ، ڈبلیو جے سی نے جرمنی دے بارے وچ یہودیاں دے اخلاقی تے مادی دعوےآں اُتے تفصیل تو‏ں تبادلہ خیال کيتا۔ 1951 وچ ، [[ناحوم گولڈمین|نہم گولڈمین نے]] ، اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی درخواست اُتے جرمنی دے خلاف یہودی مواد دے دعوواں دے بارے وچ کانفرنس ( دعوے کانفرنس ) قائم کيتی۔ &lt;ref&gt;Garai, p. 28&lt;/ref&gt;

اسی سال ، پارلیمنٹ دے ذریعہ منظور شدہ اک اعلامیے وچ ، مغربی جرمنی دے چانسلر [[کونارڈ ایڈنائر|کونراڈ ایڈنوئر]] نے یہودی عوام نو‏‏ں اخلاقی تے مادی بحالی دے جرمنی دے فرض نو‏‏ں تسلیم کيتا تے یہودی نمائندےآں تے اسرائیل ریاست دے نال مذاکرات وچ شامل ہونے د‏‏ی تیاری دا اشارہ کيتا۔ &quot;جرمن لوکاں دے ناں اُتے ناقابل بیان جرائم دا ارتکاب کيتا گیا اے ، جس وچ اخلاقی تے مادی معاوضے دا مطالبہ کيتا گیا اے [۔ . . ] وفاقی حکومت مشترکہ طور اُتے یہودیاں دے نمائندےآں تے اسرائیلی ریاست دے نال، تیار نيں […]، مواد معاوضہ دے مسئلے دا اک حل دے بارے وچ لانے، اس طرح لامحدود مصائب دے روحانی تصفیہ دا راستہ نرمی کرنے، &quot;ایڈنائر نے کہیا.&lt;ref name=&quot;History of the Claims Conference&quot;&gt;[http://www.claimscon.org/?url=history History of the Claims Conference] Retrieved June 21, 2012.&lt;/ref&gt;

10 ستمبر 1952 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی تے کلیمز کانفرنس دے سربراہ نہم گولڈمین تے مغربی جرمنی د‏‏ی وفاقی حکومت نے دو پروٹوکول وچ مجسم معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ پروٹوکول نمبر 1 وچ ایداں دے قوانین دے نفاذ دا مطالبہ کيتا گیا جو نازی مظلومیت تو‏ں پیدا ہونے والے معاوضے تے بحالی دے دعوواں دے لئی براہ راست نازی متاثرین نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م کرے۔ پروٹوکول نمبر 2 دے تحت ، مغربی جرمنی د‏‏ی حکومت نے نازیاں دے ظلم و ستم دے شکار یہودی متاثرین د‏‏ی امداد ، بحالی تے بحالی دے لئی دعوے د‏‏ی کانفرنس نو‏‏ں ساڈھے 450 ملین ڈوئش مارک فراہ‏م کيتی۔ [[اسرائیل|ریاست اسرائیل دے]] نال وی ايس‏ے طرح دے معاہداں اُتے دستخط ہوئے سن ۔

ان معاہداں دے بعد ، کلیمز کانفرنس نے مختلف قانون سازی وعدےآں وچ ترمیم دے لئی جرمن حکومت تو‏ں گل گل جاری رکھی تے معاوضے تے بحالی دے مختلف قوانین اُتے عمل درآمد د‏‏ی نگرانی کيتی۔ دعوےآں د‏‏ی کانفرنس دے مطابق ، جرمنی دے وفاقی ناقابل معافی قوانین دے تحت 278،000 تو‏ں زیادہ یہودی ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں نو‏‏ں تاحیات پنشن ملی۔ جرمنی نے یہودیاں دے دعوےآں اُتے اطمینان دے لئی مجموعی طور اُتے 60 بلین امریکی ڈالر خرچ کیتے۔ &lt;ref name=&quot;History of the Claims Conference&quot;/&gt;

1952 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے آسٹریا د‏‏ی حکومت تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ وراثت وچ یہودی املاک د‏‏ی بحالی دے لئی کوششاں تیز کرے۔ آسٹریا دے چانسلر لیوپولڈ فیگل نے بعد وچ یہودیاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں دور کرنے دا وعدہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Garai, p. 34&quot;&gt;Garai, p. 34&lt;/ref&gt;

جنیوا (4 تو‏ں 11 اگست 1953) وچ تیسری مکمل اسمبلی وچ ، ناحوم گولڈمین اس تو‏ں پہلے قائم مقام صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں فرائض سرانجام دیندے ہوئے عالمی یہودی کانگریس دے صدر منتخب ہوئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;Garai, p. 34&quot;&gt;Garai, p. 34&lt;/ref&gt;

=== سوویت عدلیہ د‏‏ی جانب تو‏ں ڈبلیو جے سی دیاں کوششاں ===
اگرچہ [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] نے ابتدا [[اسرائیل|وچ اسرائیل ریاست دی]] تشکیل د‏‏ی حمایت کيت‏ی سی ، لیکن 1950 د‏‏ی دہائی دے دوران یہودی ریاست مغربی کیمپ دے اک حصے دے طور اُتے ابھری تے صیہونیت نے کمیونسٹ قیادت دے اندرونی اختلاف رائے تے مخالفت دا خدشہ پیدا کيتا۔

سرد جنگ دے بعد دے حصے دے دوران ، سوویت یہودیاں نو‏‏ں غدار ، مغربی ہمدرد یا سلامتی د‏‏ی ذمہ داریاں دا شبہ سی۔ کمیونسٹ قیادت نے مختلف یہودی تنظیماں نو‏‏ں بند کردتا تے صیہونیت نو‏‏ں اک نظریا‏تی دشمن قرار دتا۔ عبادت خاناں نو‏‏ں اکثر کھلے عام تے مخبراں دے استعمال دے ذریعہ پولیس د‏‏ی نگرانی وچ رکھیا جاندا سی۔ ظلم و ستم دے نتیجے وچ ، ریاست دے زیر اہتمام تے غیر سرکاری دونے ، یہود دشمنی معاشرے وچ گہرائیاں تو‏ں قید ہوگئی تے برساں تک ایہ حقیقت رہی۔ سوویت میڈیا ، جدو‏ں سیاسی واقعات د‏‏ی عکاسی کردا سی ، تاں کدی اسرائیلی قوم پرستی د‏‏ی خصوصیت دے لئی 'فاشزم' د‏‏ی اصطلاح استعمال کردا سی۔ یہودیاں نو‏‏ں اکثر مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا سی ، جس د‏‏ی مثال ایہ ہُندی اے کہ اکثر یونیورسٹیاں وچ داخلہ لینے ، مخصوص پیشےآں وچ کم کرنے یا حکومت وچ حصہ لینے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جاندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے یہودی اپنے ناں بدل ک‏ے اپنی شناخت چھپانے اُتے مجبور ہوئے۔
[[فائل:World Jewish Congress - Third Plenary Assembly - Geneva 1953.jpg|thumb| ورلڈ یہودی کانگریس د‏‏ی تیسری مکمل اسمبلی ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ ، 4۔11 اگست 1953]]
1953 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے یہودی ڈاکٹراں دے ماسکو وچ فرد جرم د‏‏ی مذمت کردے ہوئے سوویت یونین د‏‏ی قیادت ، ناں نہاد ڈاکٹراں د‏‏ی سازش دے خلاف مبینہ سازش قرار دتا ، تے سوئٹزرلینڈ دے زیورک وچ قائدانہ اجلاس بلايا ، جس د‏‏ی وجہ آخری منٹ اُتے منسوخ کردتی گئی سوویت ڈکٹیٹر [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن دی]] موت۔ نويں سوویت قیادت نے اعلان کيتا کہ ڈاکٹراں دے خلاف مقدمہ جعلی قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Garai&lt;/ref&gt;

1956 وچ ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نے اپنے دورہ لندن دے دوران سوویت رہنماواں نیکولائی بلگینن تے [[نکیندا خروشچیف|نکیندا خروشیف]] نو‏‏ں اک یادداشت دتی ، تے اک سال بعد ورلڈ یہودی کانگریس دے ایگزیکٹو نے سوویت یونین تے ہور کمیونسٹ ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی حالت زار تو‏ں متعلق توجہ دے لئی عالمی سطح اُتے کال شروع کيتی۔ . اس دے نتیجے وچ انہاں دے ثقافتی تے مذہبی حقوق دے لئی تے سرد جنگ تو‏ں وکھ ہونے والے کنباں دے دوبارہ اتحاد د‏‏ی ودھدی ہوئی بین الاقوامی مہم دا نتیجہ نکلیا۔ ست سال دے وقفے دے بعد ، اس تنظیم نے کمیونسٹ مشرقی یورپ وچ متعدد یہودی برادریاں دے نال دوبارہ رابطہ قائم کيتا۔ 1957 وچ ، ہنگری د‏‏ی یہودی برادری نے WJC دے نال دوبارہ وابستگی اختیار کرلئی- &lt;ref&gt;Garai, p. 36&lt;/ref&gt;

سن 1960 وچ ، ڈبلیو جے سی نے پیرس وچ سوویت جوہری دے بارے وچ بین الاقوامی کانفرنس منسوخ کردتی ، جس د‏‏ی صدارت گولڈمین نے کيتی۔ 1971 وچ ، ڈبلیو جے سی نے بیلجیئم دے شہر برسلز وچ سوویت جوہری دے بارے وچ یہودی برادریاں د‏‏ی پہلی عالمی کانفرنس د‏‏ی کفالت کيتی۔ برسلز تے زیورخ وچ 1976 وچ جانشیناں دے تقاریب دا انعقاد کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Garai, pp. 36–52&lt;/ref&gt;

برسلز د‏‏ی دوسری کانفرنس وچ ، یہودی رہنماواں نے سوویت یونین تو‏ں مطالبہ کيتا کہ اوہ انسانی حقوق تو‏ں متعلق ہیلسنک‏‏ی دے اعلامیے نو‏‏ں نافذ کرے ، اس دے اپنے آئین تے قوانین دا احترام کرے تے &quot;سوویت یونین وچ یہودیاں دے حق نو‏‏ں تسلیم کرے تے اس دا احترام کرے کہ اوہ اپنے بھائیاں دے نال مل ک‏ے اتحاد کرے۔ اسرائیل ، یہودی دا تاریخی آبائی وطن۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1976/02/20/2974589/brussels-ii-ends-with-call-on-ussr-to-implement-helsinki-declaration-recognize-rights-of-jews-to-be-reunited-with-brethren-in-israel|archiveurl=https://archive.today/20130113043228/http://archive.jta.org/article/1976/02/20/2974589/brussels-ii-ends-with-call-on-ussr-to-implement-helsinki-declaration-recognize-rights-of-jews-to-be-reunited-with-brethren-in-israel|archivedate=2013-01-13|title=Brussels II Ends with Call on USSR to Implement Helsinki Declaration, Recognize Rights of Jews to Be, JTA, 20 February 1976}}&lt;/ref&gt; اس مقصد دے تحت ، 'میرے لوکاں نو‏‏ں جانے دو!' ، سوویت یہودی تحریک نے پوری مغرب وچ ریاست دے ماہرین تے عوامی شخصیتاں د‏‏ی توجہ مبذول کرلئی ، جو یہودیاں دے بارے وچ سوویت یونین د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں بنیادی انسانی تے شہری حقوق جداں کہ امیگریشن د‏‏ی آزادی د‏‏ی خلاف ورزی سمجھدے سن ۔ ، مذہب د‏‏ی آزادی ، تے اپنی بولی ، سبھیاچار تے ورثے دا مطالعہ کرنے د‏‏ی آزادی۔ امریکی صدر [[رونالڈ ریگن]] نے 1987 وچ مؤخر الذک‏ر ک‏ے امریکا دے پہلے سرکاری دورے دے موقع اُتے سوویت رہنما [[میخائل گورباچوف]] نو‏‏ں دسیا کہ &quot;سوویت جوہری نو‏‏ں رہیا کرنے دے سوا آپ دے پاس کوئی چارہ نئيں ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sovietjewry.org/history.php|title=Soviet Jewry Movement Marks Anniversaries|publisher=Sovietjewry.org|date=2007-10-30|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt;

1983 وچ ، ایڈگر برونف مین نے مشورہ دتا کہ &quot;امریکی یہودیاں نو‏‏ں اپنا سب تو‏ں مضبوط ہتھیار ، جیکسن - وینک ترمیم نو‏‏ں خیر سگالی د‏‏ی نشانی دے طور اُتے ترک کرنا چاہیدا ، جس تو‏ں روس نو‏‏ں جواب دینے دے لئی چیلنج ا‏‏ے۔&quot;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
سن 1985 وچ [میخائل گورباچوف] دے عروج دے بعد ، برونف مین دے نیو یارک ٹائمز دے پیغام نے لوکاں دے نال گونجنا شروع کيتا۔ 1985 دے اوائل وچ ، برونف مین نے کریملن نو‏‏ں دعوت نامہ حاصل کيتا تے 8۔11 ستمبر نو‏‏ں ماسکو دا دورہ کيتا ، تے ایہ پہلا عالمی یہودی کانگریس دا صدر بن گیا ، جسنو‏ں ماسکو وچ سوویت عہدیداراں دے ذریعہ باضابطہ استقبال کيتا گیا۔ شمون پیریز دا اک نوٹ لے ک‏ے برونف مین نے گورباچوف نال ملاقات کيت‏ی ، تے سوویت یہودی ہوائی جہاز تو‏ں متعلق گل گل دا آغاز کيتا۔ کہیا جاندا اے کہ پیرس دے نوٹ وچ سوویت یونین تو‏ں اسرائیل دے نال سفارتی تعلقات دوبارہ شروع کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
ستمبر دے سفر دے چند ماہ بعد واشنگٹن پوسٹ دے اک پروفائل وچ ، برون مین نے ستمبر دے اجلاساں وچ جو کچھ کيتا سی اس دے بارے وچ دسیا۔ انہاں نے کہیا ، &quot;تاجر برادری دے ذریعہ دباؤ بڑھانا ا‏‏ے۔ روسی جاندے نيں کہ سوویت جوہری معاملہ تجارت تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ . . میرا اندازہ ایہ اے کہ پنج تو‏ں دس سال دے عرصے وچ ، ساڈے کچھ مقاصد حاصل ہوجاواں گے۔ &quot; مصنف گیل بیکرمین اپنے &quot;جب اوہ ساڈے لئے آئیاں گے تاں اسيں ہوئے جاواں گے&quot; وچ کہندے نيں ، &quot;برونف مین نو‏‏ں اک کاروباری شخص دا سوویت یہودی معاملے دا اندازہ سی۔ ایہ ساری گل گل دا معاملہ سی ، حساب کتاب کرنے دا کہ روس واقعی کیہ چاہندے نيں تے ہجرت دے خلاف فائدہ اٹھا رہے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; {{حوالہ درکار|date=March 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (March 2020)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
25 مارچ 1987 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں ایڈگر ایم برونف مین ، اسرائیل سنگر ، سول کنی تے ایلن اسٹین برگ دے علاوہ میجر امریکی یہودی تنظیماں دے صدور د‏‏ی کانفرنس دے سربراہ ، مورس بی ابرام ، دے نال اس معاملے اُتے گل گل کرنے ماسکو پہنچے۔ سوویت حکومت دے وزرا ، اگرچہ عہدے داراں نے فوری طور اُتے اس د‏ی تردید د‏‏ی کہ یو ایس ایس آر نے یہودی ہجرت وچ اضافے اُتے راضی کيتا اے تے انہاں نے اک اسرائیلی وفد نو‏‏ں ماسکو آنے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/1987-04-03/news/mn-2416_1_emigration|title=Moscow Denies Shift on Jews or Israel Policy|first=From Times Wire|last=Services|date=3 April 1987|publisher=}}&lt;/ref&gt; بہر حال ، ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں دے ماسکو دے دوراں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے سوویت یونین وچ ممتاز یہودیاں دے لئی خارجی اجازت نامے دے حصول وچ مددگار ثابت ہويا۔ &lt;ref name=&quot;jewishpost.com&quot;&gt;Gad Nahson, [http://www.jewishpost.com/archives/news/edgar-m-bronfman-the-making-of-a-jew.html EDGAR M. BRONFMAN &quot;THE MAKING OF A JEW&quot;], Jewish Post, 1996&lt;/ref&gt;

1989 وچ ، سوویت یہودی تنظیماں نو‏‏ں حکا‏م نے عالمی یہودی کانگریس وچ شامل ہونے د‏‏ی اجازت دے دتی ، &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1989/01/04/world/soviet-jews-to-join-world-congress.html &quot;Soviet Jews to Join World Congress&quot;], New York Times, 4 January 1989&lt;/ref&gt; تے دو سال بعد یروشلم وچ ، عالمی یہودی کانگریس دے مکمل اجلاس وچ سوویت یونین تو‏ں براہ راست منتخب ہونے والے متعدد نمائندےآں نو‏‏ں پہلی بار سرکاری طور اُتے نمائندگی کيتا گیا اسمبلی۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem &quot;Soviet Jews Fill ‘empty Chair’ at Wjc Assembly in Jerusalem&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113021210/http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem |date=2013-01-13 }}, JTA, 7 May 1991&lt;/ref&gt;

=== شمالی افریقہ تے مشرق وسطی وچ یہودیاں دے حقوق دا تحفظ ===
دوسری جنگ عظیم دے بعد تے اسرائیل ریاست دے قیام وچ ، عالمی یہودی کانگریس عرب تے دوسرے مسلم ملکاں وچ یہودیاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی سرگرم عمل سی ، جو بڑھدے ہوئے دباؤ وچ آئے سن ۔ جنوری 1948 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر اسٹیفن وائز نے ، امریکی وزیر خارجہ جارج مارشل تو‏ں اپیل کی: &quot;فلسطین دے علاوہ مشرق وسطی تے شمالی افریقہ وچ 800،000 تو‏ں 10 لکھ یہودی 'تباہی دے سب تو‏ں وڈے خطرہ' وچ ني‏‏‏‏ں۔ فلسطین د‏‏ی تقسیم اُتے مسلماناں نو‏‏ں مقدس جنگ دے لئی اکسایا جارہیا ا‏‏ے۔ . . پہلے ہی اس دے نال ہونے والے تشدد دے واقعات ، انہاں لوکاں دے نال مل ک‏ے جو یہودیاں د‏‏ی مکمل تباہی دا واضح مقصد اے ، نسل کشی د‏‏ی تشکیل کردے نيں ، جو جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداداں دے تحت انسانیت دے خلاف جرم ا‏‏ے۔ اُتے ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے انہاں دعوواں د‏‏ی تحقیقات دے لئی کوئی فالو اپ کارروائی نئيں کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html|title=Jewish Virtual Library-Jewish Refugees from Arab Countries|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:World Jewish Congress North African Conference, Algiers, June 1952.jpg|سجے|thumb| 1952 وچ ، شمالی افریقہ ، یہودیاں د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ عالمی یہودی کانگریس کانفرنس]]
ڈبلیو جے سی نے اس مسئلے تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل نو‏‏ں اک میمورنڈم وی پیش کيتا ، جس وچ فوری کارروائی دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://zionism-israel.com/hdoc/Arab_League_Law_Jews.htm|title=Draft Arab League Law Regarding Jews-1947|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt; خاص طور اُتے اس یادداشت وچ [[عرب لیگ|عرب لیگ دی]] اک دستاویز دا ذکر کيتا گیا اے جس وچ ایہ منصوبہ بنایا گیا سی کہ یہودی شہریاں نو‏‏ں انہاں دے حقوق تے سامان تو‏ں محروم کردتیاں اُتے ، جدو‏ں ڈبلیو جے سی نے عرب لیگ د‏‏ی دستاویز ای سی او ایس او سی دے سامنے لیائی تاں ، اس دے صدر چارلس ایچ ملک ، جو اقوام متحدہ وچ لبنان دے نمائندے سن ، نے اسنو‏ں منزل اُتے لیانے تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jewishpolicycenter.org/112/the-forgotten-jewish-refugees-from-arab-states|title=Robert Ivker, The Forgotten Jewish Refugees From Arab States, 2008|accessdate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;

1950 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے خاص طور اُتے شمالی افریقہ وچ متعدد عرب حکومتاں دے نال گل گل د‏‏ی تے انہاں تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ یہودی آبادی نو‏‏ں اپنے آبائی ملک چھڈنے د‏‏ی اجازت دتیاں عرب قوم پرستی د‏‏ی پیش قدمی دے نال ، خاص طور اُتے 1950 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ایہ کوششاں تیزی تو‏ں پیچیدہ ہُندی گئياں۔ 1954 وچ ، ڈبلیو جے سی دے اک وفد نے مراکش دا دورہ کيتا ، فیر وی اوہ فرانسیسی نوآبادیات دے تحت سی۔

ڈبلیو جے سی د‏‏ی قیادت نے مراکش دے جلاوطن سلطان محمد پنجم سمیت مراکش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک دے رہنماواں تو‏ں وی نیڑےی رابطے رکھے سن ، جنھاں نے اصرار کيتا کہ اک خودمختار مراکش غیر مسلماں تک رسائی سمیت اپنے تمام شہریاں د‏‏ی آزادی تے برابری د‏‏ی ضمانت دے گا۔ عوامی انتظامیہ نو‏‏ں &lt;ref&gt;Jews in the new North African states, Report submitted to the Fourth Plenary Assembly of the World Jewish Congress by the directors of the Political and International Affairs Departments, A. L. Easterman and Dr. M.L. Perlzweig, in: World Jewry, 1959, pp. 12–13 and p. 26&lt;/ref&gt; جدو‏ں مراکش سن 1956 وچ فرانس تو‏ں آزاد ہويا تاں ، ڈبلیو جے سی دے پولیٹیکل ڈائریکٹر الیکس ایسٹر مین نے فوری طور اُتے وزیر اعظم مبارک بیکے تے ہور سرکاری عہدیداراں تو‏ں گل گل دا آغاز کيتا ، تے یہودیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں جانے دا حق دینے دے لئی دباؤ ڈالیا۔

جب کہ 1957 وچ اک معاہدہ ہويا سی کہ مزاگن تو‏ں تمام 8000 یہودیاں نو‏‏ں ہجرت د‏‏ی اجازت دتی جائے گی جو [[دار البیضاء|کاسا بلانہاں دا دے]] نیڑے پناہ گزین کیمپ وچ رکھے گئے سن ، &lt;ref name=&quot;Gerhart M. Riegner 1961, p. 19&quot;&gt;Gerhart M. Riegner, Jews in North Africa, in: World Jewry, 1961, p. 19&lt;/ref&gt; 1959 د‏‏ی اک عالمی رپورٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا سی کہ نويں حکومت کیت‏‏ی بار بار یقین دہانیاں دے باوجود یہودی حقوق حاصل کرن گے حفاظت کیج. ، &quot;داخلی سیاسی کشمکش نے اس مسئلے دے حل وچ رکاوٹ پیدا کردتی اے &quot; کہ مراکشی یہودیاں نے ملک چھڈنے دے خواہاں حکا‏م نو‏‏ں پاسپورٹ تو‏ں انکار کردتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Jews in the new North African states, Report submitted to the Fourth Plenary Assembly of the World Jewish Congress by the directors of the Political and International Affairs Departments, A. L. Easterman and Dr. M.L. Perlzweig, in: World Jewry, 1959, p. 13&lt;/ref&gt; 1959 وچ ، مراکش [[عرب لیگ|عرب لیگ دا]] رکن بن گیا ، تے اسرائیل دے نال تمام رابطے بند کردتے گئے۔ اُتے ، شاہ [[محمد خامس|محمد پنجم]] تے اس دے جانشین ، مراکش دے [[حسن ثانی مراکشی|دوم حسن]] ، نے ایہ گل جاری رکھی کہ یہودی اپنے ملک وچ مساوی حقوق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

=== 1950 د‏‏ی دہائی-1980 د‏‏ی دہائی ===
1959 وچ اسٹاک ہوم وچ منعقدہ چوتھ‏ی WJC مکمل اسمبلی وچ 43 ملکاں دے نمائندےآں نے شرکت کيتی۔

1960 وچ ، ڈبلیو جے سی نے برسلز وچ اک خصوصی کانفرنس نو‏‏ں یورپ وچ سامی مخالف دے متعدد واقعات دے بعد طلب کيتا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, p. 40&lt;/ref&gt; سن 1966 وچ ، مغربی جرمنی د‏‏ی پارلیمنٹ دے اسپیکر ، یوجین گارسٹن میئر نے ، بیلجیم دے برسلز وچ پنجويں مکمل اسمبلی وچ 'جرمن تے یہودی - اک مسئلہ حل نہ ہونے' دے عنوان تو‏ں اک خطاب پیش کيتا ، جو ڈبلیو جے سی کانفرنس تو‏ں خطاب کرنے والے پہلے سینئر جرمن سیاستدان بن گئے ، جس تو‏ں ڈبلیو جے سی دے اندر کچھ تنازعات پیدا ہوگئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660802&amp;id=cNsjAAAAIBAJ&amp;sjid=1ycEAAAAIBAJ&amp;pg=3126,329372|title=Milwaukee Journal, 2 August 1966, p. 3|publisher=|access-date=2 October 2020|archivedate=12 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160512192028/https://news.google.com/newspapers?nid=1499&amp;dat=19660802&amp;id=cNsjAAAAIBAJ&amp;sjid=1ycEAAAAIBAJ&amp;pg=3126,329372}}&lt;/ref&gt; اسرائیل دے کچھ نمائندےآں نے احتجاج دے طور اُتے گیرسٹن میئر دے نال اجلاس دا بائیکاٹ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/08/02/3085139/mapam-and-her-ut-to-boycott-wjc-symposium-on-germans-and-jews|archiveurl=https://archive.today/20130113015224/http://archive.jta.org/article/1966/08/02/3085139/mapam-and-her-ut-to-boycott-wjc-symposium-on-germans-and-jews|archivedate=2013-01-13|title=Mapam and Herut to Boycott WJC Symposium on ‘Germans and Jews’ – JTA, 2 August 1966}}&lt;/ref&gt;

1963 وچ ، دنیا بھر وچ یہودی برادری دے نال ملک وچ تنظیم دے انتخابی میدان نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی WJC دا امریکن سیکشن تشکیل دتا گیا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, p. 42&lt;/ref&gt; 1974 وچ ، برطانوی یہودیاں دے بورڈ آف ڈپٹی آف ورلڈ یہودی کانگریس تو‏ں وابستہ ہوئے۔ ڈبلیو جے سی دا برٹش سیکشن ، جو اس تو‏ں پہلے یوکے جوہری د‏‏ی نمائندگی کردا سی ، نو‏‏ں تحلیل کردتا گیا سی۔

ریاست اسرائیل دے نال اپنے یکجہت‏ی اُتے زور دینے دے لئی ، ڈبلیو جے سی نے سنہ 1975 وچ پہلی مرتبہ یروشلم وچ اپنی چھیويں عمومی اسمبلی دا انعقاد کيتا سی ، تے اک استثناء دے نال ، اس دے بعد تو‏ں اوتھ‏ے تمام عمومی اسمبلیاں منعقد ہوئیاں۔ مندوبین نے تنظیم دے لئی نويں آئین تے اک نويں ڈھانچے نو‏‏ں وی اپنایا ، تے ڈبلیو جے سی نے عالمی صہیونی تنظیم دے نال تعاون دا معاہدہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Congress in Action – Chronicle of forty years, in: George Garai (ed.), World Jewish Congress, 40 Years in Action 1936–1976, pp. 56–58&lt;/ref&gt;

==== اقوام متحدہ د‏‏ی قرار داد د‏‏ی مخالفت صیہونیت نو‏‏ں نسل پرستانہ قرار دیندے ہوئے ====
عالمی یہودی کانگریس [[اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 3379]] ، جسنو‏ں 10 نومبر 1975 نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی تے اسنو‏ں &quot;صیہونیت نسل پرستی تے نسلی امتیاز د‏‏ی اک شکل اے &quot; دے خاتمے د‏‏ی کوششاں وچ آواز بلند کررہی سی۔ &lt;ref&gt;''Moynihan's Moment: America's Fight Against Zionism as Racism'', Gil Troy, Oxford University Press, 2012, {{آئی ایس بی این|978-0-19-992030-3}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے قرار داد نو‏‏ں &quot;صیہونیت نو‏‏ں سامراج ، استعمار ، نسل پرستی ، تے نسل پرستی دے نال مساوات کرکے … نسل پرستی تے نسلی منافرت اُتے اکسانے دے مترادف قرار دینے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے قرار دتا۔&quot; کانگریس تو‏ں وابستہ تمام جماعتاں تے تنظیماں تو‏ں اپیل کيتی گئی کہ اوہ قرارداد دے خلاف رائے عامہ نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی فوری کارروائی کرے۔ &lt;ref&gt;Activities of the World Jewish Congress, February 1975-October 1977, Report of the Secretary-General to the General Council of the World Jewish Congress at its meeting in Washington, October 30 – November 3, 1977, Geneva, October 1977, p. 6&lt;/ref&gt; اسرائیل نے 1991 د‏‏ی [[1991 د‏‏ی میڈرڈ کانفرنس|میڈرڈ امن کانفرنس]] وچ شرکت کيتی اک قرار داد 3379 نو‏‏ں منسوخ کردتا۔ قرارداد 3379 نو‏‏ں 1991 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی د‏‏ی قرارداد 4686 دے ذریعہ منسوخ کردتا گیا سی۔

1960 تے 1970 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے [[اسرائیل دا عرب بائیکاٹ|اسرائیل دے عرب بائیکاٹ دے]] خاتمے دے لئی وی مہم چلا‏ئی۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1975/10/14/2973350/wjc-committee-on-arab-boycott-will-focus-on-international-pacts &quot;WJC Committee on Arab Boycott Will Focus on International Pacts&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113033912/http://archive.jta.org/article/1975/10/14/2973350/wjc-committee-on-arab-boycott-will-focus-on-international-pacts |date=2013-01-13 }}, JTA, 14 October 1975&lt;/ref&gt;

==== قیادت وچ تبدیلیاں ====
1975 وچ ڈبلیو جے سی دے پلینری وچ ، دیرینہ ڈبلیو جے سی رہنما نہم گولڈمین (اس وقت 80) ڈبلیو جے سی دے صدر دے لئی دوبارہ کھڑے ہوئے۔ متعدد اسرائیلی مندوبین ، خاص طور اُتے ہیروٹ تحریک تو‏ں ، بلکہ سابق اسرائیلی وزیر اعظم [[گولڈا مئیر|گولڈا میئر]] نے وی ، خاص طور اُتے امن عمل دے سلسلے وچ اسرائیل د‏‏ی پالیسیاں اُتے تنقید کرنے اُتے انہاں دے دوبارہ انتخاب د‏‏ی مخالفت کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/08/2970955/herut-seeking-to-prevent-reelection-of-goldmann-as-wjc-president|archiveurl=https://archive.today/20130113001231/http://archive.jta.org/article/1975/01/08/2970955/herut-seeking-to-prevent-reelection-of-goldmann-as-wjc-president|archivedate=2013-01-13|title=Herut Seeking to Prevent Re-election of Goldmann As WJC President – JTA, 8 January 1975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archiveurl=https://archive.today/20130113013520/http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archivedate=2013-01-13|title=Goldmann Re-elected Wjc President Despite Bitter Herut Opposition – JTA, 10 February 1975}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1975 WJC Sixth Plenary Assembly Jerusalem.jpg|thumb| نہم گولڈمین 1975 وچ یروشلم وچ چھیويں ڈبلیو جے سی دے مکمل اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سجے طرف بیٹھے: اسرائیلی وزیر اعظم [[اسحاق رابین|اسحاق رابن]] ]]
دو سال بعد ، 1977 وچ ، امریکی رئیل اسٹیٹ ڈویلپر تے بائن بی آرتھ انٹرنیشنل دے سابق صدر فلپ کلوزنک نے گولڈ مین نو‏‏ں ڈبلیو جے سی صدر دے عہدے دا منصب بنایا۔ 1979 وچ ، جدو‏ں کلمٹینک نو‏‏ں صدر جمی کارٹر نے امریکی سکریٹری برائے تجارت نامزد کيتا تاں ، کینیڈا دے امریکی تاجر ایڈگر برونف مین سینئر نے اس تنظیم دے قائم مقام سربراہ دا عہدہ سنبھال لیا۔ برون مین نو‏‏ں جنوری 1981 وچ یروشلم وچ منعقدہ ستويں پلینری اسمبلی نے باضابطہ طور اُتے ڈبلیو جے سی صدر منتخب کيتا سی۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1981/02/01/world/bronfman-heads-jewish-congress.html?scp=2&amp;sq=edgar+bronfman&amp;st=nyt &quot;Bronfman Heads Jewish Congress&quot;], New York Times, 1 February 2012&lt;/ref&gt;

===== ایڈگر ایم برونف مین =====
برونف مین د‏‏ی سربراہی وچ ، نويں سکریٹری جنرل اسرائیل سنگر (جس نے 1983 وچ گیرہارٹ ریگنر تو‏ں اقتدار سنبھالیا سی) ، تے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ایلن اسٹینبرگ ، ڈبلیو جے سی نے ہور جارحانہ انداز اپنایا۔ اسٹین برگ نے اس تبدیلی د‏‏ی خصوصیت اس طرح د‏‏ی اے: &quot;اک طویل عرصے تو‏ں ، عالمی یہودی کانگریس دا مطلب یہودی زندگی دا سب تو‏ں وڈا راز سی ، کیونجے جنگ دے بعد سفارتکاری د‏‏ی نوعیت خاموشی تو‏ں سفارت کاری سی۔ ایہ اک نويں ، امریکی طرز د‏‏ی قیادت ا‏‏ے۔ کم بزدلی ، زیادہ طاقت ور ، شرمناک یہودی۔ &quot; &lt;ref name=&quot;jewishpost.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jewishledger.com/2012/04/elan-steinberg-advocated-for-holocaust-survivors-around-the-world &quot;Elan Steinberg advocated for Holocaust survivors around the world&quot;], Jewish Ledger, 10 April 2012&lt;/ref&gt; برون مین نے عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی اولین یہودی تنظیم بننے وچ رہنمائی د‏‏ی ، کیونجے انہاں نے یورپ وچ نويں ممبر جماعتاں نو‏‏ں لیا ک‏ے تنظیم د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں وسیع کيتا۔ سوویت یہودی نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی مہمات دے ذریعہ ، آسٹریا دے صدر کرٹ والڈہیم دے نازی ماضی دا انکشاف ، تے ہولوکاسٹ دے متاثرین نو‏‏ں معاوضہ دینے د‏‏ی مہم ، برونف مین 1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ بین الاقوامی سطح اُتے مشہور سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Jewish Philanthropist Edgar Bronfman Passes Away at 84|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Edgar-Bronfman-passes-away-at-84-335767|accessdate=April 29, 2014|newspaper=The Jerusalem Post|date=December 22, 2013}}&lt;/ref&gt;

25 جون 1982 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برونف مین اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی تو‏ں خطاب کرنے والے کسی یہودی تنظیم دے پہلے رہنما بنے۔ &lt;ref&gt;[http://archive.jta.org/article/1982/05/24/2993642/wjc-to-be-the-only-jewish-ngo-to-address-un-assemblys-special-session-on-disarmament &quot;WJC to Be the Only Jewish NGO to Address UN Assembly’s Special Session on Disarmament&quot;] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130113020754/http://archive.jta.org/article/1982/05/24/2993642/wjc-to-be-the-only-jewish-ngo-to-address-un-assemblys-special-session-on-disarmament |date=2013-01-13 }}, JTA, 24 May 1982&lt;/ref&gt;

==== آشوٹز وچ کیتھولک کانونٹ د‏‏ی موجودگی اُتے تنازع ====
1985 وچ ، کارملائٹ راہباواں نے سابق نازی موت دے کیمپ [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]] I دے مقام دے نیڑے اک کانونٹ کھولی۔ عوامی بیانات وچ ، دوسرے یہودی رہنماواں ، بشمول ڈبلیو جے سی دے سابق سکریٹری جنرل گیہارٹ ریگنر ، نے وی انہاں نو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/13/3003376/plan-to-build-convent-on-site-of-auschwitz-death-camp-sparks-anger-among-european-jewish-communities|title=Plan to Build Convent on Site of Auschwitz Death Camp Sparks Anger Among European Jewish Communities|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112232022/http://archive.jta.org/article/1986/01/13/3003376/plan-to-build-convent-on-site-of-auschwitz-death-camp-sparks-anger-among-european-jewish-communities}}&lt;/ref&gt; اک سال بعد ، کیتھولک چرچ نے انہاں درخواستاں اُتے اتفاق کيتا تے کہیا کہ دو سال دے اندر اندر کانونٹ نو‏‏ں ہٹا دتا جائے گا۔

پر ، کارمیلائٹ ڈٹے رہے ، تے اک سال بعد 1979 دے اک وڈے پیمانے اُتے پوپ دے نال اپنی سائٹ دے نیڑے اک وڈا پار کھڑا کيتا۔ عالمی یہودی کانگریس دے ایگزیکٹو نے ویٹیکن اُتے زور دتا کہ اوہ کانونٹ د‏‏ی موجودگی دے خلاف کارروائی کرے تے کہیا کہ [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نو‏‏ں کانونٹ تے کراسنو‏ں فوری طور اُتے ہٹانے دا حکم دینے دے لئی &quot;اپنے اختیار دا استعمال کرنا چاہیدا&quot;۔ ڈبلیو جے سی ایگزیکٹو نے کہیا کہ اس معاہدے اُتے عمل درآمد دے لئی پونٹف دا اقدام ضروری سی ، جس وچ کریکاؤ دے کارڈنل ، فرانسسزیک مچارسکی وی شامل سن ، جنیوا وچ یہودی رہنماواں دے نال 22 فروری 1987 نو‏‏ں دستخط کیتے سن ۔ ایڈگر برونف مین نے اعلان کيتا: &quot;یہ نہ صرف آشوٹز کنونٹ د‏‏ی گل اے ، بلکہ تاریخی نظرثانی دے وسیع تر مضمرات جس وچ ہولوکاسٹ د‏‏ی ایہ انفرادیت تے یہودی لوکاں دے قتل نو‏‏ں دبایا جا رہیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1989/05/11/2870284/wjc-urges-pope-to-use-authority-to-remove-convent-from-auschwitz|title=Wjc Urges Pope to Use Authority to Remove Convent from Auschwitz|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112223127/http://archive.jta.org/article/1989/05/11/2870284/wjc-urges-pope-to-use-authority-to-remove-convent-from-auschwitz}}&lt;/ref&gt;

کچھ مہینےآں دے بعد ، کارمیلیاں نو‏‏ں روم دے ذریعہ منتقل ہونے دا حکم دتا گیا۔ ڈبلیو جے سی نے کارروائی کرنے اُتے ویٹیکن د‏‏ی تعریف کيت‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1989/09/20/2871143/vatican-praised-for-offer-to-help-relocate-the-convent-at-auschwitz|title=Vatican Praised for Offer to Help Relocate the Convent at Auschwitz|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113040136/http://archive.jta.org/article/1989/09/20/2871143/vatican-praised-for-offer-to-help-relocate-the-convent-at-auschwitz}}&lt;/ref&gt; اگرچہ راہبیاں 1993 تک سائٹ اُتے موجود رہیاں ، جس نے وڈی کراسنو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔

''یہ وی دیکھو:'' [[آشوٹز کراس]]

==== کمیونسٹ ملکاں دے نال سفارتی رابطے ====
[[فائل:Bundesarchiv Bild 183-1988-1017-018, Berlin, Bronfman-Besuch.jpg|سجے|thumb| مشرقی برلن ، اکتوبر 1988 وچ جی ڈی آر رہنما ایریک ہونیک‏ر ک‏ے نال ایڈگر برونف مین د‏‏ی سربراہی وچ ڈبلیو جے سی دے وفد د‏‏ی میٹنگ]]
سن 1980 د‏‏ی دہائی دے وسط دے دوران ، عالمی یہودی کانگریس نے متعدد وسطی تے مشرقی یورپی ملکاں دے نال سفارتی گل گل وی د‏‏ی ، خاص طور اُتے کمیونسٹ مشرقی جرمنی ، جس د‏‏ی قیادت نے ڈبلیو جے سی اُتے زور دتا کہ اوہ نازی جرمنی دے یہودی مظلوماں اُتے اپنی ذمہ داریاں نو‏‏ں تسلیم کرے۔ فروری 1990 وچ ، جی ڈی آر دے وزیر اعظم ہنس موڈرو نے ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برون مین نو‏‏ں اک خط بھیجیا جس وچ انہاں نے مشرقی جرمنی د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں نازی حکومت دے تحت یہودی لوکاں دے خلاف جرمنی وچ ہونے والے جرماں دے لئی جی ڈی آر د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ &lt;ref&gt;Holocauste: L'Est avoue – Libération, 9 February 1990, p. 17&lt;/ref&gt; اک بیان وچ ، موڈرو نے کہیا: &lt;blockquote&gt; جرمن جمہوری جمہوریہ نسل پرستی ، نازیزم ، یہودیت پرستی ، تے لوکاں وچ نفرت دے خلاف ہر کم کرنے دے اپنے فرض دے تحت ناجائز طور اُتے کھڑا اے ، تاکہ مستقب‏‏ل وچ ، جرمنی تے فاشزم کدی وی جرمنی د‏‏ی سرزمین تو‏ں شروع نہ ہوسک‏‏ے ، لیکن صرف امن تے تفہیم دے درمیان لوک &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.chron.com/CDA/archives/archive.mpl/1990_682891/e-germany-agrees-to-pay-reparations-for-crimes-aga.html|title=E. Germany agrees to pay reparations for crimes against Jews, Houston Chronicle, 9 February 1990|publisher=}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; کچھ ہفتےآں دے بعد ، جی ڈی آر د‏‏ی پہلی آزادانہ طور اُتے منتخب پارلیمنٹ ، ''ووکسکمر نے'' ، اک قرارداد منظور د‏‏ی جس وچ ہولوکاسٹ دے لئی جی ڈی آر د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا تے &quot;دنیا بھر دے یہودیاں نو‏‏ں معافی مانگنے&quot; دے لئی کہیا گیا۔ جی ڈی آر نے یہودیاں نو‏‏ں ہونے والے مادی نقصانات د‏‏ی تلافی تے یہودی روایات د‏‏ی حفاظت دا وعدہ کيتا۔ ایہ قرارداد [[جرمن اتحاد مکرر|جرمنی دے اتحاد دے]] معاہدے دا حصہ بن گئی تے تاحال ایہ جرمن قانون دا حصہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.compass-infodienst.de/Konrad_Weiss__Antisemitismus_und_Israelfeindschaft_in_der_DDR.1452.0.html#referenz_15|title=04.12.2017 – Nr. 1756|website=www.compass-infodienst.de}}&lt;/ref&gt;

1987 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے ہنگری دے شہر بوڈاپسٹ وچ اپنی انتظامی کمیٹی دا اجلاس منعقد کيتا ، جو دوسری جنگ عظیم دے خاتمے دے بعد کمیونسٹ مشرقی یورپ وچ پہلا ڈبلیو جے سی اجتماع سی۔ ہنگری د‏‏ی حکومت نے قبول کيتا سی کہ اسرائیلی مندوبین د‏‏ی شرکت یا گفتگو دے موضوعات اُتے کوئی پابندی نئيں ہوئے گی۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1987/05/07/world/a-jewish-parley-in-budapest.html &quot;A JEWISH PARLEY IN BUDAPEST&quot;], New York Times, 7 May 1987&lt;/ref&gt;

==== والڈہیم معاملہ ====
1986 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے الزام لگایا کہ آسٹریا دے صدارتی امیدوار [[کرٹ والڈہائیم|کرٹ والڈھیم]] ، جو [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] سابق سکریٹری جنرل نيں ، نے نازی پارٹی &quot; [[شٹورمابٹائلونگ|اسٹورمبٹیئلنگ]] &quot; (ایس اے) د‏‏ی [[شٹورمابٹائلونگ|ماونسڈ]] کور وچ افسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی خدمات دے بارے وچ جھوٹھ بولا سی۔ 1942 تو‏ں 1943 تک تھیسالونیکی ، یونان وچ بطور جرمن آرڈیننس افسر۔&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/03/04/world/files-show-kurt-waldheim-served-under-war-criminal.html?scp=1&amp;sq=waldheim+nazi+world+jewish+congress&amp;st=nyt|title=FILES SHOW KURT WALDHEIM SERVED UNDER WAR CRIMINAL|newspaper=[[نیو یارک ٹائمز]]|date=4 March 1986}}&lt;/ref&gt;

والڈہیم نے انہاں الزامات نو‏‏ں &quot;خالص جھوٹھ تے مکروہ عمل&quot; قرار دتا۔ برونف مین نو‏‏ں اک ٹیلی وژن وچ ، انہاں نے کہیا کہ انہاں دے ماضی د‏‏ی &quot;جان بجھ کر غلط بیانی کيتی گئی ا‏‏ے۔&quot; اس دے باوجود ، انہاں نے اعتراف کيتا کہ اوہ حامیاں دے خلاف جرمن انتقامی کارروائیاں دے بارے وچ جاندے نيں: &quot;ہاں ، وچ جاندا سی۔ وچ گھبرا گیا۔ لیکن وچ کیہ کرسکدا سی؟ مینو‏ں یا تاں خدمت جاری رکھنا سی یا پھانسی دے دتی جائے گی۔ &quot; انہاں نے کہیا کہ انہاں نے کدی گولی نئيں چلا‏ئی سی تے نہ ہی حامی جماعت نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ اس وقت دے انہاں دے سابقہ اعلیٰ بردار نے دسیا کہ والڈھیم &quot;اک ڈیسک تک ہی محدود سی&quot;۔

آسٹریا دے سابق یہودی چانسلر برونو کریمیسکی نے عالمی یہودی کانگریس دے اقدامات نو‏‏ں اک &quot;غیر معمولی بدنامی&quot; قرار دیندے ہوئے ہور کہیا کہ انتخابات وچ ، آسٹریا دے باشندے یہودیاں نو‏‏ں بیرون ملک یہودی ساڈے بارے وچ حکم دینے تے سانو‏ں ایہ دسنے د‏‏ی اجازت نئيں دین گے کہ ہماریا صدر کون ہونا چاہیدا۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1986/04/04/world/around-the-world-ex-chancellor-voices-criticism-of-waldheim.html &quot;EX-CHANCELLOR VOICES CRITICISM OF WALDHEIM&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 4 April 1986&lt;/ref&gt;

جاری بین الاقوامی تنازعہ دے پیش نظر ، آسٹریا د‏‏ی حکومت نے 1938 تے 1945 دے درمیان والڈھیم د‏‏ی زندگی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی مورخین د‏‏ی اک بین الاقوامی کمیٹی مقرر کرنے دا فیصلہ کيتا۔ انہاں د‏‏ی رپورٹ وچ والڈہیم دے انہاں جرائم وچ کِسے دے ذا‏تی ملوث ہونے دا کوئی ثبوت نئيں ملیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دوران ، اگرچہ اس نے کہیا سی کہ اوہ ہونے والے کسی وی جرائم تو‏ں لاعلم سی ، لیکن مورخین نے اس گل دا ثبوت پیش کيتا کہ والڈھیم نو‏‏ں جنگی جرائم دے بارے وچ معلوم ہونا چاہیدا۔ &lt;ref&gt;Simon Wiesenthal &quot;The Waldheim Case&quot; in ''Contemporary Jewish Writing in Austria'' edited by Dagmar Lorenz. pp 81-95, University of Nebraska press&lt;/ref&gt;

صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی مدت [[نا پسندیدہ شخص|ملازمت (1986–1992]] ) وچ ، والڈہیم تے انہاں د‏‏ی اہلیہ الزبتھ نو‏‏ں امریکا نے باضابطہ طور اُتے &quot; [[نا پسندیدہ شخص|شخصی طور اُتے غیر مفت]] &quot; سمجھیا۔ اوہ صرف عرب ملکاں تے [[ویٹیکن سٹی]] دا دورہ کرسکدے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2351006420070623?pageNumber=2 &quot;Waldheim, ex-UN leader and Nazi, buried in Austria&quot;] Reuters, 23 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wsws.org/articles/2007/jun2007/wald-j21.shtml|title=Kurt Waldheim (1918–2007)|first=Dietmar|last=Henning|publisher=}}&lt;/ref&gt; سنہ 1987 وچ ، انہاں لوکاں نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ داخلے اُتے پابندی عائد افراد د‏‏ی واچ لسٹ وچ ڈال دتا گیا تے [[ویرماخٹ|وہہرماچٹ]] وچ اس دے فوجی ماضی دے بارے وچ بین الاقوامی کمیٹی برائے مورخین د‏‏ی رپورٹ د‏‏ی اشاعت دے بعد وی اس لسٹ وچ شامل رہ‏‏ے۔

5 مئی 1987 نو‏‏ں برون مین نے عالمی یہودی کانگریس تو‏ں گل کردے ہوئے کہیا کہ والڈھیم &quot;نازی قتل کرنے والی مشین دا حصہ تے پارسل&quot; سی۔ بعدازاں والڈہیم نے برونف مین دے خلاف مقدمہ دائر کيتا ، لیکن اس دے حق وچ ثبوت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے فورا بعد ہی مقدمہ خارج کردتا۔

=== ہولوکاسٹ دور دے اثاثےآں تے معاوضاں د‏‏ی ادائیگی د‏‏ی بحالی ===
1992 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے عالمی یہودی بحالی تنظیم (ڈبلیو جے آر او) قائم کيتا ، جو یہودی تنظیماں د‏‏ی اک چھتری اے تے یہودی ایجنسی برائے اسرائیل وی شامل ا‏‏ے۔ اس دا مقصد جرمنی تو‏ں باہر یورپ وچ یہودی املاک د‏‏ی بحالی (جو دعوے کانفرنس دے ذریعہ نمٹا جاندا اے ) نو‏‏ں اگے بڑھانا ا‏‏ے۔ اس د‏ی ویب سائٹ دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wjro.org.il/Web/AboutUs/Mission/Default.aspx|title=World Jewish Restitution Organization – Our Mission|accessdate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610231419/http://wjro.org.il/Web/AboutUs/Mission/Default.aspx|archivedate=2012-06-10}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو آر جے او دا مشن &quot;قومی تے مقامی حکومتاں تو‏ں یہودی لوکاں نو‏‏ں جائیداد د‏‏ی بحالی تو‏ں متعلق معاہدے نو‏‏ں یقینی بنانے اور&quot; قومی تے مقامی وچ یہودی املاک دے بارے وچ تحقیقات نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی &quot;قومی تے مقامی حکومتاں دے نال&quot; مشورے تے گل گل کرنا ا‏‏ے۔ آرکائیوز تے اک مرکزی ڈیٹا بینک قائم کرنے دے لئی جس وچ یہودی فرقہ وارانہ املاک تو‏ں متعلق معلومات نو‏‏ں ریکارڈ کيتا جائے گا تے جمع کيتا جائے گا ، تے اس ملک وچ یہودی ثقافتی تے تعلیمی منصوبےآں دے تحفظ دے لئی &quot;فنڈز مختص کیتے جاواں گے۔ اج تک ، اس طرح دے فنڈز پولینڈ ، رومانیہ تے ہنگری وچ قائم ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ موجودہ عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر ڈبلیو آر جے او دے چیئرمین ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wjro.org.il/Web/AboutUs/Council/Default.aspx|title=World Jewish Restitution Organization – Council Representatives|accessdate=2012-06-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120630164329/http://wjro.org.il/Web/AboutUs/Council/Default.aspx|archivedate=2012-06-30}}&lt;/ref&gt;

==== سوئس بینک ====
1990 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، ایڈگر برونف مین نے ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے افراد دے لئی سوئٹزرلینڈ تو‏ں واپسی د‏‏ی وجوہ نو‏‏ں جیت لیا۔ برونف مین نے اک پہل شروع کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ سوئس بینکاں تو‏ں 1.25 بلین ڈالر د‏‏ی تصفیہ کيتی گئی سی ، جس دا مقصد ایہ سی کہ &quot;یہ دعویٰ حل کيتا جا رہیا اے کہ&quot; یہودیاں دے ذریعہ سوئس ہورڈڈ بینک اکاؤنٹ کھولے گئے سن جنھاں نازیاں نے قتل کيتا سی &quot;۔

مجموعی طور اُتے ، ڈبلیو جے سی ، جرمنی دے خلاف یہودی مواد دے دعوےآں تو‏ں متعلق کانفرنس ، عالمی یہودی بحالی تنظیم تے 1998 وچ قائم ہونے والے ہولوکاسٹ ایرا انشورنس دعوےآں دے بین الاقوامی کمیشن نے ادائیگی وچ ہولوکاسٹ دے متاثرین تے زندہ بچ جانے والے افراد دے لئی لکھاں ڈالر حاصل کیتے ني‏‏‏‏ں۔ جرمنی ، سوئس بینکاں ، انشورینسز تے ہور فریقاں تو‏ں جو کل 20 بلین ڈالر ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;http://www.haaretz.com/hasen/spages/838311.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070317193926/http://www.haaretz.com/hasen/spages/838311.html |date=2007-03-17 }}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Edgar M Bronfman 1989.jpg|thumb| [[ایڈگر برون مین ، سینئر|ایڈگر ایم برونف مین]] ]]
1995 وچ ، ڈبلیو جے سی نے مختلف یہودی تنظیماں دے ذریعہ سوئس بینکاں تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ دی]] حکومت دے نال ناں نہاد [[دوسری جنگ عظیم|عالمی جنگ عظیم دوئم]] دے [[مرگ انبوہ|ہالوکاسٹ دے]] متاثرین دے بینک اکاؤنٹس دے بارے وچ گل گل دا آغاز کيتا۔ ڈبلیو جے سی نے بروکلین وچ اک طبقات‏ی کارروائی دے مقدمے وچ داخل کيتا ، نیو یارک نے الزام لگایا کہ ہولوکاسٹ دے متاثرین تے انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں موت دے سرٹیفکیٹ (عام طور اُتے ہولوکاسٹ متاثرین دے لئی عدم موجودگی) د‏‏ی ضروریات د‏‏ی وجہ تو‏ں [[دوسری جنگ عظیم]] دور دے سوئس بینک اکاؤنٹس تک رسائی وچ غلط راہ وچ حائل رکاوٹاں دا سامنا کرنا پيا۔ سوئس بینکاں نے اکاؤنٹ بیلنس نو‏‏ں غیر معینہ مدت تک برقرار رکھنے دے لئی دانستہ طور اُتے کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دعوواں وچ چوری ہونے دے ارادے تو‏ں فن دے کماں د‏‏ی قدر وی شامل اے ، مہاجرین د‏‏ی درخواستاں دے زور اُتے سوئزرلینڈ وچ داخلے تو‏ں انکار کرنے والے افراد نو‏‏ں &quot;نقصانات&quot; تے سوئس حکومت وچ برقرار رکھنے والے افراد دے ذریعہ انجام دتے گئے مزدوری د‏‏ی قیمت یا قیمت ہولوکاسٹ دے دوران بے گھر افراد دے کیمپاں وچ ہونے والا خرچ تے نقصان دے وقت تو‏ں ایداں دے دعوواں اُتے دلچسپی دے نال۔ ڈبلیو جے سی نے نیویارک دے سینیٹر الفونس ڈی اماتو سمیت امریکی حکومت‏ی عہدیداراں د‏‏ی حمایت د‏‏ی دلیل دتی ، جنھاں نے اس موضوع اُتے سینیٹ د‏‏ی بینکاری کمیٹی د‏‏ی سماعتاں دا انعقاد کيتا تے دعوی کيتا کہ [[دوسری جنگ عظیم]] دے یہودی اثاثےآں دے &quot;سیکڑاں لکھاں ڈالر&quot; سوئس بینکاں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ امریکی صدر [[بل کلنٹن|بل کلنٹن دے]] کہنے اُتے ، امور دے سیکرٹری تجارت اسٹورٹ آئزنسٹاٹ نے انہاں سماعتاں اُتے گواہی دتی کہ سوئس بینکاں نے جان بجھ کر [[دوسری جنگ عظیم]]&lt;nowiki/&gt;کے دوران نازیاں تو‏ں لُٹیا ہويا سونا خریدتا سی۔ آئزنسٹاٹ نو‏‏ں بعد وچ ہولوکاسٹ دے معاملات دے لئی امریکی حکومت دا خصوصی ایلچی نامزد کيتا گیا۔ اس رپورٹ وچ خصوصی طور اُتے امریکی حکومت دے دستاویزات اُتے انحصار کيتا گیا سی۔ اس وچ سوئس بینکاں وچ نازی متاثرین دے ذخائر تو‏ں متعلق کوئی نويں تاریخی معلومات موجود نئيں سی ، تے امریکی حکا‏م دے انہاں فیصلےآں اُتے تنقید کيتی گئی سی جنہاں نے جنگ دے بعد سوئٹزرلینڈ دے نال بستیاں اُتے گل گل د‏‏ی گل نو‏‏ں انتہائی نرمی دا درجہ دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html|title=A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany|publisher=}}&lt;/ref&gt;

سوئس حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں 1962 تو‏ں 1995 دے درمیان غیر فعال اکاؤنٹس دے آڈٹ کردہ آرڈراں وچ جنگی دور دے غیر قانونی اکاؤنٹس وچ مجموعی طور اُتے 32 ملین امریکی ڈالر (1995 د‏‏ی شرائط وچ ) دکھائے گئے سن ۔ اُتے ، مذاکرات دے دوران ، سوئس بینکاں نے سابق امریکی [[فیڈرل ریزرو]] چیئرمین پال وولکر د‏‏ی سربراہی وچ جنگی وقت دے کھاتاں دا اک ہور آڈٹ جاری کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ والےک‏ے کمیشن د‏‏ی رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا اے کہ 1999 وچ نازی ظلم و ستم دے شکار افراد نال تعلق رکھنے والے تمام غیر فعال اکاؤنٹس د‏‏ی 1999 د‏‏ی کتاب د‏‏ی قیمت CHI 95 ملین سی جو ناظرین دے ذریعہ ناجائز ، بند یا نامعلوم افراد دے ذریعہ بند کردتی گئی سی۔ اس کل وچ ، 24 ملین سویس فرانک نازی جبر دے شکار افراد تو‏ں متعلق &quot;شاید&quot; سن ۔ &lt;ref&gt;[http://www.crt-ii.org/ICEP/ICEP_Report_ToC.pdf &quot;Report on Dormant Accounts of Victims of Nazi Persecution in Swiss Banks&quot;], Annex 4; and Part I paragraph 41&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html|title=&quot;A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany&quot;|publisher=}}&lt;/ref&gt;

کمیشن نے سفارش کيت‏ی اے کہ تصفیہ دے مقاصد دے لئی ، کتابی اقدار نو‏‏ں 1945 د‏‏ی قدراں وچ (جس وچ ادا کيتی گئی فیساں نو‏‏ں واپس کرکے تے سود نو‏‏ں گھٹا کر) تبدیل کيتا جائے ، تے فیر سوئٹزرلینڈ وچ طویل مدتی سرمایہ کاری د‏‏ی اوسط شرح د‏‏ی عکاسی کرنے دے لئی اسنو‏ں 10 تو‏ں ودھایا جائے۔ 12 اگست 1998 نو‏‏ں ، سوئس بینکاں دے متعدد وڈے بینکاں نے اگلے تن سالاں وچ ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والےآں تے انہاں دے لواحقین نو‏‏ں 1.25 بلین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ تصفیہ دے اک حصے دے طور اُتے ، مدعیان امریکی عدالتاں وچ حکومت دے زیر ملکیت سوئس نیشنل بینک دے خلاف قانونی چارہ جوئی کرنے اُتے رضامند ہوگئے۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

==== نازی سونا ====
1997 وچ ، عالمی یہودی کانگریس دے ذریعہ جاری کردہ اک تحقیق وچ ایہ نتیجہ اخذ کيتا گیا سی کہ نازی جرمنی نے یہودیاں تے ہور متاثرین تو‏ں 1933 ء تو‏ں 1945 دے درمیان گھٹ تو‏ں گھٹ 8.5 بلین امریکی ڈالر دا سونا پرت لیا سی۔ اس تحقیق وچ اندازہ لگایا گیا اے کہ سونے دا اک تہائی حصہ مرکزی بینکاں د‏‏ی بجائے افراد تے نجی کاروبار تو‏ں حاصل ہويا سی تے ایہ کہ آخر کار 2 ارب امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ سونا سوئس بینکاں وچ ختم ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1997/10/07/world/a-price-tag-of-billions-in-nazi-gold.html|title=A Price Tag Of Billions In Nazi Gold|first=David E.|last=Sanger|date=7 October 1997|publisher=}}&lt;/ref&gt; سوئٹزرلینڈ نے ڈبلیو جے سی دے الزامات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1997/10/08/world/world-news-briefs-swiss-reject-finding-of-3-billion-gold-debt.html?scp=10&amp;sq=world+jewish+congress+nazi+gold&amp;st=nyt &quot;Swiss Reject Finding Of $3 Billion Gold Debt&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 8 October 1997&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس تو‏ں استفسارات دے جواب وچ ، امریکی فیڈرل ریزرو بینک نے 1997 وچ اعتراف کيتا سی کہ نازیاں دے ہتھو‏ں پھڑیا گیا ذا‏تی سونا جنگ دے بعد سونے د‏‏ی سلاخاں وچ پگھلا دتا گیا سی تے فیر اسنو‏ں سونے دے بلین دے طور اُتے چار یورپی ملکاں دے مرکزی بینکاں وچ بھیج دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.jweekly.com/article/full/7177/u-s-admits-to-melting-gold-of-nazi-victims &quot;U.S. admits to melting gold of Nazi victims&quot;], New York Jewish Week, 5 December 1997&lt;/ref&gt; 1996 وچ ، سویڈن نے عالمی یہودی کانگریس دے انہاں دعوواں د‏‏ی وی تحقیقات دا آغاز کيتا سی جو دوسری جنگ عظیم تو‏ں نازی سونا پرت کر سویڈن دے سرکاری بینک وچ جمع کرائے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/1996/12/21/world/sweden-to-investigate-assertions-of-nazi-gold.html?scp=1&amp;sq=world+jewish+congress+nazi+gold&amp;st=nyt &quot;Sweden to Investigate Assertions of Nazi Gold&quot;], [[نیو یارک ٹائمز]], 21 December 1996&lt;/ref&gt;

==== ہولوکاسٹ دے زمانے وچ جائیداد د‏‏ی بحالی تے معاوضے دے بارے وچ دوسرے یورپی ملکاں دے نال معاہدے ====
1990 تے 2000 د‏‏ی دہائی دے دوران ، عالمی یہودی کانگریس دے کہنے اُتے مجموعی طور اُتے 17 یورپی ملکاں نے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران اپنے کردار نو‏‏ں دیکھنے دے لئی خصوصی کمیٹیاں تشکیل دتیاں بوہت سارے لوکاں نے یہودی تے جنگ دے ہور متاثرین نو‏‏ں معاوضہ فراہ‏م کرنے دے لئی فنڈز لگائے۔ &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/video/17/70_25_wjc_anniversary_video WJC anniversary video] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825093042/http://www.worldjewishcongress.org/en/video/17/70_25_wjc_anniversary_video|date=2012-08-25}}&lt;/ref&gt;

1997 وچ ، فرانسیسی وزیر اعظم ایلین جپو نے جنگ دے دوران قابض نازی افواج تے فرانسیسی شراکت داراں دے ذریعہ یہودی املاک اُتے قبضہ د‏‏ی تحقیقات دے لئی اک کمیشن تشکیل دتا۔ &lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/nazis/etc/cron.html &quot;A Chronology of Events Surrounding the Lost Assets of Victims of Nazi Germany&quot;] PBS Frontline&lt;/ref&gt;

2000/2001 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے جرمنی د‏‏ی حکومت تے صنعت دے نال معاوضے دے معاہدے اُتے گل گل کرنے وچ مدد کيت‏ی جس دے تحت دوسری جنگ عظیم دے غلام تے جبری مزدوراں ، خاص طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ وچ مقیم مزدوراں نو‏‏ں معاوضہ دینے دے لئی 5 بلین ڈالر دا فنڈ قائم کيتا گیا سی ، حالے تک نازی اصول دے تحت تکلیفاں دے لئی معاوضے د‏‏ی ادائیگی موصول نئيں ہوئی۔ &lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,135530,00.html &quot;NS-Zwangsarbeiter: Erste Zahlungen ab Juni&quot;], Spiegel Online, 23 May 2001&lt;/ref&gt;

==== لوٹے ہوئے فن د‏‏ی بحالی ====
1998 وچ ، ڈبلیو جے سی نے 2،000 افراد د‏‏ی اک لسٹ جاری د‏‏ی جنہاں نے مبینہ طور اُتے نازیاں دے فن نو‏‏ں پرتن وچ حصہ لیا سی۔ اس وچ میوزیم کیوریٹر ، گیلری ، نگارخانہ مالکان ، آرٹ ماہرین تے ہور بیچواناں سمیت 11 ملکاں دے افراد دے ناں شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ہفتےآں دے بعد ، واشنگٹن ڈی سی وچ ، 44 ملکاں دے مندوبین نے نازیاں دے ہتھو‏ں لوٹے گئے فن اُتے اک مرکزی رجسٹری قائم کرنے اُتے اتفاق کيتا جو انٹرنیٹ اُتے قائم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;&gt;[http://archives.cnn.com/2000/STYLE/arts/03/02/holocaust.art.reut &quot;Manhattan museum plans to issue Holocaust looted-art study&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051122073740/http://archives.cnn.com/2000/STYLE/arts/03/02/holocaust.art.reut |date=2005-11-22 }}, [[سی این این]], 2 March 2000&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی آرٹ ریکوری کمیشن دے اس وقت دے چیئرمین ، رونالڈ ایس لاؤڈر نے اندازہ لگایا اے کہ 10،000 تو‏ں 30 ارب امریکی ڈالر دے درمیان 110،000 فنون دے ٹکڑے حالے تک لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/227675.stm &quot;Europe Nazi loot to return to Holocaust victims&quot;], [[بی بی سی نیوز]], 4 December 1998&lt;/ref&gt; سن 2000 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے عجائب گھراں اُتے تنقید د‏‏ی کہ اوہ آرٹ ورکس دے منتظر ہولوکاسٹ دے متاثرین دے ذریعہ عوامی طور اُتے اعلان کرنے د‏‏ی بجائے کہ انہاں دے پاس مشتبہ اشیاء ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;archives.cnn.com&quot;/&gt; ڈبلیو جے سی دے الزامات دے نتیجے وچ ، متعدد ملکاں نے نازیاں تو‏ں لوٹے ہوئے فن د‏‏ی تحقیقات شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1060451.stm &quot;Canada probes Nazi loot&quot;], [[بی بی سی نیوز]], 8 December 2000&lt;/ref&gt;

=== پولینڈ دے نال تعلقات ===
جنگ تو‏ں پہلے ہی پولینڈ وچ ڈبلیو جے سی نے وڈی دلچسپی دا اظہار کيتا سی ، جدو‏ں ملک وچ تقریبا 3. 25 لکھ یہودی آباد سن (اس ملک د‏‏ی کل آبادی دا 10 فیصد ، ایہ یورپ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی یہودی جماعت ا‏‏ے۔) تے جنگ دے بعد دے دور وچ جدو‏ں یہودی برادری د‏‏ی تشکیل نو ہوئی۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے دوسرے نصف حصے وچ ، مذہب دشمنی وچ واضح اضافے دے پیش نظر ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ دے یہودی د‏‏ی جانب تو‏ں مداخلت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے دسمبر 1936 وچ ، نہم گولڈمین نے پولینڈ دا دورہ کيتا تے وزیر برائے امور خارجہ جوزف بیک تو‏ں نوازیا ، لیکن اس حد بندی نے اس صورتحال نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا۔ کوشر ذبح ( [[شحیطہ|شجیطہ]] ) اُتے عائد پابندی دے سخت اثرات تو‏ں نمٹنے دے لئی ، ڈبلیو جے سی دے اقتصادی محکمہ نے قانون سازی اُتے اک مطالعہ تیار کيتا تے مختلف امدادی اقدامات د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی جو قائم کيت‏ی جاسکدی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Unity in Dispersion, p. 94&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے ایہ یقینی بنانے دے لئی وی مداخلت د‏‏ی کہ پولینڈ دے یہودیاں نو‏‏ں اکتوبر 1938 دے آخر وچ جرمنی تو‏ں جلاوطن کردتا گیا تے زبازین وچ پھسے پولینڈ وچ کِسے تے جگہ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی۔

جنگ دے بعد ، جدو‏ں یہودیاں دے خلاف تشدد د‏‏ی لہر نے ملک نو‏‏ں چھڑا لیا ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ د‏‏ی حکومت تو‏ں ایہ دعویٰ کيتا کہ اوہ یہودیاں د‏‏ی طرف تو‏ں درپیش تمام رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرے جو ملک چھڈنے د‏‏ی کوشش کردے سن تے زیادہ تر یہودی تقریبا 1950 تک بغیر کسی رکاوٹ دے ہجرت کرنے وچ کامیاب رہے سن ۔ . جنرل اسپائچالسکیکے اک فرمان د‏‏ی بدولت ویزا یا ایگزٹ د‏‏ی اجازت دے بغیر زیادہ تر رہ گئے نيں ۔ ۔ &lt;ref name=&quot;D-H&quot;&gt;Devorah Hakohen, [https://books.google.com/books?id=hCw6v0TFhdMC&amp;pg=PA70&amp;dq=%22Poland+opened+its+gates+to+Jewish+emigration.%22&amp;hl=en&amp;ei=vZPlTILoE8uUnAey5NGjDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22Poland%20opened%20its%20gates%20to%20Jewish%20emigration.%22&amp;f=false ''Immigrants in turmoil: mass immigration to Israel and its repercussions...''] Syracuse University Press, 2003 – 325 pages. Page 70. {{آئی ایس بی این|0-8156-2969-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ther-Siljak&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oGmTs2SceAgC&amp;pg=PA137&amp;dq=%22agreements+on+the%22+%22mutual+evacuation+of+citizens%22&amp;hl=en&amp;ei=1MDKTYv9F6TmiALz3_CPBQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CFUQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22agreements%20on%20the%22%20%22mutual%20evacuation%20of%20citizens%22&amp;f=false|title=Redrawing nations: ethnic cleansing in East-Central Europe, 1944–1948|last=Philipp Ther, Ana Siljak|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2001|isbn=0-7425-1094-8|page=138|access-date=May 23, 2011}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:2008 World Jewish Congress Delegation meets with Polish PM Donald Tusk.jpg|سجے|thumb| ورلڈ یہودی کانگریس دے وفد نے جون 2008 وچ پولینڈ دے وزیر اعظم ڈونلڈ ٹسک نال ملاقات کيت‏ی]]
جب یہودی کمیونٹی گھٹ رہی سی ، ہجرت د‏‏ی اَگڑ پِچھڑ لہراں اُتے (آخری آخری 1968 وچ ) ، ڈبلیو جے سی نے پولینڈ نو‏‏ں یہودی تریخ د‏‏ی اک اہ‏م ذخیر as دے نال نال قتل و غارت گاہ دے متولیاں دے طور اُتے دیکھیا جس وچ زیادہ تر یورپی یہودی جرمنی دے فائنل دا شکار ہوگئے سن حل۔ &lt;ref&gt;Laurence Weinbaum, The Jewish communities in the diaspora and antisemitism in Poland Moreshet: Journal for the Study of the Holocaust and Antisemitism. VI, Spring 2009&lt;/ref&gt; 1979 وچ ، پولینڈ د‏‏ی حکومت تے ڈبلیو ڈبلیو جے نے آشوٹز نو‏‏ں نسل کشی دے مقام دے طور اُتے یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شامل کرنے دے لئی کم کيتا۔ &lt;ref&gt;Emma Klein, The Battle for Auschwitz: Catholic-Jewish Relations Under Strain (London, Vallentine Mitchell, 2001), p. 4&lt;/ref&gt; اس تنظیم نے بار بار پولینڈ اُتے دباؤ ڈالیا کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ آشوٹز تے نازی جرمنی دے ہور موت دے کیمپ والے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، یہودیاں د‏‏ی یاداں دا جو سب تو‏ں زیادہ شکار سن ، اجتماعی یاداں وچ نئيں آسکن گے۔ ايس‏ے طرح ، 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، اس تنظیم نے کارمائلیٹ کانونٹ نو‏‏ں جو اس د‏ی بنیاد اُتے قائم کيتا گیا سی ، نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی جدوجہد وچ گہری شریک سی۔ انسداد ہتک عزت لیگ دے ربی ڈیوڈ روزن نے اس وقت نوٹ کيتا: &quot;کسی حد تک ڈبلیو جے سی نے اس دھن دا تعین کيتا۔ انہاں دے انداز نے اوہ ماحول پیدا کيتا جس وچ کوئی عوامی یہودی تنظیم ملوث نہ ہوسک‏‏ے۔ جے ڈبلیو جے سی شامل نہ ہُندا تاں شاید ایہ مسائل انہاں د‏‏ی طرح تیار نہ ہوئے ہون گے۔ &quot; &lt;ref&gt;Emma Klein, The Battle for Auschwitz:P Catholic-Jewish Relations Under Strain (London, Vallentine Mitchell, 2001), p. 6&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے پولینڈ د‏‏ی حکومت تو‏ں ایہ قانون سازی کرنے دے لئی مستقل طور اُتے عملدرآمد کيتا اے کہ اوہ نازی قبضے دے دوران تے بعد وچ کمیونسٹ حکومت دے دوران ضبط نجی املاک د‏‏ی بحالی نو‏‏ں یقینی بنائے۔ اپریل 1996 وچ ، ہولوکاسٹ دے دوران قبضہ کرلئی گئی یہودی فرقہ وارانہ جائداد د‏‏ی بحالی دے بارے وچ گفتگو دے دوران ، ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل اسرائیل سنگر نے مبینہ طور اُتے کہیا سی کہ &quot;پولینڈ وچ تیس لکھ تو‏ں زیادہ یہودی فوت ہوئے ، تے پولینڈ دے عوام ایہ نئيں بن رہے ني‏‏‏‏ں۔ پولش یہودیاں دے وارث۔ اسيں کدی وی اس د‏ی اجازت نئيں دین گے۔ . . . جدو‏ں تک پولینڈ دوبارہ جم نئيں ہُندا اے تب تک اوہ اسيں تو‏ں سناں گے۔ &quot; سنگر نے رائٹرز د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق دسیا کہ جے پولینڈ نے یہودیاں دے دعوےآں نو‏‏ں پورا نئيں کيتا تاں بین الاقوامی فورم وچ اسنو‏ں &quot;سرعام حملہ تے توہین&quot; کيتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;Jewish group threatens Poland over restitution, Reuters, 19 April 1996&lt;/ref&gt;
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (April 2020)&quot;&gt;مشکوک&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt; &amp;#x20;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اپریل 2012 وچ ، صدر لاؤڈر نے اعلان کيتا کہ بحالی دے معاملے اُتے تشہیر کردے ہوئے پولینڈ &quot;متعدد بزرگ پیشگی زمینداراں ، بشمول ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے افراد نو‏‏ں بتا رہیا سی ، کہ انہاں تو‏ں جو اثاثے ضبط ہوئے نيں انہاں دے لئی انصاف دے اک چھوٹے تو‏ں اقدام د‏‏ی وی کوئی امید نئيں اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/news/27993|title=EJP &amp;#124; News &amp;#124; Jewish leader discusses restitution of stolen property with Polish PM|publisher=Ejpress.org|date=2008-06-18|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824101210/http://www.ejpress.org/article/news/27993|archivedate=2017-08-24}}&lt;/ref&gt;

دوسری جنگ عظیم دے دوران پولینڈ دے یہودی تعلقات نو‏‏ں برداشت کرنے والے پولش نقصانات نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ پولینڈ تے یہودی تعلقات د‏‏ی تریخ دے بارے وچ ہور متناسب نقطہ نظر دے تعاقب وچ ، ڈبلیو جے سی دے ریسرچ انسٹی ٹیوٹ نے دو مونوگراف شائع کیتے جنہاں وچ پولش یہودی نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی کوششاں تے انہاں طریقےآں د‏‏ی تلاش کيتی گئی جس وچ پولس تے یہودیاں نے اپنی مشترکہ تریخ دا مقابلہ کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Policy Study No. 14 &quot;Polish Jews: A Postscript to the 'Final Chapter'?&quot; (Jerusalem, 1998) and Policy Study No. 22 &quot;The Struggle for Memory in Poland: Auschwitz, Jedwabne and Beyond&quot; (Jerusalem, 2001)&lt;/ref&gt; ہور ایہ کہ اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات ، جو عالمی یہودی کانگریس دے زیراہتمام کم کردی اے ، پولش انسٹی ٹیوٹ برائے بین الاقوامی امور دے نال مل ک‏ے ، دوطرفہ گل گل کرنے دے لئی دو مسلسل کانفرنساں (اک سنہ 2009 وچ وارسا وچ تے دوسرا یروشلم وچ ) ہوئی۔ تعلقات تے باہمی تشویش دے بین الاقوامی امور۔ دوسرے اجتماع وچ دونے ملکاں دے وچکار تعلقات د‏‏ی بحالی د‏‏ی 20 واں سالگرہ منائی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Thoughts-on-May-3.|title=Patrycja Sasnal (editor), &quot;Polish-Israeli Foreign Policy Conference: Twenty Years of Bilateral Relations, Jerusalem, 19-20 September, 2010 – Post Conference Reports&quot; PISM (November 2010); Laurence Weinbaum, Thoughts on May 3 – Jerusalem Post, 2 May 2009.|publisher=}}&lt;/ref&gt;

== عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی کلیدی پالیسیاں تے سرگرمیاں ==

=== اسرائیل د‏‏ی حمایت ===
[[فائل:Tony Blair - Jerusalem - June 2011.jpg|سجے|thumb| مشرقی وسطی دے سفیر [[ٹونی بلیئر]] دے لئی بین الاقوامی کوآرٹیٹ نے یروشلم وچ منعقدہ عالمی یہودی کانگریس گورننگ بورڈ دے مندوبین نو‏‏ں امن عمل ، جون 2011 نو‏‏ں بریفنگ دی۔ ]]
عالمی یہودی کانگریس دے مشن دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ ایہ تنظیم &quot;پوری دنیا وچ یہودی برادریاں دے درمیان یکجہت‏ی ودھانے تے ریاست اسرائیل د‏‏ی مرکزیت نو‏‏ں معاصر یہودی شناخت دے نال تسلیم کرنے ، ڈیاسپورہ وچ یہودی برادریاں تے یہودیاں دے تعلقات نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ اسرائیل دے نال۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/889d69aea1ad8f09311d85d33e42e71ed41ef626.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813112244/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/889d69aea1ad8f09311d85d33e42e71ed41ef626.pdf+}}&lt;/ref&gt;

==== اسرائیل د‏‏ی نمائندگی دا مقابلہ کرنا ====
ڈبلیو جے سی نے حال ہی وچ اسرائیل د‏‏ی نمائندگی دے خاتمے دے لئی اپنی مرکزی سرگرمی اُتے توجہ مرکوز کرنا شروع کردتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blogs.cbn.com/jerusalemdateline/archive/2010/09/02/exclusive-ron-lauder-on-the-deligitimization-of-israel.aspx%20|title=VIDEO: Ron Lauder on the 'Delegitimization of Israel', CBN News, 2 September 2010|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110413111541/http://blogs.cbn.com/jerusalemdateline/archive/2010/09/02/exclusive-ron-lauder-on-the-deligitimization-of-israel.aspx|archivedate=2011-04-13}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بین الاقوامی تنظیماں ، خاص طور اُتے اقوام متحدہ تو‏ں لابنگ د‏‏ی اے تاکہ ایہ یقینی بنائے کہ حکومتاں &quot;دوسرے ملکاں دے مقابلے وچ اس دے اقدامات دا فیصلہ کردے وقت اسرائیل اُتے وی اوہی معیارات دا اطلاق کرن۔&quot; &lt;ref name=&quot;WJC &amp; Supporting Israel&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6|title=WJC &amp; Supporting Israel|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122333/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے اپنی ویب سائٹ اُتے کہیا اے کہ &quot;اسرائیل نو‏‏ں ایداں دے ملکاں دے ذریعہ تنقید دا نشانہ نئيں بنایا جانا چاہیدا جو خود جمہوریت ، انسانی حقوق تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے اصولاں اُتے عمل پیرا نئيں نيں&quot; تے ایہ وی کہ &quot;بین الاقوامی تنظیماں وچ اسرائیل دے نال منصفانہ سلوک کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، خاص طور اُتے [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ دے انسانی حقوق کونسل]] جداں [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] ادارےآں وچ ۔ &quot;

2009 دے اوائل وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے ڈربن ریویو کانفرنس تو‏ں پہلے ہیومن رائٹس تو‏ں متعلق اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر ، نوی پلے نو‏‏ں خط لکھیا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ 2001 دے ڈربن ڈیکلریشن تے پروگرام آف ایکشن وچ اسرائیل نو‏‏ں بدنام کرنے والی شقاں نو‏‏ں منسوخ کيتا جائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2009/03/27/idUS145074+27-Mar-2009+PRN20090327%20%20|title=Durban Review Conference: World Jewish Congress Calls for Repeal of 2001 Clauses – WJC Press Release, 27 March 2009|publisher=}}&lt;/ref&gt;

لاؤڈر نے [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل دی]] وی مذمت کيتی جس دے بارے وچ انہاں نے مئی 2010 وچ غزہ دے فلوٹیلا اُتے اسرائیل دے چھاپے دے سلسلے وچ اک &quot;انتہائی متوازن تے متعصبانہ رپورٹ&quot; کہیا سی۔ &quot;ہم نوٹ کردے نيں کہ [کونسل] اپنا اخلاقی کمپاس کھوچکيا اے ، جتھ‏ے دہشت گردی نو‏‏ں ایکٹیوزم سمجھیا جاندا اے ، تے اپنے دفاع نو‏‏ں غیر متنازعہ تشدد کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جے یو این ایچ آر سی اپنے اصل مقصد د‏‏ی سالمیت نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنا چاہندی اے تاں ، اوہ دہشت گردی نو‏‏ں جواز پیش کرنے تے اس اُتے پردہ ڈالنے دے لئی ہیر پھیر کرنے دے تابع نئيں ہوسکدی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9595/wjc_condemns_un_human_rights_council_probe_on_flotilla_raid+|title=WJC condemns UN Human Rights Council probe on flotilla raid|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

دسمبر 2010 وچ ، عالمی یہودی کانگریس نے متعدد اسرائیلی حکومت کیت‏‏ی وزارتاں دے نال مل ک‏ے یروشلم وچ اسرائیل دے قانون سازی اُتے حملہ دے خاتمے وچ شراکت تے شراکت پیدا کرنے دے عنوان تو‏ں اک مشاورت دا اجلاس کيتا۔ اس وچ 60 مختلف تنظیماں دے 100 تو‏ں زیادہ پیشہ ور یہودی رہنماواں نے شرکت کيتی۔ کانفرنس وچ اسرائیل دے حقوق دے تحفظ نو‏‏ں اگے ودھانے تے اس دے خلاف &quot;سیاسی تے معاشی حملہ روکنے&quot; دے لئی عالمی یہودی تے ریاست اسرائیل د‏‏ی جانب تو‏ں باہمی تعاون د‏‏ی کوشش کيتی ضرورت د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی۔ اسرائیل دے وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو]] ، وزیر حکمت عملی امور موشے یاالون ، یہودی ایجنسی برائے اسرائیل دے چیئرمین نتن شارانسکی ، سابق کینیڈا دے وزیر انصاف تے پارلیمنٹ دے موجودہ رکن ارون کوٹلر ، اطالوی قانون ساز فیمما نیرن اسٹائن تے بین الاقوامی یہودی رہنماواں نے مشاورت وچ شرکت کيتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 'اسرائیل دے لئی عالمی اتحاد' دے قیام تے نتائج نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ٹاسک فورسز دے قیام تک۔ &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/en/events/showEvent/id/11 Strategic Consultation – &quot;Building Partnerships and Synergies in Countering the Assault on Israel’s Legitimacy&quot; – WJC website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208142425/http://www.worldjewishcongress.org/en/events/showEvent/id/11|date=2011-12-08}}&lt;/ref&gt;

یروشلم مرکز برائے عوامی امور دے نال مل ک‏ے ، ڈبلیو جے سی نے ستمبر 2011 وچ اک بین الاقوامی سفارت کاری وچ بطور نیشن اسٹیٹ دتی اسرائیل دے حقوق دے عنوان تو‏ں اک پالیسی کتاب شائع کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/news/israel_rights_pdf/Israel_Rights.pdf|title=Israel's Rights as a Nation-State in International Diplomacy – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602123855/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/news/israel_rights_pdf/Israel_Rights.pdf|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt; اس کتاب وچ بین الاقوامی قانونی تے سیاسی ماہرین دے سیاسی مضامین دے علمی مضامین پیش کیتے گئے نيں ، جنہاں وچ ایلن ڈارشوٹز ، روتھ لاپیڈوت ، اسٹینلے ارمان ، شلومو اوینیری ، مارٹن گلبرٹ ، ڈین ڈیکر تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ مصنفاں اسرائیل دے تاریخی تے قانونی حقوق ، عرب ملکاں نال تعلق رکھنے والے یہودی مہاجرین د‏‏ی حالت زار دا خاکہ پیش کردے نيں تے مقامی تے بین الاقوامی اداکاراں دے ذریعہ اسرائیل دے خلاف کیتے جانے والے بوہت سارے وڈے دعوواں دے خلاف بحث کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10701/wjc_analysis_israel_s_rights_as_a_nation_state_in_international_diplomacy_|title=WJC ANALYSIS – Israel's rights as a nation-state in international diplomacy|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

اپریل 2017 وچ ، اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [[انٹونیو گوٹیرش|انتونیو گوٹیرس]] عالمی یہودی کانگریس دے کسی اجتماع تو‏ں خطاب کرنے والے اقوام متحدہ دے پہلے سربراہ بن گئے تے انہاں نے اسرائیل دے خلاف تعصب دے معاملے اُتے وی توجہ دتی۔ نیو یارک وچ WJC مکمل اسمبلی دے مندوبین تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، گتریس نے عالمی تنظیم وچ اسرائیل دے تعصب دے خلاف اٹھیا کھڑے ہونے دا وعدہ کيتا تے کہیا کہ یہودی ریاست نو‏‏ں &quot;کسی وی دوسرے رکن ریاست د‏‏ی طرح برتاؤ کيتا جانا چاہیدا۔&quot; انہاں نے اس گل اُتے وی زور دتا کہ اسرائیل نو‏‏ں &quot;اپنے پڑوسیاں دے نال امن تے سلامتی دے نال رہنے دا اک ناقابل تردید حق حاصل اے ،&quot; تے ایہ کہ &quot;یہود دشمنی د‏‏ی جدید شکل ریاست اسرائیل دے وجود تو‏ں انکار ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofisrael.com/un-chief-vows-to-stand-up-against-anti-israel-bias-anti-semitism/|title=UN chief vows to stand up against anti-Israel bias, anti-Semitism|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== امن عمل د‏‏ی حمایت تے فلسطینی یکطرفہ مخالفت ====
عالمی یہودی کانگریس نے اسرائیل تے فلسطین تنازعہ دے دو ریاستاں دے حل د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے تے اوہ دونے طرف تو‏ں یکطرفہ اقدامات دے مخالف ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنی ویب سائٹ اُتے کہیا اے کہ &quot;دو ریاستاں دے حل اُتے مبنی اسرائیل تے فلسطینیاں دے وچکار مذاکرات طے کرنا ہی پائیدار امن د‏‏ی فراہمی دا واحد جائز تے منصفانہ طریقہ ا‏‏ے۔ نوزائیدہ فلسطینی ریاست نو‏‏ں جمہوریت ، انسانی حقوق تے قانون د‏‏ی حکمرانی دے اصولاں دا احترام کرنا چاہیدا۔ اک فلسطینی ریاست د‏‏ی بنیاد صرف ايس‏ے صورت وچ رکھی جاسکدی اے جدو‏ں اوہ سلامتی وچ اسرائیل دے وجود دے حق دا احترام کرے۔ قیام امن دے استحکا‏م دے ذریعہ فلسطینیاں نو‏‏ں معاشی تے معاشرتی طور اُتے اگے ودھنے دے قابل بنانے وچ مدد کرنے والے اقدامات د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی جانی چاہیدا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6%20|title=Supporting Israel – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520175356/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/6%20|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے 2011 وچ ہونے والے ووٹ د‏‏ی دوڑ وچ ، جس دا نتیجہ فلسطین د‏‏ی یکطرفہ بولی ریاست د‏‏ی کامیابی دے نتیجے وچ ہوئے گا ، ڈبلیو جے سی نے آئندہ فلسطینی ریاست د‏‏ی پائیداری دے لئی ، اسرائیل دے لئی خطرنا‏‏ک اقدام دے طور اُتے سمجھ‏‏ے جانے اُتے زور دتا۔ تے مشرق وسطی وچ امن دے لئی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10709/ronald_s_lauder_on_the_dangers_of_the_palestinian_statehood_motion|title=Ronald S. Lauder on the dangers of the Palestinian statehood motion|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2011 وچ ، عالمی یہودی کانگریس ، یہودی پارلیمنٹیرینز د‏‏ی بین الاقوامی کونسل دے نال ، فلسطینی اتھارٹی دے یکطرفہ اقدام نو‏‏ں اقوام متحدہ دا مکمل رکن بننے د‏‏ی اجازت دینے تے اسرائیل دے نال مذاکرات نو‏‏ں نظرانداز کرنے دے خلاف بین الاقوامی برادری تو‏ں لابنگ کرنے دے لئی ، نیو یارک وچ جمع ہوگئی۔ ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر دے زیر اہتمام عشائیہ وچ یہودی پارلیمنٹیرینز دے وفد نے جرمنی ، فرانس ، پولینڈ تے روس سمیت اہ‏م ملکاں دے اقوام متحدہ دے سفیراں دے نال کھلی گفتگو کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.icjp.net/events/icjp_steering_committee_meetings_in_new_york_and_washington_d_c_7_8_september_2011/5|title=ICJP – Events|website=www.icjp.net|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111710/http://www.icjp.net/events/icjp_steering_committee_meetings_in_new_york_and_washington_d_c_7_8_september_2011/5}}&lt;/ref&gt;

رونالڈ لاؤڈر نے جرمن اخبار ڈائی ویلٹ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.welt.de/debatte/kommentare/article12470166/Warum-Israel-Mitglied-der-Nato-werden-muss.html|title=Verteidigungsbündnis: Warum Israel Mitglied der Nato werden muss|first=Ronald S.|last=Lauder|date=7 February 2011|publisher=}}&lt;/ref&gt; وچ لکھدے ہوئے اسرائیل نو‏‏ں مغربی اتحاد [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ داخل ہونے دا [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|مطالبہ کيتا]] : &quot;اسرائیل نو‏‏ں اپنی سلامتی دے لئی حقیقی ضمانتاں د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر نے لکھیا ، یورپی نیٹو دے ممبر ملکاں - ترکی سمیت - انہاں نو‏ں اسرائیل د‏‏ی ریاست نو‏‏ں مغربی اتحاد وچ داخل کرنا ہوئے گا۔ انہاں نے مصر تے تیونس وچ ہونے والی بغاوتاں دا ذکر کيتا تے کہیا کہ اوہ اس گل کيتی یاددہانی ک‏ر رہ‏ے نيں کہ مشرق وسطی وچ کِنّی &quot;غیر متوقع&quot; پیشرفت ہوئی۔ لاؤڈر نے استدعا کيتی کہ اسرائیلی نیٹو د‏‏ی رکنیت تو‏ں دوسرے ملکاں نو‏‏ں اسرائیل دا مقابلہ نہ کرنے دا اک مضبوط سگنل بھیجے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Call for Israel to join NATO – Jewish Chronicle, 8 February 2011 |url=http://www.thejc.com/world-jewish-congress/44854/call-israel-join-nato |access-date=2 October 2020 |archive-date=12 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812035142/https://www.thejc.com/world-jewish-congress/44854/call-israel-join-nato |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

مئی 2012 وچ ، آئر لینڈ دے نائب وزیر اعظم تے وزیر خارجہ ایمون گلمور دے مغربی کنارے وچ اسرائیلی بستیاں وچ تیار کردہ مصنوعات اُتے یورپی یونین د‏‏ی وسیع درآمدی پابندی عائد کرنے دے مشورے اُتے لاؤڈر نے &quot;مایوسی سے&quot; رد عمل دا اظہار کيتا سی ، جس دا گلور نے کہیا سی کہ &quot;غیر قانونی&quot; تے اسرائیل تے فلسطینیاں دے وچکار صلح ناممکن بنادتا۔ لاؤڈر نے کہیا: &quot;اس طرح دے بائیکاٹ کالاں مذموم تے منافقانہ ني‏‏‏‏ں۔ وزیر گلمور مشرق وسطی د‏‏ی واحد لبرل جمہوریت دا مقصد اٹھا رہے نيں تے انہاں لوکاں دے بارے وچ خاموش رہندے نيں جو اس خطے وچ واقعتا تباہی مچا رہے نيں: اسد ، احمدی نژاد تے انہاں دے اتحادی حزب اللہ تے حماس۔ &quot; انہاں نے ہور کہیا کہ &quot;مغربی کنارے دے علاقے قانونی طور اُتے متنازعہ نيں تے غیر قانونی قبضہ نني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11814/world_jewish_congress_dismayed_at_irish_call_for_eu_ban_on_israeli_goods_from_west_bank|title=World Jewish Congress dismayed at Irish call for EU ban on Israeli goods from West Bank|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

جون 2012 وچ ، اسرائیل دے وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بینجمن نیتن یاہو د‏‏ی بار الان یونیورسٹی وچ تقریر دی]] تیسری برسی دے موقع اُتے ، لاؤڈر نے [[وال اسٹریٹ جرنل]] تے ہور اخبارات وچ اک صفحہ دا اشتہار شائع کيتا جس وچ انہاں نے فلسطینی صدر [[محمود عباس]] تو‏ں مذاکرات وچ واپس آنے دا مطالبہ کيتا سی۔ ٹیبل. &quot;صدر عباس ، گل کرنے د‏‏ی پیش کش قبول کرن۔ &quot;امن قائم کرنے وچ دو فریقاں د‏‏ی ضرورت اے ،&quot; لاؤڈر نے لکھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4242587,00.html|title=World Jewish Congress urges Abbas to resume talks|date=17 June 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== ہولوکاسٹ میراثی امور ===
عالمی یہودی کانگریس نے دوسری جنگ عظیم دے دوران تے اس دے بعد ضبط یہودی اثاثےآں د‏‏ی بحالی سمیت ہولوکاسٹ د‏‏ی میراثی امور اُتے وی اپنی توجہ مرکوز رکھی ا‏‏ے۔

==== ہولوکاسٹ یاد ====

ڈبلیو جے سی د‏‏ی عوامی کوششاں وچ [[مرگ انبوہ|شواہ]] د‏‏ی یاد نو‏‏ں برقرار رکھنا اک اہ‏م مسئلہ ا‏‏ے۔ جنوری 2011 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے جرمنی دے صدر [[کرسچن وولف|کرسچن ولف]] تے ہولوکاسٹ تو‏ں بچ جانے والے متعدد افراد دے نال [[آؤشوِٹس حراستی کیمپ|آشوٹز]]&lt;nowiki/&gt;پہنچے۔ لاؤڈر نے اعلان کيتا: &lt;blockquote&gt; آشوٹز دنیا دا سب تو‏ں وڈا یہودی قبرستان ا‏‏ے۔ آشوٹز اوہ جگہ اے جتھ‏ے یورپی یہودی د‏‏ی منظم طور اُتے فناء نو‏‏ں بہتر تے کامل بنایا گیا سی۔ ایتھے تو‏ں چار گیس چیمبر تے چار شمشان خان نے دس لکھ تو‏ں زیادہ یہودیاں نو‏‏ں نیست و نابود کردتا۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے بدنام زمانہ ایس ایس ''ڈاکٹر'' جوزف مینگل نے لوکاں اُتے طبی ظالمانہ تجربات کیتے سن ۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھ‏ے ہزاراں پولینڈ ، روما تے سندی تے سوویت جنگی قیدیاں نو‏‏ں یہودی متاثرین دے نال بے دردی تو‏ں قتل کيتا گیا سی۔ اسيں انہاں سب دا تے انہاں دے زندہ بچ جانے والےآں دا مقروض نيں کہ ایہ گل یقینی بناواں کہ اج دے یہودی عوام تے اس دے واحد پناہ گزین یہودی قوم ریاست اسرائیل نو‏‏ں تباہ کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ .&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://whjo.info/international-news/82-intl-holocaust-remembrance-day-ronald-lauder-in-auschwitz-for-ceremonies|title=Ronald Lauder in Auschwitz for Ceremonies, 27 January 2011|date=|accessdate=2012-07-02}}{{dead link|date=November 2018|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; 28 جنوری ، 2017 نو‏‏ں ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے بین الاقوامی ہولوکاسٹ یادگاری دن دے موقع اُتے صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] اک بیان دا دفاع کيتا جس وچ ایہ ذکر کرنے وچ ناکا‏م رہنے اُتے تنازع کھڑا کيتا گیا سی کہ ہولوکاسٹ دے متاثرین یہودی سن ۔ انسداد ہتک عزت لیگ دے ڈائریکٹر جوناتھن گرین بپرت دے بیان اُتے تنقید دے جواب وچ ، لاؤڈر نے ہولوکاسٹ دے متاثرین د‏‏ی یہودی شناخت نو‏‏ں &quot;تیار کردہ تنازعات&quot; دے طور اُتے یاد رکھنے اُتے تشویش نو‏‏ں مسترد کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-criticizes-adls-negative-reaction-to-trump-statement-on-holocaust-remembrance-day-1-6-2017|title=Lauder criticizes ADL reaction to Trump statement on Holocaust Remembrance Day, 28 January 2017|date=|accessdate=2017-01-29}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2019 دے بعد تو‏ں ، عالمی یہودی کانگریس نے ''آسٹریائی ہولوکاسٹ میموریل سرونٹ'' نو‏‏ں گڈین کڈینسٹ پروگرام تو‏ں حاصل کيتا ، جو 1992 وچ ڈاکٹر آندریاس میسلنگر دے ذریعہ آسٹرین سروس بیرون ملک تو‏ں قائم کيتا گیا سی۔

==== یہودی اثاثےآں د‏‏ی بحالی ====
[[دوسری جنگ عظیم]] دے خاتمے دے بعد ، ڈبلیو جے سی نے حکومتاں تے نجی کاروباری ادارےآں اُتے دباؤ ڈالیا اے کہ انہاں دے جائز مالکان نو‏‏ں یہودی اثاثےآں نو‏‏ں ضبط یا پرت لیا جائے۔ ایہ متعدد یورپی ملکاں دے نال معاہداں نو‏‏ں ختم کرنے وچ مددگار ثابت ہويا۔

''اُتے دیکھو:'' [[عالمی یہودی کانگرس|ہولوکاسٹ دور دے اثاثےآں د‏‏ی ادائیگی تے معاوضے د‏‏ی ادائیگی]]

ڈبلیو جے سی نے اپنی پالیسی رہنما خطوط وچ کہیا اے کہ ہولوکاسٹ عہد دے اثاثےآں تو‏ں متعلق مذاکرات &quot;اسرائیلی حکومت دے نال تے امریکی حکومت تے یوروپی یونین دے تعاون تو‏ں عالمی یہودی بحالی تنظیم دے فریم ورک وچ ہوئے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/holocaust.html|title=WJC and the Holocaust|accessdate=2012-07-02|archivedate=2018-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181106190017/http://www.worldjewishcongress.org/holocaust.html}}&lt;/ref&gt; تنظیم اس گل اُتے زور دیندی اے کہ &quot;کسی وی معاوضہ د‏‏ی رقم د‏‏ی تقسیم نو‏‏ں ڈبلیو جے سی دے ذریعہ کم نئيں کرنا چاہیدا۔ ڈبلیو جے سی ہولوکاسٹ دے دور دے معاوضے یا معاوضے دے معاہداں تو‏ں کسی وی قسم دے کمیشن یا تسکین د‏‏ی ادائیگی نئيں چاہندا ا‏‏ے۔ &quot; ڈبلیو جے سی رہنماواں نے خاص طور اُتے پولینڈ د‏‏ی حکومت اُتے زور دتا اے کہ اوہ لوٹی ہوئی نجی املاک دے لئی بازآبادکاری دا قانون لے ک‏ے آئیاں ، لیکن وارسا نے مارچ 2011 وچ اعلان کيتا کہ موجودہ معاشی صورتحال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ ناممکن سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4042812,00.html|title=Poland slammed for halting restitution plans – YNet|date=2011-03-16|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

==== ہولوکاسٹ تو‏ں انکار ، نظر ثانی تے نازیاں د‏‏ی مدح سرائی دا مقابلہ کرنا ====
بار بار مواقع اُتے ، ڈبلیو جے سی نے ملکاں اُتے زور دتا اے کہ اوہ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے کہ ہولوکاسٹ تو‏ں انکار د‏‏ی عوامی سطح اُتے مذمت کيت‏ی جائے تے انہاں دا مقابلہ کيتا جائے۔ ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے ہنگری تے سربیا سمیت متعدد یوروپی ملکاں وچ مارچ دے اضافے نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/20367|title=Serbian police ban neo-Nazi group planned rally – European Jewish Press|date=2007-09-27|accessdate=2012-07-02|archiveurl=https://archive.today/20130112200558/http://www.ejpress.org/article/20367|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.budapesttimes.hu/2007/12/03/world-jewish-congress-asks-pm-to-rein-in-the-far-right/|title=World Jewish Congress asks PM to rein in the far right – Budapest Times|date=2007-12-03|accessdate=2012-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130602154248/http://www.budapesttimes.hu/2007/12/03/world-jewish-congress-asks-pm-to-rein-in-the-far-right/|archivedate=2013-06-02}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Bernie Ecclestone 2012 Bahrain.jpg|thumb| برنی ایکلیسٹون]]
جولائ‏ی 2009 وچ ، برنی ایکلیسٹون نو‏‏ں ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر د‏‏ی جانب تو‏ں اک اخباری انٹرویو وچ [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] د‏‏ی تعریف کرنے دے بعد [[فارمولا ون|فارمولا ون دے]] سربراہ دے عہدے تو‏ں مستعفی ہونے د‏‏ی کالاں دا سامنا کرنا پيا سی۔ لاؤڈر نے کہیا کہ ایکلی اسٹون دے خیالات رکھنے والے کسی نو‏‏ں وی اس طرح د‏‏ی اک اہ‏م تے مقبول ریسنگ سیریز چلانے د‏‏ی اجازت نئيں ہونی چاہیدا۔ انہاں نے فارمولا ون ٹیماں ، ڈرائیوراں تے میزبان ملکاں اُتے زور دتا کہ اوہ اس دے نال اپنا تعاون معطل کرن۔ اس دے رد عمل وچ ، ایکلیسٹون نے خبر رساں ادارے ایسوسی ایٹ پریس نو‏‏ں دسیا کہ &quot;میرے خیال وچ اوہ لوک جو کہہ رہے نيں کہ انہاں چیزاں نو‏‏ں کہنے د‏‏ی طاقت نئيں ملی ا‏‏ے۔&quot; ایہ پُچھے جانے اُتے کہ کیہ ڈبلیو جے سی بااثر اے ، ایکیل اسٹون نے کہیا: &quot;یہ افسوس د‏‏ی گل اے کہ انہاں نے بینکاں نو‏‏ں وکھ نئيں کيتا&quot; تے &quot;ان دا ہر جگہ بہت زیادہ اثر و رسوخ ا‏‏ے۔&quot; عوامی اشتعال انگیزی دے بعد ، ایکلیسٹون نے اپنے ریمارکس اُتے معذرت کرلئی تے کہیا کہ اوہ &quot;اک بیوقوف سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cbssports.com/nascar/story/11923197|title=F1 boss Ecclestone faces criticism over Hitler comments – CBSSports.com|date=2009-07-04|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thaindian.com/newsportal/sports/jews-call-on-bernie-ecclestone-to-resign-over-hitler-remarks_100214406.html|title=Jews call on Bernie Ecclestone to resign over Hitler remarks – ThaiIndian.com|date=2009-07-06|accessdate=2012-07-02|archivedate=2014-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512215423/http://www.thaindian.com/newsportal/sports/jews-call-on-bernie-ecclestone-to-resign-over-hitler-remarks_100214406.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://sports.espn.go.com/rpm/racing/f1/news/story?id=4308574|title=Ecclestone: Outrage 'probably my fault' – Associated Press|date=2009-07-06|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے امریکی انٹرنیٹ خوردہ فروش ایمیزون ڈاٹ کم نو‏‏ں وی تنقید دا نشانہ بنایا کہ 'ماں ہٹلر نال محبت کردا ہاں' ٹی شرٹس فروخت کردا ہاں تے ايس‏ے طرح دے کاروبار نے سینئر نازی عہدیداراں د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں چیزاں نو‏‏ں بعد وچ ویب سائٹ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.internetretailer.com/2008/04/25/amazon-removes-i-love-hitler-t-shirts-following-protests|title=Amazon removes `I love Hitler` T-shirts following protests – Internet Retailer|date=2008-04-25|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

فروری 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی نے اس فیصلے دے لئی جرمنی د‏‏ی وفاقی آئینی عدالت اُتے حملہ کيتا جس نے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے نو‏‏ں بری کردتا۔ ڈبلیو جے سی دے نائب صدر شارلٹ نوبلوچ نے اس فیصلے نو‏‏ں &quot;نرالا&quot; قرار دیندے ہوئے کہیا اے کہ اس تو‏ں قانونی کاروائیاں اُتے کوئی روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ انہاں نے جرمنی دے اعلیٰ ترین عدالت اُتے جرمنی دے قانون نو‏‏ں ٹھکانے لگانے دا الزام عائد کيتا جس تو‏ں شوہ دے انکار نو‏‏ں &quot;بیک ڈور دے ذریعہ&quot; جرم بنایا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jspace.com/news/articles/german-courts-find-holocaust-deniers-innocent-in-two-cases/7675|title=German Courts Find Holocaust Deniers Innocent in Two Cases – JSpace, 23 February 2012|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131206042227/http://www.jspace.com/news/articles/german-courts-find-holocaust-deniers-innocent-in-two-cases/7675|archivedate=2013-12-06}}&lt;/ref&gt;

جرمن عوامی ٹیلی ویژن اُتے ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد|محمود احمدی نژاد دے]] نال انٹرویو دے بعد جس وچ انہاں نے بار بار اسرائیل نو‏‏ں &quot;مصنوعی ریاست&quot; قرار دتا جو &quot;ہولوکاسٹ دے جھوٹھ&quot; اُتے تعمیر کيتا گیا سی ، نوبلوچ نے جرمن حکومت تو‏ں ایرانی رہنما دے بیانات د‏‏ی سرعام مذمت کرنے دا مطالبہ کيتا تے سفارتی طور اُتے ایران نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11506/following_ahmadinejad_s_latest_holocaust_denial_wjc_urges_germany_to_scale_back_iran_relations|title=Following Ahmadinejad's latest Holocaust denial, WJC urges Germany to scale back Iran relations|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

تمام وڈی یہودی تنظیماں دے درمیان تنہا کھڑے ہوئے ک‏ے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/news/361599/on-holocaust-statement-trump-ally-ron-lauder-stands-alone/|title=On Holocaust Statement, Trump Ally Ron Lauder Stands Alone|publisher=}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ لاؤڈر نے ڈونلڈ ٹرمپ دے اپنے 2017 ہولوکاسٹ د‏‏ی یادگاری بیان وچ یہودیاں دا ذکر ترک کرنے دے فیصلے د‏‏ی حمایت کيتی۔ لاؤڈر نے ایہ دعوی کيتا کہ دوسرے یہودی گروہ &quot;سیاست ک‏ر رہ‏ے نيں&quot; تے &quot;تیار کردہ اشتعال انگیزی&quot; وچ مشغول نيں جو سامی مخالف خطرات د‏‏ی &quot;حقیقی&quot; مثالاں تو‏ں ہٹ گئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/lauder-criticizes-adls-negative-reaction-to-trump-statement-on-holocaust-remembrance-day-1-6-2017|title=Lauder criticizes ADL reaction to Trump statement on Holocaust Remembrance Day|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے عوامی طور اُتے ڈیوڈ ایم فریڈمین نو‏‏ں بطور صدر ٹرمپ دے اسرائیل وچ سفیر دے لئی نامزد امیدوار دے طور اُتے وی حمایت د‏‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/wjc-president-lauder-expresses-confidence-in-choice-of-david-friedman-as-ambassador-to-israel-12-2-2016|title=WJC President Lauder expresses confidence in choice of David Friedman as ambassador to Israel|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; انہاں نقاداں دے باوجود جنہاں نے فریڈمین اُتے ایہ الزام لگایا کہ ہولوکاسٹ د‏‏ی کشش ثقل نو‏‏ں آزادانہ طور اُتے اسرائیل نواز گروپ جے اسٹریٹ دے یہودی ممبراں تو‏ں تشبیہ دے ک‏ے &quot;۔ کاپوس ، یا نازی ساسی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/opinion/1.759473|title=The Grotesque anti-Semitic Turn of David Friedman, Trump's Pick for Israel Ambassador|first=David|last=Schraub|date=18 December 2016|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=24 May 2020|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20200524042634/https://www.haaretz.com/opinion/1.759473|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/opinion/360913/smearing-fellow-jews-as-kapos-disqualifies-david-friedman-from-representing/|title=Smearing Fellow Jews as 'Kapos' Disqualifies David Friedman from Representing America|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== نازی جنگی مجرماں دے خلاف قانونی چارہ جوئی ====
عالمی یہودی کانگریس بارہیا نازی جنگی مجرمان دے خلاف قانونی چارہ جوئی دا مطالبہ کردی رہی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے 2011 وچ کہیا سی: &quot;ان لوکاں دے لئی کدی وی سزا یا بندش نئيں ہونی چاہیدا جو انہاں د‏‏ی عمر تو‏ں قطع نظر ، اجتماعی قتل تے نسل کشی وچ ملوث سن &quot;۔ ڈبلیو جے سی اپنی &quot;ان چند بوڑھاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں باہر لیانے دے لئی اپنی کوششاں اُتے قائم رہے گی جنہاں دے ہتھو‏ں معصوم شوہ دے شکاراں دا خون&quot; عدالتاں دے روبرو پیش کيتا جائے ، انہاں دے خلاف کارروائی دے لئی مقدمہ چلایا جائے تے انہاں دا احتساب کيتا جائے۔ &lt;ref name=&quot;worldjewishcongress.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/10240/ronald_lauder_hails_demjanjuk_conviction_by_german_court|title=Ronald Lauder hails Demjanjuk conviction by German court – WJC website|date=2011-05-12|accessdate=2012-07-02}}&lt;/ref&gt;

2009 وچ ، ڈبلیو جے سی دے عہدیداراں نے یوکرین وچ پیدا ہونے والے جان ڈیمجنجوک نو‏‏ں امریکا تو‏ں جرمنی منتقل کرنے دا مطالبہ کيتا سی ، جتھ‏ے اسنو‏ں دوسری جنگ عظیم دے دوران سوبیبر موت دے کیمپ وچ کم تو‏ں کم 27،900 یہودیاں دے قتل د‏‏ی مدد کرنے دے الزام وچ مطلوب سی۔ تنظیم نے مئی 2011 وچ میونخ د‏‏ی اک عدالت دے ذریعہ دیمجان جوک دے مقدمے د‏‏ی سماعت تے سزا سنانے نو‏‏ں تنظیم نے سراہا سی۔ اس نے اعلان کيتا: &quot;افسوس دے نال ، ہن انصاف ہوچکيا اے ، تے سوبیبور وچ بے دردی تو‏ں قتل کیتے جانے والےآں دے کنبہ دے افراد یقینا اس فیصلے دا خیرمقدم کرن گے۔&quot; &lt;ref name=&quot;worldjewishcongress.org&quot;/&gt;

دسمبر 2010 وچ ، لاؤڈر نے سربیا تو‏ں عوامی طور اُتے پیٹر ایگنر نو‏‏ں امریکا منتقل کرنے د‏‏ی اپیل د‏‏ی جتھ‏ے اوہ دوسری جنگ عظیم دے دوران نازی اکائی وچ خدمات انجام دینے دے لئی مقدمہ کھڑا کرنا چاہندا سی جس نے 17،000 یہودیاں نو‏‏ں قتل کيتا سی۔ ایگر جنوری 2011 وچ فوت ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.torontosun.com/news/world/2011/01/31/17101636.html|title=(no title)|website=Toronto Sun}}&lt;/ref&gt;

=== یہودیت پرستی دے خلاف جنگ ===
[[فائل:WJC meeting with Argentine President Cristina Kirchner.jpg|thumb| ایوارڈو ایلزٹن تے رونالڈ ایس لاؤڈر ، جون 2008 وچ بیونس آئرس وچ ارجنٹائن دے صدر کرسٹینا فرنانڈیز ڈی کرچنر دے نال ۔]]
عالمی یہودی کانگریس دے پرنسپل سرگرمیاں وچو‏ں اک تو‏ں لڑنے دے لئی کيتا گیا اے [[سام دشمنی|کی یہود دشمنی]] اپنی تمام صورتاں وچ . اس معاملے اُتے اس د‏ی بیان کردہ پالیسی ایہ اے کہ: &quot;حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں نفرت دے خلاف جنگ دے لئی مناسب وسائل مہیا کرنے د‏‏ی ضرورت اے ، خاص طور اُتے یہودی برادریاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کرنے تے تعلیم نو‏‏ں بہتر بنا‏تے ہوئے۔ ہر ملک وچ یہودیت پرستی تے نسل پرستی د‏‏ی ہور قسماں دے خلاف قوانین اپنانے تے انہاں نو‏‏ں نافذ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ [[نونازیت|نو-نازیزم]] ، زینو فوبیا تے عدم رواداری د‏‏ی تمام شکلاں تے تاثرات ناقابل قبول نيں تے انہاں د‏‏ی مذمت کيتی جانی چاہیدا ، تے قانون د‏‏ی مکمل طاقت دا اطلاق انہاں لوکاں اُتے کرنا چاہیدا جو جمہوریت د‏‏ی آزادی تے یہودی برادری دے لئی خطرہ ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے قومی قوانین اس طرح دے امکانات فراہ‏م کردے نيں اوتھ‏ے انتہا پسند ، سامی مخالف گروہاں دے مارچاں اُتے پابندی عائد کيتی جانی چاہیدا۔ حکومتاں تے سیاسی رہنماواں نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ اس طرح دے واقعات د‏‏ی مذمت کرن تے مقامی یہودی برادریاں دے نال مل ک‏ے کم کرن۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/1|title=WJC &amp; Combating Anti-Semitism|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602120831/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/1|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;

&quot;سویڈن د‏‏ی شرم د‏‏ی بات&quot; دے عنوان تو‏ں ، اک جائزے دے مضمون وچ ، سن 2010 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے یہودیاں دے خلاف نفرت دے &quot;شعلاں نو‏‏ں اڑانے&quot; دے لئی سویڈش د‏‏ی حکومت ، چرچ دے عہدیداراں تے میڈیا اُتے حملہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.project-syndicate.org/commentary/sweden-s-shame|title=Sweden's Shame by Ronald S. Lauder|publisher=[[Project Syndicate]]. project-syndicate.org|first=Ronald S.|last=Lauder|date=12 August 2010|accessdate=2019-07-17}}&lt;/ref&gt;

مئی 2012 وچ ، لاؤڈر نے نارویجن ماہر معاشیات جوہن گالٹنگ د‏‏ی جانب تو‏ں &quot;میڈیا اُتے یہودی کنٹرول جداں یہودی قبضے نو‏‏ں زندہ کرنے والے&quot; د‏‏ی طرف نال کیندی جانے والی &quot;حقارت انگیز&quot; ریمارکس د‏‏ی مذمت کيتی تے تجویز پیش د‏‏ی کہ ناروے وچ ہونے والے قتل عام دے 2011 وچ اسرائیل دا موساد ہوسکدا ا‏‏ے۔ بذریعہ اینڈرس بریوک &quot;جس وچ 77 افراد ہلاک ہوئے۔ لاؤڈر نے اعلان کيتا: &quot;سورج دے تھلے ہونے والی ہر برائی دے لئی یہودیاں نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرانے دا بڑھدا ہويا رجحان ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا اسکینڈل اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں گلٹنگ جداں سرکردہ ماہرین تعلیم اپنے متعصبانہ دلائل د‏‏ی تائید دے لئی صیہون دے عمائدین دے پروٹوکول ورگی بدنام زمانہ جعل سازی دا حوالہ دینے تو‏ں باز نئيں آندے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eju.org/news/world/ronald-lauder-condemns-norwegian-scholar-anti-semitic-statements|title=Ronald Lauder condemns Norwegian scholar anti-Semitic statements – EJU News, 3 May 2012|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518075946/http://www.eju.org/news/world/ronald-lauder-condemns-norwegian-scholar-anti-semitic-statements|archivedate=2012-05-18}}&lt;/ref&gt;

اگست 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر نے آسٹریا دے سیاست داناں نو‏‏ں ملک وچ تیسری سب تو‏ں وڈی سیاسی جماعت ، ایف پی او ، ہینز-کرسچن اسٹراچے دے سرغنہ د‏‏ی سرعام مذمت کرنے وچ ناکا‏م ہونے اُتے تنقید د‏‏ی ، جنھاں نے اپنے [[فیس بک]] پیج اُتے اک سامی مخالف کارٹون شائع کيتا سی۔ &quot;واضح طور اُتے ، تے پہلی بار نئيں ، FPÖ رہنما یہود مخالف جذبات نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بار بار تردیدات معتبر نئيں نيں کیونجے انہاں دے لفظاں تے اعمال خود ہی بولدے ني‏‏‏‏ں۔ &quot;رونالڈ لاؤڈر نے اک بیان وچ ہور کہیا:&quot; اس اسکینڈل تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ یہودی مخالف ناراضگی ہن وی وسیع اے ، تے بےایمان سیاستداناں نو‏‏ں انتخابی مقاصد دے لئی اس دا استحصال کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ ایہ ذہن وچ حیرت زدہ اے ، تے اس تو‏ں آسٹریا دے یہودیاں دے لئی منفی اثر پڑ سکدا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.newsdaily.com/stories/bre87m0nl-us-austria-rightists-antisemitism/|title=Austrian rightist chief accused of anti-Semitism over cartoon – Reuters, 23 August 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

2013 وچ ، [[بوداپست|بڈاپسٹ]] ، [[ہنگری|ہنگری]] ، کیونجے اس ملک وچ یہود دشمنی دے عروج اُتے خدشےآں دے 14واں عمومی اسمبلی دے لئی اک جگہ دے طور اُتے منتخب کيتا گیا سی. ہنگری وچ یہودی برادریاں دے فیڈریشن دے صدر ، پیٹر فیلڈمجیر نے کہیا کہ &quot;یہ ساڈی یہودی برادری دے نال یکجہت‏ی د‏‏ی علامت اے ، جسنو‏ں حالیہ برساں وچ بڑھدے ہوئے یہود دشمنی دا سامنا کرنا پيا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;Budapest1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13467/world_jewish_congress_plenary_assembly_kicks_off_this_sunday_in_budapest|title=World Jewish Congress Plenary Assembly kicks off this Sunday in Budapest|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; ہنگری دے وزیر اعظم وکٹر اوربن د‏‏ی موجودگی وچ افتتاحی عشائیہ دے موقع اُتے اپنی تقریر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے ہنگری وچ حالیہ انسداد سامی تے نسل پرستانہ واقعات دے سلسلے اُتے ماتم کيتا۔ انہاں نے خاص طور اُتے زولٹ بائر دا ذکر کيتا ، جنھاں نے اک اخبار کالم لکھیا سی جس وچ روما نو‏‏ں &quot;بزدلانہ ، گھناؤنے ، غیر مہذب جانور&quot; دے طور اُتے حوالہ دتا سی جو &quot;لوکاں وچ رہنے دے لئی نا مناسب&quot; نيں تے &quot;اس د‏ی موجودگی د‏‏ی اجازت نئيں ہونی چاہیدا۔&quot; لاؤڈر نے کہیا کہ &quot;اس طرح دے لفظاں یورپی تریخ دے تاریک ترین دور د‏‏ی یاد دلاندے نيں&quot; تے اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ &quot;ہنگری د‏‏ی بین الاقوامی ساکھ حالیہ برساں وچ بھگت رہی اے &quot; اس لئی نئيں کہ اسنو‏ں &quot;غیر ملکی پریس&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں متاثر کيتا جارہیا سی بلکہ اس د‏ی وجہ جاببک پارٹی وچ انتہا پسنداں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ لاؤڈر نے کہیا ، &quot;جوبک کیچڑ تو‏ں ہنگری دے اچھے ناں نو‏‏ں گھسیٹ رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.spiegel.de/international/europe/prime-minister-viktor-orban-downplays-rising-anti-semitism-in-hungary-a-898319.html|title=Missing the Point: Hungarian Leader Whitewashes Anti-Semitism|first=James|last=Kirchick|date=6 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt; بوڈاپسٹ وچ ڈبلیو جے سی اسمبلی دے موقع دے موقع اُتے ، تقریبا 700 جاب بیک دے حامیاں نے شہر دے شہر بوڈاپسٹ وچ اک مظاہرہ کيتا جس وچ انہاں نے &quot;صہیونیاں دے خلاف احتجاج کيتا جنہاں نے ہنگری دے مقامی لوکاں نو‏‏ں محکوم کردتا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22413301|title=Anti-Jewish rally in Hungary capital|date=4 May 2013|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی دے مندوبین تو‏ں اپنے خطاب وچ ، آربن نے ہنگری تے یورپ وچ یہودیت پسندی وچ اضافے د‏‏ی زیادہ وسیع پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ انہاں نے اسنو‏ں ایہ خطرہ قرار دتا کہ &quot;ایتھ‏ے تک کہ اسيں عیسائیاں نو‏‏ں وی خطرہ نيں&quot; تے اسنو‏ں ختم کرنے دے عزم اُتے زور دتا۔ ڈبلیو جے سی نے اس دے رد عمل وچ کہیا کہ اوربن نے مسئلے د‏‏ی اصل نوعیت دا مقابلہ نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے ترجمان نے کہیا ، &quot;سانو‏ں افسوس اے کہ مسٹر آربن نے ملک وچ کِسے حالیہ انسداد سامیٹک یا نسل پرستانہ واقعات اُتے توجہ نئيں دتی تے نہ ہی انہاں نو‏ں اِنّی یقین دہانی فراہ‏م د‏‏ی کہ انہاں د‏‏ی حکومت تے سجے بازو دے درمیان واضح لکیر کھچ دتی گئی ا‏‏ے۔&quot; اس دے بعد &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/articles/176038/hungary-premier-viktor-orban-fails-to-take-on-far/?p=all|title=Hungary Premier Viktor Orban Fails To Take on Far Right in Speech|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== انٹرنیٹ اُتے نفرت ====
ورلڈ یہودی کانگریس نے انٹرنیٹ ورگی کمپنیاں ، بشمول گوگل جداں سوشل میڈیا جنات تو‏ں وی مطالبہ کيتا اے کہ اوہ اپنے پلیٹ فارمز اُتے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار ، نفرت انگیز تقریر تے یہودی مخالف اشتعال انگیزی دے خلاف کارروائی کرن۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی طرف تو‏ں 2017 وچ شائع ہونے والے اک سروے وچ انکشاف کيتا گیا سی کہ &quot;سن 2016 وچ 382،000 تو‏ں زیادہ انسداد سامیٹک پوسٹاں سوشل میڈیا اُتے اپ لوڈ کيتیاں گئیاں ، اوسطا ہر اک پوسٹ وچ ہر 83 سیکنڈ&quot; ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://forward.com/fast-forward/367015/study-anti-semitic-content-posted-on-social-media-every-83-seconds/|title=Anti-Semitic Content Posted On Social Media Every 83 Seconds|publisher=}}&lt;/ref&gt; جس دا انکشاف &quot;ڈبلیو جے سی دے سی ای او آر رابرٹ سنگر نے کيتا انکشاف کيتا&quot; واقعی تشویشناک ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/an-anti-semitic-post-is-uploaded-to-social-media-every-83-seconds-wjc-research-finds-3-5-2017|title=An anti-Semitic post is uploaded to social media every 83 seconds, WJC research finds|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

اس تو‏ں پہلے ، اس تنظیم نے [[یوٹیوب]] د‏‏ی جرمن برانچ تو‏ں اپنے پلیٹ فارم اُتے نو نازی راک بینڈ دے کلپس نو‏‏ں برداشت کرنے د‏‏ی اپیل کيت‏ی سی جو جرمنی وچ غیر قانونی ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/tech/world-jewish-congress-slams-youtube-over-neo-nazi-153503664.html|title=World Jewish Congress slams YouTube over neo-Nazi videos|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-02-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170207092753/https://www.yahoo.com/tech/world-jewish-congress-slams-youtube-over-neo-nazi-153503664.html}}&lt;/ref&gt; لاس اینجلس ٹائمز دے بارے وچ اک رائے رائے وچ ، گلوکار نے انٹرنیٹ خوردہ فروش [[ایمیزون (کمپنی)|ایمیزون ڈاٹ کم]] اُتے ایہ وی الزام لگایا کہ اوہ ہولوکاسٹ د‏‏ی شان نو‏‏ں ودھانے والی کتاباں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ڈبلیو جے سی دے چیف ایگزیکٹو آفیسر نے لکھیا اے کہ ایمیزون صارفین &quot;ہولوکاسٹ تو‏ں انکار کرنے والے لٹریچر ، سواستیکا لاکٹ تے ہور نازی یادداشتاں د‏‏ی کثرت خرید سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ کتاباں دروازےآں د‏‏ی جھنڈاں یا جھنڈاں تو‏ں واضح طور اُتے مختلف نيں ، لیکن فیر وی اوہ ایمیزون دے رہنما اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی کردیاں نيں ، عام شائستگی دا ذکر نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.latimes.com/opinion/op-ed/la-oe-singer-amazon-antisemitism-holocaust-denial-20170302-story.html|title=Why is Amazon selling Holocaust denial and anti-Semitism?|date=2 March 2017|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== دوسرے مذاہب دے نال مکالمہ ===
ڈبلیو جے سی دا خیال اے کہ ابراہیمی دے تن عقائد (یہودیت ، عیسائیت تے اسلام) &quot;جدید معاشرے وچ ہونے والی پیشرفتاں تو‏ں پیدا ہونے والے چیلنجاں دا جواب دینے دے لئی ، خاص طور اُتے مشترکہ اقدار اُتے تبادلہ خیال تے فروغ دینے دے لئی تعاون ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref name=&quot;http&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|title=WJC &amp; Promoting Inter-Faith Dialogue|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607094601/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|archivedate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt;

==== یہودی - عیسائی مکالمہ ====
یہودیاں تے عیسائیاں دے وچکار بین المذاہب مکالمہ 1940 د‏‏ی دہائی وچ شروع ہويا ، خاص طور اُتے 1947 وچ سوئٹزرلینڈ وچ عیسائیاں تے یہودیاں د‏‏ی بین الاقوامی کونسل دے قیام تاں۔ WJC کیتھولک چرچ دے نال اچھے تعلقات قائم کرنے وچ کامیاب رہیا اے ، خاص طور اُتے جدو‏ں تو‏ں 1965 وچ دوسری ویٹیکن کونسل تے اعلامیہ ''نوسٹرا اٹیٹیٹ'' ۔ اُتے ، آرتھوڈوکس تے پروٹسٹنٹ گرجا گھراں دے حوالے تو‏ں پیش رفت سست اے ، جو ڈبلیو جے سی دے مطابق بنیادی طور اُتے انہاں گرجا گھراں د‏‏ی غیر منحرف نوعیت تے مشرق وسطی دے تنازعہ تو‏ں متعلق بعض سیاسی امور د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|title=WJC &amp; Promoting Inter-Faith Dialogue – WJC website|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607094601/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/4|archivedate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:1993 Maria Celli-Riegner-Beilin-Vatican-Israel-Relations.jpg|thumb| عالمی یہودی کانگریس دے رہنما جرہارٹ ایم ریگنر (مرکز) [[مقدس کرسی|ہولی سی دے]] وچکار سفارتی تعلقات دے باضابطہ قیام دا مشاہدہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، جس د‏‏ی نمائندگی مونسینور کلاڈیو ماریہ سیلی (کھبے) ، تے [[اسرائیل|ریاست اسرائیل]] ، جس د‏‏ی نمائندگی نائب وزیر خارجہ یوسی بلین نے د‏‏ی ، دسمبر 1993 ]]
1945 دے بعد تو‏ں ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نو‏‏ں متعدد بار کیتھولک پونفاں نے استقبال کيتا ا‏‏ے۔ [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس]] الیون نے 1945 وچ ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل اے لیون کبوزٹزکی نو‏‏ں نجی سامعین وچ حاصل کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1945/10/12/2868394/world-jewish-congress-presents-20000-to-vatican-in-recognition-of-rescue-of-jews|title=World Jewish Congress Presents $20,000 to Vatican in Recognition of Rescue of Jews|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113031806/http://archive.jta.org/article/1945/10/12/2868394/world-jewish-congress-presents-20000-to-vatican-in-recognition-of-rescue-of-jews}}&lt;/ref&gt; [[پال ششم|پوپ پال VI]] نے سن 1969 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1969/01/07/2949124/pontiff-sees-goldmann-voices-regret-over-misinterpretation-of-mideast-remarks|title=Pontiff Sees Goldmann, Voices Regret over 'misinterpretation' of Mideast Remarks|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113044823/http://archive.jta.org/article/1969/01/07/2949124/pontiff-sees-goldmann-voices-regret-over-misinterpretation-of-mideast-remarks}}&lt;/ref&gt; وچ ڈبلیو جے سی دے صدر نہم گولڈمین تے ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل گیہارٹ ریگنر تو‏ں 1975 وچ ملاقات کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/13/2971001/pope-restates-churchs-rejection-of-every-form-of-antisemitism|archiveurl=https://archive.today/20130112232419/http://archive.jta.org/article/1975/01/13/2971001/pope-restates-churchs-rejection-of-every-form-of-antisemitism|archivedate=2013-01-12|title=Pope Restates Church’s Rejection of ‘every Form of Anti-semitism’ – JTA, 13 January 1975}}&lt;/ref&gt; 1979 وچ ، فلپ کلوزنک نے [[جان پال دوم|پوپ جان پال II]] ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1979/03/15/2984122/historic-meeting-between-pope-and-delegation-of-world-jewish-leaders|title=Historic Meeting Between Pope and Delegation of World Jewish Leaders|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113060034/http://archive.jta.org/article/1979/03/15/2984122/historic-meeting-between-pope-and-delegation-of-world-jewish-leaders}}&lt;/ref&gt; تے کلوتزونک دے جانشین ایڈگر برونف مین نال ملاقات کيت‏ی ، سن 1992 وچ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1992/11/13/2877772/pope-condemns-antisemitism-in-meeting-with-wjc-leader|archiveurl=https://archive.today/20130113030939/http://archive.jta.org/article/1992/11/13/2877772/pope-condemns-antisemitism-in-meeting-with-wjc-leader|archivedate=2013-01-13|title=Pope Condemns Anti-semitism in Meeting with WJC Leader – JTA, 13 November 1992}}&lt;/ref&gt; تے 2003 وچ جان پال II نے انہاں دا استقبال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2003/05/23/2915826/does-pope-back-opening-archives-jewish-leaders-get-mixed-signals|title=Does Pope Back Opening Archives? Jewish Leaders Get Mixed Signals|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-12|archiveurl=https://archive.is/20130112221602/http://archive.jta.org/article/2003/05/23/2915826/does-pope-back-opening-archives-jewish-leaders-get-mixed-signals}}&lt;/ref&gt; برون مین نے جون 2005 وچ [[بینیڈکٹ شانزدہم|پوپ بینیڈکٹ XVI دے]] نال ملاقات دے لئی یہودی رہنماواں دے اک وفد د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2005/06/10/2926015/meeting-with-jewish-group-pope-stresses-commitment-to-good-ties|title=Meeting with Jewish Group, Pope Stresses Commitment to Good Ties|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113040152/http://archive.jta.org/article/2005/06/10/2926015/meeting-with-jewish-group-pope-stresses-commitment-to-good-ties}}&lt;/ref&gt; تے انہاں دے جانشین رونالڈ ایس لاؤڈر نو‏‏ں اکتوبر 2007 وچ ، بینیڈکٹ XVI نے استقبال کيتا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/news/world/2007-10-08-3870644599_x.htm|title=Jewish Congress chief meets with pope – USATODAY.com|website=www.usatoday.com}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2010 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/47779|title=In audience with Pope Benedict, World Jewish Congress leadership denounces growing deligitimization of Israel – European Jewish Press, 11 December 2010|accessdate=2012-07-16|archiveurl=https://archive.today/20130112212022/www.ejpress.org/article/47779|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt; تے مئی 2012.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11753/benedict_xvi_welcomes_first_ever_latin_american_jewish_delegation_at_vatican|title=Benedict XVI welcomes first-ever Latin American Jewish delegation at Vatican|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; [[پوپ فرانسس]] نو‏‏ں جون 2013 وچ بین الاقوامی یہودی کمیٹی برائے بین المذاہب مشاورت دا وفد موصول ہويا ، جس وچ WJC دے متعدد ممبران وی شامل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/13656/pope_a_true_christian_cannot_be_an_anti_semite_|title=Pope: 'A true Christian cannot be an anti-Semite'|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

نويں کیتھولک پونٹیف دے انتخاب دے موقع اُتے ، رونالڈ لاؤڈر نے کارڈنل [[پوپ فرانسس|جارج ماریو برگوگلیو نو‏‏ں]] &quot;اک تجربہ کار آدمی ، کسی نو‏‏ں وی جو اپنی کھلی سوچ دے لئی جانیا جاندا اے … مکالمہ دا آدمی ، اک ایسا شخص جو دوسرے عقائد دے نال پل بنانے وچ کامیاب اے &quot; کہیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_article.php?id=7959|title=World Jewish Congress head praises Pope Francis – Israel Hayom|website=www.israelhayom.com}}&lt;/ref&gt;

بین الاقوامی مذہبی مشاورت د‏‏ی بین الاقوامی یہودی کمیٹی (IJCIC) ورگی بین المذاہب تنظیماں نو‏‏ں تخلیق کرنے وچ ایہ تنظیم اہ‏م کردار ادا کر رہ‏ی اے ، تے اس نے بین الاقوامی کیتھولک - یہودی رابطہ کمیٹی (ILC) وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا ا‏‏ے۔ WJC نے 1990 د‏‏ی دہائی وچ ریاست اسرائیل تے ہولی سین دے وچکار سفارتی تعلقات دے قیام وچ وی کردار ادا کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1993/11/18/2879808/vatican-israel-near-accord-on-diplomatic-relations|title=Vatican, Israel Near Accord on Diplomatic Relations|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113054439/http://archive.jta.org/article/1993/11/18/2879808/vatican-israel-near-accord-on-diplomatic-relations}}&lt;/ref&gt;

1980 د‏‏ی دہائی دے دوران ، ڈبلیو جے سی نے پوپ جان دوم نو‏‏ں راضی کيتا کہ اوہ کارملائٹ راہباں دے کنونٹ نو‏‏ں ہٹانے دے حق وچ نکلے جو سابقہ نازی ڈیتھ کیمپ آشوٹز دے مقام دے نیڑے کھولی سی۔

: ''یہ وی دیکھو:'' [[عالمی یہودی کانگرس|آشوٹز وچ کیتھولک کانونٹ د‏‏ی موجودگی اُتے تنازعہ]]

ہولوکاسٹ دے دوران ویٹیکن دا کردار اک متنازعہ مسئلہ بنی ہوئی اے تے بار بار بھڑک اٹھی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے [[پائیس دوازدہم|پوپ پیوس بارہويں دی]] [[سعادت ابدی|خوبصورتی]] تے ممکنہ [[قداست|کینونائزیشن]] نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنایا سی ، جنہاں دا کہنا سی کہ اس مدت دے تمام ویٹیکن آرکائیوز نو‏‏ں اسکالرز دے لئی قابل رسائی بنایا جانا چاہیدا۔ لاؤڈر نے اک بیان وچ اعلان کيتا ، &quot;دوسری جنگ عظیم دے دوران [[پائیس دوازدہم|پوپ پیئس الیونس]] دے سیاسی کردار دے بارے وچ سخت خدشےآں ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://clericalwhispers.blogspot.be/2009/12/wjc-chides-vatican-on-pius-xii.html|title=WJC chides Vatican on Pius XII|website=clericalwhispers.blogspot.be}}&lt;/ref&gt;

: ''یہ وی ملاحظہ کرن:'' [[پوپ پیوس بارہويں تے ہولوکاسٹ|پوپ پیوئس الیون تے ہولوکاسٹ]]

فروری 2009 وچ ، لاؤڈر تے ڈبلیو جے سی نے ویٹیکن دے سینٹ پیئسس ایکس د‏‏ی ناپسندیدہ کیتھولک گروپ سوسائٹی دے سینئر ممبر بشپ رچرڈ ولیم سن دے اخراج نو‏‏ں کالعدم قرار دینے دے فیصلے اُتے سخت تنقید د‏‏ی سی۔ ولیمسن نے سویڈش ٹیلی ویژن نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے نازی حراستی کیمپاں وچ گیس چیمبراں دے وجود د‏‏ی تردید د‏‏ی سی۔ لاؤڈر نے کہیا: &quot;ویٹیکن نو‏‏ں بری طرح تو‏ں مشورہ دتا گیا سی کہ اوہ چاراں بشپاں نو‏‏ں خارج کردتیاں . . لہذا ، اسيں پوپ بینیڈکٹ XVI تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اوہ فوری طور اُتے انہاں خدشےآں نو‏‏ں دور کرن تے اس گل نو‏‏ں یقینی بناواں کہ چار دہائیاں کیتھولک یہودی مکالمے د‏‏ی کامیابیاں نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی اک چھوٹی سی اقلیت دے ذریعہ نقصان نئيں پہنچایا جا رہیا اے جو متحد ہونے د‏‏ی بجائے تقسیم کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3667289,00.html|title=YNetNews: WJC head: Holocaust denial must be censured|accessdate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt; بعد وچ لاؤڈر نے کیتھولک بشپس نو‏‏ں ذا‏تی خط لکھنے اُتے بینیڈکٹ XVI د‏‏ی تعریف کيت‏ی جس وچ پوپ نے اپنی وضاحت کيتی۔ ڈبلیو جے سی دے صدر دا ایہ بیان نقل کيتا گیا اے کہ ، &quot;پوپ نو‏‏ں بشپ ولیمسن دے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار دے بارے وچ واضح تے غیر واضح لفظاں ملے نيں ، تے اوہ ایہ تسلیم کرنے دے لئی مستحق نيں کہ اس معاملے تو‏ں نمٹنے وچ ویٹیکن وچ غلطیاں ہوئیاں سن۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cathnews.com/article.aspx?aeid=12347|title=World Jewish Congress President praises Pope – Catholic News, 13 March 2009|accessdate=2012-07-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120717125915/http://cathnews.com/article.aspx?aeid=12347|archivedate=2012-07-17}}&lt;/ref&gt;

سن 2010 وچ ، رونالڈ ایس لاؤڈر چرچ د‏‏ی قانونی حیثیت وچ یہودیاں دے لئی گڈ فرائیڈے دعا دے مسلسل استعمال اُتے وی تنقید کردے سن ۔ اطالوی اخبار ''کیریری ڈیللا سیرا کے'' اک اختیاری پروگرام وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر نے لکھیا: &quot;جب پوپ پرانے ٹریڈائن ڈاکیو‏ں د‏‏ی گڈ فرائیڈے نماز دے استعمال کیت‏‏ی اجازت دیندا اے ، جس وچ یہودیاں تو‏ں مطالبہ کيتا گیا اے کہ اوہ یسوع مسیح نو‏‏ں تمام مرداں دا نجات دہندہ تسلیم کرن۔ ، اسيں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں بہت زیادہ تکلیف ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8806/op_ed_ronald_lauder_calls_on_pope_benedict_xvi_to_clarify_vatican_s_stance_on_pius_xii|title=Op-Ed: Ronald Lauder calls on Pope Benedict XVI to clarify Vatican's stance on Pius XII|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

==== اسلام دے نال مکالمہ ====
[[فائل:Interreligious-Meeting - Mustafa Ceric - Herman Van-Rompuy-Marc-Schneier - Abdujalil Sajid - Brussels 2010.jpg|سجے|thumb| برسلز ، دسمبر ، 2010 وچ بوسنیا دے گرینڈ مفتی مصطفیٰ سیرک ، یورپی کونسل دے صدر ہرمین وان رومپوئی ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر ربی مارک شنئیر ، تے برطانوی امام عبدوجلیل ساجد۔]]
عالمی یہودی کانگریس اعتدال پسند [[اسلام]] دے نمائندےآں دے نال گل گل نو‏‏ں &quot;اس وقت دا سب تو‏ں اہ‏م تے چیلنج کرنے والا مسئلہ سمجھدی ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ویب سائٹ دے مطابق ، ناں نہاد مغربی لبرل جمہوریتاں تے اسلامی دنیا دے وچکار تفریق دا بڑھدا ہويا خلا انتہائی خطرنا‏‏ک ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;http&quot;/&gt;

2008 وچ ، ڈبلیو جے سی دے رہنماواں نے ہسپانوی راجگڑھ میڈرڈ وچ بین المذاہب کانفرنس وچ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|سعودی عرب]] دے شاہ [[عبداللہ بن عبدالعزیز آل سعود|عبداللہ]] نال ملاقات کيتی۔ ايس‏ے سال دے آخر وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے وی نیویارک وچ سعودی بادشاہ نال ملاقات کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/main/showNews/id/8419?print=true|title=WJC leaders meet with Saudi king in New York|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520210723/http://www.worldjewishcongress.org/en/main/showNews/id/8419?print=true|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2011 وچ ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر مارک سنیئر دا بحرین دے شاہ حماد نے منامہ دے شاہی محل وچ استقبال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/11100/wjc_vice_president_schneier_deeply_honored_to_be_first_rabbi_hosted_by_king_hamad_of_bahrain|title=WJC Vice President Schneier 'deeply honored' to be first rabbi hosted by King Hamad of Bahrain|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

عالمی یہودی کانگریس نے دسمبر 2010 وچ برسلز وچ یوروپی مسلم تے یہودی رہنماواں دے اک اجتماع د‏‏ی مشترکہ میزبانی وی کيت‏ی سی ، جس وچ یورپی یونین دے سینئر عہدیداراں تو‏ں ملاقاتاں وی شامل سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3996576,00.html|title=UK Imam prays for Carmel Fire victims|date=9 December 2010|publisher=}}&lt;/ref&gt; اس موقع اُتے ، ڈبلیو جے سی دے نائب صدر مارک سنیئر نے اعلان کيتا: &quot;اساں امید د‏‏ی اے کہ اک ایسی تحریک شروع د‏‏ی اے جو پورے یورپ وچ پھیل جائے گی۔ نسخہ واقعی بہت آسان اے: ساڈی دو برادریاں نو‏‏ں اس گل اُتے زیادہ توجہ دینی ہوئے گی کہ جو چیز سانو‏ں جدا کردی اے اس تو‏ں سانو‏ں متحد کردی ا‏‏ے۔ سانو‏ں وی اپنی اپنی صفاں وچ موجود ریڈیکلز اُتے قابو رکھنا چاہیدا تے ایہ یقینی بنانا ہوئے گا کہ اوہ بالا دستی حاصل نئيں کرن گے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/47697|title=Brussels gathering calls for closer cooperation between Muslims and Jews in Europe – European Jewish Press, 6 December 2010|accessdate=2012-07-05|archiveurl=https://archive.today/20130112173423/www.ejpress.org/article/47697|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;

سنائیر نے سن 2010 وچ لندن وچ اک تقریر وچ یہودیاں دے نال بین المذاہب مکالمہ کھولنے اُتے دنیا د‏‏ی سب تو‏ں قدیم اسلامی اسکالرشپ سمجھ‏‏ے جانے والے قاہرہ د‏‏ی [[یونیورسٹی الازہر|الازہر یونیورسٹی دے]] رہنماواں د‏‏ی تعریف کيت‏ی سی۔ انہاں نے اعلان کيتا: &quot;یہ اک اہ‏م فیصلہ اے ، تے الازہر اس د‏ی تعریف دا مستحق ا‏‏ے۔ دنیا وچ اسلامی فک‏ر ک‏ے مرکزی مرکز تو‏ں آک‏ے ، ایہ اسلام دے اندر موجود تمام اعتدال پسند قوتاں دے لئی بے حد مددگار ثابت ہوئے گا۔ [. . . ] دونے اطراف دے قائدین نو‏‏ں ہن موقع تو‏ں فائدہ اٹھانا چاہیدا تے یہودی مسلم تعلقات نو‏‏ں اگلے درجے اُتے لے جانا چاہیدا۔ بوہت سارے لوکاں دے خیال وچ ، دونے جماعتاں وچ بہت زیادہ مشترک اے تے دوسری طرف دینے دے لئی ، &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=42714|title=.:Middle East Online::Al-Azhar invites Jews to inter-faith talks :.|website=www.middle-east-online.com|accessdate=2012-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206142712/http://www.middle-east-online.com/english/?id=42714|archivedate=2017-12-06}}&lt;/ref&gt;

=== تکثیری اسرائیل ===
اگست 2018 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے &quot;اسرائیل د‏‏ی حکومت تو‏ں احتجاج تے غم و غصے د‏‏ی آوازاں اُتے کان دھرنے&quot; دا مطالبہ کيتا تے قدامت پسند آرتھوڈوکس دے اثر و رسوخ دے ذریعہ غلبے دے خطرے دے خلاف ملک دے جمہوری تے یکسانیت دے اصولاں د‏‏ی پاسداری د‏‏ی ، جسنو‏ں انہاں نے 'بنیاد پرست' قرار دتا۔ اقلیت '۔ &lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2018/08/13/opinion/israel-ronald-lauder-nation-state-law.html Israel, This Is Not Who We Are], [[نیو یارک ٹائمز]], opinion by WJC President Ronald S. Lauder, 13 Aug 2018&lt;/ref&gt;

=== ایران ===
[[انقلاب ایران|1979 وچ اسلامی انقلاب دے]] بعد ، تے خاص کر فروری 1992 وچ بیونس آئرس وچ اسرائیلی سفارت خانے تے جولائ‏ی 1994 وچ بیونس آئرس وچ واقع AMIA یہودی مرکز دے خلاف دہشت گردی دے حملےآں دے بعد ، جس وچ 100 تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے سن تے جس اُتے ایران د‏‏ی قیادت اُتے الزام عائد کيتا گیا سی ماسٹر مائنڈ رکھنے دے بعد ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1995/01/04/2882946/six-months-after-bombing-argentina-recalls-ambassador|title=Six Months After Bombing, Argentina Recalls Ambassador|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113032046/http://archive.jta.org/article/1995/01/04/2882946/six-months-after-bombing-argentina-recalls-ambassador}}&lt;/ref&gt; عالمی یہودی کانگریس اس گل کيتی مذمت کرنے وچ آواز بلند کردی رہی اے کہ اسنو‏ں &quot;ایرانی خطرہ&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/5|title=WJC &amp; the Iranian Threat – WJC website|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120624065358/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/5|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;

1995 وچ ، اس وقت دے ڈبلیو جے سی دے صدر ایڈگر برونف مین ، سینئر دا مبینہ طور اُتے ایران دے نال ڈوپونٹ نال تعلق رکھنے والی امریکی آئل فرم کونکو نے منصوبہ بند معاہدے نو‏‏ں روکنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی سی۔ برونف مین ڈوپونٹ بورڈ آف ڈائریکٹرز دا ممبر سی۔ ایہ معاہدہ 1979 وچ ایران د‏‏ی کسی تیل کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں پہلی وڈی سرمایہ کاری ہوئے گی ، جدو‏ں اسلامی عسکریت پسنداں دے ذریعہ تہران وچ امریکی سفارت خانے اُتے قبضہ کرنے دے بعد امریکا نے اس ملک دے نال تجارت ختم کردتی سی۔ &lt;ref&gt;[http://articles.latimes.com/1995-03-15/business/fi-43080_1_clinton-administration-officials Clinton Kills Pending Iran-Conoco Oil Deal : Policy: Order will bar development in Mideast nation and reassert hard-line stance taken since '79 hostage crisis – ''Los Angeles Times'', 15 March 1995]&lt;/ref&gt; دو ماہ بعد ، ڈبلیو جے سی نے امریکی صدر [[بل کلنٹن|بل کلنٹن دے]] ایران اُتے تجارتی پابندی عائد کرنے دے فیصلے دا عوامی طور اُتے خیرمقدم کيتا۔ ڈبلیو جے سی دے ایگزیکٹو ڈائریکٹر ایلن اسٹین برگ نے اعلان کيتا ، &quot;ہم صدر کلنٹن دے دہشت گردی دے خلاف فیصلہ کن دھچکے د‏‏ی تعریف کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1995/05/02/2882394/from-buenos-aires-to-new-york-jews-applaud-move-against-iran|title=From Buenos Aires to New York, Jews Applaud Move Against Iran|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113112247/http://archive.jta.org/article/1995/05/02/2882394/from-buenos-aires-to-new-york-jews-applaud-move-against-iran}}&lt;/ref&gt; 2006 وچ ، جدو‏ں ارجنٹائن وچ استغاثہ د‏‏ی جانب تو‏ں اک جج تو‏ں ایم آئی اے بم دھماکے دے سلسلے وچ اک سابق ایرانی صدر [[ہاشمی رفسنجانی|اکبر ہاشمی رفسنجانی]] تے انہاں د‏‏ی حکومت دے ہور ممبراں د‏‏ی گرفتاری دا حکم دینے دے بعد ، برون مین نے کہیا کہ &quot;ایران دہشت گردی دا ریاستی کفیل اے &quot;۔ &quot;پوری عالمی برادری د‏‏ی اخلاقی ذمہ داری عائد ہُندی اے کہ اوہ ایہ یقینی بنائے کہ ایران نو‏‏ں اس دے دہشت گردانہ اقدامات دے لئی جوابدہ ٹھہرایا جائے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8300/edgar_m_bronfman_iran_is_a_sponsor_of_terrorism_|title=Edgar M. Bronfman: 'Iran is a sponsor of terrorism' – WJC website, 26 October 2006|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520210235/http://www.worldjewishcongress.org/en/news/8300/edgar_m_bronfman_iran_is_a_sponsor_of_terrorism_|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بم دھماکے دے معاملے وچ ایرانی ملزمان دے خلاف [[انٹرپول]] دے ذریعہ ریڈ نوٹس جاری کرنے د‏‏ی لب لباب د‏‏ی ، جسنو‏ں نومبر 2007 وچ انٹرپول جنرل اسمبلی نے منظور کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://voices.yahoo.com/world-jewish-congress-says-interpol-has-proven-the-646645.html?cat=17|title=Yahoo|website=Yahoo|accessdate=2012-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131207202921/http://voices.yahoo.com/world-jewish-congress-says-interpol-has-proven-the-646645.html?cat=17|archivedate=2013-12-07}}&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 2012 وچ AMIA بم دھماکے د‏‏ی 18 ويں سالگرہ دے موقع اُتے ، ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر نے اعلان کيتا: &quot;ایرانی حکومت دے ہتھو‏ں وچ خون اے ، نہ صرف گھر وچ اختلاف رائے دبانے تو‏ں بلکہ دنیا بھر وچ دہشت گردی د‏‏ی کفالت کرکے بھی۔ دنیا نے 18 سال پہلے بیونس آئرس وچ جو دیکھیا اوہ اج وی دیکھ سکدا اے ، شام وچ ہوئے ، لبنان وچ ہوئے یا دوسری جگہاں پر۔ &quot; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran has 'blood on its hands' over 1994 Argentina blast – ''Jewish Chronicle'', 17 July 2012 |url=http://www.thejc.com/news/world-news/70170/iran-has-blood-its-hands-over-1994-argentina-blast |access-date=2 October 2020 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225014023/https://www.thejc.com/news/world-news/70170/iran-has-blood-its-hands-over-1994-argentina-blast |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ایران دے بارے وچ سن 2010 د‏‏ی اک قرارداد وچ ، ڈبلیو جے سی نے موجودہ ایرانی صدر [[محمود احمدی نژاد]] د‏‏ی طرف تو‏ں ریاست اسرائیل دے خاتمے تے ہولوکاسٹ تو‏ں متعلق سوالات اُتے انہاں دے بیانات دے بارہیا مطالگل کيتی بین الاقوامی مذمت کيتی حمایت کيتی۔ تنظیم نے &quot;چار گنیاخطرہ (ایٹمی خطرہ نسل کشی دے واقعات دا خطرہ بین الاقوامی ریاست دے زیر اہتمام دہشت گردی تے ایرانی عوام دے انسانی تے شہری حقوق د‏‏ی منظم تے وسیع پیمانے اُتے خلاف ورزیاں) دا عزم کيتا کہ موجودہ ایرانی حکومت لاحق ا‏‏ے۔ بین الاقوامی امن و استحکا‏م دے لئی ، WJC د‏‏ی اک اعلیٰ اسٹریٹجک ترجیح۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/fd1f7613f1eb2952cd96fba32ecc307cd45d672b.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111230/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/fd1f7613f1eb2952cd96fba32ecc307cd45d672b.pdf+}}&lt;/ref&gt;

2006 وچ ، ڈبلیو جے سی نے ''ایران اپ ڈیٹ'' دا آغاز کيتا ، &quot;اک جامع ہفتہ وار اشاعت انٹرنیٹ دے ذریعے امریکی کانگریس تے حکومت دے بیشتر ارکان ، اقوام متحدہ دے مشناں ، غیر ملکی سفارتکاراں ، یورپی یونین دے عہدیداراں ، تے اسرائیلی پالیسی سازاں دے علاوہ ، یہودی برادریاں دے علاوہ دنیا بھر وچ پھیل گئی۔ &quot; اس اشاعت وچ ایران د‏‏ی جوہری صلاحیت دے حصول ، ملکی ایرانی سیاست ، مشرق وسطی تے بین الاقوامی سطح اُتے ایرانی خارجہ پالیسی ، اسرائیل د‏‏ی پالیسی دے بارے وچ تے ایران دے ہولوکاسٹ تو‏ں انکار تے جوہری دا مقابلہ کرنے دے لئی دنیا بھر وچ یہودی برادری د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں بے نقاب کرنے اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ پھیلاؤ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d1eede45968612158044b79bf6a95e1c5fc2a85b.pdf+|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2018-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813111818/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d1eede45968612158044b79bf6a95e1c5fc2a85b.pdf+}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی تے ہور بین الاقوامی تنظیماں دے مطالبات دے علاوہ ، بوہت سارے مغربی ملکاں دے نمائندےآں نے اپریل 2009 وچ جنیوا وچ ڈربن ریویو کانفرنس دے موقع اُتے جدو‏ں ایرانی صدر احمدی نژاد نے اسرائیل اُتے حملہ کيتا سی یا اوہ کانفرنس دے چیمبر تو‏ں باہر نئيں نکلے سن تے ستمبر 2009 وچ نیویارک وچ [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی دا]] اجلاس۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.haaretz.com/news/wjc-world-must-boycott-ahmadinejad-speech-at-un-1.7905|title=WJC: World Must Boycott Ahmadinejad Speech at UN|first=Shlomo|last=Shamir|date=14 September 2009|publisher=|تاريخ-الوصول=2 October 2020|تاريخ-الأرشيف=7 December 2017|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171207020313/https://www.haaretz.com/news/wjc-world-must-boycott-ahmadinejad-speech-at-un-1.7905|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/iran|title=UN Chamber Mostly Empty for Ahmadinejad Speech – WJC website, September 2009|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724082049/http://www.worldjewishcongress.org/en/iran|archivedate=2012-07-24}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو جے سی نے ایران اُتے بین الاقوامی برادری نو‏‏ں دھوکہ دینے تے احمدی نژاد نو‏‏ں &quot;دنیا دا سب تو‏ں اہ‏م نفرت انگیز&quot; قرار دینے دا الزام لگاندے ہوئے بار بار مہمات چلاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9013/stoppt_irans_diktator_+|title=Stoppt Irans Diktator!|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

2008 وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے سوئس وزیر خارجہ مائیکلین کالمی رے دے تہران دے دورے اُتے تنقید کيت‏ی سی ، جتھ‏ے انہاں نے احمدی نژاد نال ملاقات کيت‏ی سی تاکہ بنیادی طور اُتے اک سوئس کمپنی نو‏‏ں ایران تو‏ں قدرتی گیس خریدنے دے لئی ارباں ڈالر دے معاہدے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ لاؤڈر نے برن وچ پریس کانفرنس وچ کہیا: &quot;شاید اوہ رقم جو سوئٹزرلینڈ ایران نو‏‏ں دے رہی اے ، کسی دن اسرائیلیاں نو‏‏ں مارنے دے لئی اسلحہ خریدے گی ، یا امریکیو‏ں نو‏‏ں مارنے دے لئی اسلحہ خریدے گی یا جوہری ہتھیاراں د‏‏ی فراہمی دے قابل میزائل خریدے گی۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/news/world/2008-04-29-3972860867_x.htm+|title=Latest World &amp; National News &amp; Headlines – USATODAY.com|website=www.usatoday.com}}&lt;/ref&gt;

لاؤڈر نے وی یورپی کاروباراں نو‏‏ں ایران تو‏ں دستبرداری اُتے راضی کرنے دے لئی سفارتی کوششاں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ جنوری 2010 وچ ، انہاں نے [[سیمنز|سیمنز دے]] سی ای او [[پیٹر لویشر|پیٹر لاشر دے]] اس اعلان دا پرتپاک استقبال کيتا کہ انہاں د‏‏ی کمپنی ایران وچ نويں کاروبار د‏‏ی کوشش نئيں کرے گی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.boston.com/business/articles/2010/01/27/siemens_to_stop_doing_business_in_iran/|title=Siemens to stop doing business in Iran|first=George|last=Frey|date=27 January 2010|publisher=}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو جے سی نے بار بار عالمی برادری اُتے زور دتا اے کہ اوہ 1990 د‏‏ی دہائی وچ بیونس آئرس وچ اسرائیل دے سفارت خانے تے اے ایم آئی اے یہودی برادری دے مرکز دے خلاف دہشت گرد حملےآں دے ماسٹر مائنڈز نو‏‏ں انصاف دے کٹہرے وچ لیانے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ اقدامات کرے ، جو ارجنٹائن دے استغاثہ نے کہیا اے کہ اوہ سینئر ایرانی عہدیداراں دے اکسانے اُتے کيتے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ejpress.org/article/56827|title=20 years after Buenos Aires bombing attack, World Jewish Congress urges to do more to root out Iran-sponsored international terror – European Jewish Press, 16 March 2012|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://archive.today/20130112153852/www.ejpress.org/article/56827|archivedate=2013-01-12}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:JoseMariaAznarWorldJewishCongress2010.jpg|thumb| سابق ہسپانوی وزیر اعظم جوس ماریا آذنار ، ستمبر 2010 &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; یروشلم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt; وچ یہودی کانگریس دے عالمی اجلاس تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے نيں &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|title=José María Aznar, &quot;Defending Israel to Defend Ourselves&quot; – 1 September 2010 – WJC website|accessdate=2012-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520202240/http://www.worldjewishcongress.org/en/video?id=146|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;]]
جولائ‏ی 2011 وچ ، اولمپک نیوز آؤٹ آؤٹ آف دتی ''رائنگز'' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.aroundtherings.com/articles/view.aspx?id=37563|title=Calls to Ban Iran from Olympics; Olympic Obituaries|publisher=Aroundtherings.com|date=2011-07-27|accessdate=2012-01-17|archivedate=2012-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405082040/http://www.aroundtherings.com/articles/view.aspx?id=37563}}&lt;/ref&gt; نے اطلاع دتی سی کہ عالمی یہودی کانگریس دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے آئی او سی حکا‏م تو‏ں ایران نو‏‏ں اولمپک مقابلاں وچ شرکت اُتے پابندی عائد کرنے دا مطالبہ کردے ہوئے ایرانی اتھلیٹاں دے اسرائیلی کھلاڑیاں دے خلاف مقابلہ کرنے تو‏ں انکار دے حوالے تو‏ں اک بیان جاری کيتا سی ۔ . لاؤڈر نے کہیا ، &quot;اب وقت آگیا اے کہ ایران نو‏‏ں اک مضبوط سگنل بھیجیا جائے کہ جدو‏ں تک اس طویل المیعاد بائیکاٹ نو‏‏ں ختم نئيں کيتا جاندا اے ، ایرانی ایتھلیٹاں نو‏‏ں اگلے سال لندن وچ ہونے والے اولمپک گیمز جداں وڈے بین الاقوامی مقابلاں وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں ہوئے گی۔&quot; ڈبلیو جے سی نے اپنے مؤقف دا اعادہ کيتا جدو‏ں مئی 2012 وچ ایرانی صدر احمدی نژاد نے لندن اولمپکس وچ شرکت دے منصوبےآں دا اعلان کيتا سی۔ ''یہودی کرانیکل'' نے ورلڈ یہودی کانگریس دے ترجمان دے حوالے تو‏ں دسیا کہ اس موسم گرما وچ لندن اولمپک کھیلاں وچ شرکت دے لئی احمدی نژاد دا &quot;کوئی کاروبار نئيں&quot; ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thejc.com/news/uk-news/67809/irans-ahmadinejad-wants-come-london-olympics|title=Iran's Ahmadinejad wants to come to the London Olympics|newspaper=Jewish Chronicle|date=2012-05-18|accessdate=2012-06-27|archivedate=2012-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618200155/http://www.thejc.com/news/uk-news/67809/irans-ahmadinejad-wants-come-london-olympics}}&lt;/ref&gt;

=== عرب ملکاں تو‏ں یہودی پناہ گزین ===
[[عرب تے مسلم ملکاں تو‏ں یہودی ہجرت|عرب سرزمین تو‏ں یہودی پناہ گزیناں]] دا معاملہ اج وی عالمی یہودی کانگریس دے عالمی ایجنڈے وچ شامل ا‏‏ے۔ ڈبلیو جے سی د‏‏ی ویب سائٹ وچ کہیا گیا اے کہ &quot;یہودیاں د‏‏ی حالت زار جو عرب سرزمین تو‏ں فرار ہوئے ، یا فیر وی رہ رہے نيں ، تے انہاں دے مخصوص خدشےآں مشہور نئيں نيں تے انہاں نو‏ں حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں دے نال اٹھائے جانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جتھ‏ے غیر قانونی اثاثےآں اُتے قبضہ ہويا ، اوہ اپنے سابقہ مالکان نو‏‏ں واپس کردتے جاواں ، یا مناسب معاوضہ ادا کرنا چاہیدا۔ عرب ملکاں وچ باقی یہودیاں دے نال نال ہور مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں وی مذہبی آزادی دتی جانی چاہیدا تے اپنی روایات دے مطابق اپنے عقیدے اُتے عمل کرنے د‏‏ی اجازت دتی جانی چاہیدا۔ عرب ملکاں وچ یہودی فرقہ وارانہ تھ‏‏اںو‏اں دا تحفظ تے انہاں دا احترام کرنا ضروری ا‏‏ے۔ &quot; ڈبلیو جے سی دا خیال اے کہ عرب سرزمین تو‏ں یہودی پناہ گزیناں د‏‏ی حالت زار نو‏‏ں کئی دہائیاں تو‏ں حکومتاں تے بین الاقوامی تنظیماں سمیت بین الاقوامی برادری نے نظرانداز کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/2|title=WJC &amp; Jews From Arab Lands|accessdate=2012-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120602122939/http://www.worldjewishcongress.org/en/issues/2|archivedate=2012-06-02}}&lt;/ref&gt;

ستمبر 2012 وچ ، ڈبلیو جے سی نے اسرائیلی حکومت دے نال مل ک‏ے اس معاملے اُتے دو کانفرنساں د‏‏ی میزبانی کيتی۔ اوہ بالترتیب یروشلم تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] صدر مقام نیویارک وچ منعقد ہوئے۔ اس دا مقصد ایہ سی کہ اس مسئلے د‏‏ی پروفائل نو‏‏ں بلند کيتا جائے تے بین الاقوامی حمایت نو‏‏ں شامل کيتا جائے۔ نیو یارک سمپوزیم تو‏ں خطاب وچ ، ڈبلیو جے سی دے صدر رونالڈ ایس لاؤڈر نے دنیا اُتے یہودی پناہ گزیناں دے دکھ نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی اپیل کيتی۔ &quot;اب وقت آگیا اے کہ تاریخی ، سفارتی تے قانونی ریکارڈ سیدھا کرن۔ پائیدار امن صرف تاریخی حقائق اُتے استوار کيتا جاسکدا اے - یہودی پناہ گزیناں تے فلسطینی پناہ گزیناں دے دونے امور اُتے توجہ دینی ہوئے گی۔ &quot; لاؤڈر نے کہیا کہ &quot;صرف تاریخی حقائق اُتے توجہ دینا&quot; امن لیانے وچ مدد مل سکدی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/12336/peace_only_possible_if_plight_of_jewish_refugees_from_arab_countries_is_addressed_lauder_tells_un|title=Peace only possible if plight of Jewish refugees from Arab countries is addressed, Lauder tells UN|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt; یروشلم کانفرنس وچ ، مشترکہ اعلامیہ منظور کيتا گیا جس وچ اقوام متحدہ تو‏ں یہودی پناہ گزیناں دے معاملے نو‏‏ں اپنے ایجنڈے تے اس تو‏ں منسلک فورماں اُتے ڈالنے دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d0a520a41e671e66473c81cbbc5bc792c553fb93.pdf|title=Jerusalem Declaration on Justice for Jews from Arab Countries|accessdate=2012-10-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024065533/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/materials/d0a520a41e671e66473c81cbbc5bc792c553fb93.pdf|archivedate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;

فلسطینی ناقدین نے ہن اس معاملے نو‏‏ں اک &quot;ہیرا پھیری د‏‏ی حکمت عملی&quot; دے طور اُتے اٹھانے دے اقدام د‏‏ی تضحیک کيتی۔ پی ایل او دے ایگزیکٹو ممبر ہنان اشراوی نے اخبار یو ایس اے ٹوڈے نو‏‏ں دسیا ، &quot;یہ عوامی تعلقات د‏‏ی مہم دا اک حصہ سی جو مذموم تے منافقانہ وی اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2012/10/11/jewish-refugees-from-war-of-independence-seek-justice/1621037/|title=Jewish refugees want 'justice' like Palestinians, some say it's a ploy|publisher=}}&lt;/ref&gt;

کانفرنساں دے بعد ، اسرائیل دے وزیر خارجہ ایویگڈور لیبرمین نے پوری سرکاری اسرائیلی سفارت کاراں نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ سرکاری سطح دے تمام سرکاری اجلاساں تے پارلیمنٹیرینز دے نال اس معاملے نو‏‏ں اٹھاواں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/JewishWorld/JewishNews/Article.aspx?id=289051|title=Diaspora – Jewish people world news – The Jerusalem Post|website=www.jpost.com}}&lt;/ref&gt; اسرائیلی وزارت خارجہ دے فراہ‏م کردہ اعدادوشمار دے مطابق ، مشرق وسطی دے پار عرب ریاستاں تو‏ں لگ بھگ 850،000 یہودی ریاست دے زیر اہتمام ظلم و ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں 1948 وچ ریاست اسرائیل دے قیام دے بعد اپنے آبائی ملکاں چھڈ گئے۔ وزارت نے دسیا کہ انہاں وچو‏ں بیشتر اپنی جائیداد تے املاک ترک کرنے اُتے مجبور ہوگئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/DiplomacyAndPolitics/Article.aspx?id=284548|title=PM: Israel must bring justice to Jewish Refugees – Jerusalem Post, 10 September 2012|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== ہور مسائل ===
اگست 2008 وچ ، عالمی یہودی کانگریس تے وینزویلا دے یہودی برادری دے رہنماواں نے کاراکاس وچ وینزویلا دے صدر [[ہوگو چاویز|ہیوگو شاویز فریس نال ملاقات کيت‏ی]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://venezuelanalysis.com/news/3716|title=Venezuela Analysis: Venezuela's Chavez Meets with President of World Jewish Congress|accessdate=2012-06-07}}&lt;/ref&gt; اس اجلاس نے یہودی دنیا وچ کچھ تنازعہ کھڑے کردتے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thejc.com/comment-and-debate/comment/4668/shame-those-our-leaders-who-back-chavez|title=Jewish Chronicle – Isi Leibler: Shame on those of our leaders who back Chavez|accessdate=2012-06-07|archivedate=2015-08-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150801061133/http://www.thejc.com/comment-and-debate/comment/4668/shame-those-our-leaders-who-back-chavez}}&lt;/ref&gt; کیونجے شاویز د‏‏ی ایرانی رہنما [[محمود احمدی نژاد|محمود احمدی نژاد دی]] عوامی حمایت تے اسرائیل اُتے انہاں د‏‏ی شدید تنقید د‏‏ی وجہ تاں۔ اُتے ، اس دے بعد ڈبلیو جے سی دے سکریٹری جنرل مائیکل سنیڈر نے شاویز دے نال ملاقات دا دفاع کيتا تے کہیا کہ ڈبلیو جے سی نے صرف وینزویلا دے یہودی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں تے اس د‏ی حمایت تو‏ں کم کيتا۔

فروری 2009 وچ دبئی وچ ہونے والے اے ٹی پی ٹورنامنٹ تو‏ں اسرائیلی ٹینس کھلاڑی شہر پیر نو‏‏ں خارج کرنے دے بعد ، ڈبلیو جے سی نے &quot;اس وقت تک [متحدہ عرب امارات] وچ کھیلاں دے تمام مقابلاں نو‏‏ں معطل کرنے دا مطالبہ کيتا جدو‏ں تک کہ اسرائیلی شرکاء نو‏‏ں داخلہ نئيں مل جاندا ا‏‏ے۔&quot; خبر رساں ایجنسی [[بلومبرگ نیوز|بلومبرگ دے]] حوالے تو‏ں ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر دے حوالے تو‏ں دسیا گیا کہ پیر نو‏‏ں خارج کرنے تو‏ں متعلق خواتین تے مرداں دے دوراں دا ردعمل &quot;بے ہوش دل&quot; سی تے انہاں نو‏ں فوری طور اُتے اس پروگرام نو‏‏ں منسوخ کرنا چاہیدا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/9061/israel_player_ram_to_get_dubai_visa_congressman_says|title=Israel Player Ram to Get Dubai Visa, Congressman Says|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;

لندن وچ [[2012ء گرمائی اولمپکس|2012 دے سمر اولمپکس سے]] پہلے ، عالمی یہودی کانگریس نے [[بین الاقوامی اولمپک کمیٹی|بین الاقوامی اولمپک کمیٹی دے صدر]] ، جیک روگ اُتے تنقید د‏‏ی ، جس دے دوران انہاں نے فلسطینی دہشت گرداں دے ہتھو‏ں ہلاک ہونے والے گیارہ اسرائیلی کھلاڑیاں د‏‏ی یاد وچ افتتاحی تقریب وچ اک منٹ د‏‏ی خاموشی اختیار کرنے اُتے اتفاق نئيں کيتا ۔ 1972 وچ میونخ وچ اولمپک کھیل ۔ رونالڈ لاؤڈر نے کہیا کہ روج دا مؤقف &quot;بے اثر&quot; تے &quot;مکمل طور اُتے رابطے تو‏ں باہر ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2012/07/22/sport/olympics-munich-silence/index.html|title=Olympics head rejects silence for Israeli victims|first=Richard Allen|last=Greene|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; انہاں نے ہور کہیا: &quot;اولمپک تریخ دے افسوسناک لمحے دے چالیس سال بعد - جدو‏ں گیارہ اسرائیلی ایتھلیٹس تے کھیلاں دے عہدیدار تے اک جرمن پولیس آفیسر فلسطینی دہشت گرداں دے ہتھو‏ں مارے گئے سن - ایہ سب نو‏‏ں ایہ دسنے دا اک بہترین موقع ہُندا کہ کھیلاں د‏‏ی دنیا اس دے خلاف متحد ا‏‏ے۔ دہشت گردی۔ . . یا انکار کر دتا - - آئی او سی دا مشورہ کرنے دے لئی لگدا اے، لیکن بیرن روگ تے آئی او سی ایگزیکٹیو اُتے اپنے ساتھیاں بالکل ناکا‏م رہے نيں دے طور اُتے کوئی نئيں، 'سیاست' اولمپک گیمز دے لئی چاہندا اے . اس طرح اک علامتی ایکٹ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھنا لئے &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.haaretz.com/jewish/news/jewish-group-slams-olympics-for-refusing-munich-massacre-minute-of-silence-1.452910|title=Haaretz.Com|publisher=|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2017-12-06|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171206154752/https://www.haaretz.com/jewish/news/jewish-group-slams-olympics-for-refusing-munich-massacre-minute-of-silence-1.452910|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2019 وچ ڈبلیو جے سی دے صدر لاؤڈر ، اقوام متحدہ وچ البانی سفیر بیسیانا کدارے ، تے اقوام متحدہ دے محکمہ برائے عالمی مواصلات نے اک تقریب د‏‏ی میزبانی د‏‏ی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/news/wjc-and-albanian-mission-to-un-hold-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust-1-4-2019|title=Besiana Kadare: &quot;A story of humanity: the rescue of Jews in Albania&quot;|publisher=Albspirit|date=4 February 2019|accessdate=2019-12-19}}&lt;/ref&gt; البانیا وچ ہولوکاسٹ دے دوران یہودیاں د‏‏ی حفاظت کرنے والے البانیاں دے اقدامات اُتے تبادلہ خیال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://news.un.org/en/story/2019/01/1031742|title=‘Leaders who sanction hate speech’ encourage citizens to do likewise, UN communications chief tells Holocaust remembrance event|website=UN News|date=31 January 2019|accessdate=2019-12-19|تاريخ-الأرشيف=2019-02-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190201014924/https://news.un.org/en/story/2019/01/1031742|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thejewishvoice.com/2019/02/04/wjc-and-albanian-mission-to-un-held-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust/|title=WJC and Albanian Mission to UN hold special briefing on rescue of Albanian Jews during Holocaust|date=2019-01-31|accessdate=2020-03-29|archivedate=2019-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190204080703/http://thejewishvoice.com/2019/02/04/wjc-and-albanian-mission-to-un-held-special-briefing-on-rescue-of-albanian-jews-during-holocaust/}}&lt;/ref&gt;

== فنڈ ریزنگ تے مالی اعانت ==
ڈبلیو جے سی اپنے فنڈز بنیادی طور اُتے ورلڈ یہودی کانگریس امریکن سیکشن دے ذریعہ جمع کردا اے ، جو ریاستہائے متحدہ وچ رجسٹرڈ اک غیر منفعتی ادارہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.worldjewishcongress.org/en/donate_support|title=Donate Today – WJC website|accessdate=2013-06-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130829021554/https://www.worldjewishcongress.org/en/donate_support|archivedate=2013-08-29}}&lt;/ref&gt;

=== تنازعات ، داخلی تنازعات تے مالی بے ضابطگیاں دے الزامات (2004–2007) ===
تنظیم دے اکاؤنٹنگ طریقےآں تے &quot;غیر معمولی&quot; رقم د‏‏ی منتقلی دے بارے وچ الزامات دا اک سلسلہ 2004 وچ ڈبلیو جے سی دے نائب صدر ، ایسی لیبلر نے اٹھایا سی۔ اس دے نتیجے وچ عالمی یہودی کانگریس دے مالی معاملات د‏‏ی تحقیقات کيتیاں گئیاں۔ سوئٹزرلینڈ وچ 1995-2004ء دے دوران WJC دے کھاتاں دا اک جامع آڈٹ ، جس وچ اکاؤنٹنگ فرم [[پرائس واٹر ہاؤس کوپرز]] دے ذریعہ کيتا گیا سی ، مبینہ طور اُتے پتہ چلا اے کہ &quot;گذشتہ سالاں وچ 3.8 ملین بینک اکاؤنٹس تو‏ں 'غائب ہوئے گئے نيں&quot; &lt;ref name=&quot;barkat&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Barkat|first=Amiram|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/828961.html|title=Where was Edgar Bronfman?|website=Haaretz|date=2011-05-17|accessdate=2012-01-17|تاريخ-الأرشيف=2008-07-24|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080724070523/http://www.haaretz.com/hasen/spages/828961.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تے ایہ اے کہ &quot;نمایاں طور اُتے مفاہمت نئيں ہوئی۔ جتھ‏ے رقوم دے استعمال کیت‏‏ی کوئی دستاویز نئيں اے اوتھ‏ے نقد رقم نکلوانا۔ &quot; &lt;ref name=&quot;popperwjcaudit&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/wjc-audit-4-million-unaccounted-for/|title=WJC Audit: $3 Million Unaccounted For –|publisher=Forward.com|date=2006-11-03|accessdate=2012-01-17|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929123654/http://www.forward.com/articles/wjc-audit-4-million-unaccounted-for/}}&lt;/ref&gt; جنوری 2006 وچ ، NY اسٹیٹ اٹارنی جنرل دے دفتر د‏‏ی طرف تو‏ں اس معاملے د‏‏ی تحقیقات وچ ، WJC د‏‏ی طرف تو‏ں مجرمانہ سلوک دا کوئی ثبوت نئيں ملا۔ &lt;ref&gt;Stephanie Strom, &quot;[https://www.nytimes.com/2007/03/16/us/16jewish.html World Jewish Congress Dismisses Leader]&quot;, [[نیو یارک ٹائمز]], March 16, 2007. Retrieved June 24, 2012.&lt;/ref&gt; ہور برآں ، اٹارنی جنرل الیاٹ اسپاٹزر د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ WJC نے مالی نگرانی تے انتظام نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی انہاں د‏‏ی تمام سفارشات اُتے عمل درآمد کيتا ا‏‏ے۔

اسپاٹزر دے دفتر نے مالی بدانتظامی تے فیوڈیکیری ڈیوٹی د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، لیکن کوئی مجرمانہ غلطی نئيں پایا تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ کسی وی بدعنوانی نے تنظیم دے &quot;بنیادی مشن تو‏ں سمجھوتہ نئيں کيتا&quot; یا اس دے نتیجے وچ &quot;رفاہی اثاثےآں دے قابل شناخت نقصان&quot; ہويا۔ &lt;ref name=&quot;edenpopper&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement/|title=N.Y. Probe of Charity Cites Mismanagement –|publisher=Forward.com|date=2006-02-03|accessdate=2012-01-17|archivedate=2007-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929100042/http://www.forward.com/articles/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement/}}&lt;/ref&gt;

اس رپورٹ وچ WJC نے 2004 تو‏ں مالی انتظام نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی کئی اقدامات اُتے وی روشنی پائی جس وچ &quot;آڈٹ کمیٹی د‏‏ی تشکیل تے چیف مالیا‏تی افسر د‏‏ی حیثیت ، تمام مالیا‏تی ریکارڈاں دا کمپیوٹرائزڈ ، سرکاری طریقہ کار دا خاکہ پیش کردے ہوئے ملازم ہینڈ بک د‏‏ی تشکیل تے شامل ني‏‏‏‏ں۔ پالیسیاں ، سفر تے معاوضہ دے طریقہ کار اُتے عمل درآمد ، تے فنڈ اکٹھا کرنے والی اک نويں کمپنی (ڈبلیو جے سی فاؤنڈیشن) د‏‏ی تشکیل۔ &quot; &lt;ref&gt;Ami Eden and Nathanial Popper, &quot;[http://forward.com/articles/1583/ny-probe-of-charity-cites-mismanagement NY Probe of Charity Cites Mismanagement],&quot; [[The Jewish Daily Forward]], February 3, 2006. Retrieved June 24, 2012.&lt;/ref&gt;

اٹارنی جنرل د‏‏ی انہاں نوںائری دے دوران اسرائیل سنگر دا بھرپور دفاع کرنے دے باوجود مارچ 2007 وچ برون مین نے اچانک اپنی فائرنگ دا اعلان کيتا۔ انہاں نے سنگر اُتے ڈبلیو جے سی آفس ، میری نقد رقم تو‏ں خود نو‏‏ں نقد رقم دینے وچ مدد کرنے دا الزام لگایا۔ &lt;ref name=&quot;barkat2&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Barkat|first=Amiram|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/841279.html|title=Members of the Tribe / The end of a beautiful friendship – Haaretz Daily Newspaper &amp;#124; Israel News|publisher=Haaretz.com|date=2011-05-17|accessdate=2012-01-17|تاريخ-الأرشيف=2009-04-14|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20090414015814/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841279.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اُتے ، ڈبلیو جے سی د‏‏ی داخلی دستاویزات تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ سنگر تے برونف مین دے وچکار مختلف داخلی ڈبلیو جے سی سیاسی معاملات اُتے سنگر دے مؤقف اُتے تنازعہ پیدا ہوگیا اے ، جس وچ ایہ تاثر وی شامل اے کہ اوہ ڈبلیو جے سی د‏‏ی صدارت دے لئی ایڈگر برونف مین دے بیٹے میتھیو د‏‏ی نامزدگی د‏‏ی حمایت کررہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;popperduo&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.forward.com/articles/ugly-allegations-fly-as-fabled-wjc-duo-splits/|title=Ugly Allegations Fly as Fabled WJC Duo Splits –|publisher=Forward.com|date=2007-03-23|accessdate=2012-01-17|archivedate=2008-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080706003756/http://www.forward.com/articles/ugly-allegations-fly-as-fabled-wjc-duo-splits/}}&lt;/ref&gt;

مئی 2007 وچ ، برونف مین 28 سال تک اس عہدے اُتے رہ ک‏ے ڈبلیو جے سی دے صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں کھڑے ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Stephanie Strom. President of Jewish Congress Resigns After 3 Years' Turmoil. [[نیو یارک ٹائمز]]. May 8, 2007, Section A, Page 16, Column 4, 643 words&lt;/ref&gt;

== ضمیمہ ==
[[فائل:RonaldLauder-WorldJewishCongress-Budapest2013-2.jpg|thumb| موجودہ ڈبلیو جے سی صدر رونالڈ ایس لاؤڈر]]
[[فائل:RobertSinger-WorldJewishCongress.jpg|thumb| ڈبلیو جے سی دے سابق سی ای او تے ایگزیکٹو نائب صدر رابرٹ سنگر]]

=== عالمی یہودی کانگریس دے قائدین (1936 – تاحال) ===

==== عالمی یہودی کانگریس دے صدور د‏‏ی لسٹ ====

* [[جولین میک]] آنریری صدر (1936–43)
* [[اسٹیفن ایس وائز]] (1944–1949 ، 1936–1944: ایگزیکٹو دے چیئرمین) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/biography/51|title=Rabbi Stephen S. Wise, WJC Past President – World Jewish Congress website|accessdate=2012-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024062238/http://www.worldjewishcongress.org/en/biography/51|archivedate=2012-10-24}}&lt;/ref&gt;
* [[نہم گولڈمین|ناحوم گولڈمین]] (1949–1977 ، قائم مقام 1953)
* [[فلپ کلوٹزونک]] (1977–1979)
* [[ایڈگر برون مین ، سینئر|ایڈگر برونف مین ، سینئر]] (1979–2007 ، 1981 وچ قائم مقام)
* [[رونالڈ ایس لاؤڈر]] (2007 – موجودہ ، 2009 وچ اداکاری) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/president|title=Ronald S Lauder|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org}}&lt;/ref&gt;

==== عالمی یہودی کانگریس دے سکریٹری جنرل د‏‏ی لسٹ ====

* اروننگ ملر (1936–1940) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.jta.org/1980/12/29/archive/irving-miller-dead-at-77|title=Irving Miller Dead at 77|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* اریح ٹارٹاکاور (1940–1945) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR3344/33-44_Count_1/AR33-44_Count_08/NY_AR3344_Count_08_00297.pdf|title=Letter of Dr. Arieh Tartakower to Union of Orthodox Rabbis of America, 25 August 1941|publisher=|access-date=2 October 2020|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304080739/http://search.archives.jdc.org/multimedia/Documents/NY_AR3344/33-44_Count_1/AR33-44_Count_08/NY_AR3344_Count_08_00297.pdf}}&lt;/ref&gt;
* اے لیون کبوزٹزکی (1945–1948) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/324284/Aryeh-Leon-Kubovy|title=Aryeh Leon Kubovy – Israeli lawyer and diplomat|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* گیہارٹ ایم ریگنر (1948–1983؛ کوآرڈینیٹنگ ڈائریکٹر 1959)
* اسرائیل سنگر (1983–2001 executive ایگزیکٹو ڈائریکٹر تو‏ں 1985)
* عوی بیکر (2001–2003) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/news/world-jewish-congress-mourns-passing-of-former-secretary-general-avi-beker|title=World Jewish Congress mourns passing of former Secretary-General Avi Beker|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* اسٹیفن ای ہربیٹس (2005–2007)
* مائیکل سنائیڈر (2007–2011) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-News/Michael-Schneider-officially-appointed-to-WJCs-top-spot|title=Michael Schneider officially appointed to WJC's top spot|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* ڈین ڈیکر (2011–2012) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/secretary_general|title=World Jewish Congress|first=World Jewish|last=Congress|website=www.worldjewishcongress.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206152148/http://www.worldjewishcongress.org/secretary_general}}&lt;/ref&gt;
* رابرٹ سنگر (2013–2019) - ایگزیکٹو نائب صدر تے چیف ایگزیکٹو آفیسر &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jpost.com/Jewish-World/Jewish-Features/Ron-Lauder-reelected-president-of-WJC-312296|title=Ron Lauder reelected president of WJC|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== عالمی یہودی کانگریس دے وڈے اجتماعات ===

==== 1936 تو‏ں پہلے ====

* پہلی تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 14۔17 اگست 1932 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/16/2795244/constitution-of-world-jewish-congress-pushed-to-forefront-as-geneva-jewish-conference-opens|title=Constitution of World Jewish Congress Pushed to Forefront As Geneva Jewish Conference Opens|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415050733/http://archive.jta.org/article/1932/08/16/2795244/constitution-of-world-jewish-congress-pushed-to-forefront-as-geneva-jewish-conference-opens}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934|title=Geneva Conference Approves Call for World Jewish Congress in Summer of 1934|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113014155/http://archive.jta.org/article/1932/08/18/2795280/geneva-conference-approves-call-for-world-jewish-congress-in-summer-of-1934}}&lt;/ref&gt;
* دوسری تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 5–8 ستمبر 1933 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/09/06/2802670/preliminary-conference-to-world-congress-convenes-at-geneva-wise-sounds-keynote|title=Preliminary Conference to World Congress Convenes at Geneva; Wise Sounds Keynote|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415105359/http://archive.jta.org/article/1933/09/06/2802670/preliminary-conference-to-world-congress-convenes-at-geneva-wise-sounds-keynote}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1933/09/10/2802724/geneva-conference-votes-antigerman-resolution-world-congress-is-called|archiveurl=https://archive.today/20130415093011/http://archive.jta.org/article/1933/09/10/2802724/geneva-conference-votes-antigerman-resolution-world-congress-is-called|archivedate=2013-04-15|title=Geneva Conference Votes Anti-German Resolution; World Congress is Called – JTA, 10 September 1933}}&lt;/ref&gt;
* تیسری تیاری کانفرنس (کامیٹا ڈیس ڈیلیگیشن جویوس) ، 20-24 اگست 1934 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ

==== 1936 دے بعد ====
[[فائل:1948 World Jewish Congress Montreux - 1.jpg|thumb| سوئٹزرلینڈ دے شہر مونٹریکس وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی دوسری مکمل اسمبلی وچ وفود]]

* پہلی مکمل اسمبلی ، 8-15 اگست 1936 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/11/2835399/diplomatic-pressure-bars-reports-on-persecution-at-geneva|title=Diplomatic Pressure Bars Reports on Persecution at Geneva|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041357/http://archive.jta.org/article/1936/08/11/2835399/diplomatic-pressure-bars-reports-on-persecution-at-geneva}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835397/exclusion-of-american-reds-stirs-storm-at-world-congress|title=Exclusion of American &quot;reds&quot; Stirs Storm at World Congress|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415042842/http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835397/exclusion-of-american-reds-stirs-storm-at-world-congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835390/swastikas-painted-on-door-in-congress-hall|title=Swastikas Painted on Door in Congress Hall|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045113/http://archive.jta.org/article/1936/08/10/2835390/swastikas-painted-on-door-in-congress-hall}}&lt;/ref&gt;
* جنگ ہنگامی کانفرنس ، 26–30 نومبر 1944 ، اٹلانٹک سٹی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/27/2865462/international-jewish-conference-opens-in-atlantic-city-criticizes-democracies|title=International Jewish Conference Opens in Atlantic City; Criticizes Democracies|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415095502/http://archive.jta.org/article/1944/11/27/2865462/international-jewish-conference-opens-in-atlantic-city-criticizes-democracies}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/01/2863510/palestine-delegation-to-world-jewish-conference-unable-to-get-to-america|title=Palestine Delegation to World Jewish Conference Unable to Get to America|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415062520/http://archive.jta.org/article/1944/11/01/2863510/palestine-delegation-to-world-jewish-conference-unable-to-get-to-america}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865491/german-radio-attacks-deliberations-at-atlantic-city|title=German Radio Attacks Deliberations at Atlantic City|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415092256/http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865491/german-radio-attacks-deliberations-at-atlantic-city}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865490/war-reparations-asked-by-world-jewish-conference-funds-to-be-spent-in-palestine|title=War Reparations Asked by World Jewish Conference; Funds to Be Spent in Palestine|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415051656/http://archive.jta.org/article/1944/11/30/2865490/war-reparations-asked-by-world-jewish-conference-funds-to-be-spent-in-palestine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1944/11/06/2865295/french-government-will-permit-jewish-delegation-to-attend-world-jewish-conference|title=French Government Will Permit Jewish Delegation to Attend World Jewish Conference|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415131341/http://archive.jta.org/article/1944/11/06/2865295/french-government-will-permit-jewish-delegation-to-attend-world-jewish-conference}}&lt;/ref&gt; ( اسٹیفن ایس وائز دا ڈبلیو جے سی صدر منتخب ہونے)
* دوسرا مکمل اسمبلی ، 27 جون۔ 6 جولائ‏ی 1948 ، مونٹریکس ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1948/07/02/3013564/world-jewish-congress-hails-establishment-of-israel-as-fulfillment-of-jewish-hopes|title=World Jewish Congress Hails Establishment of Israel As Fulfillment of Jewish Hopes|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415055222/http://archive.jta.org/article/1948/07/02/3013564/world-jewish-congress-hails-establishment-of-israel-as-fulfillment-of-jewish-hopes}}&lt;/ref&gt;
* تیسری مکمل اسمبلی ، 4۔11 اگست 1953 ، جنیوا ، سوئٹزرلینڈ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1953/08/05/3036716/wjc-assembly-opens-in-geneva-goldmann-reviews-jewrys-problems|title=Wjc Assembly Opens in Geneva; Goldmann Reviews Jewry's Problems|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415053247/http://archive.jta.org/article/1953/08/05/3036716/wjc-assembly-opens-in-geneva-goldmann-reviews-jewrys-problems}}&lt;/ref&gt; (ڈبلیو جے سی دے صدر دے طور اُتے نہم گولڈمین دا انتخاب)
* چوتھ‏ی مکمل اسمبلی ، 2–12 اگست 1959 ، اسٹاک ہوم ، سویڈن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1959/08/13/3059810/coming-years-crucial-for-israel-dr-goldmann-tells-w-j-c-assembly|title=Coming Years &quot;crucial&quot; for Israel, Dr. Goldmann Tells W. J. C. Assembly|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415053645/http://archive.jta.org/article/1959/08/13/3059810/coming-years-crucial-for-israel-dr-goldmann-tells-w-j-c-assembly}}&lt;/ref&gt;
* پنجويں مکمل اسمبلی ، 31 جولائ‏ی تا 9 اگست 1966 ، برسلز ، بیلجیم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/07/29/3085123/world-jewish-congress-opens-10day-assembly-in-brussels-on-sunday|archiveurl=https://archive.today/20130415064227/http://archive.jta.org/article/1966/07/29/3085123/world-jewish-congress-opens-10day-assembly-in-brussels-on-sunday|archivedate=2013-04-15|title=World Jewish Congress Opens 10-Day Assembly in Brussels on Sunday – JTA, 29 July 1966}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1966/08/01/3085130/wjc-plenary-session-opens-goldmann-calls-to-fight-assimilation|archiveurl=https://archive.today/20130415042128/http://archive.jta.org/article/1966/08/01/3085130/wjc-plenary-session-opens-goldmann-calls-to-fight-assimilation|archivedate=2013-04-15|title=WJC Plenary Session Opens; Goldmann Calls to Fight Assimilation – JTA,1 August 1966}}&lt;/ref&gt;
* چھیويں مکمل اسمبلی ، 3-10 فروری 1975 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/01/09/2970973/wjc-plenary-assembly-to-be-held-in-jerusalem-feb-310|archiveurl=https://archive.today/20130415143928/http://archive.jta.org/article/1975/01/09/2970973/wjc-plenary-assembly-to-be-held-in-jerusalem-feb-310|archivedate=2013-04-15|title=WJC Plenary Assembly to Be Held in Jerusalem Feb. 3–10 – JTA, 9 January 1975}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/04/2970781/goldmann-soviet-jewry-is-a-major-issue-confronting-world-jewry|title=Goldmann; Soviet Jewry is a Major Issue Confronting World Jewry|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415092104/http://archive.jta.org/article/1975/02/04/2970781/goldmann-soviet-jewry-is-a-major-issue-confronting-world-jewry}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/07/2970821/future-wjc-tasks-outlined|title=Future Wjc Tasks Outlined|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044426/http://archive.jta.org/article/1975/02/07/2970821/future-wjc-tasks-outlined}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archiveurl=https://archive.today/20130113013520/http://archive.jta.org/article/1975/02/10/2970825/goldmann-reelected-wjc-president-despite-bitter-herut-opposition|archivedate=2013-01-13|title=Goldmann Re-elected WJC President Despite Bitter Herut Opposition – JTA, 10 February 1975}}&lt;/ref&gt;
* عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی جنرل کونسل دا اجلاس ، 30 اکتوبر تا 3 نومبر 1977 ، واشنگٹن ڈی سی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/10/26/2977633/world-jewish-congress-to-hold-first-meeting-in-us-oct-30nov-3|archiveurl=https://archive.today/20130415073335/http://archive.jta.org/article/1977/10/26/2977633/world-jewish-congress-to-hold-first-meeting-in-us-oct-30nov-3|archivedate=2013-04-15|title=World Jewish Congress to Hold First Meeting in U.S. Oct. 30 – Nov. 3 – JTA, 26 October 1977}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/11/01/2979862/goldmanns-valedictory-at-wjcongress-hails-gush-emunim-terms-begin-the-most-honest-of-israeli-politicians|archiveurl=https://archive.today/20130415091646/http://archive.jta.org/article/1977/11/01/2979862/goldmanns-valedictory-at-wjcongress-hails-gush-emunim-terms-begin-the-most-honest-of-israeli-politicians|archivedate=2013-04-15|title=Goldmann’s Valedictory at WJCongress: Hails Gush Emunim, Terms Begin the Most Honest of Israeli Politicians – JTA, 1 November 1977}}&lt;/ref&gt; ( فلپ کلوٹونک دا WJC صدر منتخب ہونے دے بعد) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1977/11/04/2979913/world-jewish-congress-presents-carter-with-sefer-torah-goldmann-award|title=World Jewish Congress Presents Carter with Sefer Torah, Goldmann Award|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415055621/http://archive.jta.org/article/1977/11/04/2979913/world-jewish-congress-presents-carter-with-sefer-torah-goldmann-award}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:1959 Stockholm World Jewish Congress Plenary.jpg|thumb| اگست 1959 وچ سویڈن دے اسٹاک ہوم وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی مکمل اسمبلی]]
[[فائل:WJC Plenary Assembly 2009.jpg|thumb| اسرائیل دے صدر [[شمعون پیریز]] جنوری 2009 وچ یروشلم وچ 13ويں ڈبلیو جے سی د‏‏ی مکمل اسمبلی دے نمائندےآں تو‏ں خطاب ک‏ر رہ‏ے سن ]]

* ستويں عمومی اسمبلی ، 18-22 جنوری 1981 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1981/01/20/2989798/navon-urges-jews-to-have-more-children-to-counter-danger-of-low-birth-rate-and-assimilation|title=Navon Urges Jews to Have More Children to Counter Danger of Low Birth Rate and Assimilation|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041905/http://archive.jta.org/article/1981/01/20/2989798/navon-urges-jews-to-have-more-children-to-counter-danger-of-low-birth-rate-and-assimilation}}&lt;/ref&gt; (ڈبلیو جے سی صدر دے طور اُتے ایڈگر برونف مین سینئر دا انتخاب) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1981/01/22/2989827/bronfman-has-some-blunt-words-about-israeldiaspora-relations|archiveurl=https://archive.today/20130415074740/http://archive.jta.org/article/1981/01/22/2989827/bronfman-has-some-blunt-words-about-israeldiaspora-relations|archivedate=2013-04-15|title=Bronfman Has Some Blunt Words About Israel-Diaspora Relations – JTA, 22 January 1981}}&lt;/ref&gt;
* اٹھويں عمومی اسمبلی (50 واں سالگرہ اسمبلی) ، 27–30 جنوری 1986 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/22/3003451/wjc-to-hold-50th-anniversary-assembly|title=Wjc to Hold 50th Anniversary Assembly|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045634/http://archive.jta.org/article/1986/01/22/3003451/wjc-to-hold-50th-anniversary-assembly}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/30/3003001/at-the-world-jewish-congress-assembly-bronfman-says-ussr-must-be-included-in-mideast-peace-process-but-only-after-ussr-resumes-ties-with-israel|archiveurl=https://archive.today/20130415042950/http://archive.jta.org/article/1986/01/30/3003001/at-the-world-jewish-congress-assembly-bronfman-says-ussr-must-be-included-in-mideast-peace-process-but-only-after-ussr-resumes-ties-with-israel|archivedate=2013-04-15|title=At the World Jewish Congress Assembly: Bronfman Says USSR Must Be Included in Mideast Peace Process – JTA, 30 January 1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/01/31/3003007/at-the-world-jewish-congress-rabin-arens-disagree-on-how-israel-should-proceed-in-the-peace-process|archiveurl=https://archive.today/20130415060551/http://archive.jta.org/article/1986/01/31/3003007/at-the-world-jewish-congress-rabin-arens-disagree-on-how-israel-should-proceed-in-the-peace-process|archivedate=2013-04-15|title=At the World Jewish Congress: Rabin, Arens Disagree on How Israel Should Proceed in the Peace Process – JTA, 31 January 1986}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1986/02/04/3003027/at-the-world-jewish-congress-peres-offers-palestinians-a-choice|title=At the World Jewish Congress: Peres Offers Palestinians a Choice|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415045134/http://archive.jta.org/article/1986/02/04/3003027/at-the-world-jewish-congress-peres-offers-palestinians-a-choice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/09/2874740/some-arab-states-sending-signals-they-are-prepared-to-ease-boycott|title=Some Arab States Sending Signals They Are Prepared to Ease Boycott|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415061310/http://archive.jta.org/article/1991/05/09/2874740/some-arab-states-sending-signals-they-are-prepared-to-ease-boycott}}&lt;/ref&gt;
* نويں عمومی اسمبلی ، 5–9 مئی 1991 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/10/2874753/world-jewry-must-focus-on-olim-says-new-european-jewish-leader|title=World Jewry Must Focus on Olim, Says New European Jewish Leader|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041241/http://archive.jta.org/article/1991/05/10/2874753/world-jewry-must-focus-on-olim-says-new-european-jewish-leader}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem|title=Soviet Jews Fill 'empty Chair' at Wjc Assembly in Jerusalem|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-01-13|archiveurl=https://archive.is/20130113021210/http://archive.jta.org/article/1991/05/07/2874728/soviet-jews-fill-empty-chair-at-wjc-assembly-in-jerusalem}}&lt;/ref&gt;
* 10 واں عمومی اسمبلی ، 21–24 جنوری 1996 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/1996/02/06/2883786/jewish-property-claims-part-1-restitution-efforts-in-europe-showcased-at-wjc-conference|title=Jewish Property Claims (part 1): Restitution Efforts in Europe Showcased at Wjc Conference|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044629/http://archive.jta.org/article/1996/02/06/2883786/jewish-property-claims-part-1-restitution-efforts-in-europe-showcased-at-wjc-conference}}&lt;/ref&gt;
* 11 ويں عمومی اسمبلی ، 29 اکتوبر – 1 نومبر 2001 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/01/2905709/wjc-head-bronfman-causes-stir-with-call-for-unilateral-separation|title=Wjc Head Bronfman Causes Stir with Call for Unilateral Separation|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415044230/http://archive.jta.org/article/2001/11/01/2905709/wjc-head-bronfman-causes-stir-with-call-for-unilateral-separation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905731/in-shadow-of-durban-and-sept-11-wjc-sets-agenda-for-new-century|title=In Shadow of Durban and Sept. 11, Wjc Sets Agenda for New Century|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905732/sharon-peres-and-singer-outline-their-visions-of-world-jewrys-role|title=Sharon, Peres and Singer Outline Their Visions of World Jewry's Role|publisher=|access-date=2020-10-02|archivedate=2013-04-15|archiveurl=https://archive.is/20130415041145/http://archive.jta.org/article/2001/11/02/2905732/sharon-peres-and-singer-outline-their-visions-of-world-jewrys-role}}&lt;/ref&gt;
* 12 ويں مکمل اسمبلی ، 9۔11 جنوری 2005 ، برسلز ، بیلجیئم &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2005/01/11/2924419/news-brief|title=Jewish Telegraphic AgencyJewish Telegraphic Agency|website=archive.jta.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171207015218/https://archive.jta.org/article/2005/01/11/2924419/news-brief}}&lt;/ref&gt;
* گورننگ بورڈ دا اجلاس ، 10 جون 2007 ، نیو یارک سٹی ، امریکا (ڈونلڈ ایس لاؤڈر دا WJC صدر منتخب ہونے دے بعد) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://archive.jta.org/article/2007/06/11/2937702/news-brief|title=Jewish Telegraphic AgencyJewish Telegraphic Agency|website=archive.jta.org|access-date=2020-10-02|archivedate=2017-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206195240/https://archive.jta.org/article/2007/06/11/2937702/news-brief}}&lt;/ref&gt;
* 13ويں عمومی اسمبلی ، 26–27 جنوری 2009 ، یروشلم ، اسرائیل &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/events/1|title=13th WJC Plenary Assembly – 'We Stand By Israel'|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* 14 ويں عمومی اسمبلی ، 5–7 مئی 2013 ، بوڈاپیسٹ ، ہنگری &lt;ref name=&quot;Budapest1&quot;/&gt;
* خصوصی عمومی اسمبلی ، 15۔17 مارچ 2016 ، بیونس آئرس ، ارجنٹائن &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/events/wjc-plenary-assembly-1603|title=WJC Special Plenary Assembly|first=World Jewish|last=Congress|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* 15 ويں عمومی اسمبلی ، 23-25 اپریل 2017 ، نیو یارک سٹی ، امریکا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.jta.org/2017/04/23/top-headlines/trump-mourns-jewish-holocaust-victims-vows-to-fight-anti-semitism-in-speech-to-jewish-group|title=Trump mourns Jewish Holocaust victims, vows to fight anti-Semitism in speech to Jewish group|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی ممبر جماعتاں تے تنظیماں د‏‏ی لسٹ ===
(جداں کہ 2013 وچ عالمی یہودی کانگریس د‏‏ی 14 ويں مکمل اسمبلی نے منظور کيتا) &lt;ref&gt;[http://www.worldjewishcongress.org/uploads/WJC_Affiliates_List.pdf World Jewish Congress – Affiliates] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521115143/http://www.worldjewishcongress.org/uploads/WJC_Affiliates_List.pdf|date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

==== عالمی یہودی کانگرس ممبر کمیونٹیز ====

* ارجنٹائن: Delegación de Asociaciones Israelitas Argentinas
* آرمینیا: آرمینیا وچ یہودی برادری
* [[اروبا]]: اسرائیلائٹسے جیمینت بیت اسرائیل
* آسٹریلیا: آسٹریلیائی جویری د‏‏ی ایگزیکٹو کونسل
* آسٹریا: بنڈسور بینڈ ڈیر اسرائیلیٹچین کلٹوسجیمینڈن ایسٹرریچس
* آذربائیجان: یہودی برادری آذربائیجان&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Azerbaijan|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/about/communities/AZ|website=www.worldjewishcongress.org|publisher=World Jewish Congress|accessdate=22 March 2017|language=EN}}&lt;/ref&gt;
* بارباڈوس: یہودی کمیونٹی کونسل
* بیلاروس: بیلاروس د‏‏ی یہودی عوامی انجمناں تے برادریاں دا اتحاد
* بیلجیم: {{Interlanguage link|Comité de coordination des organisations juives de Belgique|fr}} (CCOJB)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/94|title=Belgium|publisher=World Jewish Congress|date=|accessdate=2013-08-18}}&lt;/ref&gt;
* بولیویا: کرکولو اسرائیلیٹا ڈی لا پاز
* بوسنیا تے ہرزیگوینا:Jevrejska Zajednica Bosne i Hercegovine
* [[بوٹسوانا]]: بوٹسوانا د‏‏ی یہودی برادری
* برازیل: کنفیڈیراسیو اسرائیلیٹا ڈو برازیل (CONIB)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.conib.org.br/|title=Conib – Confederação Israelita do Brasil|website=www.conib.org.br|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919030714/https://www.conib.org.br/}}&lt;/ref&gt;
* بلغاریہ: شالوم۔ بلغاریہ وچ یہودیاں د‏‏ی انجمن&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/22|title=Bulgaria|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204436/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/22|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* کینیڈا: اسرائیل تے یہودی امور دے لئی مرکز
* چلی: کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی چلی
* کولمبیا: کونفیڈیرسیئن ڈی کومونیڈاڈس جوڈیاس ڈی کولمبیا
* کوسٹا ریکا: سینٹرو اسرائیلیٹا سیئنستا
* کروایشیا: کورڈینیسیجا - آئڈوسکیہ آپćینا یو آر ایچ
* کیوبا: کومونیڈاڈ عبرانیہ ڈی کیوبا
* کورااؤ: میکوی اسرائیل
* قبرص: قبرص د‏‏ی یہودی برادری
* جمہوریہ چیک: جمہوریہ چیک وچ یہودی جماعتاں د‏‏ی فیڈریشن
* ڈنمارک: ڈیٹ موسسک‏‏ے ٹروسیسمفنڈ&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/96|title=Denmark|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520195625/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/96|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* جمہوریہ ڈومینیکن: سینٹرو اسرائیلیٹا ڈی لا ریپبلیکا ڈومینیکانا
* ایکواڈور: Asociación اسرائیلیٹا ڈی کوئٹو
* مصر: قاہرہ د‏‏ی یہودی برادری
* ایل سلواڈور: کومونیڈاڈ اسرائیلیٹا ڈی ایل سلواڈور
* ایسٹونیا: ایستی جوڈی کوگوکونڈ
* فن لینڈ: سومین جوٹالیسٹن سیوراکنتین کیسکوسنیووستو
* فرانس: کونسیل ریپریسنٹیف ڈیس انسٹی ٹیوشنز جویو ڈی ڈی فرانس (سی آر آئی ایف)
* جرمنی: جرمنی وچ یہودیاں د‏‏ی سینٹرل کونسل (ڈوئشلینڈ وچ زینٹلریٹ ڈیر جوڈن)
* جارجیا: جارجیا د‏‏ی یہودی برادری
* جبرالٹر: جبرالٹر د‏‏ی یہودی برادری دا منیجنگ بورڈ
* برطانیہ: برطانوی یہودیاں دا بورڈ آف ڈپٹی
* یونان: یونان وچ یہودی برادری دا مرکزی بورڈ (KIS)
* گوئٹے مالا: کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی گوئٹے مالا
* ہونڈوراس: کومونیڈاڈ عبرانیہ ڈی ٹیگوسیگالپا
* ہانگ کانگ: یہودی کمیونٹی سنٹر لمیٹڈ
* ہنگری: Magyarországi Zsidó Hitközségek Szövetsége (مزشیہز)
* [[بھارت وچ یہودیت| ہندوستان]]]: [[ہندوستان وچ یہودیت| ہندوستانی یہودی د‏‏ی کونسل]]
* آئر لینڈ: آئر لینڈ د‏‏ی یہودی نمائندہ کونسل
* [[اسرائیلی یہود| اسرائیل]]: عالمی یہودی کانگریس۔ اسرائیل
* اٹلی: یونین ڈیلی کمونیٹ ایبریچ اطالانی
* جمیکا: بنی اسرائیل د‏‏ی متحدہ جماعت
* جاپان: یہودی برادری جاپان
* قازقستان: قازقستان د‏‏ی یہودی کانگریس
* کینیا: نیروبی عبرانی جماعت
* [[یہود بخاری| کرغزستان]]: کرغزستان د‏‏ی یہودی برادری
* لٹویا: یہودی کمیونٹی آف لٹویا د‏‏ی کونسل
* [[لیسوتھو]]: لیسوتھو د‏‏ی یہودی برادری
* لیتھوانیا: لیٹوووس žydų bendruomenė
* لکسمبرگ: اسورلائٹ ڈی لکسمبرگ اُتے مشتمل اے 
* مالٹا: یہودی برادری مالٹا کی
* [[مارٹینیک| مارٹینک]]: ایسوسی ایشن کلٹیویل اسرایلیٹ ڈی لا مارٹنیک
* [[موریشس| ماریشیس]]: جزیرہ عبرانی جماعت
* میکسیکو: کامیٹا سینٹرل ڈی لا کومونیڈاڈ جوڈیا ڈی میکسیکو (سی سی سی جے ایم)
* مالڈوفا: انجمن یہودی برادری تے تنظیم برائے مالڈووا
* موناکو: ایسوسی ایشن کلٹیلیل اسرایلیٹ ڈی موناکو
* منگولیا: یہودی برادری منگولیا
* مونٹی نیگرو: جیورجس دا زاجیڈنیکا کرین گور
* مراکش: کونسیل ڈیس کمیونٹéاس اسراéلائٹس ڈو ماروک
* [[موزمبیق]]: موزمبیق یہودی برادری
* میانمار: میانمار یہودی برادری
* نامیبیا: ونڈووک عبرانی جماعت
* نیدرلینڈز: نیدرلینڈز-اسرا ل لشٹ کرکگنوٹ شیپ (این آئی کے)
* نیوزی لینڈ: نیوزی لینڈ یہودی کونسل
* نکاراگوا: کانگریسیئن اسرائیلیٹا ڈی نکاراگوا
* شمالی مقدونیہ: ایوریجس دا زایدنیکا وو ریپبلیکا میکڈونیجا
* ناروے: موسائکے ٹراسسمفنڈ تو‏ں متعلق
* پانامہ: کونسیجو سنٹرل کامیوٹیریو عبرانیہ ڈی پانامہ
* پیراگوئے: کامیٹی é نمائندگی کرنے والا اسرائیلیٹا ڈی پیراگوئے
* پیرو: Asociación Judía del Perú
* فلپائن: یہودی ایسوسی ایشن آف فلپائن
* پولینڈ: پولینڈ وچ یہودی تنظیماں د‏‏ی رابطہ کمیٹی&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/30|title=Poland|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520171921/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/30|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* پرتگال: کامونیڈائڈ اسرائیلیٹا ڈی لِسبووا
* رومانیہ: فیڈریٹیا کومونیٹاٹی ایوریسٹی ڈین رومانیہ
* روس: روسی یہودی کانگریس تے روس د‏‏ی VAAD
* سربیا: سربیا وچ یہودی جماعتاں د‏‏ی فیڈریشن
* سنگاپور: یہودی بہبود بورڈ&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.singaporejews.com/|title=HOME – Singapore Jews|website=www.singaporejews.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126033616/https://www.singaporejews.com/}}&lt;/ref&gt;
* Slovakia: Federation of Jewish Communities in Slovakia&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.uzzno.sk/en|title=Central union of jewish communities in slovak republic|publisher=Uzzno.sk|date=|accessdate=2013-08-18|archivedate=2013-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623090845/http://www.uzzno.sk/en}}&lt;/ref&gt;
* سلووینیا: یہودی برادری سلووینیا
* جنوبی افریقہ: جنوبی افریقہ دے یہودی بورڈ آف ڈپٹی
* اسپین: فیڈریسیئن ڈی کومونیڈاڈس جوڈیاس ڈی ایسپا
* سورینام: کیکراداد ڈیر نیڈر لینڈز پورٹیویز اسرائیلیائٹس جییمینٹ
* سویڈن: سویڈش یہودی برادریاں د‏‏ی سرکاری کونسل&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=111|title=Sweden|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520185707/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=111|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* [[اسواتینی| سوازیلینڈ]]: سوازیلینڈ یہودی برادری
* سوئٹزرلینڈ: سیوئزر شیشر اسرائیلی پچھلا جیمندابند (سیگ / ایف ایس سی آئی)
* تاجکستان: یہودی برادری تاجکستان
* سیئی لینڈ: یہودی ایسوسی ایشن آف سیئی لینڈ
* تیونس: کمیونٹی جویو ڈی تیونسی
* ترکی: ترکی د‏‏ی یہودی برادری&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/55|title=Turkey|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204504/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/55|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* [[یہود بخاری| ترکمنستان]]: ترکمنستان د‏‏ی یہودی برادری
* یوکرین: یہودی کنفیڈریشن آف یوکرین&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/91|title=Ukraine|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141121005310/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show/id/91|archivedate=November 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
* United States of America: WJC American Section&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=72|title=United States|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520204733/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=72|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;
* یوراگوئے: کامیٹ سینٹرل اسرائیلیہ ڈیل یوراگوئے&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cciu.org.uy/|title=Comité Central Israelita del Uruguay – Portal de la colectividad judía uruguaya.|website=www.cciu.org.uy}}&lt;/ref&gt;
* ازبکستان: یہودی برادری ازبکستان
* وینزویلا: کنفیڈیرسیئن ڈی لیس اسوسیسیئنز اسرائیلی ٹاس ڈی وینزویلا (CAIV)&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.caiv.org/|title=.: CAIV :. – .: Confederación de Asociaciones Israelitas de Venezuela :.|website=www.caiv.org|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-01|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201001134113/https://www.caiv.org/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* [[زیمبیا]]: زیمبیائی جوہری دے لئی کونسل
* زمبابوے: زمبابوے دے یہودی بورڈ آف ڈپٹی&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=82|title=Zimbabwe|publisher=World Jewish Congress|accessdate=2013-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130520200552/http://www.worldjewishcongress.org/en/communities/show?id=82|archivedate=2013-05-20}}&lt;/ref&gt;

==== WJC ممبر تنظیماں ====

* [[افریقی یہودی کانگریس]]
* [[اینٹی ہتک عزت لیگ|انسداد ہتک عزت لیگ]] (ADL)
* [[بعنائی بعرتھ]] انٹرنیشنل
* [[یورپی ربیاں د‏‏ی کانفرنس]]
* [[ہلیل: یہودی کیمپس لائف فاؤنڈیشن|ہلیل: یہودی کیمپس لائف فاؤنڈیشن]]
* [[یہودی وکیلاں تے فقہاء د‏‏ی بین الاقوامی تنظیم]]
* [[یہودی خواتین د‏‏ی بین الاقوامی کونسل]] (ICJW)
* [[بین الاقوامی یہودی کمیٹی برائے بین المذاہب مشاورت]] (IJCIC)
* [[اسرائیل دے لئی یہودی ایجنسی|یہودی ایجنسی برائے اسرائیل]] (جے اے ایف آئی)
* [[یہودی ڈپلومیٹک کور]]
* [[مکابی ورلڈ یونین]]
* [[خواتین د‏‏ی بین الاقوامی صہیونی تنظیم]] (WIZO)
* [[ورلڈ او آر ٹی|ورلڈ او آر ٹی ورلڈ یونین]]
* [[ورلڈ میزراچی]]
* [[عالمی یونین برائے ترقی پسند یہودیت]]
* [[یہودی طلباء د‏‏ی عالمی یونین]] (WUJS)
* [[عالمی صہیونی تنظیم]]

== ہور ویکھو ==
{{Div col}}* [[دعوے کانفرنس]]
* [[یورپی یہودی کانگریس]]
* [[بین الاقوامی کمیشن برائے ہولوکاسٹ ایرا انشورنس دعوے]]
* [[اسرائیل کونسل برائے خارجہ تعلقات]]
* [[اسرائیل تے مغربی جرمنی دے وچکار تعزیرات دا معاہدہ]]
* [[لاطینی امریکا تے کیریبین د‏‏ی یہودی جماعتاں دا اتحاد]]
* [[سوئس بینکاں دے خلاف عالمی یہودی کانگریس دا مقدمہ]]
* [[ایڈگر برونف مین ، سینئر| ایڈگر برونف مین]]
* [[ڈین ڈیکر]]
* [[ناحوم گولڈمین]]
* [[رونالڈ ایس لاؤڈر]]
* [[آئسئ لیبلر]]
* [[گیہارارٹ ریگنر]]
* [[ایلی روزنبام]]
* [[میناکیم روزسن سیفٹ]]
* [[اسرائیل سنگر]]{{Div col end}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
== باہرلے جوڑ ==

* [http://www.worldjewishcongress.org/ عالمی یہودی کانگریس]
{{Commons category|World Jewish Congress}}
{{World Jewish Congress}}
{{Authority control}}

[[گٹھ:1936ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں]]
[[گٹھ:یہودی تنظیماں]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ پولش بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ اطالوی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ روسی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ جرمن بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ مجارستانی بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ ہسپانوی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ فرانسیسی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ یدیش بولی دا متن شامل اے ]]
[[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عبرانی بولی دا متن اے ]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>ffizys9ibjxasyr2vqe0i0bnuua95sa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیو ڈیل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90531</id>
    <revision>
      <id>709361</id>
      <parentid>707441</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294293" sha1="7j9inf6e41w8ubhtcqmit3z2o8usvp2" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات واقعہ|title=نیو ڈیل|image=New Deal collage.jpg|image_size=350px|caption=اُتے کھبے: ٹی وی اے دے دور وچ 1933 وچ قانون وچ دستخط ہوئے&lt;br /&gt;اوپری سجے: صدر فرینکلن ڈی روزویلٹ نے نويں ڈیلرز د‏‏ی قیادت کيتی۔ &lt;br /&gt; تھلے: آرٹس پروگرام تو‏ں اک عوامی دیوار|Location=ریاستہائے متحدہ|type= [[اقتصادی پروگرام (ریاستہائے متحدہ امریکا|اقتصادی پروگرام]]|cause=[[کساد عظیم]]|organizers=صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]]|outcome=وال اسٹریٹ د‏‏ی اصلاح؛ کساناں تے بے روزگاراں دے لئی امداد؛ معاشرتی تحفظ؛ سیاسی اقتدار ڈیموکریٹک نیو ڈیل اتحاد وچ بدل گیا}} '''نیو ڈیل''' [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] وچ صدر [[فرینکلن ڈی روزویلٹ]] دا سن 1933 تو‏ں 1939 دے درمیان نافذ کردہ پروگراماں ، عوامی کماں دے منصوبےآں ، مالی اصلاحات تے قواعد و ضوابط دا اک سلسلہ سی۔ اس نے امدادی ، اصلاحات تے عظیم کساد تو‏ں بازیابی د‏‏ی ضرورتاں دا جواب دتا۔ وڈے وفاقی پروگراماں تے ایجنسیاں وچ سول کنزرویشن کارپس (سی سی سی) ، سول ورکس ایڈمنسٹریشن (سی ڈبلیو اے) ، فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایف ایس اے) ، قومی صنعتی بحالی ایکٹ 1933 (این آئی آر اے) تے سوشل سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایس ایس اے) شامل سن ۔ انہاں نے کساناں ، بے روزگاراں ، نوجواناں تے بوڑھاں نو‏‏ں مدد فراہ‏م کيتی۔ نويں ڈیل وچ بینکاری د‏‏ی صنعت اُتے نويں رکاوٹاں تے حفاظتی اقدامات شامل سن تے قیمتاں وچ تیزی تو‏ں کمی دے بعد معیشت نو‏‏ں دوبارہ پھڑکانے دیاں کوششاں۔ نويں ڈیل پروگراماں وچ فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت دے پہلے دور وچ [[امریکی کانگرس|کانگریس دے]] ذریعہ منظور کردہ دونے قوانین دے نال نال صدارتی ایگزیکٹو آرڈر وی شامل سن ۔

ان پروگراماں اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی جنھاں مورخین &quot;3 Rs&quot; کہندے نيں: بے روزگاراں تے غریباں دے لئی راحت ، معیشت نو‏‏ں معمول د‏‏ی سطح اُتے واپس آنا تے مالی اعداد و شمار وچ اصلاح جس تو‏ں اعادہ [[کساد عظیم|دباؤ]] نو‏‏ں روکیا [[کساد عظیم|جاسک‏‏ے]] ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p4B4QkdkTJsC&amp;pg=PT273|title=Making America, Volume 2: A History of the United States: Since 1865|last=Carol Berkin|publisher=Cengage Learning|year=2011|isbn=978-0-495-91524-9|pages=629–632|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; نیو ڈیل نے اک سیاسی قوت پیدا د‏‏ی ، جس نے ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں اکثریت بنا دتا (ہور اوہ پارٹی جس نے وائٹ ہاؤس نو‏‏ں 1933 تو‏ں 1969 دے دوران نو صدارتی مدتاں وچو‏ں ست دے لئی منعقد کيتا سی) آزاد خیالاں د‏‏ی بنیاد ، [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|جنوب]] ، وڈا شہر مشیناں تے نويں بااختیار مزدور یونیناں تے مختلف نسلی گروہ۔ ریپبلیکن تقسیم ہوئے گئے ، قدامت پسنداں نے کاروبار تے معاشی نمو تے لبرلز د‏‏ی حمایت وچ دشمنی دے طور اُتے پوری نیو ڈیل د‏‏ی مخالفت کيتی۔ ایہ معاہدہ نیو ڈیل اتحاد وچ شامل ہويا جس نے 1960 د‏‏ی دہائی تک صدارتی انتخابات اُتے غلبہ حاصل کيتا جدو‏ں کہ مخالف قدامت پسند اتحاد نے 1937 تو‏ں 1964 تک گھریلو معاملات وچ کانگریس نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے قابو کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite magazine|last1=Hyman|first1=Louis|title=The New Deal Wasn't What You Think|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/03/surprising-truth-about-roosevelts-new-deal/584209/|magazine=The Atlantic|accessdate=7 March 2019|date=March 6, 2019}}&lt;/ref&gt;

1995 وچ ، اکنامک ہسٹری ایسوسی ایشن دے 178 ممبراں دے بے ترتیب سروے وچ ایہ گل سامنے آئی اے کہ سروے کیتے گئے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معاشی تریخ دے بارے وچ 40 تجویزاں وچ ، عظیم افسردگی (جس وچ نیو ڈیل وی شامل اے ) دے بارے وچ تجاویز دا گروپ معاشی طور اُتے سب تو‏ں زیادہ متنازع رہیا ا‏‏ے۔ مورخین تے ماہرین معاشیات اس قابل اتفاق رائے نو‏‏ں قبول کردے نيں کہ &quot; [[شمالی ریاستہائے متحدہ|شمال]] د‏‏ی سطح تک [[جنوبی ریاستہائے متحدہ|جنوبی]] معاشی استحکا‏م دے جدید دور د‏‏ی شروعات صرف اس وقت ہوئی جدو‏ں جنوبی علاقائی مزدور منڈی د‏‏ی اداراندی بنیاداں نو‏‏ں پامال کيتا گیا ، وڈی حد تک وفاقی فارم تے مزدور قانون سازی دے ذریعہ 1930 د‏‏ی دہائی تاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Whaples|first=Robert|author-link=Robert Whaples|journal=[[The Journal of Economic History]]|publisher=[[Cambridge University Press]]|volume=55|issue=1|pages=142–151|title=Where Is There Consensus Among American Economic Historians? The Results of a Survey on Forty Propositions|date=March 1995|doi=10.1017/S0022050700040602|url=http://www.employees.csbsju.edu/jolson/econ315/whaples2123771.pdf}}&lt;/ref&gt;

== پہلے تے دوسرے نويں ڈیل پروگراماں دا خلاصہ ==
1936 تک ، اصطلاح &quot; لبرل &quot; عام طور اُتے نیو ڈیل دے حامیاں تے اس دے مخالفین دے لئی &quot; قدامت پسند &quot; دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی۔ &lt;ref&gt;Elliot A. Rosen, ''The Republican Party in the Age of Roosevelt: Sources of Anti-Government Conservatism in the United States'' (2014).&lt;/ref&gt; 1934 تو‏ں لے ک‏ے 1938 تک ، روزویلٹ نو‏‏ں کانگریس وچ (دو فریق ، مسابقتی ، غیر مشین ، ترقی پسند تے کھبے بازو دے ضلعے تو‏ں حاصل کردہ) اکثریت‏ی اکثریت نے اپنی کوششاں وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ سن 1938 دے وسط مدتی انتخابات وچ ، روزویلٹ تے انہاں دے آزاد خیال حامیاں نے کانگریس دا کنٹرول دو طرفہ قدامت پسند اتحاد اُتے کھو دتا۔ &lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tLQkk0d9XiIC&amp;pg=PT148|title=That Should Still Be Us: How Thomas Friedman's Flat World Myths Are Keeping Us Flat on Our Backs|last=Sieff, M.|date=2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-24063-2|access-date=August 4, 2015}}&lt;/ref&gt; بوہت سارے مورخ اک پہلی نويں ڈیل (1933–1934) تے اک دوسری نويں ڈیل (1935–1936) دے درمیان فرق کردے نيں جس دے نال دوسرا دوسرا آزاد خیال تے زیادہ متنازع ا‏‏ے۔

پہلی نويں ڈیل (1933–1934) نے ایمرجنسی بینکنگ ایکٹ تے 1933 بینکنگ ایکٹ دے ذریعہ دبانے والے بینکاری بحراناں تو‏ں نمٹا۔فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن (ایف ای آر اے) نے ریاستاں تے شہراں دے ذریعہ امدادی کماں دے لئی 500 ملین ((اج {{Format price|{{Inflation|US|500000000|1933}}}} ڈالر) د‏‏ی فراہمی د‏‏ی اے ، جدو‏ں کہ مختصر مدت دے سی ڈبلیو اے نے 1933–1934 وچ میک ورک پروجیکٹس چلانے دے لئی مقامی لوکاں نو‏‏ں رقم دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ssSHokISMd8C&amp;pg=PA902|title=Unto A Good Land: A History Of The American People|last=David Edwin &quot;Eddie&quot; Harrell|publisher=Wm. B. Eerdmans|year=2005|isbn=978-0-8028-3718-9|pages=902|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; سیکیورٹیز ایکٹ 1933 نافذ کيتا گیا تاکہ بار بار اسٹاک مارکیٹ وچ ہونے والے حادثے نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن (این آر اے) دا متنازع کم وی پہلی نويں ڈیل دا حصہ سی۔

دوسری نويں ڈیل وچ 1935–1936 وچ لیبر آرگنائزیشن د‏‏ی حفاظت دے لئی نیشنل لیبر ریلیشن ایکٹ ، ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن (ڈبلیو پی اے) دے امدادی پروگرام (جس نے وفاقی حکومت نو‏‏ں ملک دا سب تو‏ں وڈا ملازم بنایا) ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=XlxWV5C8saEC&amp;pg=PA418|title=For the Survival of Democracy: Franklin Roosevelt and the World Crisis of the 1930s|last=Alonzo L. Hamby|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn=978-0-684-84340-7|page=418|author-link=Alonzo Hamby}}&lt;/ref&gt; سوشل سیکیورٹی ایکٹ تے کرایہ دار کساناں تے تارکین وطن کارکناں د‏‏ی امداد دے لئی نويں پروگرام۔ نیو ڈیل قانون سازی د‏‏ی حتمی وڈی چیزاں ریاستہائے متحدہ ہاؤسنگ اتھارٹی تے ایف ایس اے د‏‏ی تشکیل سن ، جو دونے 1937 وچ واقع ہوئیاں سن۔ تے فیئر لیبر اسٹینڈرز ایکٹ 1938 ، جس وچ زیادہ تر گھینٹے تے کم تو‏ں کم اجرت مزدوراں دیاں قسماں وچ مقرر کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Kennedy, David M. ''Freedom from Fear'' (1999). ch 12.&lt;/ref&gt; ایف ایس اے ، پورٹو ریکو تعمیر نو انتظامیہ دے نگرانی دے اک عہدیدار وی سی ، جس نے وڈے افسردگی تو‏ں متاثرہ پورٹو ریکن شہریاں دے لئی امدادی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Economic History of Puerto Rico|last=Dietz|first=James|publisher=Princeton University Press|year=1986|location=Princeton|pages=1986}}&lt;/ref&gt;

1937–1938 د‏‏ی معاشی بدحالی تے امریکی فیڈریشن آف لیبر (اے ایف ایل) تے کانگریس آف انڈسٹریل آرگنائزیشنز (CIO) دے درمیان تلخ کُن تقسیم دے نتیجے وچ 1938 وچ کانگریس وچ ریپبلکن نو‏‏ں وڈی کامیابی حاصل ہوئی۔ کانگریس وچ قدامت پسند ری پبلیکن تے ڈیموکریٹس غیر رسمی قدامت پسند اتحاد وچ شامل ہوئے گئے۔ 1942–1943 تک ، انہاں نے WPA تے CCC جداں امدادی پروگرام بند کر دتے تے وڈی وڈی آزادانہ تجاویز نو‏‏ں روک دتا۔ بہرحال ، روزویلٹ نے جنگ کيت‏ی کوششاں د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروائی تے 1940–1944 وچ دوبارہ انتخاب جیت لیا۔ ہور ایہ کہ ، سپریم کورٹ نے این آر اے تے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ (اے اے اے) دے پہلے ورژن نو‏‏ں غیر آئینی قرار دے دتا ، لیکن اے اے اے نو‏‏ں دوبارہ لکھیا گیا تے فیر اسنو‏ں برقرار رکھیا گیا۔ ریپبلکن صدر [[ڈیوائٹ ڈی آئزن ہاور|ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] (1953–1961) نے نیو ڈیل نو‏‏ں وڈی حد تک برقرار چھڈ دتا ، ایتھ‏ے تک کہ اس نے کچھ علاقےآں وچ توسیع وی کردتی۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ ، [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی گریٹ سوسائٹی نے لبرل پروگراماں د‏‏ی ڈرامائی توسیع دے لئی نويں ڈیل نو‏‏ں متاثر کرنے دے طور اُتے استعمال کيتا ، جسنو‏ں عام طور اُتے ریپبلکن [[رچرڈ نکسن]] نے برقرار رکھیا۔ اُتے ، 1974 دے بعد معیشت نو‏‏ں ڈیگولیشن کرنے دے مطالبہ نو‏‏ں دو طرفہ حمایت حاصل ہويا۔ &lt;ref&gt;, Martha Derthick, ''The Politics of Deregulation'' (1985), pp. 5–8.&lt;/ref&gt; بینکاری دا نواں ڈیل ضابطہ ( گلاس – اسٹیگال ایکٹ ) اس وقت تک جاری رہیا جدو‏ں تک کہ 1990 د‏‏ی دہائی وچ معطل نئيں ہويا سی۔

ڈیل دے کئی نويں پروگرام فعال نيں تے اصل ناواں دے تحت کم کرنے والےآں وچ فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی) ، فیڈرل کراپ انشورنس کارپوریشن (ایف سی آئی سی) ، فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے) تے ٹینیسی ویلی اتھارٹی (ٹی وی اے) شامل ني‏‏‏‏ں۔ اج وی موجود سب تو‏ں وڈے پروگرام سوشل سیکیورٹی سسٹم تے سیکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن (ایس ای سی) ني‏‏‏‏ں۔

== اصل ==

=== معاشی گراوٹ (1929–1933) ===
[[فائل:Real GDP of the United States from 1910-1960.svg|thumb| 1910 تو‏ں 1960 تک امریکی سالانہ حقیقی جی ڈی پی ، وڈے کساد (1929 191939) دے برساں دے نال]]
[[فائل:US Unemployment from 1910-1960.svg|thumb| ریاستہائے متحدہ وچ بے روزگاری د‏‏ی شرح 1910–1960 دے دوران ، [[کساد عظیم|وڈے کساد دے]] سالاں دے نال (1929 )1939) روشنی پائی گئی (درست اعداد و شمار 1939 وچ شروع ہُندا اے ) ]]
1929 تو‏ں 1933 تک مینوفیکچرنگ آؤٹ پٹ وچ اک تہائی کمی واقع ہوئی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3774KvIsJgYC&amp;pg=PA93&amp;lpg=PA93&amp;dq=1928+1933+manufacturing+in+u.s.+fell+by+one+third#v=onepage|title=The Canadian Economy|last=A.E. Safarian|year=1970|isbn=978-0-7735-8435-8}}&lt;/ref&gt; جس نو‏‏ں ماہر معاشیات ملٹن فریڈمین نے عظیم سکڑاؤ کہیا۔ قیمتاں وچ 20 by کمی واقع ہوئی ، جس تو‏ں بدفعلی ہوئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قرضےآں د‏‏ی ادائیگی بہت مشکل ہوئے گئی۔ امریکا وچ بے روزگاری 4٪ تو‏ں ودھ ک‏ے 25٪ ہوئے گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.bls.gov/opub/cwc/cm20030124ar03p1.htm#37a|title=Compensation from before World War I through the Great Depression|first=Robert|last=VanGiezen|first2=Albert E.|last2=Schwenk|publisher=[[United States Bureau of Labor Statistics]]|date=January 30, 2003|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430142925/http://www.bls.gov/opub/cwc/cm20030124ar03p1.htm|archivedate=April 30, 2013}}&lt;/ref&gt; ہور برآں ، تمام ملازمت وچو‏ں اک تہائی افراد نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی تنخواہاں اُتے پارٹ ٹائم کم کرنے دے لئی درجہ بند کر دتا گیا سی۔ مجموعی طور اُتے ، ملک د‏‏ی انسانی کم د‏‏ی طاقت دا تقریبا 50٪ غیر استعمال شدہ سی۔ &lt;ref name=&quot;Kennedy, 1999 p. 87&quot;&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 87.&lt;/ref&gt;

نیو ڈیل تو‏ں پہلے ، بینکاں وچ جمع ذخائر دا بیمہ نئيں کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/034.html#34.1|title=Records of the Federal Deposit Insurance Corporation|last=National Archives and Records Administration|publisher=archives.gov|year=1995|authorlink=National Archives and Records Administration}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں ہزاراں بینک بند ہوئے گئے تاں ، جمع کنندگان د‏‏ی اپنی بچت ختم ہوئے گئی کیونجے اس وقت نہ تاں قومی سلامتی دا کوئی جال سی ، نہ ہی عوامی بے روزگاری د‏‏ی انشورینس تے نہ ہی کوئی سوشل سیکیورٹی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=129rne8WpyoC&amp;pg=PA656|title=A People and a Nation: A History of the United States. Since 1865|last=Mary Beth Norton|publisher=Cengage|year=2009|isbn=978-0-547-17560-7|page=656|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; غریباں دے لئی امداد گھراناں ، نجی خیراندی ادارےآں تے مقامی حکومتاں د‏‏ی ذمہ داری سی ، لیکن جدو‏ں سال بہ سال حالات د‏‏ی طلب وچ اضافہ ہُندا چلا گیا تاں تے انہاں دے مشترکہ وسائل وچ طلب کيت‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kennedy, 1999 p. 87&quot;&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 87.&lt;/ref&gt;

افسردگی نے قوم نو‏‏ں تباہ کر دتا سی۔ جدو‏ں روزویلٹ نے چار مارچ 1933 نو‏‏ں دوپہر دے وقت اپنے عہدے دا حلف لیا ، تاں تمام ریاستی گورنرز نے بینک تعطیلات د‏‏ی اجازت دتی سی یا انخلاء اُتے پابندی عائد کيتی سی۔ بہت سارے امریکیو‏ں دے بینک اکاؤنٹس تک بوہت گھٹ یا انہاں تک رسائی نئيں سی۔ &lt;ref&gt;Robert L. Fuller, &quot;Phantom of Fear&quot; The Banking Panic of 1933 (2011) pp. 156–157&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;March 4 was a Saturday and banks were not open on weekends. On Monday Roosevelt officially closed all banks. Arthur Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal'' (1959), p. 3; Brands, ''Traitor to his class'' (2008) p. 288.&lt;/ref&gt; 1929 تو‏ں ہن تک کھیتاں د‏‏ی آمدنی وچ 50٪ تو‏ں زیادہ کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ اک تخمینے دے مطابق 844،000 غیر فارم رہناں د‏‏ی پیش گوئی 530 ملین وچو‏ں 1930–1933 دے درمیان کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Jonathan Alter, ''The Defining Moment: FDR's Hundred Days and the Triumph of Hope'', esp. ch. 31. (2007); Bureau of the Census, ''Historical Statistics of the United States'' (1977) series K220, N301.&lt;/ref&gt; سیاسی تے کاروباری رہنماواں نو‏‏ں انقلاب تے انارکی دا خدشہ سی۔ جوزف پی کینیڈی ، سینئر ، جو افسردگی دے دوران دولت مند رہے ، نے برساں بعد بیان کيتا کہ &quot;ان دناں ميں نے محسوس کيتا سی تے کہیا سی کہ وچ اپنے پاس موجود ادھے حصے وچ حصہ ڈالنے دے لئی تیار ہواں گا جے ميں اس گل دا یقین کرسکدا ہاں کہ ، قانون دے تحت تے آرڈر ، دوسرے نصف &quot;.&lt;ref name=&quot;leamer2001&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Kennedy Men: 1901–1963|last=Laurence Leamer|publisher=HarperCollins|year=2001|page=86}}&lt;/ref&gt;

=== مہم ===
&quot;نیو ڈیل&quot; دا جملہ روزویلٹ دے اک مشیر اسٹورٹ چیس نے تیار کيتا سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/1985/11/17/nyregion/stuart-chase-97-coined-phrase-a-new-dea.html|title=Stuart Chase, 97; Coined Phrase 'A New Deal'|website=The New York Times|date=1985|quote=He was one of the last surviving members of the small group of advisers who helped President Roosevelt shape the New Deal.}}&lt;/ref&gt; اگرچہ ایہ لفظ اصل وچ [[مارک ٹوین]] ''نے کنگ آرتھر د‏‏ی عدالت'' وچ ''اک کنیکٹیکٹ یاندی ميں'' استعمال کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.twainquotes.com/NewDeal.html|title=President, Presented With Medal by Author's Cousin, Recalls Reading Term.|website=The New York Times|date=December 5, 1933|quote=Cyril Clemens, a distant cousin of Mark Twain claimed that Roosevelt took the phrase &quot;New Deal&quot; from A Connecticut Yankee in King Arthur's Court.}}&lt;/ref&gt;

1932 وچ [[ریاستہائے متحدہ امریکا ڈیموکریٹک پارٹی|ڈیموکریٹک]] د‏‏ی صدارت دے لئی نامزدگی قبول کرنے اُتے ، روسیلٹ نے &quot;امریکی عوام دے لئی اک نواں معاہدہ&quot; دا وعدہ کردے ہوئے کہیا:
&lt;ref&gt;یہ جملہ شاید فروری 1932 وچ شائع ہونے والی [[اسٹوارٹ چیس]] د‏‏ی کتاب '' اک نويں ڈیل '' دے عنوان تو‏ں لیا گیا سی تے ايس‏ے موسم گرما وچ '' نیو ریپبلک '' وچ سیریل کيتا گیا سی۔ گیری ڈین بیسٹ ، '' پیڈلنگ پینسیز: نیو ڈیل دے عہد دے مشہور ماہر معاشیات '' (2005) صفحہ۔ 117۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;اس جملے نو‏‏ں گفورڈ پنچوٹ نے 1910 وچ وی استعمال کيتا سی ، جدو‏ں انہاں نے اک تقریر وچ نوجواناں نو‏‏ں سیاست تو‏ں خصوصی مفادات نو‏‏ں ہٹانے دے لئی سیاسی کارروائی کيت‏‏ی طرف راغب کردے ہوئے کہیا: &quot;ریاست ہائے متحدہ امریکا دے عوام اک نويں معاہدے تے مربع معاہدے دا مطالبہ کردے نيں&quot;۔ 11 جون 1910 نو‏‏ں سینٹ پال ، مینیسوٹا دے روزویلٹ کلب تو‏ں پہلے گفورڈ پنچوٹ دا خطاب۔&lt;/ref&gt; {{Quote|حکومت دے سیاسی فلسفے وچ فراموش ہونے والے پورے ملک وچ مرد تے خواتین ، رہنمائی تے قومی دولت د‏‏ی تقسیم وچ حصہ لینے دے زیادہ مناسب مواقع دے لئی ایتھ‏ے ساڈی طرف دیکھو … وچ خود امریکی عوام دے لئی اک نويں معاہدے دا وعدہ کردا ہون۔ ایہ اک سیاسی مہم تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ایہ ہتھیاراں د‏‏ی پکار ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743953,00.html &quot;The Roosevelt Week&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130813191820/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,743953,00.html |date=2013-08-13 }}. ''[[ٹائم (رسالہ)|Time]]''. New York. July 11, 1932.&lt;/ref&gt;}}

== پہلی نويں ڈیل (1933–1934) ==
[[فائل:Editorial cartoon mocking FDR's &quot;Alphabet agencies&quot;.jpg|thumb| واون شوئیکر دا 1935 دا کارٹون جس وچ اس نے حروف تہجی دے ایجنسیاں دے نال کارڈ گیم دے طور اُتے نیو ڈیل نو‏‏ں پاراڈ کيتا]]
روزویلٹ وڈے افسردگی تو‏ں نمٹنے دے لئی منصوبےآں دے اک مخصوص سیٹ دے بغیر دفتر وچ داخل ہويا — لہذا کانگریس نے بہت وسیع قسماں د‏‏ی آوازاں سندے ہی اس د‏ی تشکیل کيتی۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg pp. 33–35.&lt;/ref&gt; روزویلٹ دے مشہور مشیراں وچ اک غیر رسمی &quot; برین ٹرسٹ &quot; وی شامل سی ، جو اک ایسا گروہ سی جو معیشت وچ عملی طور اُتے حکومت کیت‏‏ی مداخلت نو‏‏ں مثبت انداز وچ دیکھنا چاہندا سی۔ &lt;ref name=&quot;Leuchtenburg1&quot;&gt;Leuchtenburg p. 58.&lt;/ref&gt; سکریٹری لیبر ، فرانسس پرکنز دے لئی انہاں دے انتخاب نے انہاں دے اقدامات نو‏‏ں بہت متاثر کيتا۔ اس د‏ی اس لسٹ وچ اس د‏ی ترجیحات کيتا ہاں گی جے اوہ ملازمت اختیار کردی اے تاں اوہ واضح کردی اے: &quot;چالیس گھنٹےآں دے ورک ویک ، کم تو‏ں کم اجرت ، مزدور دا معاوضہ ، بے روزگاری معاوضہ ، بچےآں اُتے مزدوری اُتے پابندی عائد اک وفاقی قانون ، بے روزگاری تو‏ں نجات دے لئی براہ راست وفاقی امداد ، سماجی تحفظ ، اک عوامی روزگار د‏‏ی خدمت تے صحت د‏‏ی انشورنس نو‏‏ں زندہ کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/womanbehindnew00down/page/1|title=The Woman Behind the New Deal; The Life of Frances Perkins, FDR's Secretary of Labor and His Moral Conscience|last=Downey|first=Kirstin|publisher=Nan A. Talese, an imprint of The Doubleday Publishing Group, a division of Random House, Inc.|year=2009|isbn=978-0-385-51365-4|location=New York|page=[https://archive.org/details/womanbehindnew00down/page/1 1]}}&lt;/ref&gt;

نويں ڈیل د‏‏ی پالیسیاں 20 واں صدی دے اوائل وچ تجویز کردہ بوہت سارے مختلف نظریات تو‏ں مبرا سن۔ اسسٹنٹ اٹارنی جنرل تھرمن آرنلڈ نے انہاں کوششاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی جو امریکی سیاست وچ جڑی ہوئی اجارہ داری دے خلاف روایت کيتی طرف متوجہ ہوئے جس وچ اینڈریو جیکسن تے سیمس جیفرسن ورگی شخصیتاں شامل سن۔ بہت سارے نويں ڈیلراں دے اک بااثر مشیر ، سپریم کورٹ دے جسٹس لوئس برینڈیس نے استدلال کيتا کہ &quot;نرمی&quot; (جس دا ذکر شاید کارپوریشناں تو‏ں ہو) اک منفی معاشی قوت اے ، جس تو‏ں فضلہ تے ناکارہی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اُتے ، ایکنٹی-اجارہ داری گروپ نے نیو ڈیل پالیسی اُتے کدی وڈا اثر نئيں کيتا۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg p. 34.&lt;/ref&gt; دوسرے رہنماواں جداں این آر اے دے ہیو ایس جانسن نے [[ووڈرو ولسن]] انتظامیہ تو‏ں آئیڈیل لیا ، [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] لئی معیشت نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی جانے والی تکنیک د‏‏ی حمایت کيتی۔ اوہ حکومت‏ی کنٹرول تے 1917–1918 دے اخراجات تو‏ں آئیڈیا تے تجربہ لائے۔ دوسرے نويں ڈیل دے منصوبہ سازاں نے 1920 د‏‏ی دہائی وچ ٹی وی اے جداں تجویز کردہ تجرباں نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا۔ &quot;فرسٹ نیو ڈیل&quot; (1933–1934) نے گروپاں دے وسیع میدان عمل وچ پیش کردہ تجاویز نو‏‏ں شامل کيتا سی ( [[سوشلسٹ پارٹی آف امریکا|سوشلسٹ پارٹی]] وی شامل نئيں سی ، جس دا اثر و رسوخ سب تباہ ہوچکيا سی)۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg p. 188.&lt;/ref&gt; نیو ڈیل دے اس پہلے مرحلے وچ مالی قدامت پسندی (ذیل وچ [[اکانومی ایکٹ]] ملاحظہ کرن) تے متعدد مختلف ، بعض اوقات متضاد ، معاشی بیماریاں دے علاج دے لئی وی تجربہ کيتا گیا سی۔

روزویلٹ نے ایگزیکٹو آرڈرز دے ذریعے درجناں نويں ایجنسیاں تشکیل دتیاں اوہ روايتی طور اُتے تے عام طور اُتے امریکیو‏ں نو‏‏ں حروف تہجی دے ابتدائی ناواں تو‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں۔

=== پہلے 100 دن (1933) ===
امریکی عوام عام طور اُتے ڈگدی معیشت ، وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری ، تنزلی اجرت تے منافع تے خاص طور اُتے [[ہربرٹ ہوور]] د‏‏ی پالیسیاں جداں [[اسموت – ہولی ٹیرف ایکٹ]] تے [[1932 دے محصولات ایکٹ] تو‏ں بالکل نا مطمئن سن ۔]]. روزویلٹ بہت سارے [[سیاسی سرمائے]] دے نال دفتر وچ داخل ہوئے۔ تمام سیاسی قائلین دے امریکی فوری کارروائی دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن تے روزویلٹ نے انتظامیہ دے &quot;پہلے سو دن&quot; وچ نويں پروگراماں د‏‏ی اک قابل ذکر سیریز دا جواب دتا ، جس وچ انہاں نے کانگریس تو‏ں 100 دن ملاقات کيتی۔ قانون سازی دے انہاں 100 دن دے دوران ، کانگریس نے روزویلٹ دے پُچھے جانے والے ہر درخواست نو‏‏ں منظور کيتا تے کچھ پروگرام (جداں فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن نو‏‏ں بینک اکاؤنٹس د‏‏ی بیمہ کروانے دے لئی) منظور کيتا جس د‏‏ی انہاں نے مخالفت کيتی۔ جدو‏ں تو‏ں ، صدر نے روز ویلٹ دے خلاف انہاں دے پہلے 100 دناں وچ جو کم انجام دتا اے اس دے خلاف انہاں دا انصاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ [[والٹر لیپ مین]] کہندا اے:
{{Quote|فروری دے آخر وچ اسيں گھبراہٹ وچ مبتلا ہجوم تے دھڑے بندیاں دے شکار سن ۔ مارچ تو‏ں جون دے سو دن وچ ، اسيں فیر تو‏ں اک منظم قوم بن گئے جس نو‏‏ں ساڈی اپنی حفاظت کيتی فراہمی تے اپنی منزل مقصود اُتے قابو پانے دے بارے وچ اعتماد اُتے اعتماد ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[[Arthur M. Schlesinger]], ''The coming of the New Deal, 1933–1935'', Houghton Mifflin, 2003, {{ISBN|978-0-618-34086-6}}, S. 22&lt;/ref&gt;}} مارچ 1933 وچ معیشت نو‏‏ں بہت تھلے پہنچیا سی تے فیر اس وچ وسعت آنا شروع ہوئے گئی سی۔ معاشی اشارے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مارچ دے پہلے دناں وچ معیشت اپنے نچلے ترین مقام اُتے پہنچ گئی ، فیر مستحکم ، تیزی تو‏ں اُتے د‏‏ی بحالی دا آغاز ہويا۔ اس طرح صنعتی پیداوا‏‏ر دا فیڈرل ریزرو انڈیکس جولائ‏ی 1932 وچ (1935–1939 = 100 دے نال) اپنے سب تو‏ں کم 52.8 د‏‏ی سطح اُتے ڈُب گیا تے مارچ 1933 وچ عملی طور اُتے 54.3 اُتے بدلا گیا۔ اُتے ، جولائ‏ی 1933 تک ایہ 85.5 تک پہنچ گیا ، جو چار مہینےآں وچ ڈرامائی طور اُتے 57 فیصد تک پہنچ گیا۔ بازیافت سن 1937 تک مستحکم تے مضبوط سی۔ ملازمت دے سوا ، 1937 تک د‏‏ی معیشت 1920 د‏‏ی دہائی دے آخر د‏‏ی سطح تو‏ں اگے نکل گئی۔ 1937 د‏‏ی کساد بازاری عارضی طور اُتے مندی دا شکار سی۔ نجی شعبے وچ ملازمت ، خاص طور اُتے مینوفیکچرنگ وچ ، 1920 د‏‏ی دہائی تک پہنچ گئی ، لیکن اوہ جنگ تک اگے ودھنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1932 وچ امریکی آبادی 124،840،471 سی تے 1937 وچ 128،824،829 سی ، جس وچ 3،984،468 دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=NPG Historical U.S. Population Growth: 1900–1998|url=http://www.npg.org/facts/us_historical_pops.htm|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2013-09-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20130919125424/http://www.npg.org/facts/us_historical_pops.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; انہاں تعداداں دا تناسب ، جو 1932 وچ ملازمتاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کئی گنیازیادہ اے ، اس دا مطلب اے کہ ايس‏ے روزگار د‏‏ی سطح نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی 1937 وچ 938،000 ہور ملازمتاں د‏‏ی ضرورت سی۔

==== مالی حکمت عملی ====
اکانومی ایکٹ ، جو بجٹ ڈائریکٹر لیوس ولیمز ڈگلس نے تیار کيتا سی ، نو‏‏ں 15 مارچ 1933 نو‏‏ں منظور کيتا گیا سی۔ اس ایکٹ وچ سرکاری ملازمین د‏‏ی تنخواہاں وچ کمی تے سابق فوجیاں نو‏‏ں پنشن وچ پندرہ فیصد تک کمی کرکے &quot;باقاعدہ&quot; (غیر ہنگامی) وفاقی بجٹ نو‏‏ں متوازن رکھنے د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس نے. 500 د‏‏ی بچت د‏‏ی &amp;nbsp; دس لکھ سالانہ تے خسارے والے ہاکس ، جداں ڈگلس نو‏‏ں یقین دلایا کہ نواں صدر فش قدامت پسند سی۔ روزویلٹ دا کہنا سی کہ ایتھ‏ے دو بجٹ نيں: &quot;باقاعدہ&quot; وفاقی بجٹ ، جس وچ اس نے متوازن رکھیا۔ تے ہنگامی بجٹ ، جو کساد نو‏‏ں شکست دینے دے لئی درکار سی۔ عارضی بنیاد اُتے ایہ عدم توازن سی۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg p. 45–46; Robert Paul Browder and Thomas G. Smith, ''Independent: A Biography of Lewis W. Douglass'' (1986)&lt;/ref&gt;

روزویلٹ نے ابتدا وچ بجٹ وچ توازن قائم کرنے د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن جلد ہی اپنے آپ نو‏‏ں متعدد پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی اخراجات دے خسارے نو‏‏ں چلاندے ہوئے پایا۔ اُتے ، ڈگلس اک باقاعدہ تے ہنگامی بجٹ وچ فرق نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے 193434 وچ استعفیٰ دے دتا گیا تے نیو ڈیل دے صریح تنقید بن گیا۔ روزویلٹ نے سختی تو‏ں بونس بل د‏‏ی مخالفت کيتی جس تو‏ں پہلی جنگ عظیم دے سابق فوجیاں نو‏‏ں نقد بونس ملے گا۔آخر کار کانگریس نے اسنو‏ں اپنے ویٹو اُتے 1936 وچ منظور کيتا تے ٹریژری نے 1936 دے انتخابات تو‏ں عین پہلے 4 ملین سابق فوجیاں نو‏‏ں بونس ویلفیئر فائدے دے طور اُتے 1.5 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم تقسیم کيتی۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg p. 171; Raymond Moley, ''The First New Deal'' (1966)&lt;/ref&gt;

نويں ڈیلراں نے بازیابی دے لئی بطور اک گڈی سرکاری خرچ کرنے د‏‏ی کینیائی دلیل نو‏‏ں کدی قبول نئيں کيتا۔ اس دور دے بیشتر معاشی ماہرین نے ، محکمہ ٹریژری دے ہنری مورجنٹھا دے نال ، کیینیائی حل نو‏‏ں مسترد کر دتا تے متوازن بجٹ نو‏‏ں پسند کيتا۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg pp. 171, 245–46; Herbert Stein, ''Presidential economics: The making of economic policy from Roosevelt to Reagan and beyond'' (1984)&lt;/ref&gt;

==== بینکاری اصلاحات ====
[[فائل:American union bank.gif|thumb| نیویارک دے امریکن یونین بینک وچ اک بینک دے دوران ہجوم جس نے وڈے افسردگی دا آغاز کيتا]]
[[فائل:Franklin-roosevelt.JPG|thumb| [[فرینکلن ڈی روزویلٹ|روزویلٹ]] د‏‏ی اہل عوامی شخصیت نے اپنے اعلان دے ذریعہ ایہ پیغام پہنچایا کہ &quot;سانو‏ں صرف خوف ہی خوف تو‏ں ڈرنا اے &quot; تے ریڈیو اُتے انہاں دے &quot;فائر سائڈ چیٹس&quot; نے قوم دے اعتماد نو‏‏ں بحال کرنے وچ مدد فراہ‏م د‏‏ی ]]
{{Listen|thumb}}
وڈے پیمانے اُتے افسردگی دے آغاز اُتے ، بینک د‏‏ی ناکامیاں دے بعد کریڈٹ بحراناں تو‏ں معیشت مستحکم ہوئی۔ ابتدائی وجوہات سرمایہ کاری دے بینکاری وچ کافی نقصانات سن ، اس دے بعد بینک رن سن ۔ بینک رنز اس وقت پیش آئے جدو‏ں صارفین د‏‏ی اک وڈی تعداد نے اپنے ذخائر واپس لے لئی کیونجے انہاں نو‏ں یقین اے کہ ممکن اے کہ بینک دیوار بن جائے۔ جداں جداں بینک د‏‏ی ترقی وچ ترقی ہوئی ، اس نے اک خود کف. گوئی د‏‏ی پیش گوئی کی: جداں جداں زیادہ تو‏ں زیادہ لوک اپنے ذخائر واپس لے گئے ، ڈیفالٹ دا امکان بڑھدا گیا تے اس تو‏ں ہور انخلا د‏‏ی حوصلہ افزائی ہُندی ا‏‏ے۔

ملٹن فریڈمین تے انا شوارٹز نے استدلال کيتا اے کہ بینکنگ سسٹم تو‏ں نکلنے والے پیسے دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں مالیا‏تی سپلائی سکڑ گئی اے ، جس تو‏ں معیشت وی ايس‏ے طرح سکڑ گئی ا‏‏ے۔ جداں جداں کریڈٹ تے معاشی سرگرمی کم ہُندتی گئی ، قیمتاں وچ کمی دا نتیجہ ، بینکاں اُتے تباہ کن اثرات دے نال ہور معاشی سنکچن دا باعث بنیا۔ &lt;ref&gt;Milton Friedman and Anna Schwartz, Monetary History of the United States, 1867–1960 (1963) pp. 340–43&lt;/ref&gt; 1929 تے 1933 دے درمیان ، تمام بینکاں وچو‏ں 40٪ (23،697 بینکاں وچو‏ں 9،490) ناکا‏م ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;R. W. Hafer, ''The Federal Reserve System'' (Greenwood, 2005) p 18&lt;/ref&gt; [[کساد عظیم|ذہنی دباؤ دا]] زیادہ تر معاشی نقصان براہ راست بینک رنز د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[[بین برنینکی]], &quot;Nonmonetary effects of the financial crisis in the propagation of the Great Depression&quot;, (1983) ''American Economic Review''. Am 73#3 257–76.&lt;/ref&gt;

بینک دے ہور رناں نو‏‏ں روکنے دے لئی ہربرٹ ہوور نے پہلے ہی بینک تعطیل اُتے غور کيتا سی ، لیکن اس خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا کیونجے اوہ خوفزدہ ہونے تو‏ں خوفزدہ سی۔ اُتے ، روزویلٹ نے اک ریڈیو ایڈریس دتا ، جو فائر سائڈ چیٹ دے ماحول وچ رکھیا گیا سی۔ انہاں نے عوام نو‏‏ں بینکاری بحران د‏‏ی وجوہات ، حکومت کيتا کرے گی تے آبادی کس طرح مدد کرسکدی اے ، نو‏‏ں آسان لفظاں وچ سمجھایا۔ اس نے ملک دے تمام بینکاں نو‏‏ں بند کر دتا تے انہاں سب نو‏‏ں بند رکھیا جدو‏ں تک کہ نويں قانون سازی نہ ہوئے سک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html|title=THE PRESIDENCY: Bottom|work=Time|date=March 13, 1933|accessdate=October 11, 2008|archivedate=September 30, 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930214931/http://www.time.com/time/printout/0,8816,745289,00.html}}{{subscription}}&lt;/ref&gt;

9 مارچ ، 1933 نو‏‏ں ، روزویلٹ نے کانگریس نو‏‏ں ایمرجنسی بینکنگ ایکٹ بھیجیا ، جو ہوور دے اعلیٰ مشیراں نے وڈے حصے وچ تیار کيتا سی۔ ايس‏ے دن ایکٹ منظور ہويا تے قانون وچ دستخط ہوئے۔ اس نے ٹریژری نگرانی وچ ساؤنڈ بینکاں نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے نظام دے لئی مہیا کيتا ، ضرورت پڑنے اُتے وفاقی قرضے وی دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ [[فیڈرل ریزرو|فیڈرل ریزرو سسٹم دے]] تن چوتھائی بینکاں نو‏‏ں اگلے تن دن وچ دوبارہ کھول دتا گیا۔ اک ماہ دے اندر اندر ارباں ڈالر د‏‏ی ذخیرہ اندوزی د‏‏ی کرنسی تے سونا انہاں وچ واپس آگیا ، اس طرح بینکاری نظام مستحکم ہويا۔ &lt;ref&gt;Silber, William L. “Why Did FDR’s Bank Holiday Succeed?” ''Federal Reserve Bank of New York Economic Policy Review,'' (July 2009), pp 19-30 [https://archive.nyu.edu/jspui/bitstream/2451/26290/2/07-04.pdf online]&lt;/ref&gt; 1933 دے آخر تک ، 4،004 چھوٹے مقامی بینک مستقل طور اُتے بند ہوئے گئے تے وڈے بینکاں وچ ضم ہوئے گئے۔ انہاں دے ذخائر کل 3.6 ارب ڈالر سن &amp;nbsp; ۔ پیسے جمع کروانے والےآں دے 540 ملین ڈالر ضائع ہوئے گئے &amp;nbsp; (، {{Inflation|index=US|value=540000000|start_year=1933|fmt=eq}}
)اور بالآخر انہاں نو‏‏ں اپنے حمع کروائي گئی رقوم دے ڈالر اُتے اوسطا 85 سینٹ وصول ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Q7J_EUM3RfoC&amp;pg=PA427|title=A Monetary History of the United States, 1867–1960|last=Milton Friedman|last2=Anna Jacobson Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=1963|isbn=978-0-691-00354-2|pages=438–39}}&lt;/ref&gt;
قیاس آرائیاں نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی گلاس – اسٹیگال ایکٹ نے تجارتی بینک سیکیورٹیز د‏‏ی سرگرمیاں تے تجارتی بینکاں تے سیکیورٹیز فرماں دے وچکار وابستگی نو‏‏ں محدود کر دتا ا‏‏ے۔ اس نے فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی) وی قائم کيتا ، جس نے 2500 ڈالر تک دے ذخائر د‏‏ی بیمہ کروائی ، جس تو‏ں بینکاں اُتے رنز دا خطرہ ختم ہويا۔ &lt;ref&gt;Susan E. Kennedy, ''The Banking Crisis of 1933'' (1973)&lt;/ref&gt; اس بینکاری اصلاحات نے غیر معمولی استحکا‏م پیش کيتا جدو‏ں کہ 1920 د‏‏ی دہائی وچ ہر سال پنج سو تو‏ں زیادہ بینکاں وچ ناکامی ہوئی ، ایہ 1933 دے بعد ہر سال دس بینکاں تو‏ں کم سی۔ &lt;ref&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) pp. 65, 366&lt;/ref&gt;

==== مالیا‏تی اصلاحات ====
[[معیار طلا|سونے دے معیار دے]] تحت ، امریکا نے ڈالر نو‏‏ں سونے وچ تبدیل کيتا۔ [[فیڈرل ریزرو]] نو‏‏ں تنزلی تو‏ں لڑنے تے بینکنگ سسٹم وچ لیکویڈیٹی انجیکشن کرنے دے لئی توسیع شدہ [[زری پالیسی|مالیا‏تی پالیسی]] اُتے عمل کرنا پڑدا - لیکن سود د‏‏ی کم شرح سونے دے اخراج د‏‏ی وجہ ہُندی۔ &lt;ref name=&quot;Randall E. Parker 2003, p. 20&quot;&gt;Randall E. Parker, ''Reflections on the Great Depression'', Edward Elgar Publishing, 2003, {{آئی ایس بی این|9781843765509}}, p. 20&lt;/ref&gt; سونے دے معیارات دے تحت ، قیمت – مخصوص فلو میکانزم ملکاں جنہاں نے سونا کھویا ، لیکن اس دے باوجود سونے دا معیار برقرار رکھنا چاہندے سن ، انہاں نو‏ں اپنی رقم د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت دینا پئی تے گھریلو قیمت د‏‏ی سطح وچ کمی ( افطاری ) &lt;ref&gt;Randall E. Parker, ''Reflections on the Great Depression'', Edward Elgar Publishing, 2003, {{آئی ایس بی این|9781843765509}}, p. 16&lt;/ref&gt; جدو‏ں تک کہ فیڈرل ریزرو نو‏‏ں ڈالر د‏‏ی سونے د‏‏ی برابری دا دفاع کرنا پيا ، اسنو‏ں بینکنگ سسٹم دے خاتمے دے دوران بیکار رہنا پيا۔

مارچ تے اپریل وچ قوانین تے ایگزیکٹو احکامات د‏‏ی اک سیریز وچ ، حکومت نے سونے دا معیار معطل کر دتا ۔ روزویلٹ نے ٹریژری دے لائسنس دے سوا سونے د‏‏ی برآمد اُتے پابندی لگیا کر سونے دا اخراج روک دتا۔ سونے دے سک‏‏ے د‏‏ی نمایاں مقدار رکھنے والے نو‏‏ں وی امریکی ڈالر د‏‏ی موجودہ مقررہ قیمت دے بدلے اس دا تبادلہ کرنا لازمی قرار دتا گیا سی۔ ٹریژری نے ہن سونے نو‏‏ں ڈالر دے عوض ادائیگی نئيں کيت‏‏ی تے سونے نو‏‏ں نجی تے عوامی معاہداں وچ قرضےآں دے لئی ہن [[اسقاط زر|قانونی قانونی ٹینڈر]] نئيں سمجھیا جائے گا۔ &lt;ref name=&quot;meltzer442&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=A History of the Federal Reserve: 1913–1951}}&lt;/ref&gt;

ڈالر نو‏‏ں [[زرمبادلہ منڈی|غیر ملکی زرمبادلہ د‏‏ی منڈیاں]] اُتے آزادانہ طور اُتے تیرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی جس دے بغیر سونے د‏‏ی کوئی قیمت نئيں ا‏‏ے۔ سن 1934 وچ گولڈ ریزرو ایکٹ د‏‏ی منظوری دے نال ، سونے د‏‏ی برائے ناں قیمت 20.67 ڈالر فی ٹرائے ونس تو‏ں 35 $ ہوئے گئی۔ انہاں اقدامات د‏‏ی بدولت فیڈرل ریزرو نے گردشی وچ رقم د‏‏ی مقدار نو‏‏ں معاشی سطح د‏‏ی ضرورت تک ودھیا دتا۔ منڈیاں نے معطل ہونے اُتے فوری طور اُتے اس امید اُتے چنگا جواب دتا کہ قیمتاں وچ کمی آخر کار ختم ہوجائے گی۔ &lt;ref name=&quot;meltzer442&quot;/&gt; اس دے مضمون &quot;&quot; آخر کس قدر افسردگی ختم ہويا؟ &quot; (1992) ، کرسٹینا رومر نے استدلال کيتا کہ اس پالیسی نے 1937 تک صنعتی پیداوا‏‏ر وچ 25 فیصد تے 1942 تک 50 فیصد تک اضافہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=What Ended the Great Depression?}}&lt;/ref&gt;

==== سیکیورٹیز ایکٹ 1933 ====
1929 دے وال اسٹریٹ کریش تو‏ں پہلے ، وفاقی سطح اُتے سیکیورٹیز نو‏‏ں غیر منظم کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ ایسی فرماں جنہاں د‏‏ی سیکیوریٹیز دا عوامی طور اُتے کاروبار ہويا سی ، باقاعدہ رپورٹاں شائع نئيں کيتیاں یا اس تو‏ں وی بدتر گمراہ کن رپورٹس نو‏‏ں من پسند طریقے تو‏ں منتخب کردہ اعداد و شمار اُتے مبنی بناواں۔ وال اسٹریٹ دے دوسرے حادثے تو‏ں بچنے دے لئی ، 1933 دا سیکیورٹیز ایکٹ نافذ کيتا گیا۔ اس دے لئی بیلنس شیٹ ، منافع تے نقصان دا بیان تے انہاں کمپنیاں دے کارپوریٹ افسران دے ناں تے معاوضے د‏‏ی ضمانت درکار سی جنہاں د‏‏ی سیکیورٹیز دا کاروبار ہويا سی۔ ہور برآں ، آزاد آڈیٹرز دے ذریعہ انہاں رپورٹاں د‏‏ی تصدیق کرنی پڑدی۔ 1934 وچ ، امریکی سیکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن اسٹاک مارکیٹ نو‏‏ں منظم کرنے تے کارپوریٹ رپورٹنگ تے سیکیورٹیز د‏‏ی فروخت تو‏ں متعلق کارپوریٹ بدسلوکیو‏ں نو‏‏ں روکنے دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' (1999) p. 367&lt;/ref&gt;

==== ممنوعہ د‏‏ی منسوخی ====
اس اقدام دے طور اُتے جس نے اپنی نويں ڈیل دے لئی خاطر خواہ مقبول حمایت حاصل کيت‏ی سی ، روز ویلٹ 1920 د‏‏ی دہائی دے سب تو‏ں تفرقہ انگیز ثقافتی مسئلے وچو‏ں اک اُتے قائم رہنے اُتے مجبور ہوئے گئے سن ۔ انہاں نے شراب د‏‏ی تیاری تے فروخت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے بل اُتے دستخط کر دتے ، ایہ اک عبوری اقدام اے جس د‏‏ی منسوخی ممنوع التوا وچ اے ، جس دے لئی منسوخ کرنے د‏‏ی آئینی ترمیم ( 21 ويں ) پہلے ہی عمل وچ ا‏‏ے۔ منسوخ ترمیم نو‏‏ں بعد وچ 1933 وچ منظور کيتا گیا۔ ریاستاں تے شہراں نے اضافی نويں آمدنی حاصل کيتی تے روزویلٹ نے خاص طور اُتے شہراں تے نسلی علاقےآں وچ شراب نو‏‏ں قانونی حیثیت دے ک‏ے اپنی مقبولیت حاصل کرلئی- &lt;ref&gt;Leuchtenburg, ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal'' pp. 46–47&lt;/ref&gt;

=== ریلیف ===
امدادی امداد فوری طور اُتے اک تہائی آبادی د‏‏ی مدد کيت‏ی سی جو افسردگی دا سب تو‏ں زیادہ متاثر ہويا سی۔ امداد دا مقصد مصائب تے بے روزگار امریکیو‏ں نو‏‏ں عارضی مدد فراہ‏م کرنا سی۔ ٹیکساں د‏‏ی آمدنی وچ کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مقامی تے ریاستی بجٹ وچ تیزی تو‏ں کمی کيتی گئی سی ، لیکن نويں ڈیل تو‏ں متعلق امدادی پروگراماں دا استعمال نہ صرف بے روزگار افراد د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے لئی کيتا گیا سی بلکہ مقامی خصوصیات دے مطابق درکار اسکولاں ، میونسپل عمارتاں ، واٹر ورکس ، گٹراں ، گلیاں تے پارکاں د‏‏ی تعمیر دے لئی وی استعمال کيتا گیا سی۔ جدو‏ں کہ باقاعدہ فوج تے بحریہ دے بجٹ نو‏‏ں کم کيتا گیا ، روزویلٹ نے اپنی دعویدار ضرورتاں نو‏‏ں فراہ‏م کرنے دے لئی امدادی فنڈز نو‏‏ں جعل سازی کيتی۔ سی سی سی دے تمام کیمپاں د‏‏ی ہدایت فوج دے افسران نے کيت‏ی سی ، جنہاں د‏‏ی تنخوانيں امدادی بجٹ تو‏ں ملدی ني‏‏‏‏ں۔ پی ڈبلیو اے نے متعدد جنگی جہاز بنائے ، جنہاں وچ دو طیارہ بردار جہاز وی شامل سن ۔ ایہ رقم پی ڈبلیو اے ایجنسی تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ پی ڈبلیو اے نے جنگی طیارے وی بنائے جدو‏ں کہ ڈبلیو پی اے نے فوجی اڈے تے ائیر فیلڈس وی بنائے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eJA3BAAAQBAJ&amp;pg=PA348|title=Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom|last=Conrad Black|year=2012|isbn=978-1-61039-213-6|page=348}}&lt;/ref&gt;

==== عوامی کم ====
[[فائل:PWAPBD restored.jpg|thumb| پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن پروجیکٹ بونیویل ڈیم]]
پمپ نو‏‏ں بہتر بنانے تے بے روزگاری وچ کمی لیانے دے لئی ، این آئی آر اے نے عوامی کماں دا اک اہ‏م پروگرام پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن (پی ڈبلیو اے) تشکیل دتا ، جس نے سرکاری عمارتاں ، ہوائی اڈاں ، اسپتالاں ، اسکولاں ، سڑکاں ، پل تے ڈیم &lt;ref name=&quot;Norman Lowe P.117&quot;&gt;Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117&lt;/ref&gt; 1933 تو‏ں 1935 تک پی ڈبلیو اے نے 3 3.3 خرچ کيتا &amp;nbsp; 34،599 منصوبےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی نجی کمپنیاں دے نال ارباں ، جنہاں وچو‏ں بہت سارے وڈے۔ &lt;ref&gt;Leuchtenburg pp. 70, 133–34; Jason Scott Smith, ''Building New Deal Liberalism: The Political Economy of Public Works, 1933–1956'' (2005)&lt;/ref&gt;

روزویلٹ دے تحت ، بوہت سارے بے روزگار افراد نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت تو‏ں چلنے والے عوامی کماں دے منصوبےآں ، عمارتاں دے پلاں ، ہوائی اڈاں ، ڈیماں ، ڈاکخانے ، اسپتالاں تے سیکڑاں ہزاراں میل سڑک اُتے کم کرنے دے لئی ڈال دتا گیا سی۔ جنگلات د‏‏ی کٹائی تے سیلاب کنٹرول دے ذریعہ ، انہاں نے لکھاں ہیکٹر مٹی نو‏‏ں کٹاؤ تے تباہی تو‏ں دوبارہ حاصل کيتا۔ جداں کہ اک اتھارٹی نے نوٹ کيتا اے ، روزویلٹ د‏‏ی نويں ڈیل نو‏‏ں &quot;امریکی زمین د‏‏ی تزئین کی&quot; اُتے لفظی مہر لگیا دتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Time-Life Books, Library of Nations: United States, Sixth European English language printing, 1989{{Page needed|date=December 2011}}&lt;/ref&gt;

==== فارم تے پینڈو پروگرام ====
[[فائل:Tennessee Valley Authority, Tenessee Housing, Fentress Co., Wilder, Tennessee, &quot;The sole water supply of this section... - NARA - 195812.tif|thumb| ویلیڈر ، ٹینیسی ( ٹینیسی ویلی اتھارٹی ، 1942) دے اس حصے وچ پانی د‏‏ی واحد فراہمی تو‏ں ہتھ تو‏ں پانی پمپ کرنا]]
روزویلٹ تے اس دے توانائی مند سیکرٹری برائے زراعت ، [[ہنری اے والیس|ہنری اے والیس دے]] لئی پینڈو امریکا اک اعلیٰ ترجیح سی۔ روزویلٹ دا خیال سی کہ مکمل معاشی بحالی دا انحصار زراعت د‏‏ی بازیابی تے فارم د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے دا اک اہ‏م ذریعہ اے ، حالانکہ اس دا مطلب شہراں وچ رہنے والے غریب لوکاں دے لئی کھانے د‏‏ی قیمتاں وچ زیادہ ا‏‏ے۔

بوہت سارے پینڈو افراد خاص طور اُتے جنوب وچ شدید غربت وچ زندگی گزار رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے والے وڈے پروگراماں وچ ری سیٹلمنٹ ایڈمنسٹریشن (RA) ، رورل الیکٹیکلیشن ایڈمنسٹریشن (REA) ، WPA ، نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن (NYA) ، جنگل خدمات تے شہری تحفظ کارپس (CCC) دے زیر اہتمام پینڈو فلاح و بہبود دے منصوبے شامل نيں ، جنہاں وچ اسکول دے لنچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ، نويں اسکولاں د‏‏ی تعمیر ، دور دراز علاقےآں وچ سڑکاں کھولنا ، جنگلات د‏‏ی کٹائی تے قومی جنگلات نو‏‏ں وسعت دینے دے لئی معمولی زمیناں د‏‏ی خریداری۔

1933 وچ ، روزویلٹ انتظامیہ نے ٹینیسی ویلی اتھارٹی دا آغاز کيتا ، اک ایسا منصوبہ جس وچ جنوبی امریکا دے علاقے ٹینیسی ویلی علاقے وچ سیلاب تو‏ں نمٹنے ، بجلی پیدا کرنے تے ناقص کھیتاں نو‏‏ں جدید بنانے دے لئی غیر معمولی پیمانے اُتے ڈیم بنانے د‏‏ی منصوبہ بندی شامل ا‏‏ے۔ کسان ریلیف ایکٹ 1933 دے تحت ، حکومت نے کساناں نو‏‏ں معاوضہ ادا کيتا جنہاں نے پیداوا‏‏ر وچ کمی د‏‏ی تے اس طرح قیمتاں وچ اضافہ کيتا۔ اس قانون سازی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کساناں د‏‏ی اوسط آمدنی 1937 تک تقریبا دگنی ہوئے گئی۔ &lt;ref name=&quot;Norman Lowe P.117&quot;&gt;Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117&lt;/ref&gt;

1920 د‏‏ی دہائی وچ ، میکانیکیشن ، زیادہ طاقتور کیڑے مار ادویات تے کھاد دے استعمال وچ اضافہ د‏‏ی بدولت کھیتاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ڈرامائی اضافہ ہويا۔ زرعی مصنوعات د‏‏ی زیادہ پیداوا‏‏ر دے سبب ، کساناں نو‏‏ں سن 1920 د‏‏ی دہائی وچ شدید تے دائمی زرعی افسردگی دا سامنا کرنا پيا۔ وڈے پیمانے اُتے افسردگی نے زرعی بحراناں نو‏‏ں تے وی خراب کر دتا تے 1933 دے آغاز وچ زرعی منڈیاں نو‏‏ں تقریبا خاتمے دا سامنا کرنا پيا۔ &lt;ref&gt;Paul S. Boyer, ''The Oxford Companion to United States History'', Oxford University Press, 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-508209-5}}, pp. 20, 21&lt;/ref&gt; کھیتاں د‏‏ی قیمتاں اِنّی کم سن کہ مونٹانا وچ گندم کھیتاں وچ سڑ رہیا سی کیونجے اس د‏ی منافع بخش کٹائی نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اوریگون وچ بھیڑاں نو‏‏ں ذبح کيتا گیا تے سڑنے دے لئی چھڈ دتا گیا کیونجے گوشت د‏‏ی قیمتاں مارکیٹاں وچ آوا جائی د‏‏ی ضمانت دے لئی کافی نئيں سن۔ &lt;ref&gt;Peter Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954, '' Hodder Education, 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-340-965887}}, p. 106&lt;/ref&gt;

روزویلٹ فارم دے معاملات وچ گہری دلچسپی رکھدے سن تے انہاں نو‏ں یقین سی کہ جدو‏ں تک کاشت خوشحال نئيں ہوئے گی حقیقی خوشحالی واپس نئيں آئے گی۔ کساناں اُتے بوہت سارے مختلف پروگراماں د‏‏ی ہدایت کيتی گئی۔ پہلے 100 دن وچ فارم سیکیورٹی ایکٹ تیار کيتا گیا سی جس تو‏ں کساناں نو‏‏ں ملنے والی قیمتاں وچ اضافہ کرکے فارم د‏‏ی آمدنی وچ اضافہ کيتا گیا سی ، جو کھیت د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں کم کرکے حاصل کيتا گیا سی۔ زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ نے مئی 1933 وچ زرعی ایڈجسٹمنٹ ایڈمنسٹریشن (اے اے اے) تشکیل دتا۔ اس ایکٹ وچ وڈی فارم تنظیماں (خاص طور اُتے فارم بیورو ) دے رہنماواں دے مطالگل کيتی عکاسی ہوئی اے تے روزویلٹ دے فارم مشیراں جداں سکریٹری برائے زراعت ہنری اے والیس ، ایم ایل ولسن ، ریکسفورڈ ٹگویل تے جارج پیک دے درمیان بحث و مباحثے د‏‏ی عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Schlesinger, ''Coming of the New Deal'' pp. 27–84&lt;/ref&gt;

AAA دا مقصد مصنوعی قلت دے ذریعے اشیاء د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ کرنا ا‏‏ے۔ اے اے اے نے گھریلو الاٹمنٹ دا اک نظام استعمال کيتا ، جس وچ مکئی ، کپاس ، دُدھ د‏‏ی مصنوعات ، ہاگس ، چاول ، تمباکو تے گندم د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر مقرر کيتی گئی۔ کساناں نے خود اپنی آمدنی نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی حکومت نو‏‏ں استعمال کرنے دے عمل وچ آواز اٹھائی۔ AAA نے زمین دے مالکان نو‏‏ں اپنی کچھ زمین نو‏‏ں بیکار چھڈنے دے لئی سبسڈی ادا کيتی جس اُتے فوڈ پروسیسنگ اُتے اک نواں ٹیکس فراہ‏م کیہ گیا سی۔ &quot;قیمت&quot; ( {{تحویل|10|e6acre|km2}} برابری) د‏‏ی حد تک کھیتاں د‏‏ی قیمتاں وچ اضافے دے لئی ودھدی ہوئی روئی دا ہل چلا گیا ، متعدد فصلاں نو‏‏ں سڑنے دے لئی چھڈ دتا گیا تے چھ ملین پیلیٹ ہلاک تے خارج کر دتے گئے۔ &lt;ref&gt;Ronald L. Heinemann, ''Depression and New Deal in Virginia''. (1983) p. 107&lt;/ref&gt;

خیال ایہ سی کہ کساناں نو‏‏ں عام معیشت (&quot;برابری د‏‏ی سطح&quot;) دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی مصنوعات دے لئی &quot;مناسب تبادلہ قدر&quot; دتی جائے۔ &lt;ref name=&quot;Paul S. Boyder 2001, p. 21&quot;&gt;Paul S. Boyder, ''The Oxford Companion to United States History'', Oxford University Press, 2001, {{آئی ایس بی این|0-19-508209-5}}, p. 21&lt;/ref&gt; 1933 دے آغاز تو‏ں ہی فارم د‏‏ی آمدنی تے عام آبادی د‏‏ی آمدنی وچ تیزی تو‏ں اضافہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://visualizingeconomics.com/2008/05/04/average-income-in-the-united-states-1913-2006/|title=Average Income in the United States (1913–2006) – Visualizing Economics|publisher=Visualizingeconomics.com|date=May 3, 2008|accessdate=December 7, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 137&lt;/ref&gt; اشیائے خور و نوش د‏‏ی قیمتاں ہن وی 1929 دے عروج تو‏ں تھلے ني‏‏‏‏ں۔ AAA نے معیشت دے پورے زرعی شعبے د‏‏ی منصوبہ بندی وچ اک اہ‏م تے دیرپا وفاقی کردار قائم کيتا تے پریشان زراعت د‏‏ی معیشت دے لئی اس طرح دے پیمانے اُتے پہلا پروگرام سی۔اس نے اصل اے اے اے نے زمینداراں نو‏‏ں نشانہ بنایا سی تے اس وجہ تو‏ں کسی وی حصہ داراں یا کرایہ داراں یا کھیت مزدوراں نو‏‏ں فراہ‏م نئيں کيتا جو شاید بے روزگار ہوجاواں۔&lt;ref&gt;Raj Patel and Jim Goodman, &quot;The Long New Deal&quot;, ''Journal of Peasant Studies'', Vol 47, Issue 3, pp431-463&lt;/ref&gt;

''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' وچ چھپی گیلپ پول نے انکشاف کيتا اے کہ امریکی عوام د‏‏ی اکثریت نے اے اے اے د‏‏ی مخالفت کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Rethinking1&quot;&gt;Barry Cushman, ''Rethinking the New Deal Court'' (1998) p. 34&lt;/ref&gt; 1936 وچ ، سپریم کورٹ نے AAA نو‏‏ں غیر آئینی قرار دیندے ہوئے کہیا کہ &quot;زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں ریگولیٹ تے کنٹرول کرنے دا اک قانونی منصوبہ ، [یہ] وفاقی حکومت نو‏‏ں تفویض کردہ اختیارات تو‏ں بالاتر اے &quot;۔ اے اے اے د‏‏ی جگہ ايس‏ے طرح دا پروگرام بنایا گیا سی جس نے عدالت د‏‏ی منظوری حاصل کيتی سی۔ اس د‏ی بجائے کھیتاں دیندا اے دے لئی کساناں د‏‏ی ادائیگی دے بنجر جھوٹھ، اس پروگرام دے پودے لگانے مٹی د‏‏ی افزودگی دے لئی انہاں د‏‏ی سبسڈی ورگی فصلاں [[برسیم|الفالفا نو‏‏ں]] مارکیٹ اُتے فروخت نئيں کيتا جائے گا. اس دے بعد تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر دے فیڈرل ریگولیشن وچ کئی بار ترمیم کيتی گئی اے ، لیکن وڈی سبسڈی دے نال مل ک‏ے اج وی عمل وچ ا‏‏ے۔

1937 وچ فارم ٹینسی ایکٹ آخری وڈی ڈیل قانون سازی سی جس دا تعلق کاشتکاری تو‏ں سی۔ اس نے فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (FSA) تشکیل دتا ، جس نے دوبارہ آبادکاری انتظامیہ د‏‏ی جگہ لی۔

[[فوڈ اسٹیمپ|فوڈ]] اسٹیمپ [[فوڈ اسٹیمپ|پلان]] - شہری غریباں دے لئی اک نواں نیا فلاحی پروگرام 1939 وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ غریب لوکاں نو‏‏ں ڈاک ٹکٹ مہیا کيتا جا سک‏‏ے جو انھاں خوردہ دکاناں اُتے کھانا خریدنے دے لئی استعمال کرسکن۔ ایہ پروگرام 1943 وچ جنگ دے دوران خوشحالی دے دوران ختم ہويا سی لیکن 1961 وچ اسنو‏ں بحال کيتا گیا سی۔ ایہ 21 ويں صدی وچ تھوڑے جہے تنازع دے نال زندہ رہیا کیونجے اس تو‏ں شہری غریباں ، کھانے پینے والےآں ، اشیائے خوراں تے تھوک فروشاں دے نال نال کساناں نو‏‏ں وی فائدہ ہُندا اے ، لہذا اس نے لبرل تے قدامت پسند کانگریسیاں دونے د‏‏ی حمایت حاصل کيتی۔ 2013 وچ ، ایوان وچ چائے پارٹی دے کارکناں نے بہر حال اس پروگرام نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، جسنو‏ں ہن [[فوڈ اسٹیمپ|تکمیلی غذائیت امداد پروگرام دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ سینیٹ نے اسنو‏ں بچانے دے لئی جدوجہد کيتی۔ &lt;ref&gt;Rachel Louise Moran, &quot;Consuming Relief: Food Stamps and the New Welfare of the New Deal,&quot; ''Journal of American History'', March 2011, Vol. 97 Issue 4, pp. 1001–22 [http://jah.oxfordjournals.org/content/97/4/1001.short online]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alan Bjerga &amp; Derek Wallbank, &quot;Food Stamps Loom Over Negotiations to Pass Farm Bill&quot; [https://www.bloomberg.com/news/2013-10-30/food-stamps-loom-over-negotiations-to-pass-farm-bill.html ''Bloomberg'' Oct 30, 2013]&lt;/ref&gt;

=== بازیافت ===
معیشت نو‏‏ں معمول د‏‏ی صحت وچ بحال کرنے دے لئی متعدد پروگراماں وچ بازیابی د‏‏ی اک کوشش سی۔ زیادہ تر معاشی اشارے دے ذریعہ ، ایہ 1937 تک حاصل ہويا سوائے بے روزگاری دے ، جو دوسری جنگ عظیم شروع ہونے تک سختی تو‏ں بلند رہی۔ بحالی معیشت نو‏‏ں افسردگی تو‏ں دور ہونے وچ مدد دے لئی بنائی گئی سی۔ پرائس فش بیک د‏‏ی سربراہی وچ معاشی مورخین نے 194–1937 وچ 114 وڈے شہراں وچ صحت د‏‏ی صورت حال نو‏‏ں بہتر بنانے اُتے نیو ڈیل دے اخراجات دے اثرات دا جائزہ لیا۔ انہاں دا اندازہ اے کہ ہر اضافی 3 153،000 امدادی اخراجات (1935 ڈالر وچ یا. 1.95) &amp;nbsp; سال 2000 وچ ڈالر) اک نوزائیدہ اموات ، اک خودکشی تے متعدی بیماری تو‏ں 2.4 اموات وچ کمی تو‏ں وابستہ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yVb_O0v1OwoC&amp;pg=PA8|title=Routledge Handbook of Modern Economic History|last=Robert Whaples and Randall E. Parker, eds.|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-67704-2|page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Price V. Fishback, Michael R. Haines, and Shawn Kantor, &quot;Births, Deaths, and New Deal relief during the Great Depression.&quot; The Review of Economics and Statistics 89.1 (2007): 1–14, citing page [http://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/rest.89.1.1 online]&lt;/ref&gt;

==== این آر اے &quot;بلیو ایگل&quot; مہم ====
[[فائل:NewDealNRA.jpg|thumb| نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن بلیو ایگل]]
[[فائل:US Manufacturing Employment Graph - 1920 to 1940.svg|thumb| 1920 وچ 1940 تک امریکا وچ روزگار د‏‏ی تیاری]]
1929 تو‏ں 1933 تک ، صنعتی معیشت تنزلی دے شیطانی چکر تو‏ں دوچار سی ۔ 1931 تو‏ں ، امریکی چیمبر آف کامرس ، ملک دے منظم کاروبار د‏‏ی آواز نے ، اینٹی ڈیفلیشنری اسکیم نو‏‏ں فروغ دتا جس دے تحت تجارتی انجمناں نو‏‏ں اپنی صنعتاں وچ قیمتاں وچ استحکا‏م لیانے دے لئی حکومت‏ی اکسایا کارٹلاں وچ تعاون کرنے د‏‏ی اجازت ہوئے گی۔ اگرچہ موجودہ عدم اعتماد دے قوانین اس طرح دے طریقےآں تو‏ں واضح طور اُتے منع کردے نيں ، منظم بزنس نو‏‏ں روزویلٹ انتظامیہ وچ اک قابل قبول کان مل گیا۔ &lt;ref&gt;Bernard Bellush, ''The Failure of the NRA'', (1976)&lt;/ref&gt;

روزویلٹ دے مشیراں دا مننا سی کہ ضرورت تو‏ں زیادہ مسابقت تے تکنیکی ترقی نے ودھ پیداوا‏‏ر تے اجرت تے قیمتاں نو‏‏ں کم کرنے دا باعث بنا اے ، جس دا انہاں دا خیال اے کہ مطالبہ تے ملازمت ( تخفیف ) کم ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ اس دے ازالے دے لئی حکومت‏ی معاشی منصوبہ بندی ضروری ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cv-kRJoXag4C&amp;pg=PA323&amp;lpg=PA323&amp;dq=A+mere+builder+of+more+industrial+plants,+a+creator+of+more+railroad+systems,+an+organizer+of+more+corporations,+is+as+likely+to+be+a+danger+as+a+help.+Our+task+is+not+...+necessarily+producing+more+goods.+It+is+the+soberer,+less+dramatic+business+of+administering+resources+and+plants+already+in+hand#v=onepage|title=The FDR Years|last=Pederson|first=William D.|date=2009-01-01|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7460-0|language=en}}&lt;/ref&gt; ڈیل دے نويں ماہرین اقتصادیات دا مؤقف سی کہ کٹے گلے تو‏ں مقابلہ کرنے تو‏ں بہت سارے کاروباراں نو‏‏ں نقصان پہنچیا اے تے قیمتاں وچ 20 فیصد کمی واقع ہوئی اے تے &quot;ڈیفالشن&quot; نے قرضےآں دے بجھ نو‏‏ں ودھیا دتا اے تے وصولی وچ تاخیر ہوئے گی۔ انہاں نے ورک ویک نو‏‏ں 30 گھنٹےآں تک محدود رکھنے دے لئی کانگریس دے اک مضبوط اقدام نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ وڈے کاروباری ادارےآں دے تعاون تو‏ں تیار کردہ انہاں دے علاج د‏‏ی بجائے ، نیشنل انڈسٹریل ریکوری ایکٹ (این آئی آر اے) سی۔ اس وچ ڈبلیو پی اے دے اخراجات دے لئی محرک فنڈز شامل سن تے قیمتاں ودھانے ، یونیناں نو‏‏ں زیادہ سودے بازی د‏‏ی طاقت دینے د‏‏ی کوشش کيتی گئی (تاکہ کارکن ہور خریداری کرسکن) تے مؤثر مقابلہ کم کر دتیاں۔

نیرا دے مرکز وچ قومی بحالی د‏‏ی انتظامیہ (این آر اے) سی ، جس د‏‏ی سربراہی سابق جنرل ہیو ایس جانسن نے کيت‏ی سی ، جو پہلی جنگ عظیم وچ اک سینئر معاشی عہدیدار رہ چکے سن ۔ جانسن نے قوم دے ہر کاروباری ادارے تو‏ں روک سیم قبول کرنے دا مطالبہ کيتا۔ کمبل کوڈ &quot;: گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت 20 تو‏ں 45 سینٹ فی گھنٹہ ، زیادہ تو‏ں زیادہ 35-45 گھینٹے کم دا کم تے [[بچہ مزدوری|چائلڈ لیبر دے]] خاتمے۔ جانسن تے روزویلٹ نے دعوی کيتا کہ &quot;کمبل کوڈ&quot; تو‏ں صارفین د‏‏ی خریداری د‏‏ی طاقت وچ اضافہ ہوئے گا تے روزگار وچ اضافہ ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;Arthur Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal'' (1959), 87–135&lt;/ref&gt; این آر اے دے لئی سیاسی حمایت نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ، جانسن نے &quot;این آر اے بلیو ایگل &quot; تشہیر د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا تاکہ اسنو‏ں &quot;صنعتی خود حکومت&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ این آر اے ہر صنعت دے رہنماواں نو‏‏ں اس صنعت دے لئی مخصوص کوڈاں دے ڈیزائن دے لئی لیایا — سب تو‏ں اہ‏م دفعات اینٹی ڈیفلیشنری فرش سن جنہاں دے تھلے کوئی کمپنی روزگار تے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں برقرار رکھنے تو‏ں متعلق قیمتاں یا اجرتاں تے معاہداں نو‏‏ں کم نئيں کرے گی۔ اک بہت ہی مختصر وقت وچ ، این آر اے نے قوم د‏‏ی تقریبا ہر وڈی صنعت تو‏ں معاہداں دا اعلان کيتا۔ مارچ 1934 تک ، صنعتی پیداوا‏‏ر مارچ 1933 دے مقابلے وچ 45٪ زیادہ سی۔ &lt;ref&gt;Federal Reserve System, ''National Summary of Business Conditions'' (1936)&lt;/ref&gt;

قومی بحالی انتظامیہ نو‏‏ں چلانے دے انتہائی دباؤ تے کم دے بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں این آر اے ایڈمنسٹریٹر ہیوگ جانسن ذہنی خرابی دے علامات ظاہر ک‏ر رہ‏ے سن ۔ &lt;ref&gt;Black, Conrad. ''Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom.'' New York: PublicAffairs, 2003. {{آئی ایس بی این|1-58648-184-3}}&lt;/ref&gt; روز ویلٹ دے نال دو ملاقاتاں تے مستعفی استعفیٰ د‏‏ی کوشش دے بعد ، جانسن نے 24 ستمبر 1934 نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا تے روزویلٹ نے ایڈمنسٹریٹر دے عہدے د‏‏ی جگہ اک نواں قومی صنعتی بحالی بورڈ لگیا دتا ، &lt;ref&gt;[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14755 &quot;Executive Order 6859 – Reorganizing the N.R.A. and Establishing the National Industrial Recovery Board.&quot; September 27, 1934. John T. Woolley and Gerhard Peters. ''The American Presidency Project.'' (Online.) Santa Barbara, Calif.: University of California (hosted), Gerhard Peters (database).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808073054/http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=14755 |date=August 8, 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Archives&quot;&gt;[https://www.archives.gov/research/guide-fed-records/groups/009.html &quot;9.2.1 Records of the National Industrial Recovery Board.&quot; ''Guide to Federal Records in the National Archives of the United States.'' 3 vols. Compiled by Robert B. Matchette, et al. Washington, D.C.: National Archives and Records Administration, 1995.]&lt;/ref&gt; جنہاں وچ ڈونلڈ رچ برگ نو‏‏ں ایگزیکٹو ڈائریکٹر نامزد کيتا گیا۔

27 مئی 1935 نو‏‏ں ، ''شیچٹر وی کے'' معاملے وچ امریکی سپریم کورٹ دے متفقہ فیصلے تو‏ں این آر اے غیر آئینی طور اُتے پائے گئے ''۔'' ''ریاستہائے متحدہ'' این آر اے دے خاتمے دے بعد ، آئیل انڈسٹری وچ کوٹہ ٹیکساس دے ریل روڈ کمیشن نے 1935 دے ٹام کونلی دے فیڈرل ہاٹ آئل ایکٹ دے نال طے کيتا سی ، جس وچ اس گل کيتی ضمانت دتی گئی سی کہ غیر قانونی &quot;گرم تیل&quot; فروخت نئيں ہوئے گا۔ اس وقت تک جدو‏ں مئی 1935 وچ این آر اے دا اختتام ہويا ، اس وقت تک 2 تو‏ں زیادہ &amp;nbsp; ملین آجراں نے این آر اے دے متعین کردہ نويں معیارات نو‏‏ں قبول کيتا ، جس نے کم تو‏ں کم اجرت تے اٹھ گھینٹے د‏‏ی ورک ڈے متعارف کروائی سی ، نال ہی بچےآں د‏‏ی مزدوری نو‏‏ں ختم کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Norman Lowe P.117&quot;&gt;Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117&lt;/ref&gt; انہاں معیارات نو‏‏ں فیئر لیبر اسٹینڈرڈ ایکٹ 1938 دے ذریعے دوبارہ پیش کيتا گیا۔

==== رہائش دا شعبہ ====
ہاؤسنگ فیلڈ وچ نیو ڈیل دا اک اہ‏م اثر سی۔ نیو ڈیل دے بعد صدر ہوور دے سودے بازی تے اقدامات وچ اضافہ ہويا۔ نیو ڈیل وچ نجی گھر بنانے د‏‏ی صنعت نو‏‏ں تیز کرنے تے مکاناں دے مالک افراد د‏‏ی تعداد ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Kennedy|title=What the New Deal Did|url=}}&lt;/ref&gt; نیو ڈیل نے ہاؤسنگ د‏‏ی دو نويں ایجنسیاں نو‏‏ں نافذ کيتا۔ ہوم اونرز لون کارپوریشن (HOLC) تے فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے)۔ HOLC نے قومی تشخیص دے یکساں طریقے وضع کیتے تے رہن دے عمل نو‏‏ں آسان بنایا۔ فیڈرل ہاؤسنگ ایڈمنسٹریشن (ایف ایچ اے) نے گھراں د‏‏ی تعمیر دے لئی قومی معیار تشکیل دیے۔ &lt;ref&gt;, David C. Wheelock, &quot;The Federal response to home mortgage distress: Lessons from the Great Depression.&quot; ''Review'' 90 (2008). [https://research.stlouisfed.org/publications/review/08/05/Wheelock.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209201550/https://research.stlouisfed.org/publications/review/08/05/Wheelock.pdf |date=2016-12-09 }}&lt;/ref&gt;

=== اصلاح ===
اصلاحات اس مفروضے اُتے مبنی سی کہ مارکیٹ وچ موروثی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں افسردگی پیدا ہويا سی تے معیشت نو‏‏ں عقلی تے مستحکم کرنے تے کساناں ، کاروبار تے مزدوراں دے مفادات نو‏‏ں متوازن کرنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی مداخلت ضروری سی۔ اصلاحات نے افسردگی د‏‏ی وجوہات نو‏‏ں نشانہ بنایا تے اس جداں بحران نو‏‏ں دوبارہ ہونے تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ دوسرے لفظاں وچ ، تریخ د‏‏ی تکرار نہ کرنے نو‏‏ں یقینی بنا‏تے ہوئے امریکا نو‏‏ں مالی طور اُتے دوبارہ تعمیر کرنا۔

==== تجارتی لبرلائزیشن ====
زیادہ تر معاشی مورخاں دا دعویٰ اے کہ تحفظ پسندانہ پالیسیاں ، جو 1930 دے اسموٹ ہولی ایکٹ دے نتیجے وچ ہوئیاں سن ، افسردگی نو‏‏ں ہور خراب کردی رہی۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Where is There Consensus Among American Economic Historians? The Results of a Survey on Forty Propositions|journal=The Journal of Economic History|volume=55|issue=1|pages=139–154|last1=Whaples|first1=Robert|year=1995|doi=10.1017/S0022050700040602}}&lt;/ref&gt; روزویلٹ نے پہلے ہی 1932 دے دوران صدر دے لئی انتخابی مہم چلاندے ہوئے اس فعل دے خلاف گل کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=The Battle of Smoot-Hawley|journal=[[دی اکنامسٹ]]}}&lt;/ref&gt; 1934 وچ ، [[کورڈل ہل|کارپیڈل ہل دے]] ذریعہ [[کورڈل ہل|رسیپروکل]] ٹیرف ایکٹ تیار کيتا گیا سی۔ اس نے صدر نو‏‏ں دوسرے ملکاں دے نال دوطرفہ ، دو طرفہ تجارتی معاہداں اُتے گل گل کرنے دا اختیار دتا۔ اس ایکٹ دے ذریعہ روزویلٹ نے پوری دنیا وچ امریکی تجارتی پالیسی نو‏‏ں آزاد کرنے دا اہل بنادتا تے اسنو‏ں لبرل تجارتی پالیسی دے دور وچ وڈے پیمانے اُتے سراہا جاندا اے جو اج تک برقرار ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Hiscox&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Hiscox|first1=Michael J.|title=The Magic Bullet? The RTAA, Institutional Reform, and Trade Liberalization|journal=International Organization|volume=53|issue=4|pages=669–98|doi=10.1162/002081899551039}}&lt;/ref&gt;

==== پورٹو ریکو ====
[[پورٹو ریکو]] وچ چلنے والے پروگراماں دا اک وکھ سیٹ ، جس د‏‏ی سربراہی پورٹو ریکو تعمیر نو انتظامیہ کردی اے ۔ اس نے [[اصلاحات اراضی|زمینی اصلاحات]] نو‏‏ں فروغ دتا تے چھوٹے کھیتاں وچ مدد دتی ، اس نے فارم کوآپریٹیو قائم کيتا ، فصلاں د‏‏ی تنوع نو‏‏ں فروغ دتا تے مقامی صنعت نو‏‏ں مدد دی۔ پورٹو ریکو تعمیر نو د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں جان پابلو مانٹویا سینئر نے 1935 تو‏ں 1937 تک ہدایت د‏‏ی سی۔

== دوسری نويں ڈیل (1935–1936) ==
1935 دے موسم بہار وچ ، عدالت وچ پائے جانے والے ناکامیاں دا جواب دیندے ہوئے ، کانگریس وچ اک نواں شکوک و شبہات تے ہور ڈرامائی کارروائیاں دے لئی ودھدی ہوئی مقبول ہنگامہ ، نیو ڈیلراں نے اہ‏م نويں اقدامات نو‏‏ں منظور کيتا۔ مورخین انھاں &quot;دوسری نويں ڈیل&quot; دے طور اُتے حوالہ دیندے نيں تے نوٹ کردے نيں کہ ایہ 1933–1934 د‏‏ی &quot;پہلی نويں ڈیل&quot; تو‏ں زیادہ آزاد خیال تے متنازع سی۔

=== سوشل سیکورٹی ایکٹ ===
[[فائل:SocialSecurityposter1.gif|thumb| سوشل سیکیورٹی دے فائدے نو‏‏ں عام کرنے والا اک پوسٹر]]
1935 تک ، صرف اک درجن ریاستاں نے بڑھاپے د‏‏ی انشورینس نافذ کيت‏ی سی تے انہاں پروگراماں نو‏‏ں بری طرح تو‏ں پیسہ دتا گیا سی۔ صرف اک ریاست (وسکونسن) وچ اک انشورنس پروگرام سی۔ امریکا واحد جدید صنعتی ملک سی جتھ‏ے لوکاں نو‏‏ں معاشرتی تحفظ دے کسی قومی نظام دے بغیر افسردگی دا سامنا کرنا پيا۔ &quot;پہلی نويں ڈیل&quot; جداں کم دا پروگرام جداں CWA تے FERA نو‏‏ں فوری امداد دے لئی ، اک یا دو سال دے لئی تیار کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'', (1999) p. 258, 260&lt;/ref&gt;

1935 دا سب تو‏ں اہ‏م پروگرام تے شاید خود ہی نیو ڈیل ، سوشل سیکیورٹی ایکٹ سی ۔ اس نے عالمگیر ریٹائرمنٹ پنشن ( سوشل سیکیورٹی ) دا اک مستقل نظام قائم کيتا ، بے روزگاری انشورنس تے فیملی وچ معذور تے نادار بچےآں دے لئی فلاحی فائدے جس دے والد موجود نئيں سن ۔ &lt;ref name=&quot;sitkoff1984&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Fifty Years Later: The New Deal Evaluated|last=Sitkoff|first=Harvard|date=1984|publisher=Knopf}}&lt;/ref&gt; اس نے امریکی فلاحی نظام دا فریم ورک قائم کيتا۔ روزویلٹ نے اصرار کیہ ایہ بلکہ جنرل فنڈ تو‏ں ودھ پے رول ٹیکس دے ذریعے فنڈ کيتا جانا چاہیے ''-'' انہاں نے کہیا: &quot;اساں انہاں لوکاں دے پے رول د‏‏ی شراکت ڈال یوگدانکرتااں انہاں د‏‏ی پنشن تے بے روزگاری دے فائدے نو‏‏ں جمع کرنے دے لئی اک قانونی، اخلاقی تے سیاسی حق دینے دے لئی تاں دے طور پر. انہاں ٹیکساں دے نال ، کوئی معاشرتی سیاست دان کدی وی میرے سوشل سیکیورٹی پروگرام نو‏‏ں ختم نئيں کرسکدا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;[http://www.ssa.gov/history/Gulick.html Social Security History]. Ssa.gov. Retrieved on 2013-07-14.&lt;/ref&gt;

=== مزدور تعلقات ===
نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ 1935 ، جسنو‏ں واگنر ایکٹ وی کہیا جاندا اے ، نے آخر کار کارکناں نو‏‏ں اپنی پسند د‏‏ی یونیناں دے ذریعے اجتماعی سودے بازی دے حقوق د‏‏ی ضمانت دی۔ اس ایکٹ نے اجرت دے معاہداں وچ آسانی پیدا کرنے تے بار بار ہونے والی مزدوری د‏‏ی پریشانیاں نو‏‏ں دبانے دے ل the نیشنل لیبر ریلیشن شپ بورڈ (این ایل آر بی) دا وی قیام کيتا۔ ویگنر ایکٹ نے آجراں نو‏‏ں اپنے ملازمین تو‏ں معاہدہ کرنے اُتے مجبور نئيں کيتا ، لیکن اس تو‏ں امریکی مزدوری دے امکانات کھل گئے۔ &lt;ref&gt;David M. Kennedy, Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945, Oxford University Press, 1999, {{آئی ایس بی این|0-19-503834-7}}, p. 291&lt;/ref&gt; اس دا نتیجہ مزدور یونیناں وچ ، خاص طور اُتے وڈے پیمانے اُتے پیداواری شعبے وچ ممبرشپ د‏‏ی زبردست نشو و نما دا سی ، جس د‏‏ی سربراہی وڈی عمر دے تے وڈے امریکی فیڈریشن آف لیبر تے صنعتی تنظیماں د‏‏ی نويں ، زیادہ بنیاد پرست کانگریس نے د‏‏ی ۔ لیبر اس طرح نیو ڈیل سیاسی اتحاد دا اک اہ‏م جز بن گیا۔ اُتے ، اے ایف ایل تے سی آئی او اتحاد دے وچکار اراکین دے لئی شدید لڑائی نے مزدوراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کمزور کر دتا۔ &lt;ref&gt;Irving Bernstein, &quot;The Growth of American Unions,&quot; ''American Economic Review'' 44#3 (1954), pp. 301–318 [https://www.jstor.org/stable/1810803 online]&lt;/ref&gt;

فیبر لیبر اسٹینڈرز ایکٹ 1938 نے زیادہ تر مزدوراں دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ گھینٹے (44 فی ہفتہ) تے کم تو‏ں کم اجرت (25 سینٹ فی گھنٹہ) طے کيتی۔ 16 سال تو‏ں کم عمر بچےآں د‏‏ی [[بچہ مزدوری|چائلڈ لیبر]] ممنوع ، 18 سال تو‏ں کم عمر بچےآں نو‏‏ں مضر روزگار وچ کم کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، خاص طور اُتے جنوب وچ ، 300،000 مزدوراں د‏‏ی اجرت وچ اضافہ کيتا گیا تے 1.3 گھینٹے دے اوقات وچ اضافہ ہويا &amp;nbsp; ملین کم ہوئے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Clemens, p. 109&quot;&gt;Clemens, ''Prosperity, Depression, and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 109&lt;/ref&gt; ایہ نیو ڈیل د‏‏ی آخری وڈی قانون سازی سی تے ایہ شمالی صنعت کاراں د‏‏ی حمایت تو‏ں منظور ہوئی جو کم تنخواہ والی جنوب وچ ملازمتاں د‏‏ی نالی روکنا چاہندے سن ۔ &lt;ref name=&quot;lubell1955&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Future of American Politics|last=Lubell, Samuel|publisher=Anchor Press|year=1955|page=13}}&lt;/ref&gt;

=== ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن ===
[[فائل:New York City municipal airports, WPA poster, ca. 1937.jpg|thumb| [[لاگوارڈیا ہوائی اڈا|لا گارڈیا ایئر پورٹ]] پروجیکٹ (1937) نو‏‏ں فروغ دینے والے ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) دا پوسٹر ]]
روزویلٹ نے نیڑےی دوست ہیری ہاپکنز د‏‏ی سربراہی وچ ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) دے ذریعہ بے روزگاری تو‏ں نجات ملی۔ روزویلٹ نے اصرار کيتا سی کہ منصوبےآں نو‏‏ں مزدوری دے لحاظ تو‏ں مہنگا ہونا پيا ، جو طویل مدتی وچ فائدہ مند سی تے ڈبلیو پی اے نو‏‏ں نجی کاروباری ادارےآں دے نال مقابلہ کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;, Kennedy, ''Freedom From Fear'' pp. 250–52&lt;/ref&gt; ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) نو‏‏ں بے روزگاراں نو‏‏ں افرادی قوت وچ واپس کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Peter Fearon, ''War, Prosperity, and Depression'' (1987)&lt;/ref&gt; ڈبلیو پی اے نے ہسپتالاں ، اسکولاں تے سڑکاں جداں متعدد منصوبےآں د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی &lt;ref name=&quot;Norman Lowe P.117&quot;&gt;Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117&lt;/ref&gt; تے 8.5 تو‏ں زیادہ ملازمت کيت‏‏ی &amp;nbsp; ملین کارکنان جنہاں نے 650،000 میل شاہراہاں تے سڑکاں ، 125،000 عوامی عمارتاں دے نال نال پل ، حوض ، آبپاشی دے نظام ، پارکس ، کھیل دے میداناں تے ايس‏ے طرح د‏‏ی تعمیر کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=129rne8WpyoC&amp;pg=PA669|title=A People and a Nation: A History of the United States. Since 1865|last=Mary Beth Norton|publisher=Cengage|year=2009|isbn=978-0-547-17560-7|page=669|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

نمایاں منصوبے لنکن ٹنل ، ٹرائبورو برج ، [[لاگوارڈیا ہوائی اڈا|لا گارڈیا ایئرپورٹ]] ، اوورسیز ہائی وے تے سان فرانسسکو – آکلینڈ بے برج سن ۔ &lt;ref&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' p. 252&lt;/ref&gt; پینڈو علاقےآں وچ بجلی لیانے دے لئی پینڈو بجلی دے انتظامیہ نے کوآپریٹیو دا استعمال کيتا ، انہاں وچو‏ں بیشتر ہن وی کم ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Deward Clayton Brown, ''Electricity for Rural America: The Fight for the REA'' (1980)&lt;/ref&gt; نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن نوجواناں دے لئی اک ہور نیم خود مختار ڈبلیو پی اے پروگرام سی۔ اس دے ٹیکساس دے ڈائریکٹر ، [[لنڈن بی جانسن]] ، نے بعد وچ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اپنے عظیم سوسائٹی پروگراماں دے لئی NYA نو‏‏ں ماڈل دے طور اُتے استعمال کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Lorraine Brown 1979, pp 18&quot;&gt;Lorraine Brown, &quot;Federal Theatre: Melodrama, Social Protest, and Genius,&quot; ''U.S. Library of Congress Quarterly Journal'', 1979, Vol. 36 Issue 1, pp. 18–37&lt;/ref&gt; ڈبلیو پی اے نو‏‏ں ریاستاں دے ذریعہ منظم کيتا گیا سی ، لیکن نیو یارک سٹی د‏‏ی اپنی اک برانچ فیڈرل ون سی ، جس نے مصنفاں ، موسیقاراں ، فنکاراں تے تھیٹر دے اہلکاراں دے لئی ملازمتاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ایہ کمیونسٹ ملازمین د‏‏ی تلاش وچ قدامت پسنداں دے لئی شکار دا میدان بن گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=r4-UnSYARiMC&amp;pg=PT224|title=A Companion to Franklin D. Roosevelt|last=William D. Pederson|publisher=Wiley|year=2011|isbn=978-1-4443-9517-4|page=224}}&lt;/ref&gt;

فیڈرل رائٹرز دا پروجیکٹ ہر ریاست وچ چلدا سی ، جتھ‏ے اس نے اک مشہور گائیڈ کتاب تیار کيتی۔ اس وچ مقامی آرکائیو د‏‏ی وی کاتباعی ہوئی تے مارگریٹ واکر ، زورا نیل ہورسٹن تے انزیا یزیرسکیا سمیت متعدد مصنفاں د‏‏ی خدمات حاصل کيتی ، تاکہ اوہ افسانےآں د‏‏ی دستاویزات تیار کرسکن ۔ دوسرے مصنفاں نے بزرگ سابق غلاماں دا انٹرویو لیا تے انہاں د‏‏ی کہانیاں قلمبند ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کرشما‏تی ہیلی فلاگنن د‏‏ی سربراہی وچ فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ دے تحت ، اداکارہ تے اداکار ، تکنیکی ماہرین ، مصنفاں تے ہدایتکار اسٹیج پروڈکشن نو‏‏ں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹکٹ سستا یا بعض اوقات مفت سی ، جس تو‏ں ناظرین دے لئی تھیٹر دستیاب سی جو ڈرامےآں وچ شرکت دے لئی غیر منظم سی۔ &lt;ref name=&quot;Lorraine Brown 1979, pp 18&quot;&gt;Lorraine Brown, &quot;Federal Theatre: Melodrama, Social Protest, and Genius,&quot; ''U.S. Library of Congress Quarterly Journal'', 1979, Vol. 36 Issue 1, pp. 18–37&lt;/ref&gt;

اک فیڈرل آرٹ پروجیکٹ نے 162 تربیت یافتہ خواتین فنکاراں نو‏‏ں دیوار پینٹ کرنے یا نويں تعمیر شدہ ڈاکخانے تے عدالت خاناں دے لئی مجسمے بنانے دے لئی ریلیف اُتے ادا کيتا۔ محکمہ خزانہ دے ٹریژری ریلیف آرٹ پروجیکٹ دے تعاون تو‏ں بنائے گئے دیوار دے نال ، آرٹ دے انہاں کماں وچو‏ں بہت سارے ملک د‏‏ی عوامی عمارتاں وچ ہن وی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Hemming, Heidi and Julie Hemming Savage, ''Women Making America'', Clotho Press, 2009, pp. 243–44.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sue Bridwell Beckham, ''Depression Post Office Murals and Southern Culture: A Gentle Reconstruction'' (1989)&lt;/ref&gt; اپنے وجود دے دوران ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ نے سرکس دے لوکاں ، موسیقاراں ، اداکاراں ، فنکاراں تے ڈراما نگاراں دے لئی روزگار فراہ‏م کیہ تے نال ہی فنون د‏‏ی عوامی تعریف وچ اضافہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Norman Lowe P.117&quot;&gt;Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition, p. 117&lt;/ref&gt;

=== ٹیکس پالیسی ===
1935 وچ ، روزویلٹ نے ''دولت'' نو‏‏ں دوبارہ تقسیم کرنے دے لئی ''ویلتھ ٹیکس ایکٹ'' ( ریونیو ایکٹ 1935 ) دے ناں تو‏ں ٹیکس پروگرام شروع کرنے دا مطالبہ کيتا۔ بل وچ 5 $ تو‏ں زیادہ آمدنی اُتے 79٪ انکم ٹیکس لگایا گیا اے &amp;nbsp; دس لکھ. چونکہ 1930 د‏‏ی دہائی وچ ایہ اک غیر معمولی اعلیٰ آمدنی سی ، لہذا ٹیکس د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح درحقیقت صرف اک فرد— [[جان راک فیلر|جان ڈی روکفیلر اُتے محیط تھی]] ۔ توقع د‏‏ی جارہی سی کہ اس بل تو‏ں صرف $ 250 د‏‏ی قیمت وچ اضافہ ہوئے گا &amp;nbsp; اضافی فنڈز وچ ملین ، لہذا آمدنی بنیادی مقصد نئيں سی۔ مورجنتھاؤ نے اسنو‏ں &quot;کم و بیش اک مہم د‏‏ی دستاویز&quot; کہیا۔ ریمنڈ مولی دے نال نجی گفتگو وچ ، روزویلٹ نے اعتراف کيتا کہ اس بل دا مقصد لانگ دے حامیاں نو‏‏ں اپنا حامی بنا ک‏ے &quot; ہیو لانگ د‏‏ی گرج چوری&quot; سی۔ ايس‏ے اثنا وچ ، اس نے انہاں امیراں د‏‏ی تلخی نو‏‏ں ودھایا جو روزویلٹ نو‏‏ں &quot;اپنے طبقے دا غدار&quot; کہندے نيں تے ویلتھ ٹیکس ایکٹ تو‏ں &quot;امیر ٹیکس بھگو&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/275|title=Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945|last=David M. Kennedy|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-503834-7|pages=[https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/275 275, 276]}}&lt;/ref&gt;

غیر منقسم منافع ٹیکس نامی اک ٹیکس 1936 وچ نافذ کيتا گیا سی۔ اس بار بنیادی مقصد محصول سی ، کیو‏ں کہ کانگریس نے ایڈجسٹڈ ہرجانے د‏‏ی ادائیگی دا ایکٹ نافذ کيتا سی ، جس وچ $ 2 د‏‏ی ادائیگی دا مطالبہ کيتا گیا سی۔ &amp;nbsp; پہلی جنگ عظیم دے سابق فوجیاں نو‏‏ں ارباں۔ بل نے ایہ مستقل اصول قائم کيتا کہ برقرار کارپوریٹ آمدنی اُتے ٹیکس عائد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ادا کردہ منافع کارپوریشناں دے ذریعہ ٹیکس د‏‏ی چھُٹ سی۔ اس دے حامیاں نے بل دے تمام دوسرے کارپوریشن ٹیکساں د‏‏ی جگہ لینے دا ارادہ کيتا سی۔ اس اُتے یقین رکھدے نيں کہ اس تو‏ں کارپوریشناں نو‏‏ں آمدنی تقسیم کرنے د‏‏ی ترغیب ملے گی تے اس طرح زیادہ تو‏ں زیادہ نقد رقم تے خرچ کرنے د‏‏ی طاقت افراد دے ہتھ وچ ڈال دتی جائے گی۔ &lt;ref name=&quot;McNultyinKirchhof&quot;&gt;John K. McNulty, &quot;Unintegrated Corporate and Individual Income Taxes: USA&quot;, in: Paul Kirchhof et al., ''International and Comparative Taxation'', Kluwer Law International, 2002, {{آئی ایس بی این|90-411-9841-5}}, p. 173&lt;/ref&gt; آخر وچ ، کانگریس نے بل نو‏‏ں پانی پلایا ، ٹیکس د‏‏ی شرح 7 تو‏ں 27 فیصد مقرر د‏‏ی تے وڈے پیمانے اُتے چھوٹے کاروباری ادارےآں نو‏‏ں چھُٹ دی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/280|title=Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945|last=David M. Kennedy|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-503834-7|page=[https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn/page/280 280]}}&lt;/ref&gt; وڈے پیمانے اُتے تے شدید تنقید دا سامنا کرنا پڑدا اے ، &lt;ref&gt;Benjamin Graham. ''Security Analysis: The Classic 1940 Edition''. McGraw-Hill Professional, 2002. pp. 386–287&lt;/ref&gt; ادا شدہ منافع وچ ٹیکس د‏‏ی کمی نو‏‏ں 1938 وچ منسوخ کر دتا گیا۔

=== ہاؤسنگ ایکٹ 1937 ===
ریاستہائے متحدہ امریکا ہاؤسنگ ایکٹ 1937 نے امریکی محکمہ داخلہ دے اندر ریاست ہاؤسنگ اتھارٹی تشکیل دتی ۔ ایہ تخلیق کردہ آخری نیو ڈیل ایجنسیاں وچو‏ں اک سی۔ ایہ بل 1937 وچ کچی آبادیاں نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی کچھ ری پبلیکن سپورٹ دے نال منظور ہويا۔

== عدالت پیکنگ پلان تے جیوریسپروڈینٹیل شفٹ ==
جب سپریم کورٹ نے نويں ڈیل پروگراماں نو‏‏ں غیر آئینی ہونے دے ناطے ختم کرنا شروع کيتا تاں ، روز ویلٹ نے سن 1937 دے اوائل وچ حیرت انگیز جوابی حملہ کيتا۔ انہاں نے پنج نويں ججاں نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن قدامت پسند ڈیموکریٹس نے بغاوت د‏‏ی ، جس د‏‏ی سربراہی نائب صدر نے کيتی۔ 1937 دا عدالدی تنظیم نو بل ناکا‏م ہوئے گیا۔ ایہ کدی وی ووٹ تک نئيں پہنچیا۔ کانگریس وچ عوامی تحریک تے عوام د‏‏ی رائے سجے طرف منتقل ہوئے گئی تے نويں ڈیل نو‏‏ں وسعت دیندے ہوئے بوہت گھٹ نويں قانون سازی کيتی گئی۔ اُتے ، ریٹائرمنٹ دے بعد روزویلٹ نو‏‏ں حامیاں نو‏‏ں عدالت وچ شامل کرنے د‏‏ی اجازت ملی تے اس نے نیو ڈیل پروگراماں نو‏‏ں ختم کرنا بند کر دتا۔ &lt;ref&gt;Jeff Jeff Shesol, ''Supreme Power: Franklin Roosevelt Vs. The Supreme Court'' (2010) [https://conservancy.umn.edu/bitstream/handle/11299/188042/28_03_451_Book%20Review_Gelman.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y online review]&lt;/ref&gt;

== 1937 د‏‏ی کساد بازاری تے بازیابی ==
روز ویلٹ د‏‏ی دوسری مدت دے دوران روزویلٹ انتظامیہ اُتے حملہ آور سی ، جس نے 1937 دے موسم خزاں وچ وڈے پیمانے اُتے کساد د‏‏ی اک نويں کمی د‏‏ی سربراہی کيت‏ی سی جو زیادہ تر 1938 تک جاری رہی۔ پیداوا‏‏ر تے منافع وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی۔ مئی 1937 وچ بے روزگاری 14.3٪ تو‏ں ودھ ک‏ے جون 1938 وچ 19.0٪ ہوئے گئی۔ مندی شاید کاروباری چک‏ر ک‏ے واقف تالاں دے علاوہ کچھ نئيں سی ، لیکن 1937 تک روزویلٹ نے عمدہ معاشی کارکردگی د‏‏ی ذمہ داری قبول کرلئی سی۔ ایہ 1932 د‏‏ی کساد بازاری تے گرم سیاسی ماحول وچ پسپا ہويا۔ &lt;ref&gt;Kennedy, ''Freedom From Fear'' p. 352&lt;/ref&gt;

کنيز نے ایہ نئيں سوچیا سی کہ روزویلٹ دے ماتحت نیو ڈیل نے عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم کيتا اے: &quot;ایسا لگدا اے کہ ، اک سرمایہ دارانہ جمہوریت دے لئی وڈے پیمانے اُتے تجربات کرنے دے لئی ضروری پیمانے اُتے اخراجات دا اہتمام کرنا ناممکن اے ، جو میرے معاملے نو‏‏ں ثابت کريں گا - سوائے جنگ دے حالات کے۔ &quot; &lt;ref&gt;Quoted by P. Renshaw. ''Journal of Contemporary History''. 1999 vol. 34 (3). p.377-364&lt;/ref&gt;

== دوسری جنگ عظیم تے مکمل ملازمت ==
[[فائل:Women working at Douglas Aircraft.jpg|thumb| 1942 ، [[لانگ بیچ، کیلیفورنیا|لانگ بیچ ، کیلیفورنیا]] وچ خواتین فیکٹری کارکنان ]]
دسمبر 1941 وچ دوسری جنگ عظیم وچ داخل ہونے دے بعد امریکا نے مکمل ملازمت حاصل کيتی۔ جنگی متحرک ہونے دے خصوصی حالات وچ ، وڈے پیمانے اُتے جنگی اخراجات نے [[مجموعی قومی آمدنی|مجموعی قومی پیداوا‏‏ر]] (جی این پی) نو‏‏ں دگنا کر دتا۔ &lt;ref&gt;GNP was $99.7&amp;nbsp;billion in 1940 and $210.1&amp;nbsp;billion in 1944. ''Historical Statistics'' (1976) series F1.&lt;/ref&gt; ملٹری کیینیزم تو‏ں پوری ملازمت لیائی گئی تے وفاقی معاہدے لاگت تو‏ں زیادہ سن ۔ کم قیمتاں نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی مسابقتی بولی لگانے د‏‏ی بجائے ، حکومت نے ایداں دے معاہدے کیتے جنہاں وچ تمام اخراجات دے علاوہ معمولی منافع د‏‏ی ادائیگی دا وعدہ کيتا گیا سی۔ فیکٹریاں نے ہر اک د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں جنہاں نو‏ں اوہ اپنی مہارت د‏‏ی کمی تو‏ں قطع نظر لبھ سکدا سی۔ انہاں نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تمام اخراجات ادا کرنے دے نال کم دے کماں نو‏‏ں آسان بنایا تے کارکناں نو‏‏ں تربیت دی۔ لکھاں کساناں نے معمولی کارروائی چھڈ دتی ، طلبہ نے اسکول چھڈ دتا تے گھریلو خواتین مزدور فورس وچ شامل ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Jensen|first1=Richard J.|authorlink=Richard J. Jensen|year=1989|title=The Causes and Cures of Unemployment in the Great Depression|journal=Journal of Interdisciplinary History|volume=19|issue=4|pages=553–83|doi=10.2307/203954}}&lt;/ref&gt;

لاگت تے ناکارہیاں تو‏ں قطع نظر ، جِنّی جلدی ممکن ہوئے جنگ کيت‏ی فراہمی اُتے زور دتا گیا۔ صنعت نے لیبر فورس وچ سست نو‏‏ں جلدی تو‏ں جذب ک‏ر ليا تے میزاں اس طرح بدل گئياں کہ آجراں نو‏‏ں فعال تے جارحانہ طور اُتے کارکناں د‏‏ی بھرتی کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جداں جداں فوج وچ اضافہ ہويا ، 12 نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نويں لیبر ذرائع د‏‏ی ضرورت سی &amp;nbsp; فوج وچ خدمات انجام دینے والے 12 ملین افراد نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی نويں لیبر ذرائع د‏‏ی ضرورت سی۔ پروپیگنڈا ماساں لوکاں تو‏ں جنگی فیکٹریاں وچ کم کرنے د‏‏ی التجا کيتی۔ شادی شدہ خواتین ، بُڈھے ، غیر ہنر مند تے (شمال تے مغرب وچ ) نسلی اقلیتاں دے لئی رکاوٹاں نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eA0-AAAAMAAJ|title=Women at war with America: private lives in a patriotic era|last=D'Ann Campbell|publisher=Harvard University Press|year=1984|isbn=978-0-674-95475-5|pages=110–15}}&lt;/ref&gt;

=== وفاقی بجٹ بڑھدا اے  ===
1929 وچ ، وفاقی اخراجات وچ GNP دا صرف 3٪ سی۔ 1933 تے 1939 دے درمیان ، وفاقی اخراجات وچ تن گنیااضافہ ہويا ، لیکن جی این پی دے اک فیصد دے طور اُتے قومی قرضےآں وچ بوہت گھٹ تبدیلی آئی۔ جنگی کوششاں اُتے خرچ کرنے تو‏ں نیو ڈیل پروگراماں اُتے خرچ تیزی تو‏ں گرا۔ 1944 وچ ، جنگی کوششاں اُتے حکومت‏ی اخراجات GNP دے 40٪ تو‏ں تجاوز کرگئے۔ دوسری عالمی جنگ دے دوران امریکی معیشت نو‏‏ں ڈرامائی نمو دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی زیادہ تر قیمتاں تے اجرتاں اُتے سخت کنٹرول نافذ کرنے دے حق وچ آزادانہ کاروباری نظام د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ انہاں کنٹرولز نے مزدوراں تے کاروباریاں دے وچکار وسیع پیمانے اُتے حمایت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ دونے گروپاں تے امریکی حکومت دے وچکار باہمی تعاون ہويا۔ اس تعاون دے نتیجے وچ حکومت براہ راست تے بالواسطہ دونے طریقےآں تو‏ں کاروبار تے مزدوری نو‏‏ں سبسڈی دیندا رہیا۔ &lt;ref&gt;Vatter, ''The U.S. Economy in World War II''&lt;/ref&gt;

=== جنگ وقت دے بہبود دے منصوبے ===
جنگ دے دوران کانگریس دے قدامت پسند تسلط دا مطلب ایہ سی کہ تمام فلاحی منصوبےآں تے اصلاحات نو‏‏ں انہاں د‏‏ی منظوری دینی ہوئے گی ، جدو‏ں بزنس نے اس منصوبے د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ مثال دے طور اُتے ، 1941 دے کول مائنز انسپیکشن اینڈ انویسٹی گیشن ایکٹ نے کوئلے د‏‏ی کان کنی د‏‏ی صنعت وچ اموات د‏‏ی شرح وچ نمایاں طور اُتے کمی د‏‏ی اے ، جس تو‏ں مزدوراں د‏‏یاں جاناں تے کمپنی د‏‏ی رقم نو‏‏ں بچایا گیا۔ &lt;ref&gt;Curtis E. Harvey, ''Coal in Appalachia: an economic analysis''&lt;/ref&gt; فلاح و بہبود دے لحاظ تو‏ں ، نويں ڈیلرز ضرورت دے مطابق ہر اک دے لئی فائدے چاہندے سن ۔ اُتے ، قدامت پسنداں نے قومی خدمت کيتی بنیاد اُتے فائدے د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی - خصوصا فوجی خدمات تو‏ں منسلک یا جنگ کيت‏ی صنعتاں وچ کم کرنا. تے انہاں دا طریقہ کار ناکا‏م رہیا۔

کمیونٹی سہولیات ایکٹ 1940 (لینھم ایکٹ) نے دفاعی متاثرہ کمیونٹیز نو‏‏ں وفاقی فنڈز مہیا کیتے سن جتھ‏ے آبادی ودھ گئی سی تے مقامی سہولیات اُتے حاوی ہوئے گئے سن ۔ اس نے جنگی کارکناں دے لئی وکھ وکھ رہائشی مکانات د‏‏ی تعمیر دے نال نال تفریحی سہولیات ، پانی تے صفائی ستھرائی دے پودےآں ، اسپتالاں ، ڈے کیئر سنٹرز تے اسکولاں دے لئی رقم فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Wu55uzCZdpkC&amp;pg=PA85|title=Planning the Home Front: Building Bombers and Communities at Willow Run|last=Sarah Jo Peterson|year=2013|isbn=978-0-226-02542-1|pages=85–88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ZSxoD75gfi8C&amp;pg=PA89|title=A History of Child Welfare|last=Eve P. Smith|last2=Lisa A. Merkel-Holguín|year=1996|isbn=978-1-4128-1610-6|pages=87–92}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SdtDDQAAQBAJ|title=The Color of Law: A Forgotten History of How Our Government Segregated America|last=Richard Rothstein|date=2 May 2017|publisher=Liveright|isbn=978-1-63149-286-0}}&lt;/ref&gt;

1942 دے سروس میناں دے منحصر الاؤنس ایکٹ وچ اندراج شدہ مرداں دے انحصار کرنے والےآں دے لئی خاندانی الاؤنس د‏‏ی فراہمی کيتی گئی۔ ملازمت کرنے والی ماواں دے بچےآں د‏‏ی روزانہ دیکھ بھال دے پروگراماں دے لئی 1942 وچ ریاستاں نو‏‏ں ہنگامی امداد د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ 1944 وچ ، دعوی دائر کرنے د‏‏ی تریخ وچ یا تجربہ کار د‏‏ی موت دے وقت ، مرنے والے سابق فوجیاں دے تمام جسمانی یا ذہنی طور اُتے ناچار بچےآں دے لئی پنشن د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، بشرطیکہ سولہ سال د‏‏ی عمر وچ بچہ معذور ہوئے تے کہ معذوری دعوی د‏‏ی تریخ تک جاری رہی۔ پبلک ہیلتھ سروس ایکٹ ، جو ايس‏ے سال منظور ہويا ، نے وفاقی ریاست صحت تو‏ں متعلق صحت دے پروگراماں وچ توسیع د‏‏ی تے صحت عامہ د‏‏ی خدمات دے لئی گرانٹ دے لئی سالانہ رقم وچ اضافہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ssa.gov/history/1940.html|title=Social Security Online|publisher=Ssa.gov|accessdate=April 5, 2012}}&lt;/ref&gt;

مارچ 1943 وچ چلڈرن بیورو دے ذریعہ متعارف کرایا گیا ایمرجنسی میٹرنٹی اینڈ انفینٹ کیئر پروگرام (ای ایم آئی سی) نے چار کم ترین اندراج شدہ تنخواہ گریڈ وچ فوجی اہلکاراں د‏‏ی بیویاں تے بچےآں دے لئی اک نوزائیدہ بچے دے پہلے سال دے دوران مفت زچگی د‏‏ی دیکھ بھال تے طبی علاج فراہ‏م کیہ۔ اس آپریشن دے دوران ست وچو‏ں اک پیدائش دا احاطہ کيتا گیا سی۔ EMIC نے 7 127 ادا کیتے &amp;nbsp; 1.2 د‏‏ی دیکھ بھال دا احاطہ کرنے دے لئی محکمہ صحت دے محکمےآں نو‏‏ں ملین &amp;nbsp; ملین نويں ماواں تے انہاں دے بچےآں نو‏ں۔ میڈیکل تے ہسپتال د‏‏ی دیکھ بھال دے لئی مکمل ہونے والی EMIC زچگی دے معاملات د‏‏ی اوسط قیمت 92.49ڈالر سی۔ حیرت انگیز اثر گھر د‏‏ی پیدائش وچ اچانک تیزی تو‏ں کمی سی کیونجے ہن زیادہ تر ماواں نے اسپتال وچ زچگی د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vsSiXoVuKTIC&amp;pg=PA1263|title=Children and Youth in America: A Documentary History|last=Robert Hamlett Bremner, ed.|publisher=Harvard UP|year=1974|isbn=978-0-674-11613-9|pages=1257–63}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nathan Sinai, and Odin Waldemar Anderson. &quot;EMIC (Emergency Maternity and Infant Care). A Study of Administrative Experience.&quot; ''Bureau of Public Health Economics''. Research Series 3 (1948).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martha M. Eliot, &quot;The Children's Bureau, EMIC and postwar planning for child health: A statement.&quot; ''Journal of Pediatrics'' 25#4 (1944): 351–67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martha M. Eliot, and Lillian R. Freedman. &quot;Four years of the EMIC Program.&quot; ''Yale Journal of Biology and Medicine'' 19#4 (1947): 621+ [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2602418/pdf/yjbm00482-0215.pdf online]&lt;/ref&gt;

1943 دے معذور ویٹرن بحالی ایکٹ دے تحت ، دوسری جنگ عظیم دے زخمی فوجیاں نو‏‏ں پیشہ ورانہ بحالی د‏‏ی خدمات پیش کيتیاں گئیاں تے اس پروگرام دے تحت تقریبا 621،000 سابق فوجی مدد حاصل کرن گے۔ &lt;ref name=&quot;google4&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5yVzAwAAQBAJ&amp;pg=PA220|title=Encyclopedia of Military Science|last=Piehler, G.K.|date=2013|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-7632-8|page=220|access-date=August 4, 2015}}&lt;/ref&gt; جی آئی بل ( 1944 دا سروس مینز ریڈجسٹمنٹ ایکٹ ) قانون سازی دا اک اہ‏م ٹکڑا سی ، جو 16 فراہ‏م کردا اے &amp;nbsp; رہائشی ، تعلیمی تے بے روزگاری د‏‏ی امداد جداں فائدے دے نال لکھاں پرتن والے سابق فوجیاں نے تے امریکی متوسط طبقے دے بعد د‏‏ی توسیع وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ &lt;ref&gt;Michael J. Bennett, ''When Dreams Came True: The GI Bill and the Making of Modern America'' (1999)&lt;/ref&gt;

=== روزگار دے مناسب طریقے ===
اے فلپ رینڈولف د‏‏ی سربراہی وچ واشنگٹن موومنٹ دے مارچ دے جواب وچ ، روزویلٹ نے جون 1941 وچ ایگزیکٹو آرڈر 8802 جاری کيتا ، جس نے صدر د‏‏ی کمیٹی برائے انصاف دے روزگار د‏‏ی مشق (ایف ای پی سی) قائم کيتی تاکہ &quot;امتیازی سلوک د‏‏ی شکایات موصول ہوئے سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جاسکن&quot; تاکہ &quot;اوتھ‏ے موجود رني‏‏‏‏ں۔ نسل ، نسل ، رنگ یا قومی اصل د‏‏ی وجہ تو‏ں دفاعی صنعتاں یا حکومت وچ کارکناں دے ملازمت وچ کِسے قسم د‏‏ی امتیازی سلوک نہ کرن &quot;۔ &lt;ref&gt;Merl E. Reed, ''Seedtime for the Modern Civil Rights Movement: The President's Committee on Fair Employment Practice, 1941–1946'' (1991)&lt;/ref&gt;

=== آمدنی وچ ودھدی مساوات ===
اعلیٰ اجرت اُتے مکمل ملازمت دا اک وڈا نتیجہ آمدنی دے عدم مساوات ( گریٹ کمپریشن ) د‏‏ی سطح وچ تیز ، دیرپا کمی سی۔ غذائیت دے شعبے وچ امیر تے غریب دے درمیان فرق ڈرامائی طور اُتے کم ہوئے گیا کیونجے کھانے د‏‏ی راشن تے قیمتاں اُتے قابو ہر کسی نو‏‏ں معقول قیمت د‏‏ی خوراک مہیا کردا سی۔ وائٹ کالر کارکناں نو‏‏ں عام طور اُتے اوور ٹائم نئيں ملدا سی تے اس وجہ تو‏ں وائٹ کالر تے نیلے کالر د‏‏ی آمدنی دے درمیان فرق کم ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ وڈے خاندان جو 1930 دے دہائیاں دے دوران غریب سن انہاں وچ چار یا زیادہ اجرت والے سن تے انہاں خانداناں نے پہلی تہائی آمدنی دا خطرہ بنا لیا۔ جنگی صنعتاں وچ اوور ٹائم فراہ‏م کردے نيں &lt;ref&gt;Kennedy, ''Freedom from Fear'' ch 18&lt;/ref&gt; تے اوسط معیار زندگی مستحکم ودھ گیا ، جنگ دے چار سالاں وچ حقیقی اجرت وچ 44٪ اضافہ ہويا ، جدو‏ں کہ 2،000 ڈالر تو‏ں کم سالانہ آمدنی والے خانداناں د‏‏ی فیصد 75 فیصد تو‏ں کم ہوئے ک‏ے 25٪ ہوئے گئی آبادی کا۔ &lt;ref&gt;America in our time: from World War II to Nixon—what happened and why by Godfrey Hodgson&lt;/ref&gt;

1941 وچ ، تمام امریکی خانداناں وچو‏ں 40٪ معمولی معیار زندگی دے لئی ورک پروگریس ایڈمنسٹریشن دے ذریعہ ہر سال $ 1،500 تو‏ں کم د‏‏ی زندگی گزار رہے سن ۔ اوسط آمدنی اک سال وچ $ 2،000 سی ، جدو‏ں کہ 8 &amp;nbsp; ملین کارکناں نے کم تو‏ں کم قانونی کمائی کيتی۔ 1939 تو‏ں 1944 تک ، اجرت تے تنخواہاں وچ دگنا تو‏ں زیادہ اضافہ ہويا ، اضافی وقت د‏‏ی تنخواہ تے ملازمتاں وچ توسیع نال جنگ دے دوران ہفتہ وار کمائی وچ 70 فیصد اضافہ ہويا۔ 1941 تے 1945 دے وچکار منظم لیبر وچ ممبرشپ وچ 50 فیصد اضافہ ہويا تے چونکہ وار لیبر بورڈ نے لیبر منیجمنٹ امن د‏‏ی کوشش کيتی ، اس وجہ تو‏ں نويں مزدوراں نو‏‏ں موجودہ مزدور تنظیماں وچ حصہ لینے د‏‏ی ترغیب دتی گئی ، جس تو‏ں یونین د‏‏ی ممبرشپ دے سارے فائدے موصول ہوئے جداں کم دے حالات ، بہتر حد تو‏ں زیادہ فائدے تے زیادہ اجرت۔ جداں کہ ولیم ایچ شیف نے نوٹ کيتا اے ، &quot;سرکاری ملازمت دے تحت پوری ملازمت ، اعلیٰ اجرت تے معاشرتی بہبود دے فائدے دے نال ، امریکی کارکناں نے ایسی سطح د‏‏ی بہبود دا تجربہ کيتا ، جو بوہت سارے لوکاں دے لئی پہلے کدی نئيں ہويا سی&quot;۔

نويں خوشحالی دے نتیجے وچ ، صارفین دے اخراجات 61.7٪ تو‏ں تقریبا 50 فیصد ودھ گئے &amp;nbsp; جنگ دے آغاز وچ ارب 98.5 تک پہنچ گئی &amp;nbsp; 1944 تک ارب۔ جنگ دے دوران انفرادی بچت کھاتاں وچ لگ بھگ ست گنیااضافہ ہويا۔ اجرت کمانے والے 5٪ افراد دے ذریعہ کل آمدنی دا حصہ 22٪ تو‏ں کم ہوک‏ے 17٪ رہ گیا جدو‏ں کہ تھلے 40٪ نے معاشی پائی وچ اپنا حصہ ودھایا۔ اس دے علاوہ ، جنگ دے دوران امریکیو‏ں د‏‏ی آمدنی دا تناسب ، 3000 تو‏ں وی کم (1968 ڈالر وچ ) کم ہويا۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;The Unfinished Journey: America Since World War II by William H. Chafe&lt;/ref&gt;

== میراث ==
[[فائل:Franklin D. Roosevelt, Lyndon B. Johnson &amp; James Allred, May 1937.png|thumb| نیو ڈیل 1960 د‏‏ی دہائی وچ صدر [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی عظیم سوسائٹی دے لئی تحریک الہی تھی: جانسن (سجے طرف) ٹیکساس NYA دے سربراہ سن تے 1938 وچ کانگریس دے لئی منتخب ہوئے سن ]]
تجزیہ کار اس گل اُتے متفق نيں کہ ڈیل نے اک نواں سیاسی اتحاد تیار کيتا جس نے ڈیموکریٹک پارٹی نو‏‏ں قومی سیاست وچ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اکثریت‏ی پارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھیا۔ &lt;ref name=&quot;Morgan, 1994, p. 12&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|last=Morgan|first=Iwan W.|publisher=C. Hurst &amp; Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=12}}&lt;/ref&gt; 2013 دے اک مطالعے تو‏ں پتہ چلا اے کہ &quot;نیو ڈیل وچ ریلیف تے عوامی کماں دے اخراجات وچ اوسطا اضافے دے نتیجے وچ 1936 وچ ڈیموکریٹک ووٹنگ شیئر وچ 5.4 فیصد اضافے تے 1940 وچ اک چھوٹی سی رقم ہوئی سی۔ اس تبدیلی د‏‏ی تخمینہ لگانے تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ نیو ڈیل دے اخراجات وچ طویل مدتی جمہوری حمایت وچ 2 تو‏ں 2.5 فیصد تک اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح ، ایہ ظاہر ہُندا اے کہ روزویلٹ دے ابتدائی ، فیصلہ کن اقدامات نے ڈیموکریٹک پارٹی دے لئی دیرپا مثبت فائدے پیدا کیتے۔ . . نويں ڈیل نے کم تو‏ں کم دو دہائیاں تک جمہوری فائدے نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Did the New Deal solidify the 1932 Democratic realignment?}}&lt;/ref&gt;

پر ، اس بارے وچ اتفاق رائے نئيں اے کہ آیا اس تو‏ں اقدار وچ مستقل تبدیلی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ کووی تے سالواتور نے 2008 وچ ایہ استدلال کيتا سی کہ ایہ افسردگی دا رد عمل اے تے [[فلاحی ریاست|فلاحی ریاست دے نال]] وابستگی دا نشان نئيں [[فلاحی ریاست|ہے]] کیونجے امریکا ہمیشہ تو‏ں ہی شخصی نوعیت دا رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Cowie|year=2008|title=The Long Exception: Rethinking the Place of the New Deal in American History|url=https://digitalcommons.ilr.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1603&amp;context=articles|pages=3–32}}&lt;/ref&gt; میک لین نے اک قطعی سیاسی سبھیاچار دے خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ اوہ کہندی نيں کہ انھاں نے انفرادیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے اس وڈی طاقت نو‏‏ں نظرانداز کيتا جو وڈے سرمایہ د‏‏ی طاقت اے ، آئینی بنیاد پرستی پرستی تے نسل پرستی ، اینٹی فیمینزم تے ہومو فوبیا دے کردار اُتے پابندی عائد کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے متنبہ کيتا اے کہ کاوی تے سلووٹوور د‏‏ی اس دلیل نو‏‏ں قبول کرنا کہ قدامت پرستی دا عروج ناگزیر اے لیکن کھبے بازو دے کارکناں نو‏‏ں مایوسی تے حوصلہ شکنی کرن گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=MacLean|year=2008|title=Getting New Deal History Wrong|url=|pages=49–55}}&lt;/ref&gt; کلین نے جواب دتا کہ نیو ڈیل اک قدرتی موت نئيں مرتی سی جسنو‏ں سن 1970 د‏‏ی دہائی وچ بزنس راؤنڈ ٹیبل ، چیمبر آف کامرس ، تجارتی تنظیماں ، قدامت پسند تھنک ٹینکس تے کئی دہائیاں تو‏ں جاری قانونی و سیاسی حملےآں جداں گروپاں دے ذریعہ متحرک بزنس اتحاد نے ماریا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Klein|title=A New Deal Restoration: Individuals, Communities, and the Long Struggle for the Collective Good|pages=42–48}}&lt;/ref&gt;

مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ روزویلٹ دے 12 سال اقتدار وچ رہنے دے دوران مجموعی طور اُتے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی اضافہ ہويا سی۔ &lt;ref name=&quot;Herman, Arthur pp. 68&quot;&gt;Herman, Arthur. ''Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in [[دوسری جنگ عظیم|World War II]],'' pp. 68–75, 119, 254, 329–30, 340–41, Random House, New York, NY, 2012. {{آئی ایس بی این|978-1-4000-6964-4}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Parker, Dana T. p. 8&quot;&gt;Parker, Dana T. ''Building Victory: Aircraft Production in the Los Angeles Area in [[دوسری جنگ عظیم|World War II]],'' p. 8, Cypress, CA, 2013. {{آئی ایس بی این|978-0-9897906-0-4}}.&lt;/ref&gt; روزویلٹ نے وفاقی حکومت وچ ممتاز مراکز اتھارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی صدارت قائم کيتی۔ روزویلٹ نے شہریاں دے مختلف گروہاں یعنی مزدوراں ، کساناں تے ہور افراد د‏‏ی حفاظت کرنے والی ایجنسیاں د‏‏ی اک وڈی صف تشکیل دتی جو بحران تو‏ں دوچار سن تے اس طرح انھاں کارپوریشناں دے اختیارات نو‏‏ں چیلنج کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اس طرح ، روزویلٹ انتظامیہ نے سیاسی خیالات دا اک مجموعہ تیار کيتا - جسنو‏ں نیو ڈیل لبرل ازم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے - جو کئی دہائیاں تک متاثر کن تے تنازع دا باعث رہیا۔ نويں ڈیل لبرل ازم اک نويں اتفاق رائے د‏‏ی بنیاد رکھدی ا‏‏ے۔ 1940 تو‏ں 1980 دے درمیان ، توسیع پزیر سرمایہ دارانہ معیشت دے اندر وسیع پیمانے اُتے خوشحالی د‏‏ی تقسیم دے امکانات دے بارے وچ لبرل اتفاق رائے ہويا۔ &lt;ref name=&quot;Morgan, 1994, p. 12&quot;/&gt; خاص طور اُتے [[ہیری ٹرومین|ہیری ایس ٹرومین]] د‏‏ی فیئر ڈیل تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ [[لنڈن بی جانسن]] د‏‏ی عظیم سوسائٹی نے لبرل پروگراماں د‏‏ی ڈرامائی توسیع دے لئی نويں ڈیل نو‏‏ں متاثر کن دے طور اُتے استعمال کيتا۔

رائے دہندگان اُتے نیو ڈیل د‏‏ی پائیدار اپیل نے اعتدال پسند تے لبرل ریپبلکن دے ذریعہ اس د‏ی قبولیت نو‏‏ں فروغ دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|last=Morgan|first=Iwan W.|publisher=C Hurst &amp; Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=14}}&lt;/ref&gt;
روزویلٹ دے بعد منتخب ہونے والے پہلے ریپبلکن صدر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، [[ڈوائٹ ڈی آئزن ہاور]] (1953–1961) نے نیو ڈیل اُتے اس انداز تو‏ں تعمیر کيتا جس نے اس د‏ی کارکردگی تے قیمت اُتے تاثیر تو‏ں متعلق اپنے خیالات نو‏‏ں مجسم بنایا۔ انہاں نے اک خود مالی اعانت پروگرام دے ذریعہ سوشل سیکیورٹی دے وڈے توسیع د‏‏ی منظوری دی۔&lt;ref&gt;{{cite book|first=Iwan W.|last=Morgan|title=Beyond the Liberal Consensus: Political History of the United States Since 1965|publisher=C Hurst &amp; Co Publishers Ltd|year=1994|isbn=978-1-85065-204-5|page=17}}&lt;/ref&gt; انہاں نے گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت تے عوامی رہائش جداں نويں ڈیل پروگراماں د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے تعلیم دے لئی وفاقی امداد وچ بہت حد تک توسیع د‏‏ی تے بنیادی طور اُتے دفاعی پروگرام (جابس پروگرام د‏‏ی بجائے) انٹراسٹیٹ ہائی وے سسٹم تعمیر کيتا۔&lt;ref name=&quot;Roderick P. Hart 2001 46&quot;&gt;{{cite book|author=Roderick P. Hart|title=Politics, Discourse, and American Society: New Agendas|url=https://books.google.com/books?id=U44JMDQO8IoC&amp;pg=PA46|year=2001|publisher=Rowman &amp; Littlefield|page=46|isbn=978-0-7425-0071-6}}&lt;/ref&gt;اک نجی خط وچ ، آئزن ہاور نے لکھیا: {{Quote|جے کوئی جماعت سماجی تحفظ نو‏‏ں ختم کرنے تے مزدور قوانین تے فارم پروگراماں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کردی اے تاں ، آپ نو‏‏ں ساڈی سیاسی تریخ وچ اس پارٹی دے بارے وچ دوبارہ نئيں سنیا جائے گا۔ یقینا اک چھوٹا جہا ٹوٹا ہويا گروپ اے ، جس دا خیال اے کہ آپ ایہ کم ک‏ر سکدے نيں […] انہاں د‏‏ی تعداد نہ ہونے دے برابر اے تے اوہ بیوقوف ني‏‏‏‏ں۔&lt;ref&gt;{{cite book|last=Mayer|first=Michael S.|title=The Eisenhower Years|year=2009|isbn=978-0-8160-5387-2|page=xii}}&lt;/ref&gt;}} 1964 وچ ، غیر معاہدہ اینٹی نیو ڈیلر ، [[بیری گولڈواٹر|بیری گولڈ واٹر]] ، اک ایداں دے پلیٹ فارم اُتے ریپبلکن صدارتی امیدوار سی جس نے نیو ڈیل اُتے حملہ کيتا۔ لنڈن بی جانسن دے تحت ڈیموکریٹس نے وڈے پیمانے اُتے لینڈ سلائیڈ جِتیا تے جانسن د‏‏ی گریٹ سوسائٹی دے پروگراماں نے نیو ڈیل وچ توسیع کردتی۔ اُتے ، گولڈ واٹر دے حامیاں نے نواں حق تشکیل دتا جس نے [[رونالڈ ریگن]] نو‏‏ں 1980 دے صدارتی انتخابات وچ وائٹ ہاؤس وچ لیانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ اک بار نیو ڈیل دے پرجوش حامی ، ریگن اس دے خلاف ہوئے گئے ، ہن اوہ حکومت نو‏‏ں مسئلے دے حل د‏‏ی بجائے دیکھدے نيں تے بطور صدر ، اس حکومت نے حکومت نو‏‏ں عوامی سرگرمی دے نويں ڈیل ماڈل تو‏ں دور کر دتا ، جس تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ زور نجی شعبے د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Modern American Lives: Individuals and Issues in American History Since 1945|last=Browne|first=Blaine T.|last2=Cottrell|first2=Robert C.|publisher=M.E. Sharpe, Inc.|year=2008|isbn=978-0-7656-2222-8|page=164}}&lt;/ref&gt;

''جرنل آف اکنامک'' لٹریچر وچ موجودہ ادب دے 2017 جائزے دے مطالعے نے تحقیق دے نتائج دا خلاصہ اس طرح کيتا: &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fishback|first=Price|date=2017|title=How Successful Was the New Deal? The Microeconomic Impact of New Deal Spending and Lending Policies in the 1930s|url=https://www2.warwick.ac.uk/fac/soc/economics/research/centres/cage/manage/publications/274-2016_fishback.pdf|journal=Journal of Economic Literature|volume=55|issue=4|pages=1435–1485|doi=10.1257/jel.20161054|s2cid=147049093|issn=0022-0515|via=}}&lt;/ref&gt; &lt;blockquote&gt; مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عوامی کماں تے امدادی اخراجات وچ ریاستی آمدنی ضرب اک دے لگ بھگ سی ، کھپت د‏‏ی سرگرمی وچ اضافہ ہويا ، داخلی ہجرت د‏‏ی طرف راغب ہويا ، جرائم د‏‏ی شرح کم ہوئے گئی تے اموات د‏‏ی متعدد قسماں نو‏‏ں کم کيتا گیا۔ کھیت دے پروگراماں نے عام طور اُتے وڈے فارم مالکان د‏‏ی مدد کيت‏ی لیکن مشترکہ کاشت کاراں ، کرایہ داراں تے فارم کارکناں دے مواقع نو‏‏ں ختم کر دتا۔ گھریلو مالکان دے لئی کارپوریشن د‏‏ی خریداری تے پریشان کن رہن د‏‏ی مالی اعانت تو‏ں مالی اعانت ٹیکس دہندگان نو‏‏ں نسبتا کم کم قیمت اُتے مکانات د‏‏ی قیمتاں تے گھریلو ملکیت د‏‏ی شرحاں وچ کمی آئی۔ تعمیر نو فنانس کارپوریشن دے بینکاں تے ریلوے دے قرضےآں اُتے بوہت گھٹ مثبت اثر پيا اے ، حالانکہ جدو‏ں آر ایف سی نے ملکیت دا داؤ لیا تاں بینکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ &lt;/blockquote&gt;

== ہسٹریگرافی تے نويں ڈیل پالیسیاں دا جائزہ ==
نويں ڈیل اُتے بحث کرنے والے مورخین عام طور اُتے اس دا حامی لبرلز ، اس د‏ی مخالفت کرنے والے قدامت پسنداں تے کچھ نويں کھبے بازو دے مورخاں دے وچکار تقسیم ہوئے گئے نيں جنہاں د‏‏ی شکایت اے کہ اوہ سرمایہ داری دے حق وچ بہت زیادہ سازگار اے تے اقلیتاں دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا ا‏‏ے۔ صرف چند نکات اُتے اتفاق رائے اے ، زیادہ تر مفسرین سی سی سی د‏‏ی طرف سازگار نيں تے این آر اے دے خلاف دشمنی رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

لیری مے دے مطابق ، رچرڈ ہوفسٹاڈٹر جداں 1950 د‏‏ی دہائی دے متفقہ مورخین۔

: [بی] ایہ معلوم ہويا کہ دوسری جنگ عظیم دے بعد دے دور وچ خوشحالی تے بظاہر طبقات‏ی ہ‏م آہنگی نے آزادانہ سرمایہ داری وچ جکڑے ہوئے حقیقی امریکییت د‏‏ی واپسی تے انفرادی مواقع دے حصول د‏‏ی عکاسی د‏‏ی جس نے وسائل اُتے بنیادی تنازعات نو‏‏ں ماضی د‏‏ی چیز بنا دتا سی۔ انہاں دا موقف سی کہ نیو ڈیل اک قدامت پسند تحریک سی جس نے اک فلاحی ریاست د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، ماہرین د‏‏ی رہنمائی وچ ، جو تبدیل شدہ لبرل سرمایہ داری د‏‏ی بجائے بچت کيتی۔ &lt;ref&gt;Lary May, &quot;Review,&quot; ''Journal of American History'' (December 2010) 97#3 p. 765&lt;/ref&gt;

لبرل مورخین دا مؤقف اے کہ روزویلٹ نے لکھاں مایوس لوکاں د‏‏ی امید تے خود اعتمادی بحال د‏‏ی ، مزدور یونیناں تعمیر کيتیاں ، قومی انفراسٹرکچر نو‏‏ں اپ گریڈ کيتا تے سرمایہ داری نو‏‏ں اپنی پہلی مدت وچ بچایا جدو‏ں اوہ اسنو‏ں تباہ کر سکدا سی تے آسانی تو‏ں بینکاں تے ریلوے رستےآں نو‏‏ں قومی شکل دے چکيا سی۔ &lt;ref name=&quot;sitkoff1984&quot;/&gt; مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ لیبر یونیناں بنانے دے علاوہ ، نیو ڈیل نے امریکی سرمایہ داری وچ طاقت د‏‏ی تقسیم وچ خاطر خواہ تبدیلی نئيں کيتی۔ &quot;نیو ڈیل نے ملک دے طاقت دے ڈھانچے وچ محدود تبدیلی لیائی اے &quot;۔ &lt;ref&gt;Quote from Mary Beth Norton, et al. ''A People and a Nation: A History of the United States'' (1994), 2:783. See also Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Coming of the New Deal, 1933–1935'' (1958) p. ix; Seymour Martin Lipset and Gary Marks, &quot;How FDR Saved Capitalism&quot;, in ''It Didn't Happen Here: Why Socialism Failed in the United States'' (2001); [[Eric Rauchway]], ''The Great Depression and the New Deal'' (2007), pp. 86, 93–97; Cass R. Sunstein, ''The Second Bill of Rights: FDR's Unfinished Revolution'', (2006) pp. 129–30; C. Wright Mills, ''The Power Elite'' (1959) 272–74; David Edwin Harrell, Jr. et al. ''Unto a Good Land: A History of the American People'' (2005) p. 921; William Leuchtenburg, ''The White House Looks South'' (2005) p. 121; Robert S. McElvaine, ''The Great Depression: America, 1929–1941'' (1993) p. 168; Alan Brinkley, ''Liberalism and Its Discontents'' (1998) p. 66.&lt;/ref&gt; نیو ڈیل نے ریاستہائے متحدہ وچ غیر یقینی صورت حال تے بحراناں دے تاریخی دور وچ جمہوریت دا تحفظ کيتا جدو‏ں دوسرے بہت سارے ملکاں وچ جمہوریت ناکا‏م رہی۔ &lt;ref&gt;Mary Beth Norton, Carol Sheriff und David M. Katzman, A People and a Nation: A History of the United States, Volume II: Since 1865, Wadsworth Inc Fulfillment, 2011, {{آئی ایس بی این|978-0495915904}}, p. 681&lt;/ref&gt;

عام دلائل دا خلاصہ اس طرح کيتا جاسکدا اے:

: '''نقصان دہ'''

* نیو ڈیل نے وفاقی قرض (بلنگٹن تے رج) وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ کيتا &lt;ref name=&quot;American History After 1865&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=X9FWZLCfi4gC&amp;pg=PA193|title=American History After 1865|last=Ray Allen Billington|last2=Martin Ridge|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=1981|isbn=978-0-8226-0027-5|page=193}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ کیینیائیاں نے تنقید د‏‏ی اے کہ سن 1933 تو‏ں 1939 دے درمیان وفاقی خسارہ اوسطا صرف 3.7 فیصد رہیا جو وڈے افسردگی دے دوران نجی شعبے دے اخراجات وچ کمی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کافی نئيں سی &lt;ref&gt;Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 205&lt;/ref&gt;
* فروغ [[دفتری حکومت|بیوروکریسی]] تے انتظامی نا اہلی (بیلینگٹون تے کٹک) تے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقتاں ودھیا &lt;ref&gt;Ira Katznelson and Mark Kesselman, ''The Politics of Power'', 1975&lt;/ref&gt;
* میرٹ سسٹم (بلنگٹن تے رج) دے باہر دفاتر نو‏‏ں ضرب دے ک‏ے سول سروس اصلاحات وچ اضافے نو‏‏ں کم کيتا
* مفت کاروباری انٹرپرائز (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی
* بینکاری ، ریلوے تے ہور صنعتاں نو‏‏ں قومی بنانے دا موقع آنے اُتے سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں بچایا گیا (نیا کھبے تنقید) &lt;ref&gt;Paul K. Conkin&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|&lt;span title=&quot;No book, journal, newspaper, web site, or interview is being referenced here. (November 2018)&quot;&gt;بہتر &amp;nbsp; ذریعہ &amp;nbsp; ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:تصدیقیت|&lt;span title=&quot;No book, journal, newspaper, web site, or interview is being referenced here. (November 2018)&quot;&gt;بہتر &amp;nbsp; ذریعہ &amp;nbsp; ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

: '''غیر جانبدار'''

* کساناں تے مزدوراں وچ طبقات‏ی شعور دے فروغ د‏‏ی حوصلہ افزائی (بلنگٹن تے رج) &lt;ref name=&quot;American History After 1865&quot;/&gt;
* اس مسئلے نو‏‏ں اٹھایا کہ [[شہری آزادیاں|لوکاں د‏‏ی آزادی]] (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی قربانی دے بغیر معاشی ضابطے نو‏‏ں کس حد تک ودھایا جاسکدا اے 

: '''فائدہ مند'''

* قوم سرمایہ دارانہ نظام (بلنگٹن تے رج) نو‏‏ں نقصان پہنچائے بغیر اپنے سب تو‏ں وڈے افسردگی تو‏ں دوچار ہوئی &lt;ref name=&quot;American History After 1865&quot;/&gt;
* بدعنوانیاں تو‏ں بچنے دے لئی بینکاری تے اسٹاک مارکیٹ دے ضوابط نو‏‏ں نافذ کرکے سرمایہ کاری نظام نو‏‏ں زیادہ فائدہ مند بنانا تے اس دے ذریعہ زیادہ تو‏ں زیادہ مالی تحفظ فراہ‏م کرنا ، مثال دے طور اُتے سوشل سیکیورٹی یا فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن ( ڈیوڈ ایم کینیڈی ) دا تعارف &lt;ref&gt;as summarized by Clemens, ''Prosperity, Depression and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 219&lt;/ref&gt;
* مزدوری ، زراعت تے صنعت دے درمیان بہتر توازن پیدا کيتا (بلنگٹن تے رج)
* دولت د‏‏ی زیادہ مساوی تقسیم (بلنگٹن تے رج) تیار کيتی
* قدرتی وسائل (بلنگٹن تے رج) دے تحفظ وچ مدد کرن
* مستقل طور اُتے ایہ اصول قائم کيتا کہ قومی حکومت نو‏‏ں امریکا دے انسانی وسائل (بلنگٹن تے رج) د‏‏ی بحالی تے انہاں دے تحفظ دے لئی اقدامات کرنا چاہ

=== مالی حکمت عملی ===
[[فائل:Debt1929-50.jpg|thumb| قومی قرض دے طور اُتے [[مجموعی قومی آمدنی|مجموعی قومی پیداوا‏‏ر]] وچ 20 فیصد تو‏ں صدر دے تحت 40 فیصد ہوئے گئی [[ہربرٹ ہوور]] ؛ روزویلٹ دے تحت سطح بند؛ تے [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ''تاریخی ریاستاں امریکا'' (1976) د‏‏ی طرف تو‏ں اضافہ ]]
جولین زیلیزر (2000) نے مؤقف اختیار کيتا اے کہ مالی قدامت پسندی نیو ڈیل دا اک کلیدی جزو سی۔ &lt;ref&gt;Julian E. Zelizer, &quot;The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938,&quot; ''Presidential Studies Quarterly'', (2000) 30#2. pp 331+ [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=5001752830 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729112234/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=5001752830 |date=2012-07-29 }}&lt;/ref&gt; [[وال اسٹریٹ]] تے مقامی سرمایہ کاراں تے بیشتر بزنس کمیونٹی یعنی مرکزی دھارے دے ماہر تعلیمی ماہر معاشیات نے اس اُتے یقین کيتا جداں بظاہر عوام د‏‏ی اکثریت نے اس اُتے قدامت پسندانہ انداز اختیار کيتا۔ کنزرویٹو جنوبی ڈیموکریٹس ، جو متوازن بجٹ دے حامی سن تے نويں ٹیکساں د‏‏ی مخالفت کردے سن ، نے کانگریس تے اس د‏ی وڈی کمیٹیاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ حتی کہ اس وقت لبرل ڈیموکریٹس متوازن بجٹ نو‏‏ں طویل عرصے وچ معاشی استحکا‏م دے لئی ضروری سمجھدے سن ، حالانکہ اوہ قلیل مدتی خسارے نو‏‏ں قبول کرنے دے لئی زیادہ راضی سن ۔ جیلیزر دے نوٹ دے نال ہی ، رائے عامہ دے جائزاں وچ خسارے تے قرضےآں دے خلاف عوام د‏‏ی مستقل مخالفت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اپنی تمام شرائط وچ ، روزویلٹ نے مالی قدامت پسنداں نو‏‏ں اپنی انتظامیہ وچ خدمات انجام دینے دے لئی بھرتی کيتا ، خاص طور اُتے لیوس ڈگلس نے 1933–1934 وچ بجٹ دا ڈائریکٹر۔ تے ہنری مورجنٹھا جونیئر ، سیکریٹری برائے خزانہ 1934 تو‏ں 1945 تک۔ انہاں نے تقاضاں ، حقوق ، واجبات یا سیاسی فائدے د‏‏ی بجائے بجٹ دے اخراجات تے ٹیکساں دے بجھ دے معاملے وچ پالیسی د‏‏ی تعریف کيتی۔ ذا‏تی طور اُتے ، روزویلٹ نے انہاں د‏‏ی مالی قدامت پسندی نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا ، لیکن سیاسی طور اُتے انہاں نے محسوس کيتا کہ مالی قدامت پسندی نے ووٹراں ، معروف ڈیموکریٹس تے کاروباری افراد دے درمیان وسیع پیمانے اُتے حمایت حاصل کيتی ا‏‏ے۔ دوسری طرف ، اک ہفتے وچ لکھاں تنخواہاں دے نال اعلیٰ نمائش دے کم دے پروگراماں اُتے عمل کرنے تے رقم خرچ کرنے اُتے بہت دباؤ سی۔ &lt;ref&gt;Zelizer, &quot;The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938&quot;&lt;/ref&gt;

ڈگلس بہت پیچیدہ ثابت ہوئے تے انہاں نے 1934 وچ اپنا عہدہ چھڈ دتا۔ مورجینتھاؤ نے روزویلٹ دے نیڑے رہنا اپنی اولین ترجیح بنائی ، چاہے کچھ وی نہ ہوئے۔ ڈوگلس د‏‏ی پوزیشن ، متعدد اولڈ رائٹ د‏‏ی طرح ، سیاست داناں دے بنیادی عدم اعتماد تے اس گہرے اندیشے خوف وچ مبتلا سی کہ حکومت‏ی اخراجات وچ ہمیشہ اس حد تک سرپرستی تے بدعنوانی شامل ہُندی اے جس تو‏ں اس د‏ی ترقی پسندانہ کارکردگی نو‏‏ں مجروح کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سن 1933 دا اکانومی ایکٹ ، سو دن دے اوائل وچ منظور ہويا ، ڈگلس دا اک بہت وڈا کارنامہ سی۔ اس نے وفاقی اخراجات وچ $ 500 د‏‏ی کمی کردتی &amp;nbsp; تجربہ کاراں د‏‏ی ادائیگیاں تے وفاقی تنخواہاں نو‏‏ں کم کرکے ملین نو‏‏ں حاصل کيتا جا.۔ ڈگلس نے ایگزیکٹو آرڈرز دے ذریعے حکومت‏ی اخراجات وچ کمی د‏‏ی جس تو‏ں فوجی بجٹ وچ $ 125 د‏‏ی کمی ہوئی &amp;nbsp; ملین ، $ 75 &amp;nbsp; پوسٹ آفس تو‏ں ملین ، $ 12 &amp;nbsp; کامرس تو‏ں ملین ، 75 ڈالر &amp;nbsp; سرکاری تنخواہاں تو‏ں دس لکھ اور. 100 &amp;nbsp; عملے د‏‏ی چھٹ .یاں تو‏ں ملین۔ جداں کہ فریڈل نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے: &quot;معیشت دا پروگرام 1933 دے موسم بہار وچ معمولی رکاوٹ نئيں سی یا خوش کن قدامت پسنداں دے لئی منافقانہ رعایت نئيں سی۔ بلکہ ایہ روزویلٹ دے مجموعی طور اُتے نیو ڈیل &quot;کا لازمی جزو سی۔ &lt;ref&gt;Freidel 1990, p. 96&lt;/ref&gt;

محصول اِنّا کم سی کہ ادھار لینا ضروری سی (صرف امیر ترین 3٪ افراد نے 1926 ء تو‏ں 1940 دے درمیان کوئی انکم ٹیکس ادا کيتا)۔ &lt;ref&gt;U.S. Bureau of the Census. ''Statistical Abstract of the United States: 1946''. p. 321.&lt;/ref&gt; لہذا ڈگلس نے امدادی پروگراماں نال نفرت د‏‏ی ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ کاروباری اعتماد کم ہويا ، حکومت دے آئندہ ساکھ نو‏‏ں خطرہ اے تے &quot;امریکی شہریاں د‏‏ی عزت نفس نو‏‏ں بہتر بنانے دے تباہ کن نفسیا‏‏تی اثرات&quot; ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Zelizer, &quot;The Forgotten Legacy of the New Deal&quot;&lt;/ref&gt; روزویلٹ نو‏‏ں ہاپکنز تے آئیکس نے زیادہ تو‏ں زیادہ اخراجات د‏‏ی طرف راغب کيتا تے 1936 دے انتخابات نیڑے آندے ہی اس نے وڈے کاروبار اُتے حملہ کرکے ووٹ حاصل کرنے دا فیصلہ کيتا۔

مورجنتھا روزویلٹ دے نال منتقل ہوئے گئے ، لیکن ہر وقت مالی ذمہ داری لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ متوازن بجٹ ، مستحکم کرنسی ، قومی قرض وچ کمی تے زیادہ نجی سرمایہ کاری د‏‏ی ضرورت اُتے گہری یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ویگنر ایکٹ نے مورجینتاؤ د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کيتا کیونجے اس تو‏ں پارٹی د‏‏ی سیاسی بنیاد مضبوط ہوئی تے اس وچ کوئی نواں خرچ نئيں آیا۔ ڈگلس دے برعکس ، مورجینٹاؤ نے روزویلٹ دے دوہرے بجٹ نو‏‏ں جائز دے طور اُتے قبول کيتا۔ ایہ اک متوازن باقاعدہ بجٹ اے تے ڈبلیو پی اے ، پی ڈبلیو اے تے سی سی سی ورگی ایجنسیاں دے لئی &quot;ہنگامی&quot; بجٹ اے ، جدو‏ں تک کہ مکمل بازیافت نیڑے نئيں آندی۔انہاں نے سابق فوجیاں دے بونس دے خلاف جنگ لڑی ایتھ‏ے تک کہ کانگریس نے آخر وچ روزویلٹ دے ویٹو نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا تے 1936 وچ 2.2 بلین ڈالر د‏‏ی رقم دے دی۔ اس د‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی نواں سوشل سیکیورٹی پروگرام سی کیونجے اوہ عام طور اُتے اس تو‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنے د‏‏ی تجاویز نو‏‏ں معطل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا سی تے اس اُتے زور دیندا سی کہ ملازمین اُتے نويں ٹیکس لگیا کر اسنو‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ جائے۔ ایہ مورگینتھاؤ سی جنہاں نے فارم ورکرز تے گھریلو ملازماں نو‏‏ں سوشل سیکیورٹی تو‏ں باہر رکھنے اُتے اصرار کيتا کیونجے انڈسٹری تو‏ں باہر دے مزدور اپنا راستہ ادا نئيں کرن گے۔ &lt;ref&gt;Zelizer, &quot;The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism; Savage 1998&lt;/ref&gt;

=== نسل تے صنف ===

==== افریقی نسل دے امریکی ====
جب بہت سارے امریکیو‏ں نے معاشی تناو دے دوران معاشی طور اُتے نقصان اٹھایا ، افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں وی نسل پرستی ، امتیازی سلوک تے علیحدگی ورگی معاشرتی بیماریاں تو‏ں نمٹنا پيا ۔ خاص طور اُتے سیاہ فام کارکن معاشی بدحالی دا شکار سن چونکہ انہاں وچو‏ں بیشتر غیر معمولی ملازمتاں جداں غیر ہنر مند یا خدمت اُتے مبنی کم کردے سن لہذا انھاں سب تو‏ں پہلے فارغ کيتا گیا تے ہور برآں بوہت سارے آجر سفید فام کارکناں نو‏‏ں ترجیح دیندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ملازمتاں د‏‏ی کمی سی تاں کچھ آجراں نے سیاہ فام کارکناں نو‏‏ں وی برخاست کر دتا تاکہ گورے شہریاں دے لئی ملازمت پیدا کرن۔ آخر کار اوتھ‏ے سفید فام کارکناں دے مقابلے وچ افریقی امریکی کارکنان د‏‏ی عوامی امداد یا امداد اُتے تن گنیازیادہ سن ۔ &lt;ref&gt;Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 106&lt;/ref&gt;

روزویلٹ نے اپنی انتظامیہ وچ افریقی امریکیو‏ں د‏‏ی اک غیر معمولی تعداد نو‏‏ں دوسرے درجے دے عہدےآں اُتے مقرر کيتا۔ انہاں تقرریاں نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے بلیک کابینہ کہیا جاندا سی۔ ڈبلیو پی اے ، این وائی اے تے سی سی سی دے امدادی پروگراماں نے اپنے بجٹ دا 10٪ کالاں دے لئی مختص کيتا (جنہاں وچ کل آبادی دا 10٪ تے غریباں دا 20٪ سی)۔ انہاں نے اوہی تنخواہ تے شرائط دے نال وکھ وکھ سیاہ فام یونٹ چلائے جو سفید اکائیاں د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;sitkoff2009&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=A new deal for blacks: The emergence of civil rights as a national issue: The depression decade|last=Sitkoff|first=Harvard|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=United States}}&lt;/ref&gt; کچھ معروف وائٹ نیو ڈیلرز ، خاص طور اُتے ایلینور روزویلٹ ، ہیرولڈ ایکیس تے اوبرے ولیمز ، نے ایہ یقینی بنانے دے لئی کم کيتا کہ کالاں نو‏‏ں کم تو‏ں کم 10٪ فلاحی امداد د‏‏ی ادائیگی موصول ہوئی۔ اُتے گوراں نو‏‏ں حاصل ہونے والے معاشی تے سیاسی فائدے دے مقابلے وچ ایہ فائدے کم سن ۔ زیادہ تر یونیناں نے کالاں نو‏‏ں جنوب وچ انسداد امتیازی قوانین وچ شامل ہونے تے انہاں دے نفاذ تو‏ں خارج کر دتا سی ، جو عملی طور اُتے ناممکن سی ، خاص طور اُتے چونکہ زیادہ تر کالے مہمان نوازی تے زرعی شعبےآں وچ کم کردے سن ۔ &lt;ref&gt;Ira Katznelson, ''When Affirmative Action was White'' (2005).&lt;/ref&gt;

نويں ڈیل پروگراماں نے لکھاں امریکیو‏ں نو‏‏ں فوری طور اُتے کم اُتے واپس لے لیا یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں نو‏ں زندہ رہنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref&gt;Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, pp. 105, 108&lt;/ref&gt; پروگراماں نو‏‏ں خاص طور اُتے ہدف نئيں بنایا گیا سی تاکہ کالاں د‏‏ی بے روزگاری د‏‏ی شرح نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Hamilton Cravens 2009, p. 108&quot;&gt;Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 108.&lt;/ref&gt; پروگراماں دے کچھ پہلو سیاہ فاماں دے لئی وی ناگوار سن ۔ مثال دے طور اُتے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ نے انہاں کاشتکاراں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو بنیادی طور اُتے سفید سن ، لیکن کرایہ دار کساناں یا حصہ داراں د‏‏ی خدمات حاصل کرنے دے لئی کساناں د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں کم کيتا جو خاص طور اُتے کالے سن ۔ جدو‏ں کہ اے اے اے نے ایہ شرط عائد کيتی سی کہ اک کسان نو‏‏ں زمین اُتے کم کرنے والےآں دے نال ادائیگیاں نو‏‏ں بانٹنا پڑدا اے ، اس پالیسی نو‏‏ں کدی نافذ نئيں کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}, p. 113.&lt;/ref&gt; کرایہ دار کساناں دے لئی اک سرکاری امدادی ایجنسی ، فارم سروس ایجنسی (ایف ایس اے) ، جس نے 1937 وچ تشکیل دتا سی ، نے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں جنوب وچ ایجنسی کمیٹیاں وچ مقرر کرکے انہاں نو‏‏ں بااختیار بنانے دیاں کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سینیٹر جیمز ایف بائرنس نے جنوبی کیرولائنا دے تقرریاں د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی کیونجے اوہ گورے کساناں دے لئی کھڑے سن جنھاں اک ایجنسی دے ذریعہ خطرہ لاحق سی جو کرایہ دار کساناں نو‏‏ں منظم تے بااختیار بناسکدی ا‏‏ے۔ ابتدائی طور اُتے ، ایف ایس اے اپنی تقرریاں دے پِچھے کھڑا سی ، لیکن قومی دباؤ محسوس کرنے دے بعد ایف ایس اے افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں انہاں دے عہدےآں تو‏ں رہیا کرنے اُتے مجبور ہويا۔ ایف ایس اے دے اہداف بدنام زمانہ آزاد سن تے جنوبی ووٹنگ دے طبقے دے نال ہ‏‏م آہنگ نئيں سن ۔ کچھ نويں ڈیل اقدامات نادانستہ طور اُتے نقصان دہ کالاں تو‏ں امتیازی سلوک کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہزاراں سیاہ فاماں نو‏‏ں کم تو‏ں باہر سُٹ دتا گیا تے ملازمتاں اُتے گوراں نے انہاں د‏‏ی جگہ لے لی جتھ‏ے انہاں نو‏ں این آر اے د‏‏ی کم تو‏ں کم اجرت تو‏ں وی کم معاوضہ دتا جاندا سی کیونجے کچھ سفید آجراں نے این آر اے د‏‏ی کم تو‏ں کم اجرت نو‏‏ں &quot;نیگروز دے لئی بہت زیادہ رقم&quot; سمجھیا سی۔ اگست 1933 تک ، کالاں نے این آر اے نو‏‏ں &quot;نیگرو ہٹانے دا ایکٹ&quot; کہیا۔ &lt;ref&gt;Philip S. Foner. ''Organized Labor and the Black Worker, 1619–1981'' (New York: International Publishers, 1981), p. 200.&lt;/ref&gt; این آر اے د‏‏ی اک تحقیق وچ دسیا گیا اے کہ نیرا نے 5 لکھ افریقی امریکیو‏ں نو‏‏ں کم تو‏ں ہٹا دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Bruce Bartlett. ''Wrong on Race: The Democratic Party's Buried Past.'' (New York: Palgrave Macmillan, 2008), Kindle location 2459.&lt;/ref&gt;

پر ، چونکہ سیاہ فاماں نے افسردگی دے غصے دا داغ گوراں تو‏ں وی زیادہ شدت تو‏ں محسوس کيتا کہ انہاں نے کسی وی مدد دا خیرمقدم کيتا۔ 1936 تک تقریبا almost تمام افریقی امریکی (اور بوہت سارے گورے) &quot;پارٹی آف لنکن&quot; تو‏ں ڈیموکریٹک پارٹی وچ بدل گئے۔ &lt;ref name=&quot;Hamilton Cravens 2009, p. 108&quot;&gt;Hamilton Cravens, ''Great Depression: People and Perspectives'', ABC-CLIO, 2009, {{آئی ایس بی این|9781598840933}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&amp;nbsp;[[خاص:BookSources/9781598840933|9781598840933]], p. 108.&lt;/ref&gt; سن 1932 تو‏ں جدو‏ں ایہ زیادہ تر افریقی نژاد امریکیو‏ں نے ریپبلکن ٹکٹ نو‏‏ں ووٹ دتا تاں ایہ اک تیز پہل ہوئی۔ ڈیل د‏‏ی نويں پالیسیاں نے کالاں تے ڈیموکریٹک پارٹی دے وچکار اک سیاسی اتحاد قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی جو 21 ويں صدی تک برقرار ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;sitkoff2009&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Nancy J. Weiss, ''Farewell to the Party of Lincoln: Black Politics in the Age of FDR'' (1983)&lt;/ref&gt;

ایتھ‏ے علیحدگی دے خاتمے یا جنوب وچ کالے حقوق وچ اضافے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی تے نیو ڈیل نو‏‏ں فروغ دینے والے متعدد رہنما نسل پرست تے انسداد جماعتاں نال تعلق رکھنے والے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=SdtDDQAAQBAJ&amp;pg=PT238|title=The Color of Law: A Forgotten History of How Our Government Segregated America|last=Richard Rothstein|date=2 May 2017|publisher=Liveright|isbn=978-1-63149-286-0|pages=238–}}&lt;/ref&gt;

وار ٹائم فیئر ایمپلائمنٹ پریکٹسز کمیشن (ایف ای پی سی) دے ایگزیکٹو احکامات جو افریقی امریکیو‏ں ، خواتین تے نسلی گروہاں دے خلاف ملازمت دے امتیازی سلوک نو‏‏ں رکدے نيں اوہ اک اہ‏م پیشرفت سی جس نے بہتر ملازمتاں لاواں تے لکھاں اقلیتاں دے امریکیو‏ں نو‏‏ں تنخواہ دی۔ مورخین عام طور اُتے ایف ای پی سی نو‏‏ں جنگ کيت‏ی کوششاں دا حصہ سمجھدے نيں نہ کہ خود نیو ڈیل دا حصہ۔

===== وکھ کرنا =====
نیو ڈیل نو‏‏ں نسلی طور اُتے کالاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں وکھ کر دتا گیا سی تے نیو ڈیل پروگراماں وچ گوراں نے اک دوسرے دے نال کدی کدائيں ہی کم کيتا سی۔ ہن تک دا سب تو‏ں وڈا ریلیف پروگرام WPA سی — اس نے وکھ وکھ یونٹ چلائے سن ، جداں کہ اس دے نوجواناں نے NYA تو‏ں وابستہ کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Lumpkins2008&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=q8_ZBcXXRAYC&amp;pg=PA179|title=American Pogrom: The East St. Louis Race Riot and Black Politics|last=Charles L. Lumpkins|publisher=Ohio UP|year=2008|isbn=978-0-8214-1803-1|page=179}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو پی اے دے ذریعہ کالاں نو‏‏ں شمال وچ بطور سپروائزر رکھیا گیا سی ، لیکن جنوب وچ صرف 10،000 ڈبلیو پی اے سپروائزر سیاہ سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Rcdl9nafM2oC&amp;pg=PA60|title=To Ask for an Equal Chance: African Americans in the Great Depression|last=Cheryl Lynn Greenberg|publisher=Rowman &amp; Littlefield|year=2009|isbn=978-1-4422-0051-7|page=60}}&lt;/ref&gt; مؤرخ انتھونی بیجر دا مؤقف اے کہ &quot;جنوبی وچ نويں ڈیل پروگراماں وچ کالاں تے معمول دے مطابق علیحدگی دے نال امتیازی سلوک کيتا جاندا اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=VmXIZEtMYyQC&amp;pg=PA38|title=New Deal / New South: An Anthony J. Badger Reader|last=Anthony J. Badger|publisher=U. of Arkansas Press|year=2011|isbn=978-1-61075-277-0|page=38}}&lt;/ref&gt; اس دے ابتدائی چند ہفتےآں دے آپریشن وچ ، شمال وچ سی سی سی کیمپاں نو‏‏ں مربوط کر دتا گیا۔ جولائ‏ی 1935 تک ، عملی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ تمام کیمپاں نو‏‏ں وکھ کر دتا گیا سی تے کالاں نو‏‏ں انہاں دے تفویض کردہ کردار وچ سختی تو‏ں محدود کر دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ffupBwAAQBAJ&amp;pg=PA98|title=The Civilian Conservation Corps in Southern Illinois, 1933–1942|last=Kay Rippelmeyer|publisher=Southern Illinois Press|year=2015|isbn=978-0-8093-3365-3|pages=98–99}}&lt;/ref&gt; کنکر تے اسمتھ دا استدلال اے کہ &quot;نیو ڈیل وچ سب تو‏ں نمایاں نسلی لبرل وی جم کرو اُتے تنقید کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کردے سن &quot;۔

سکریٹری برائے داخلہ ہیرولڈ ایکیس روزویلٹ انتظامیہ دے سیاہ فاماں دے سب تو‏ں نمایاں حامی تے این اے اے سی پی دے شکاگو باب دے سابق صدر وچو‏ں اک سن ۔ سن 1937 وچ ، جدو‏ں شمالی کیرولائنا دے سینیٹر جوسیاہ بیلی ڈیموکریٹ نے انہاں اُتے علیحدگی دے قوانین نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام لگایا ، تاں آئیکس نے انہاں د‏‏ی تردید دے لئی لکھیا:

: میرے خیال وچ ایہ ریاستاں اُتے منحصر اے کہ اوہ جے ممکن ہوئے تاں اپنے معاشرتی مسائل اُتے قابو پالاں تے جدو‏ں کہ وچ ہمیشہ ایہ دیکھنے وچ دلچسپی لیندے رہیا ہاں کہ نیگرو دا اک مربع معاہدہ اے ، اس لئی ميں نے علیحدگی د‏‏ی مخصوص پتھر دے خلاف اپنی طاقت نو‏‏ں کدی ختم نئيں کيتا۔ مینو‏ں یقین اے کہ جدو‏ں نیگرو اپنے آپ نو‏‏ں اک اعلیٰ تعلیمی تے معاشی حیثیت وچ لے آئے گا تاں دیوار گر جائے گی۔ ہور ایہ کہ ، جدو‏ں کہ شمال وچ کوئی علیحدگی دے قوانین موجود نئيں نيں ، حقیقت وچ اوتھ‏ے علیحدگی موجود اے تے اسيں اسنو‏ں وی تسلیم کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Harold Ickes, ''The secret diary of Harold L. Ickes Vol. 2: The inside struggle, 1936–1939'' (1954) p. 115&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8jomttdSV5YC&amp;pg=PA9|title=A Stone of Hope: Prophetic Religion and the Death of Jim Crow|last=David L. Chappell|year=2009|isbn=978-0-8078-9557-3|pages=9–11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780226443416|title=The Unsteady March: The Rise and Decline of Racial Equality in America|last=Philip A. Klinkner|last2=Rogers M. Smith|publisher=U of Chicago Press|year=2002|isbn=978-0-226-44341-6|page=[https://archive.org/details/isbn_9780226443416/page/130 130]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

نیو ڈیل دا ریکارڈ 1960 د‏‏ی دہائی وچ نويں کھبے بازو دے مورخین دے ذریعہ حملہ ہويا سی کیونجے سرمایہ داری اُتے زیادہ زور تو‏ں حملہ نہ کرنے تے نہ ہی سیاہ فاماں نو‏‏ں مساوات دے حصول وچ مدد دینے وچ اس د‏ی مخلصی سی۔ نیو ڈیلرز د‏‏ی بنیادی معاشرتی پریشانیاں اُتے حملہ کرنے وچ ناکامی د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی نقاد اصلاحات دے فلسفے د‏‏ی عدم موجودگی اُتے زور دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سرمایہ کاری نو‏‏ں بچانے دے لئی نیو ڈیل دے عزم تے نجی املاک نو‏‏ں چھیننے تو‏ں انکار دا مظاہرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عوام تو‏ں دور دراز دا پتہ لگاندے نيں تے شریک جمہوریت تو‏ں لاتعلقی دا اظہار کردے نيں تے اس د‏ی بجائے تنازعات تے استحصال اُتے زیادہ زور دینے دے لئی مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Auerbach|year=1969|title=New Deal, Old Deal, or Raw Deal: Some Thoughts on New Left Historiography|pages=18–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Unger|year=1967|title=The 'New Left' and American History: Some Recent Trends in United States Historiography|pages=1237–63}}&lt;/ref&gt;

==== خواتین تے نويں ڈیل ====
[[فائل:FERA, Camps for Unemployed Women, Maine - NARA - 196588.tif|thumb| [[میئن|مینی]] ، 1934 وچ بے روزگار خواتین دے لئی فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن ( ایف ای آر اے ) کیمپ ]]
پہلے تاں ، نیو ڈیل نے بنیادی طور اُتے مرداں دے لئی پروگرام بنائے سن کیونجے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ شوہر &quot; روٹی کھونے والا &quot; (فراہ‏م کرنے والا) اے تے جے انہاں دے پاس ملازمت اے تاں پورے خاندان نو‏‏ں فائدہ ہوئے گا۔ بہت ساریاں ریاستاں وچ ، ایداں دے قانون موجود سن جنہاں دے تحت شوہر تے بیوی دوناں نو‏ں حکومت دے نال باقاعدہ ملازمت اُتے روکنے تو‏ں روک دتا گیا سی۔ ايس‏ے طرح امدادی دنیا وچ وی ، شوہر تے بیوی دونے دے لئی ایف ای آر اے یا ڈبلیو پی اے وچ ریلیف نوکری حاصل کرنا غیر معمولی سی۔ &lt;ref&gt;Children in the family were allowed to hold CCC or NYA jobs—indeed, CCC jobs were normally given to young men whose fathers were on relief. Young women were eligible for NYA jobs which began in 1935.&lt;/ref&gt; روٹی کھانے والا ایہ مروجہ معاشرتی معمول خواتین د‏‏ی سربراہی وچ متعدد گھراناں نو‏‏ں مدنظر رکھنے وچ ناکا‏م رہیا ، لیکن جلد ہی ایہ گل واضح ہوئے گئی کہ حکومت نو‏‏ں وی خواتین د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Susan Ware, ''Beyond Suffrage: Women in the New Deal'' (1987)&lt;/ref&gt;

بہت ساریاں خواتین وفاقی فنڈز تو‏ں ریاستاں دے زیر انتظام ایف ای آر اے پروجیکٹس وچ ملازمت کردیاں سن۔ خواتین د‏‏ی براہ راست مدد کرنے دا پہلا نواں ڈیل پروگرام ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) سی ، جس دا آغاز 1935 وچ ہويا سی۔ اس وچ اکیلی خواتین ، بیوہ خواتین یا معذور یا غیر حاضر شوہراں والی خواتین د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ ڈبلیو پی اے نے تقریبا 500،000 خواتین نو‏‏ں ملازم رکھیا سی تے انہاں نو‏ں زیادہ تر غیر ہنر مند ملازمت اُتے تفویض کيتا گیا سی۔ 295،000 نے 300 بنانے والے سلائی منصوبےآں اُتے کم کيتا &amp;nbsp; امدادی امداد دے لواحقین تے اسپتالاں تے یتیم خانےاں نو‏‏ں لکھاں لباس تے بستر د‏‏ی اشیاء دتے جاواں۔ ڈبلیو پی اے دے اسکول لنچ پروگرام وچ خواتین نو‏‏ں وی رکھیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;Martha Swain, '&quot;The Forgotten Woman': Ellen S. Woodward and Women's Relief in the New Deal&quot; ''Prologue,'' (1983) 15#4 pp 201–213.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sara B. Marcketti, &quot;The Sewing-Room Projects of the Works Progress Administration.&quot; ''Textile History'' 41.1 (2010): 28–49.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Louise Rosenfield Noun, ''Iowa Women in the WPA'' (1999)&lt;/ref&gt; مرداں تے خواتین دوناں نو‏ں فنون لطیفہ دے چھوٹے چھوٹے پروگراماں (جداں موسیقی ، تھیٹر تے تحریر) دے لئی رکھیا گیا سی۔

سوشل سیکیورٹی پروگرام ریٹائرڈ مزدوراں تے بیوہ خواتین د‏‏ی مدد دے لئی ڈیزائن کيتا گیا سی لیکن اس وچ گھریلو ملازمین ، کسان یا کھیت مزدور شامل نئيں سن ، ایہ نوکریاں اکثر کالاں دے ہتھو‏ں رہندی ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، سوشل سیکیورٹی کوئی امدادی پروگرام نئيں سی تے ایہ قلیل مدتی ضروریات دے لئی نئيں بنایا گیا سی ، کیو‏ں کہ 1942 تو‏ں پہلے بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں فائدے ملے سن ۔

=== ریلیف ===
[[فائل:This farmer is not on government relief.jpg|thumb| 1940 وچ آرتھر روتھ اسٹائن ، ڈیوین پورٹ ، [[ڈیونپورٹ، آئیووا|آئیووا دے]] نیڑے انسداد امدادی مظاہرے دا نشان ]]
نیو ڈیل نے وفاقی حکومت دے کردار نو‏‏ں وسعت دتی ، خاص کر غریباں ، بے روزگاراں ، نوجواناں ، بوڑھاں تے پھسے پینڈو برادریاں د‏‏ی مدد دے لئی۔ ہوور انتظامیہ نے ریاستی امدادی پروگراماں د‏‏ی مالی اعانت دا نظام شروع کيتا ، جس دے تحت ریاستاں نے لوکاں نو‏‏ں امدادی خدمات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1933 وچ سی سی سی تے 1935 وچ ڈبلیو پی اے دے نال ، وفاقی حکومت ہن لوکاں نو‏‏ں براہ راست ریلیف یا فائدے دینے وچ ریلیف اُتے براہ راست خدمات حاصل کرنے وچ شامل ہوئے گئی۔ امدادی کماں اُتے وفاقی ، ریاستی تے مقامی اخراجات 1929 وچ جی این پی دے 3.9 فیصد تو‏ں ودھ ک‏ے 1932 وچ 6.4 فیصد تے 1934 وچ 9.7 فیصد ہوئے گئے۔ 1944 وچ خوشحالی د‏‏ی واپسی نے شرح نو‏‏ں کم کرکے 4.1 فیصد کر دتا۔ 1935–1940 وچ ، وفاقی ، ریاستی تے مقامی حکومت دے بجٹ وچ 49 فیصد فلاحی اخراجات ہوئے۔ &lt;ref&gt;Bureau of the Census, ''Historical Statistics of the United States'' (1975) p. 340 series H1 and H2&lt;/ref&gt; اپنی یادداشتاں وچ ، ملٹن فریڈمین نے کہیا کہ نیو ڈیل دے امدادی پروگراماں دا مناسب جواب سی۔ اوہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ نو‏‏ں کوئی راحت نئيں ملی سی ، لیکن اوہ ڈبلیو پی اے دے ذریعہ شماریات دے بطور ملازم سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/twoluckypeopleme00frie|title=Two Lucky People: Memoirs|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=U. of Chicago Press|year=1999|isbn=978-0-226-26415-8|page=[https://archive.org/details/twoluckypeopleme00frie/page/59 59]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; فریڈمین نے کہیا کہ سی سی سی تے ڈبلیو پی اے جداں پروگراماں نو‏‏ں کسی ہنگامی صورت حال اُتے عارضی رد .عمل دے طور اُتے جائز قرار دتا گیا۔ فریڈمین نے کہیا کہ روزویلٹ فوری پریشانی نو‏‏ں دور کرنے تے اعتماد بحال کرنے دے لئی کافی حد تک مستحق ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=F5z1B5SwGUEC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=free+to+choose#v=onepage|title=Free to Choose|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=Avon Books|year=1981|isbn=978-0-380-52548-5|page=85}}&lt;/ref&gt;

=== بازیافت ===
[[ویک فارسٹ یونیورسٹی]] وچ معاشیات دے پروفیسر رابرٹ وہپلز دے ذریعہ کیتے گئے معاشی مورخین دے اک سروے وچ ، گمنام سوالنامے ''اقتصادی ہسٹری ایسوسی ایشن کے'' ممبراں نو‏‏ں بھیجے گئے سن ۔ ممبراں تو‏ں کہیا گیا کہ اس بیان تو‏ں اتفاق رائے ، اتفاق یا اتفاق رائے تو‏ں اتفاق کرن جس وچ لکھیا گیا سی: &quot;بحیثیت مجموعی ، نیو ڈیل د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں وڈے پیمانے اُتے افسردگی نو‏‏ں لمبا کرنے تے گہرا کرنے وچ مددگار نيں&quot;۔ جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی یونیورسٹیاں دے محکمہ ہسٹری وچ کم کرنے والے صرف 6٪ معاشی مورخین اس بیان تو‏ں اتفاق کردے نيں ، لیکن محکمہ معاشیات وچ کم کرنے والے 27٪ افراد نے اس اُتے اتفاق کيتا۔ تقریبا دو گروپاں وچو‏ں اک جداں فیصد (21 فیصد تے 22٪) نے &quot;پروویسوس&quot; (اک مشروط شرط) دے بیان تو‏ں اتفاق کيتا جدو‏ں کہ محکمہ تریخ وچ کم کرنے والےآں وچو‏ں 74 فیصد تے محکمہ معاشیات وچ 51 فیصد اس بیان تو‏ں بالکل متفق نئيں سن ۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;

==== معاشی نمو تے بے روزگاری (1933–1941) ====
[[فائل:Wpa1.JPG|thumb| ڈبلیو پی اے نے 2 تو‏ں 3 ملازمت کيت‏‏ی &amp;nbsp; غیر ہنر مند مزدوری اُتے لکھاں بے روزگار]]
1933 تو‏ں 1941 تک ، معیشت وچ سالانہ اوسطا شرح ست اعشاریہ ست فیصد اضافہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6IhUAAAAMAAJ&amp;pg=PA217|title=Historical statistics of the United States, colonial times to 1970|last=Bureau of the Census|year=1975|pages=217–18}}&lt;/ref&gt; اعلیٰ معاشی نمو دے باوجود ، بے روزگاری د‏‏ی شرح آہستہ آہستہ کم ہوئی۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;width:10.5em; text-align:left;&quot; | بے روزگاری د‏‏ی شرح &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Recent Unemployment Rate Estimates for the 1920s and 1930s|pages=487–493|author=Smiley|year=1983}}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1933
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1934
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1935
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1936
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1937
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1938
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1939
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1940
! style=&quot;width:4.5em;&quot; | 1941
|-
| style=&quot;text-align:center; text-align:left;&quot; | ملازمت پیدا کرنے دے پروگراماں وچ کارکنان نو‏‏ں بے روزگار شمار کيتا جاندا اے 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 24.9٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 21.7٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 20.1٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 16.9٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14.3٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 19.0٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 17.2٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14.6٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9.9٪
|-
| style=&quot;text-align:center; text-align:left;&quot; | ملازمت دے مواقع پیدا کرنے دے پروگراماں وچ کارکنان نو‏‏ں ملازمت وچ شمار کيتا جاندا اے 
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 20.6٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 16.0٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 14.2٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9.9٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9.1٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 12.5٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 11.3٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 9.5٪
| style=&quot;text-align: center;&quot; | 8.0٪
|}
[[جان مینارڈ کینز]] نے اس صورت حال نو‏‏ں اک بے روزگاری توازن د‏‏ی حیثیت تو‏ں واضح کيتا جتھ‏ے شکی کاروبار دے امکانات کمپنیاں نو‏‏ں نويں ملازمین د‏‏ی خدمات حاصل کرنے تو‏ں رکدے ني‏‏‏‏ں۔ اسنو‏ں [[بیروزگاری|چکرمک بے روزگاری دی]] اک شکل دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'', Oxford University Press, 1999, {{آئی ایس بی این|0-19-503834-7}}, p. 249&lt;/ref&gt;

مختلف مفروضے وی ني‏‏‏‏ں۔ رچرڈ ایل جینسن دے مطابق ، چکرواندی بے روزگاری بنیادی طور اُتے 1935 ء تک اک سنگین معاملہ سی۔ سن 1935 تو‏ں 1941 دے درمیان ، ساختی بے روزگاری سب تو‏ں وڈا مسئلہ بن گیا۔ خاص طور اُتے یونیناں نے زیادہ اجرت دا مطالبہ کرنے وچ کامیابیاں تو‏ں متعلق انتظام نو‏‏ں اگے ودھایا تاکہ ملازمت تو‏ں متعلق نويں معیارات نو‏‏ں متعارف کرایا جاسک‏‏ے۔ اس نے غیر موزاں مزدوری جداں بچےآں د‏‏ی مزدوری ، معمولی اجرت تے غیر معمولی اجرت دے لئی غیر ہنر مند کم ختم کر دتا۔ طویل مدت وچ ، کارکردگی د‏‏ی اجرت د‏‏ی طرف ردوبدل د‏‏ی وجہ تو‏ں اعلیٰ پیداواری ، اعلیٰ اجرت تے اعلیٰ معیار زندگی ، لیکن اس دے لئی اک تعلیم یافتہ ، تربیت یافتہ ، محن‏‏تی مزدور قوت د‏‏ی ضرورت سی۔ جنگ دے وقت پوری ملازمت لیانے تو‏ں پہلے ایسا نئيں سی کہ غیر ہنر مند مزدوری د‏‏ی فراہمی (جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ساختی بے روزگاری ہُندی اے ) کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Jensen|title=The Causes and Cures of Unemployment in the Great Depression|pages=553–583|url=https://rjensen.people.uic.edu/causes-cures.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211102124644/https://rjensen.people.uic.edu/causes-cures.pdf |date=2021-11-02 }}&lt;/ref&gt;

==== مین اسٹریم معاشیات د‏‏ی تشریح ====
[[فائل:PIBUSA1920-40.svg|thumb| امریکی جی ڈی پی دا سالانہ نمونہ تے طویل مدتی رجحان (1920–1940) بلین مستقل ڈالر]]

===== کینیسیائی: اس تباہی نو‏‏ں روکیا لیکن کیینیائی خسارے دے اخراجات دا فقدان سی =====
وڈے افسردگی دے آغاز وچ ، بہت سارے معاشی ماہرین نے روايتی طور اُتے خسارے دے اخراجات دے خلاف بحث کيتی۔ خدشہ ایہ سی کہ سرکاری اخراجات نجی سرمایہ کاری نو‏‏ں &quot;ہجوم&quot; دین گے تے اس طرح معیشت اُتے کوئی اثر نئيں پئے گا ، اس تجویز نو‏‏ں خزانے دے نظارے دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، لیکن کیینیائی معاشیات نے اس خیال نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ انہاں نے کہیا کہ مالی پالیسی دا استعمال کردے ہوئے زیادہ تو‏ں زیادہ رقم خرچ کرنے تو‏ں حکومت ضرب عضب دے ذریعہ مطلوبہ محرک فراہ‏م کرسکدی اے ۔ اس محرک دے بغیر ، کاروبار وچ زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں ملازمت نئيں دتی جاسکدی اے ، خاص طور اُتے کم ہنر مند تے قیاس شدہ &quot;غیر تربیت پزیر&quot; مرد جو سالاں تو‏ں بے روزگار سن تے ملازمت کيت‏‏ی مہارت کھو چکے سن جو انہاں دے پاس سی۔ کینز نے 1934 وچ وائٹ ہاؤس دا دورہ کيتا تاکہ صدر روزویلٹ نو‏‏ں خسارے وچ اخراجات ودھانے د‏‏ی تاکید کيت‏ی جائے۔ روزویلٹ نے اس دے بعد شکایت کیت‏‏ی کہ &quot;انہاں نے اعداد و شمار د‏‏ی پوری طرح تو‏ں دھاندلی کردتی - اوہ سیاسی ماہر معاشیات د‏‏ی بجائے ریاضی دان ہونے چاہئاں&quot;۔ &lt;ref&gt;W. Elliot Brownlee, ''Federal Taxation in America: A Short History'' (2004) p. 103&lt;/ref&gt;

نیو ڈیل نے بے روزگاری نو‏‏ں کم کرنے دے لئی عوامی کماں ، فارم د‏‏ی سبسڈی تے ہور آلات د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن روزویلٹ نے بجٹ وچ توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں کدی وی ترک نئيں کيتا۔ 1933 تے 1941 دے درمیان ، فی سال سالانہ اوسطا وفاقی بجٹ خسارہ سی۔ &lt;ref name=&quot;usgovernmentdebt.us&quot;&gt;[http://www.usgovernmentdebt.us/spending_chart_1900_2016USp_G0f Government Spending Chart: United States 1900–2016 – Federal State Local Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525022740/http://www.usgovernmentdebt.us/spending_chart_1900_2016USp_G0f |date=2012-05-25 }}. Usgovernmentdebt.us. Retrieved on 2013-07-14.&lt;/ref&gt; روزویلٹ نے پوری طرح تو‏ں استعمال نئيں کيتا {{Clarify|date=May 2017}} خسارے وچ خرچ کرنا ۔ وفاقی عوامی کماں دے اخراجات دے اثرات وڈے پیمانے اُتے 1932 وچ ہربرٹ ہوور دے وڈے ٹیکس وچ اضافے تو‏ں پھیل گئے سن ، جس دے مکمل اثرات پہلی بار 1933 وچ محسوس کیتے گئے سن تے خاص طور اُتے اکانومی ایکٹ وچ اخراجات وچ کمی دے ذریعے اس دا خاتمہ ہويا سی۔ [[پاول کرگمین|پال کروگمین]] جداں کینیسی باشندےآں دے مطابق ، لہذا نیو ڈیل مختصر مدت وچ اِنّا کامیاب نئيں سی جِنّا ایہ طویل عرصے وچ سی۔ &lt;ref name=&quot;Franklin Delano Obama&quot;&gt;New York Times, Paul Krugman, [https://www.nytimes.com/2008/11/10/opinion/10krugman.html Franklin Delano Obama?], November 10, 2008&lt;/ref&gt;

کینیائی اجماع دے بعد (جو 1970 د‏‏ی دہائی تک جاری رہیا) ، روايتی نقطہ نظر ایہ سی کہ جنگ تو‏ں وابستہ وفاقی خسارے دے اخراجات نے روزگار د‏‏ی پوری پیداوا‏‏ر حاصل کيتی جدو‏ں کہ مالیا‏تی پالیسی اس عمل د‏‏ی مدد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اس خیال وچ ، نیو ڈیل نے عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم نئيں کيتا ، بلکہ معاشی خاتمے نو‏‏ں روکیا تے بدترین بحراناں نو‏‏ں دور کيتا۔ &lt;ref&gt;Jason Scott Smith, ''A Concise History of the New Deal'', Cambridge University Press, 2014, {{آئی ایس بی این|9781139991698}}, p. 2&lt;/ref&gt;

===== مانیٹریسٹ تشریح =====

====== ملٹن فریڈمین ======
ماہرین اقتصادیات وچ زیادہ اثر و رسوخ [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین دے]] ذریعہ مانیٹریسٹ تشریح رہیا اے جداں ''کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک مانیٹری ہسٹری'' وچ پیش کيتا گیا اے ''،'' جس وچ اک مکمل پیمانے اُتے مالیا‏تی تریخ شامل اے جسنو‏ں اوہ &quot; زبردست سنکچن &quot; کہندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&amp;q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|title=The Great Contraction, 1929–1933|last=Milton Friedman|last2=Anna Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13794-0|edition=New}}&lt;/ref&gt; فریڈمین نے 1933 تو‏ں پہلے د‏‏ی ناکامیاں اُتے توجہ دتی تے دسیا کہ 1929 تے 1932 دے درمیان [[فیڈرل ریزرو]] نے پینال کیندی فراہمی نو‏‏ں اک تہائی تک گرنے د‏‏ی اجازت دتی جس نو‏‏ں اک وڈی وجہ سمجھیا جاندا اے جس نے اک عام کساد بازاری نو‏‏ں اک وڈے افسردگی وچ تبدیل کر دتا۔ فریڈمین نے خاص طور اُتے ہوور تے فیڈرل ریزرو دے بینکاں نو‏‏ں دیوالیہ ہونے تو‏ں بچانے دے فیصلےآں اُتے تنقید کيتی۔ فریڈمین دے دلائل نو‏‏ں حیرت انگیز ذرائع تو‏ں توثیق ملی جدو‏ں فیڈ دے گورنر [[بین برنینکی|بین برنانک]] نے ایہ بیان دتا: &lt;blockquote&gt; مینو‏ں فیڈرل ریزرو دے سرکاری نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی حیثیت تو‏ں تھوڑا سا غلط استعمال کرکے اپنی گل ختم کرنے دو۔ وچ ملٹن تے انا تو‏ں کہنا چاہندا ہاں: وڈے افسردگی دے بارے وچ ، آپ ٹھیک کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اساں ک‏ر ليا. سانو‏ں بہت افسوس ا‏‏ے۔ لیکن آپ دا شکریہ ، اسيں اسنو‏ں دوبارہ نئيں کرن گے۔ &lt;ref&gt;Ben S. Bernanke (Nov. 8, 2002), [http://www.federalreserve.gov/boarddocs/speeches/2002/20021108/default.htm FederalReserve.gov: Remarks by Governor Ben S. Bernanke] Conference to Honor Milton Friedman, University of Chicago&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-lCArZfazBkC&amp;q=%22Regarding%20the%20Great%20Depression%20You're%20right%20We%20did%20it%22|title=The Great Contraction, 1929–1933|last=Milton Friedman|last2=Anna Schwartz|publisher=Princeton University Press|year=2008|isbn=978-0-691-13794-0|edition=New|page=247}}&lt;/ref&gt; - بین ایس برنانک &lt;/blockquote&gt; مالیا‏تی ماہرین دا کہنا اے کہ بینکاری تے مالیا‏تی اصلاحات بحراناں دے لئی ضروری تے مناسب جواب سن ۔ اوہ کینیسی خسارے دے اخراجات دے نقطہ نظر نو‏‏ں مسترد کردے ني‏‏‏‏ں۔

{{quote|You have to distinguish between two classes of New Deal policies. One class of New Deal policies was reform: wage and price control, the Blue Eagle, the national industrial recovery movement. I did not support those. The other part of the new deal policy was relief and recovery … providing relief for the unemployed, providing jobs for the unemployed, and motivating the economy to expand … an expansive monetary policy. Those parts of the New Deal I did support.&lt;ref&gt;[[PBS]], [https://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/minitext/int_miltonfriedman.html#7 Interview with Milton Friedman], 10. جنوری 2000&lt;/ref&gt;}}

====== برنانک تے پارکنسن: قدرتی بحالی دا راستہ صاف کر دتا ======
[[بین برنینکی|بین برنندے]] تے مارٹن پارکنسن نے &quot;امریکی کساد وچ بے روزگاری ، افراط زر تے اجرت&quot; (1989) وچ اعلان کيتا اے کہ &quot;نويں ڈیل د‏‏ی بہتر خصوصیت ایہ اے کہ قدرتی بازیافت دا راستہ صاف ہويا (مثال دے طور اُتے ، ڈیفلیکشن دا خاتمہ تے مالی بحالی دے ذریعے) نظام) بجائے بحالی دا انجن ہونے د‏‏ی بجائے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Romer 757–784&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Romer|title=What Ended the Great Depression?|pages=757–84|date=December 1992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Bernanke|title=Unemployment, Inflation, and Wages in the American Depression: Are There Lessons for Europe?|pages=210–14|date=May 1989}}&lt;/ref&gt;

===== نیو کینیسی معاشیات: بازیابی دا اہ‏م ذریعہ =====
روايتی نقطہ نظر نو‏‏ں چیلنج کردے ہوئے ، مانیٹریسٹس تے نیو کیینیائیز جداں جے بریڈ فورڈ ڈی لونگ ، لارنس سمرز تے کرسٹینا رومر نے استدلال کيتا کہ 1942 تو‏ں پہلے بحالی لازمی طور اُتے مکمل ہوئے گئی سی تے ایہ مانیٹری پالیسی 1942 تو‏ں پہلے د‏‏ی بازیابی دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ &lt;ref&gt;DeLong, J. Bradford, Lawrence H. Summers, N. Gregory Mankiw, and Christina D. Romer. &quot;How does macroeconomic policy affect output?.&quot; Brookings Papers on Economic Activity (1988): 467.&lt;/ref&gt; 1933 وچ پینال کیندی فراہمی وچ غیر معمولی اضافے نے حقیقی سود د‏‏ی شرحاں نو‏‏ں کم کيتا تے سرمایہ کاری دے اخراجات نو‏‏ں متحرک کيتا۔ برنانک دے مطابق ، اس افسردگی دا قرض معاف کرنے دا اثر وی موجود سی جو رقم د‏‏ی فراہمی وچ اضافے دے ذریعے اک ریفلیشن تو‏ں واضح طور اُتے پورا ہويا سی۔ &lt;ref name=&quot;Romer 757–784&quot;/&gt; پر، 1992 تو‏ں پہلے علما نیوڈیل مانیٹری پالیسی وچ کمی اک ''اصل'' دے ذریعے اک بہت وڈا مجموعی طلب محرک دے لئی فراہ‏م د‏‏ی اے کہ پتہ ہی نئيں چلا. جدو‏ں کہ [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] تے انا شوارٹز نے ''ریاستہائے متحدہ د‏‏ی اک مانیٹری ہسٹری'' (1963) وچ استدلال کيتا کہ فیڈرل ریزرو سسٹم نے اعلیٰ طاقت والے پیسےآں وچ مقدار وچ اضافہ کرنے د‏‏ی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی اے تے اس طرح بازیافت نو‏‏ں فروغ دینے وچ ناکا‏م رہیا اے ، لیکن انہاں نے کسی طرح اس اثرات د‏‏ی تحقیقات نئيں کيتی۔ نويں ڈیل د‏‏ی مالیا‏تی پالیسی کيتی۔ 1992 وچ ، کرسٹینا رومر نے وضاحت کيتی &quot;آخر کس حد تک افسردگی ختم ہويا؟&quot; ایہ اے کہ 1933 وچ پینال کیندی فراہمی وچ تیزی تو‏ں اضافے دا سراغ لگانا امریکا نو‏‏ں اک غیر منظم منظم سونے د‏‏ی آمد اے جو جزوی طور اُتے یورپ وچ سیاسی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ، لیکن گولڈ ریزرو ایکٹ دے ذریعہ سونے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اک وڈی حد تک۔ روزویلٹ انتظامیہ نے سونے د‏‏ی آمد نو‏‏ں بالکل جراثیم تو‏ں پاک کرنے دا انتخاب نئيں کيتا سی کیونجے انہاں نو‏ں امید اے کہ رقم د‏‏ی فراہمی وچ اضافے تو‏ں معیشت نو‏‏ں حوصلہ ملے گا۔

DeLong et al نو‏‏ں جواب دینا۔ ''جرنل آف اکنامک ہسٹری وچ '' ، جے آر ورنون دا مؤقف اے کہ دوسری جنگ عظیم دے دوران تے اس دے دوران ہونے والے خسارے دے اخراجات نے مجموعی بحالی وچ ہن وی اک وڈا حصہ ادا کيتا ، انہاں دے مطالعے دے مطابق &quot;نصف یا زیادہ تر وصولی 1941 تے 1942 دے دوران ہوئی&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Vernon|first=J. R.|title=World War II fiscal policies and the end of the Great Depression}}&lt;/ref&gt;

پیٹر ٹیمین دے مطابق ، بیری وگمور ، گاؤٹی بی ایگرٹسن تے کرسٹینا رومر ، نويں ڈیل دا سب تو‏ں وڈا بنیادی معیشت تے بحالی د‏‏ی کلید تے معاشی افسردگی د‏‏ی کلید دے طور اُتے عوامی توقعات دے کامیاب انتظام دے ذریعہ سامنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ مقالہ اس مشاہدے اُتے مبنی اے کہ برساں د‏‏ی بےحرمتی تے انتہائی شدید کساد بازاری دے بعد اہ‏م معاشی اشارے مارچ 1933 وچ ہی مثبت ہوئے گئے جدو‏ں روزویلٹ نے اقتدار سنبھالیا۔ صارفین د‏‏ی قیمتاں افراط زر تو‏ں ہلکی افراط زر د‏‏ی طرف موڑ گئياں ، صنعتی پیداوا‏‏ر مارچ 1933 وچ ختم ہوئے گئی ، سرمایہ کاری 1933 وچ مارچ 1933 وچ بدلے جانے دے نال دوگنی ہوئے گئی۔ اس بدلے د‏‏ی وضاحت کرنے دے لئی کوئی مانیٹری فورس موجود نئيں سی۔ منی سپلائی ہن وی گر رہی سی تے قلیل مدتی سود د‏‏ی شرح صفر دے نیڑے رہی۔ مارچ 1933 تو‏ں پہلے ، لوکاں نو‏‏ں ہور افطاری تے کساد بازاری د‏‏ی توقع سی تاکہ صفر اُتے سود د‏‏ی شرحاں وی سرمایہ کاری نو‏‏ں متحرک نہ کرسکن۔ اُتے ، جدو‏ں روزویلٹ نے اعلان کيتا کہ وڈی حکومت نے لوکاں نو‏‏ں تبدیل کيتا افراط زر تے معاشی توسیع د‏‏ی توقع کرنا شروع کردتی۔ انہاں توقعات دے نال ، صفر اُتے سود د‏‏ی شرحاں تو‏ں ايس‏ے طرح سرمایہ کاری د‏‏ی حوصلہ افزائی شروع ہوئی جس طرح تو‏ں انہاں د‏‏ی توقع د‏‏ی جارہی سی۔ روزویلٹ د‏‏ی مالی تے مالیا‏تی پالیسی د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی تبدیلی نے انہاں دے پالیسی مقاصد نو‏‏ں قابل اعتماد بنانے وچ مدد کيتی۔ مستقب‏‏ل د‏‏ی اعلیٰ آمدنی تے مستقب‏‏ل وچ اعلیٰ افراط زر د‏‏ی توقع نے طلب تے سرمایہ کاری نو‏‏ں تحریک دی۔ تجزیہ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سونے دے معیاری پالیسیاں دے خاتمے ، بحراناں تے چھوٹی حکومت دے وقت متوازن بجٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں توقع وچ وڈی حد تک تبدیلی واقع ہوئی جس وچ 1933 تو‏ں پیداوا‏‏ر تے قیمتاں د‏‏ی وصولی دا تقریبا– 70–80 فیصد حصہ ا‏‏ے۔ تو‏ں 1937۔ جے حکومت وچ ردوبدل نہ ہُندا تے ہوور پالیسی جاری رہندی تاں معیشت 1933 وچ آزادانہ زوال نو‏‏ں جاری رکھے گی تے پیداوا‏‏ر 1937 دے مقابلے وچ 1937 وچ 30 فیصد کم ہُندی۔ &lt;ref&gt;[http://www.aeaweb.org/articles.php?doi=10.1257/aer.98.4.1476 Gauti B. Eggertsson, &quot;Great Expectations and the End of the Depression&quot;, ''American Economic Review'' 2008, 98:4, 1476–516]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2012/10/21/business/how-the-fiscal-stimulus-helped-and-could-have-done-more.html Christina Romer, &quot;The Fiscal Stimulus, Flawed but Valuable&quot;, ''The New York Times'', October 20, 2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peter Temin, ''Lessons from the Great Depression'', MIT Press, 1992, {{آئی ایس بی این|9780262261197}}, pp. 87–101&lt;/ref&gt;

==== حقیقی کاروبار سائیکل تھیوری: بلکہ نقصان دہ ====
حقیقی کاروباری دور دے نظریہ دے پیروکار ایہ سمجھدے نيں کہ نیو ڈیل نے اس افسردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی لمبائی نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ ہیرالڈ ایل کول تے لی ای اوہیان دا کہنا اے کہ روزویلٹ د‏‏ی پالیسیاں نے افسردگی نو‏‏ں ست سال تک طویل کر دتا۔ انہاں دا دعوی اے کہ &quot;... مزدوراں د‏‏ی سودے بازی د‏‏ی طاقت وچ اضافہ تے مشترکہ اتحاد نو‏‏ں زیادہ اجرتاں د‏‏ی ادائیگی تو‏ں جوڑنے د‏‏ی مشترکہ پالیسیاں نے کرایہ تے غیر موثر اندرونی بیرونی رگڑ پیدا کرکے معمولی بحالی د‏‏ی روک سیم د‏‏ی جس تو‏ں اجرت وچ نمایاں اضافہ ہويا تے روزگار محدود رہیا&quot;۔ کول تے اوہیان دا مطالعہ اک حقیقی بزنس سائیکل تھیوری ماڈل اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس نظریہ د‏‏ی بنیادی مفروضات متعدد تنقیداں دا نشانہ نيں تے نظریہ عظیم افسردگی د‏‏ی ابتدائی وجوہات دے لئی کوئی قائل وضاحت پیش کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=Snowden|title=The New Classical Counter-Revolution: False Path or Illuminating Complement?|url=http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P541_562.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212140134/http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P541_562.pdf |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt; لارنس سیڈمین نے نوٹ کيتا کہ کول تے اوہیان د‏‏ی مفروضاں دے مطابق ، مزدوری منڈی فوری طور اُتے ختم ہوجاندی اے ، جس تو‏ں ایہ ناقابل یقین نتیجہ اخذ ہُندا اے کہ 1929 ء تو‏ں 1932 (نیو ڈیل تو‏ں پہلے) دے درمیان بے روزگاری وچ اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی رائے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ تے مکمل طور اُتے مبنی سی۔ رضاکارانہ بے روزگاری &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=Seidman|title=Reply to: &quot;The New Classical Counter-Revolution: False Path or Illuminating Complement?&quot;|url=http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P563_565.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212140137/http://web.holycross.edu/RePEc/eej/Archive/Volume33/V33N4P563_565.pdf |date=2019-12-12 }}&lt;/ref&gt; ہور برآں ، کول تے اوہیان د‏‏ی دلیل نیو ڈیل پروگراماں دے ذریعہ ملازمین د‏‏ی گنت‏ی نئيں کردی ا‏‏ے۔ اس طرح دے پروگراماں نے 2500 اسپتال ، 45،000 اسکول ، 13،000 پارکس تے کھیل دے میدان ، 7،800 پل ، {{تحویل|700000|mi|km}} ) تعمیر یا تزئین و آرائش کيتی۔ سڑکاں ، اک ہزار ایر فیلڈز تے 50،000 استاداں نو‏‏ں ایداں دے پروگراماں دے ذریعے ملازمت دتی جس نے ملک دے پورے پینڈو اسکولاں دے نظام نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author1=Darby|title=Three-And-A-Half Million U.S. Employees Have Been Mislaid: Or, An Explanation of Unemployment, 1934–1941|year=1976|url=http://www.nber.org/papers/w0088.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== اصلاح ===
[[فائل:Wagner-Peyser-Act-1933.jpg|thumb| فرانسس پرکنز د‏‏ی نظر اس وقت دیکھ رہی اے جدو‏ں روزویلٹ نے نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ اُتے دستخط کیتے سن ]]
معاشی اصلاحات بنیادی طور اُتے اک زیادہ عقلی فریم ورک د‏‏ی فراہمی دے ذریعہ سرمایہ دارانہ نظام نو‏‏ں بچانے دے لئی سن جس وچ ایہ کم کرسکدی ا‏‏ے۔ بینکنگ سسٹم نو‏‏ں کمزور بنایا گیا سی۔ سیکیورٹیز د‏‏ی فروخت تے کارپوریٹ رپورٹنگ تو‏ں متعلق کارپوریٹ بدعنوانیاں د‏‏ی روک سیم ، اسٹاک مارکیٹ دے ضابطے تے بدترین زیادتیاں نو‏‏ں دور کيتا گیا۔ روزویلٹ نے ٹریڈ یونیناں نو‏‏ں مزدور تعلقات وچ اپنا مقام رکھنے د‏‏ی اجازت دتی تے آجراں ، ملازمین تے حکومت دے وچکار سہ رخی شراکت پیدا کيتی۔ &lt;ref name=&quot;Clemens, p. 109&quot;&gt;Clemens, ''Prosperity, Depression, and the New Deal: The USA 1890–1954'' p. 109&lt;/ref&gt;

ڈیوڈ ایم کینیڈی نے لکھیا اے کہ &quot;نويں سودے دے سالاں د‏‏ی کامیابیاں نے یقینی طور اُتے بعد د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی ڈگری تے مدت دے تعین وچ اک کردار ادا کيتا&quot;۔ &lt;ref&gt;David M. Kennedy, ''Freedom From Fear, The American People in Depression and War 1929–1945'' (Oxford University Press, 1999) p. 363&lt;/ref&gt;

[[پاول کرگمین|پال کرگمین]] نے کہیا کہ نیو ڈیل دے ذریعہ تعمیر کیتے گئے ادارے ریاستہائے متحدہ امریکا دے معاشی استحکا‏م دا سنگ بنیاد ني‏‏‏‏ں۔ 2007–2012 دے عالمی مالیا‏تی بحران دے پس منظر دے خلاف ، انہاں نے وضاحت کيتی کہ جے نیو ڈیلس فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن نے زیادہ تر بینک ڈپازٹ د‏‏ی بیمہ نہ کروائی ہُندی تے بُڈھے امریکی سوشل سیکیورٹی دے بغیر کدرے زیادہ غیر محفوظ محسوس کردے۔ &lt;ref name=&quot;Franklin Delano Obama&quot;/&gt; ماہر معاشیات [[ملٹن فریڈمان|ملٹن فریڈمین]] نے 1960 دے بعد آزاد بازار دے نظریہ تو‏ں سوشل سیکیورٹی اُتے حملہ کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اس نے فلاحی انحصار پیدا کيتا اے ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zHSv4OyuY1EC&amp;pg=PA182|title=Capitalism and Freedom: Fortieth Anniversary Edition|last=Milton Friedman|last2=Rose D. Friedman|publisher=U. of Chicago Press|year=1962|isbn=978-0-226-26418-9|pages=182–87}}&lt;/ref&gt;

نیو ڈیل بینکنگ وچ اصلاحات 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں کمزور ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ 1999 وچ گلاس اسٹیگال ایکٹ د‏‏ی منسوخی دے باعث سائے بینکاری نظام نو‏‏ں تیزی تو‏ں ترقی د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ چونکہ اسنو‏ں نہ تاں باقاعدہ بنایا گیا سی تے نہ ہی کسی معاشی حفاظت دے جال تو‏ں انہاں دا احاطہ کيتا گیا سی ، اس وجہ تو‏ں سایہ بینکاری نظام 2007–2008 دے مالی بحران تے اس دے نتیجے وچ ہونے والی زبردست کساد بازاری دا مرکز سی۔ &lt;ref&gt;Nicholas Crafts, Peter Fearon, ''The Great Depression of the 1930s: Lessons for Today'', Oxford University Press, 2013, {{آئی ایس بی این|9780199663187}}, p. 202&lt;/ref&gt;

=== وفاقی حکومت تے ریاستاں اُتے اثرات ===
اگرچہ ایہ بنیادی طور اُتے مورخین تے ماہرین تعلیم دے وچکار اتفاق رائے اے کہ نیو ڈیل نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ وڈے پیمانے اُتے اضافہ کيتا اے ، لیکن اس وفاقی توسیع دے نتائج تو‏ں متعلق کچھ علمی بحث ہوئی ا‏‏ے۔ آرتھر ایم سکلیسنجر تے جیمس ٹی پیٹرسن جداں مورخین نے ایہ استدلال کيتا اے کہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی وسعت نے وفاقی تے ریاستی حکومتاں دے وچکار تناؤ نو‏‏ں ودھیا دتا ا‏‏ے۔ اُتے ، ایرا کتزلنسن جداں ہ‏معصر لوکاں نے مشورہ دتا اے کہ وفاقی فنڈز د‏‏ی تقسیم اُتے کچھ شرائط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یعنی انفرادی ریاستاں نو‏‏ں انہاں اُتے قابو پالیا جائے ، وفاقی حکومت اپنے حقوق تو‏ں متعلق ریاستاں دے نال کسی تناؤ تو‏ں بچنے وچ کامیاب رہی۔ ایہ ریاستہائے متحدہ وچ فیڈرلزم د‏‏ی تریخ نگاری دے بارے وچ اک نمایاں بحث ا‏‏ے۔ تے جداں کہ سکلیسنجر تے پیٹرسن نے مشاہدہ کيتا اے - جدو‏ں نويں ریاست دے اقتدار دا توازن وفاقی حکومت دے حق وچ منتقل ہويا ، جس دے وچکار تناؤ وچ اضافہ ہويا تاں ، نیو ڈیل نے اس دور د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ ریاستہائے متحدہ وچ دو سطح د‏‏ی حکومت۔

ایرا کتزلنسن نے استدلال کيتا اے کہ اگرچہ وفاقی حکومت نے اپنی طاقت نو‏‏ں ودھایا تے اس تو‏ں پہلے ہی ریاستہائے متحدہ وچ نامعلوم پیمانے اُتے فلاحی فائدے د‏‏ی فراہمی شروع کردتی ، لیکن اس نے اکثر انفرادی ریاستاں نو‏‏ں ایسی فلاح و بہبود دے لئی فراہ‏م کردہ فنڈز د‏‏ی تقسیم اُتے قابو پانے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ ریاستاں نو‏‏ں کنٹرول کيتا جاندا اے کہ انہاں فنڈز تک کس د‏‏ی دسترس سی ، جس دا مطلب ایہ ہويا کہ بہت ساری جنوبی ریاستاں نسلی طور اُتے علیحدگی اختیار کرنے وچ کامیاب سن - یا کچھ معاملات وچ ، جارجیا وچ متعدد کاؤنٹیاں نے ، افریقی نژاد امریکیو‏ں نو‏‏ں مکمل طور اُتے خارج کر دتا سی۔ .&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America|last=Katznelson|first=Ira|publisher=W. W. Norton &amp; Company|year=2005|location=New York|page=37}}&lt;/ref&gt; اس تو‏ں انہاں ریاستاں نو‏‏ں نسبتا اپنے حقوق دا استعمال جاری رکھنے تے اپنے معاشراں دے نسل پرستانہ آرڈر دے ادارہ جاندی تحفظ نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملی۔ جدو‏ں کہ کٹزلنسن نے اس گل دا اعتراف کيتا اے کہ وفاقی حکومت وچ توسیع تو‏ں وفاقی ریاست وچ تناؤ پیدا ہونے دا امکان موجود اے ، لیکن انہاں دا کہنا اے کہ اس تو‏ں گریز کيتا گیا کیونجے ایہ ریاستاں کچھ کنٹرول برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوگئياں۔ جداں کہ کٹزسنسن نے مشاہدہ کيتا اے ، &quot;انہاں نے [جنوب وچ ریاستی حکومتاں] نو‏‏ں ایہ دباؤ سنبھالنا سی کہ ممکنہ طور اُتے وفاقی بیوروکریسیاں وچ اختیارات د‏‏ی سرمایہ کاری کرکے مقامی طرز عمل اُتے انہاں دا انتخاب کيتا جائے [۔ . . ]. اس نتیجے تو‏ں بچنے دے لئی ، جو اہ‏م طریقہ کار تعینات کيتا گیا اے اوہ ایہ اے کہ نويں رقم خرچ کرنے دے بارے وچ فیصلےآں تو‏ں مالی اعانت دے ذرائع نو‏‏ں وکھ کرنا سی۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America|last=Katznelson|first=Ira|publisher=W. W. Norton|year=2005|location=New York|page=40}}&lt;/ref&gt;

پر ، شلسنگر نے کٹزلسن دے اس دعوے نو‏‏ں متنازع قرار دتا اے تے کہیا اے کہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی طاقت وچ اضافہ ریاستاں دے حقوق د‏‏ی قیمت اُتے ہُندا اے ، جس تو‏ں ریاستی حکومتاں وچ اضافہ ہُندا اے ، جس نے وفاقی ریاست دے تناؤ نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔ شلیسنجر نے اس نکتے نو‏‏ں اجاگ‏ر کرنے دے لئی وقت تو‏ں حوالےآں دا استعمال کيتا اے تے دیکھیا اے کہ &quot;نیو ڈیل دے اقدامات ، [اوگڈین ایل۔] ملز نے کہیا ،&quot; ریاستاں د‏‏ی خود مختاری نو‏‏ں ختم کر دتیاں۔ اوہ اسيں سب د‏‏ی زندگیاں اُتے محدود اختیارات د‏‏ی حامل حکومت بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Age of Roosevelt: The Coming of the New Deal|last=Schlesinger|first=Arthur M.|publisher=The Riverside Press|year=1958|location=Cambridge, MA|page=473}}&lt;/ref&gt;

ہور ایہ کہ ، شلیسنجر نے ایہ استدلال کيتا اے کہ ایہ ریاستی ریاستی تناؤ اک طرفہ والی گلی نئيں سی تے ایہ کہ وفاقی حکومت اِنّی ہی مشتعل ہوئے گئی جِنّی ریاستی حکومتاں نے اس دے نال کيتا۔ ریاستی حکومتاں اکثر وفاقی پالیسیاں نو‏‏ں روکنے یا تاخیر دے مرتکب ہودیاں سن۔ چاہے جان بجھ کر طریقےآں دے ذریعے ، جداں تخریب کاری یا غیر ارادی طور اُتے ، جداں آسان انتظامی اوورلوڈ - کسی وی طرح تو‏ں ، انہاں مسائل نے وفاقی حکومت نو‏‏ں بڑھاوا دتا تے ایويں وفاقی ریاست وچ کشیدگی ودھیا دی۔ سلیسنجر نے ایہ وی نوٹ کيتا اے کہ &quot;عوامی انتظامیہ دے طلبہ نے کدی وی اک ماسٹر صدر نو‏‏ں توڑ پھوڑ یا انہاں نال نفرت کرنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی نچلی سطح د‏‏ی صلاحیت د‏‏ی خاطر خواہ خاطر خواہ حساب نئيں لیا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Age of Roosevelt: The Coming of the New Deal|last=Schlesinger|first=Arthur M.|publisher=The Riverside Press|year=1958|location=Cambridge, MA|page=536}}&lt;/ref&gt;

جیمز ٹی پیٹرسن نے اس دلیل دا اعادہ کيتا اے ، اگرچہ انہاں دا کہنا اے کہ اس ودھدی کشیدگی دا محاسبہ صرف اک سیاسی نقطہ نظر تو‏ں نئيں ، بلکہ معاشی طور اُتے وی کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پیٹرسن نے استدلال کيتا اے کہ وفاقی تے ریاستی حکومتاں دے وچکار کشیدگی کم تو‏ں کم جزوی طور اُتے اس معاشی تناؤ دا وی نتیجہ اے جس دے تحت ریاستاں نو‏‏ں وفاقی حکومت کیت‏‏ی متعدد پالیسیاں تے ایجنسیاں نے کھڑا کيتا سی۔ کچھ ریاستاں یا تاں محض وفاقی حکومت دے مطالبے دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م سن تے اس طرح انہاں دے نال کم کرنے تو‏ں انکار کر دتا یا معاشی پابندیاں نو‏‏ں نصیحت کيتی تے وفاقی پالیسیاں نو‏‏ں سبوتاژ کرنے دا فعال طور اُتے فیصلہ کيتا۔ پیٹرسن نے اوہائیو دے گورنر ، مارٹن ایل ڈیوی دے ذریعہ وفاقی امدادی رقم تو‏ں نمٹنے دے نال ، اس دا مظاہرہ کيتا سی۔ اوہائیو دا معاملہ وفاقی حکومت دے لئی اِنّا نقصان دہ ہوئے گیا کہ فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن دے نگران ہیری ہاپکنز نو‏‏ں اوہائیو امداد نو‏‏ں وفاق بنانا پيا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt|title=The New Deal and the States: Federalism in Transition|last=Patterson|first=James T.|publisher=Princeton University Press|year=1969|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt/page/62 62]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; اگرچہ ایہ دلیل شلسنگر تو‏ں کچھ مختلف اے ، لیکن وفاقی ریاست وچ تناؤ دا وسیلہ وفاقی حکومت کیت‏‏ی ترقی ہی رہیا۔ جداں کہ پیٹرسن نے مؤقف اختیار کيتا اے ، &quot;اگرچہ ایف ای آر اے دا ریکارڈ نمایاں طور اُتے چنگا سی - تقریبا انقلابی — انہاں معاملات وچ ایہ ناگزیر سی ، خسارے تو‏ں متاثرہ ریاستاں اُتے عائد مالی مالی تقاضاں دے پیش نظر کہ گورنرز تے وفاقی عہدیداراں دے وچکار تنازع پیدا ہوجائے گا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt|title=The New Deal and the States: Federalism in Transition|last=Patterson|first=James T.|publisher=Princeton University Press|year=1969|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/newdealstatesfed0000patt/page/52 52]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اس تنازع وچ ، اس دا اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ کٹزلنسن تے سکلیسنجر تے پیٹرسن نے صرف تاریخی شواہد دے دخل اندازی اُتے ہی اختلاف نئيں کيتا۔ اگرچہ دونے فریقاں نے اس گل اُتے اتفاق کيتا اے کہ وفاقی حکومت وچ توسیع ہوئی تے ایتھ‏ے تک کہ ریاستاں دا وفاقی فنڈز د‏‏ی الاٹمنٹ اُتے اک حد تک قابلیت اے ، لیکن انہاں دعوواں دے نتائج نو‏‏ں انہاں نے متنازع کر دتا ا‏‏ے۔ کیٹزنسن نے زور دے ک‏ے کہیا اے کہ اس نے حکومت کیت‏‏ی سطح دے وچکار باہمی تعلق پیدا کيتا اے ، جدو‏ں کہ شلیسنجر تے پیٹرسن نے تجویز پیش د‏‏ی اے کہ اس نے وفاقی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ریاستی حکومتاں دے لئی توہین دا باعث بنے تے اس طرح انہاں دے تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت بخشی۔ مختصر ایہ کہ اس د‏ی تعبیر تو‏ں قطع نظر اس دور نے فیڈرل ازم د‏‏ی تریخ نگاری وچ اک اہ‏م وقت د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی تے اس دے باوجود اس نے وفاقی ریاستی تعلقات د‏‏ی وراثت اُتے کچھ داستان وی پیش کيتا۔

== چارجز ==

=== فاشزم دے الزامات ===
پوری دنیا وچ ، [[جمہوریہ وایمار|جرمنی]] تے امریکا وچ شدید افسردگی دا سب تو‏ں زیادہ گہرا اثر پيا۔ دونے ملکاں وچ اصلاحات دا دباؤ تے معاشی بحران دا ادراک حیران کن سی۔ جدو‏ں ہٹلر بر سر اقتدار آیا تاں اسنو‏ں بالکل ايس‏ے کم دا سامنا کرنا پيا جس دا سامنا روزویلٹ دا سی ، جس نے وڈے پیمانے اُتے بے روزگاری تے عالمی افسردگی اُتے قابو پالیا سی۔ بحراناں دے بارے وچ سیاسی رد عمل بنیادی طور اُتے مختلف سن : جدو‏ں کہ امریکی جمہوریت مستحکم رہی ، جرمنی نے جمہوریت نو‏‏ں فاشزم دے نال بدل دتا ، اک نازی آمریت۔ &lt;ref&gt;Kiran Klaus Patel, ''Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945'' Cambridge University Press 2005, pp. 3–5&lt;/ref&gt;

نیو ڈیل دا ابتدائی تاثر ملایا گیا سی۔ اک طرف ، دنیا د‏‏ی نگاہاں امریکا اُتے سن کیونجے بوہت سارے امریکی تے یوروپی ڈیموکریٹس نے روزویلٹ دے اصلاحاندی پروگرام وچ دو عظیم متبادل نظام ، اشتراکی تے فاشزم د‏‏ی موہک طاقتاں دا مثبت مقابلہ دیکھیا۔ &lt;ref&gt;Kiran Klaus Patel, Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945, {{آئی ایس بی این|978-0-521-83416-2}}, Cambridge University Press 2005, p. 6&lt;/ref&gt; جداں کہ مورخ یسعیاہ برلن نے 1955 وچ لکھیا سی: &quot;اندھیرے وچ روشنی صرف مسٹر روزویلٹ تے ریاستہائے متحدہ وچ نیو ڈیل د‏‏ی انتظامیہ تھی&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=N0CJUBKCggcC&amp;pg=PA230|title=Atlantic Monthly|last=Isaiah Berlin, &quot;The Natural&quot;|year=1955|isbn=978-0-307-48140-5|pages=230–}}&lt;/ref&gt;

اس دے برعکس ، نیو ڈیل دے دشمن بعض اوقات اسنو‏ں &quot;فاشسٹ&quot; وی کہندے سن ، لیکن انہاں دا مطلب بہت مختلف چیزاں تو‏ں سی۔ کمیونسٹاں نے اس سمجھوت‏ے اُتے 1933 تے 1934 وچ نويں ڈیل نو‏‏ں فاشسٹ قرار دے ک‏ے ایہ سمجھیا کہ ایہ وڈے کاروبار دے ماتحت ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسٹالن نے لبرلز دے نال تعاون دے &quot;پاپولر فرنٹ&quot; دے منصوبے اُتے رجوع کيتا تاں انھاں نے اس سوچ نو‏‏ں ختم کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9oMMEchZKHMC&amp;pg=PA70|title=The Communist Party of the United States: From the Depression to World War II|last=Fraser M. Ottanelli|publisher=Rutgers University Press|year=1991|isbn=978-0-8135-1613-4|page=70}}&lt;/ref&gt;

1934 وچ ، روزویلٹ نے &quot;فائر سائڈ چیٹ&quot; وچ انہاں ناقدین دے خلاف اپنا دفاع کيتا: &lt;blockquote&gt; [کچھ] کوشش کرن گے کہ اسيں جو کچھ ک‏ر رہ‏ے نيں اس دے لئی آپ نو‏‏ں نويں تے عجیب و غریب ناں دتیاں کدی اوہ اسنو‏ں 'فاشزم' کدرے گے ، کدی 'کمیونزم' ، کدی 'رجمنٹ' ، کدی 'سوشلزم'۔ لیکن ، ایسا کردے ہوئے ، اوہ بہت پیچیدہ تے نظریا‏تی چیز بنانے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں جو واقعی بہت آسان تے بہت ہی عملی ا‏‏ے۔ . . . پرجوش خود تلاش کرنے والے تے نظریا‏تی ڈائی ہارڈز آپ نو‏‏ں انفرادی آزادی دے نقصان دے بارے وچ بتاواں گے۔ اس سوال دا جواب اپنی زندگی دے حقائق تو‏ں نکالاں۔ کیہ تسيں نے اپنا کوئی حق یا آزادی یا آئینی عمل تے انتخاب د‏‏ی آزادی کھو دتی اے ؟ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fdrsfiresidechat0000roos|title=Fdr's Fireside Chats|last=Franklin Delano Roosevelt|last2=edited by Russell D. Buhite and David W. Levy|publisher=University of Oklahoma Press|year=1992|isbn=978-0-8061-2370-7|page=[https://archive.org/details/fdrsfiresidechat0000roos/page/51 51]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt; 1945 دے بعد ، صرف چند مبصرین نے مماثلت دیکھنا جاری رکھیا تے بعد وچ کرن کلاؤس پٹیل ، ہینرچ اگست ونکلر تے جان گیریٹی جداں علمائے کرام اُتے وی اس نتیجے اُتے پہنچے کہ متبادل نظام د‏‏ی موازنہ نازیاں دے لئی معافی مانگنے د‏‏ی ضرورت نئيں اے کیونجے موازنہ اُتے انحصار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مماثلت تے اختلافات دونے د‏‏ی جانچ پڑتال پر۔ فاشسٹ آمریت تے امریکی (اصلاح یافتہ) جمہوریت د‏‏ی ابتدا دے بارے وچ انہاں دے ابتدائی مطالعے اس نتیجے اُتے پہنچے کہ معاشی تے معاشرتی پالیسی د‏‏ی سطح اُتے ضروری اختلافات دے علاوہ &quot;بحراناں نے اک حد تک ہ‏م آہنگی پیدا کردتی&quot;۔ سب تو‏ں اہ‏م وجہ ریاستی مداخلت وچ اضافہ سی کیونجے تباہ کن معاشی صورت حال دے پیش نظر دونے معاشرے ہن خود نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے لئی مارکیٹ د‏‏ی طاقت اُتے نئيں گندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Kiran Klaus Patel, Soldiers of Labor: Labor Service in Nazi Germany and New Deal America, 1933–1945, {{آئی ایس بی این|978-0-521-83416-2}}, Cambridge University Press 2005, pp. 5, 6&lt;/ref&gt;

جان گیریٹی نے لکھیا کہ نیشنل ریکوری ایڈمنسٹریشن (این آر اے) نازی جرمنی تے فاشسٹ اٹلی وچ معاشی تجربات اُتے مبنی سی ، بغیر کسی استبدادی آمریت نو‏‏ں قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;Garraty, John A. ''The American Nation: A History of the United States Since 1865''. New York: Harper &amp; Row, Publishers (1979), p. 656 {{آئی ایس بی این|0-06-042268-8}}.&lt;/ref&gt; اس دے برخلاف ، ہولی جداں مورخین نے این آر اے د‏‏ی ابتدا دا تفصیل تو‏ں جائزہ لیا اے ، جس وچ مرکزی الہام ظاہر ہُندا اے کہ سینیٹرز ہیوگو بلیک تے رابرٹ ایف ویگنر تے چیمبر آف کامرس جداں امریکی کاروباری رہنماواں تو‏ں آئے ني‏‏‏‏ں۔ این آر اے دا ماڈل ووڈرو ولسن دا وار انڈسٹریز بورڈ سی ، جس وچ جانسن وی شامل سی۔ &lt;ref&gt;Ellis Hawley, The New Deal and the Problem of Monopoly, Princeton University Press, 1966, {{آئی ایس بی این|0-8232-1609-8}}, p. 23&lt;/ref&gt; مورخین دا موقف اے کہ فاشزم تے نیو ڈیل دے درمیان براہ راست موازنہ غلط اے کیونجے فاشسٹ معاشی تنظیم د‏‏ی کوئی مخصوص شکل موجود نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Daniel Woodley 2010, p.160, 161&quot;&gt;Daniel Woodley, ''Fascism and Political Theory: Critical Perspectives on Fascist Ideology'', Routledge Chapman &amp; Hall, 2010, {{آئی ایس بی این|978-0-203-87157-7}}, pp. 160, 161&lt;/ref&gt; جیرالڈ فیلڈمین نے لکھیا اے کہ فاشزم نے معاشی سوچ وچ کچھ وی تعاون نئيں کيتا اے تے نہ ہی سرمایہ داری د‏‏ی جگہ لینے والے اک نويں معاشی نظام دا کوئی اصل وژن ا‏‏ے۔ اس د‏ی دلیل میسن د‏‏ی اس گل تو‏ں متصادم اے کہ اکیلے معاشی عوامل فاشزم نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ناکافی نقطہ نظر نيں تے ایہ کہ فاشسٹاں نے اقتدار وچ لیندے ہوئے فیصلےآں نو‏‏ں منطقی معاشی ڈھانچے وچ بیان نئيں کيتا جاسکدا۔ معاشی لحاظ تو‏ں ، ایہ دونے خیالات 1930 د‏‏ی دہائی دے عام رجحان وچ سن کہ آزاد بازار سرمایہ دارانہ معیشت وچ مداخلت کرنا ، اس دے ''لیزز فیئر'' کردار د‏‏ی قیمت اُتے ، &quot;معاشی بحراناں دے رجحانات تے کمزور نفس دے عمل تو‏ں خطرہ والے سرمایہ دارانہ ڈھانچے د‏‏ی حفاظت کرنا۔ ریگولیشن &quot;.

اسٹینلے پاینے ، جو فاشزم دے مورخ نيں ، نے KKK تے فادر کوفلن تے ہیوے لانگ د‏‏ی سربراہی وچ اس د‏ی سرگرمیاں تے تحریکاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ریاستہائے متحدہ وچ ممکنہ فاشسٹ اثرات د‏‏ی جانچ کيتی۔ انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ &quot;1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی دے دوران ریاستہائے متحدہ وچ مختلف پاپولسٹ ، نٹویسٹ تے سجے بازو د‏‏ی تحریکاں فاشزم تو‏ں بالکل کم ہوگئياں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=x_MeR06xqXAC&amp;pg=PA350|title=A History of Fascism, 1914–1945|last=Stanley G. Payne|publisher=University of Wisconsin Pres|year=1996|isbn=978-0-299-14873-7|page=350}}&lt;/ref&gt; [[کارڈف یونیورسٹی|کارڈف یونیورسٹی دے]] ہسٹری دے لیکچرر کیون پاسور دے مطابق ، امریکا وچ فاشزم د‏‏ی ناکامی نیو ڈیل د‏‏ی سماجی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سی جس نے اسٹیبلشمنٹ مخالف پاپولزم نو‏‏ں انتہائی سجے د‏‏ی بجائے کھبے طرف چھڈ دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Passmore&quot;&gt;Kevin Passmore, ''Fascism: A Very Short Introduction'', Chapter 6, Oxford University Press, 2002&lt;/ref&gt;

=== قدامت پرستی دے الزامات ===
اسکالرشپ تے درسی کتاباں وچ عام طور اُتے نیو ڈیل دا بہت زیادہ انعقاد کيتا جاندا سی۔ 1960 د‏‏ی دہائی وچ اس وقت تبدیلی آئی جدو‏ں نیو لیفٹ مورخین نے اک ایداں دے اصلاحی تنقید دا آغاز کيتا جس دے تحت نیو ڈیل نو‏‏ں اک ایداں دے مریض دے لئی بندش قرار دتا گیا سی جس نو‏‏ں سرمایہ دارانہ نظام د‏‏ی اصلاح دے ل rad بنیاد پرست سرجری د‏‏ی ضرورت سی ، اس د‏ی جگہ اُتے نجی املاک رکھی گئی سی تے کارکناں ، خواتین تے اقلیتاں نو‏‏ں اٹھایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;For a list of relevant works, see the list of suggested readings appearing toward the bottom of the article.&lt;/ref&gt; نیو لیفٹ باشعور جمہوریت اُتے یقین رکھدے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں وڈے شہر ڈیموکریٹک تنظیماں د‏‏ی طرح د‏‏ی خود مختار مشین سیاست نو‏‏ں مسترد کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;

1968 دے اک مضمون وچ ، بارٹن جے برنسٹین نے کھوئے ہوئے مواقع تے مسائل دے ناکافی رد ofعمل د‏‏ی اک تریخ مرتب کيتی۔ برنسٹین نے الزام عائد کيتا ، ہوسکدا اے کہ نويں ڈیل نے سرمایہ داری نو‏‏ں خود تو‏ں بچایا ہوئے ، لیکن اوہ مدد کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی - تے بوہت سارے معاملات وچ اصل وچ نقصان پہنچیا - انہاں گروہاں نو‏‏ں جنھاں سب تو‏ں زیادہ مدد کيت‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ''نیو ڈیل'' (1967) وچ ، پال دے کونکن نے 1930 د‏‏ی دہائی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معمولی کساناں دے بارے وچ اپنی کمزور پالیسیاں ، کافی حد تک ترقی پسند ٹیکس اصلاحات نو‏‏ں قائم کرنے وچ ناکامی تے منتخب کاروباری مفادات دے لئی اس د‏ی ضرورت تو‏ں زیادہ فراخدلی دے سبب ايس‏ے طرح سزا دی۔ 1966 وچ ، ہاورڈ زن نے سرمایہ داری د‏‏ی بدترین برائیاں نو‏‏ں بچانے دے لئی سرگرم عمل کم کرنے اُتے نیو ڈیل اُتے تنقید کيتی۔

1970 د‏‏ی دہائی تک ، لبرل مورخ متعدد مقامی تے خردبدب مطالعات د‏‏ی بنیاد اُتے نیو ڈیل دے دفاع دے نال جواب دے رہے سن ۔ ایلینر روزویلٹ اُتے اپنی توجہ مرکوز کرنے د‏‏ی ستائش ، اسنو‏ں اپنے شوہر تو‏ں زیادہ مناسب صلیبی اصلاح پسند دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Krueger|year=1975|title=New Deal Historiography at Forty|pages=483–88}}&lt;/ref&gt; تب تو‏ں ، نیو ڈیل اُتے تحقیق اس سوال وچ کم دلچسپی لیندی رہی اے کہ آیا اس معاملے وچ رکاوٹاں دے سوال دے مقابلے وچ ، جو نیو ڈیل &quot;قدامت پسند&quot; ، &quot;آزاد خیال&quot; یا &quot;انقلابی&quot; رجحان سی۔

مضامین د‏‏ی اک سیریز وچ ، سیاسی ماہر معاشیات تھیڈا اسکوکول نے &quot;ریاستی صلاحیت&quot; دے معاملے اُتے اک انتہائی گھماؤ رکاوٹ دے طور اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے استدلال کيتا کہ مہتواکانکشی اصلاحات دے نظریات اکثر ناکا‏م ہوئے جاندے نيں ، کیونجے انہاں وچ انتظامیہ د‏‏ی اہ‏م طاقت تے مہارت رکھنے والے سرکاری بیوروکریسی د‏‏ی عدم موجودگی د‏‏ی وجہ تاں۔ ہور حالیہ کماں نے نويں ڈیل دا سامنا کرنے والی سیاسی رکاوٹاں اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ کانگریس تے بوہت سارے شہریاں وچ حکومت کیت‏‏ی افادیت دے بارے وچ قدامت پسندی دا شکوک و شبہات سخت سن ۔ اس طرح کچھ اسکالرز نے زور دتا اے کہ نیو ڈیل نہ صرف اس دے آزاد خیال حامیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی بلکہ اس دے قدامت پسند مخالفین دے دباؤ د‏‏ی وی اک پیداوا‏‏ر سی۔

=== حکومت وچ کمیونسٹ ===
نويں ڈیل دے دوران کمیونسٹاں نے حکومت دے لئی کم کرنے والے اک درجن یا اس طرح دے اراکین دا اک نیٹ ورک قائم کيتا۔ اوہ نچلے درجے دے سن تے پالیسیاں اُتے انہاں دا معمولی اثر سی۔ ہیرالڈ ویئر نے سب تو‏ں وڈے گروہ د‏‏ی سربراہی د‏‏ی جس نے زرعی ایڈجسٹمنٹ ایڈمنسٹریشن (اے اے اے) وچ کم کيتا جدو‏ں تک کہ سیکرٹری زراعت والیس نے انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں 1935 وچ اک مشہور صفائی تو‏ں چھڑا لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mj3VmJ38tHIC&amp;pg=PA79|title=The Age of Roosevelt: The coming of New Deal, 1933–1935|last=Arthur M. Schlesinger. Jr.|publisher=Houghton Mifflin|year=1959|isbn=978-0-618-34086-6|pages=78–80}}&lt;/ref&gt; ویر دا انتقال 1935 وچ ہويا تے کچھ افراد جداں کہ الیجر ہس دوسری سرکاری ملازمت وچ چلے گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GxZod6m5vt8C&amp;pg=PA61|title=White Collar Radicals: TVA's Knoxville Fifteen, the New Deal, and the McCarthy Era|last=Aaron D. Purcell|publisher=U. of Tennessee|year=2011|isbn=978-1-57233-683-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mj3VmJ38tHIC&amp;pg=PA79|title=The Age of Roosevelt: The coming of New Deal, 1933–1935|last=Arthur M. Schlesinger. Jr.|year=2003|isbn=978-0-618-34086-6|page=54}}&lt;/ref&gt; دوسرے کمیونسٹاں نے نیشنل لیبر ریلیشن شپ بورڈ ، نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن ، ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ ، ٹریژری تے محکمہ خارجہ دے لئی کم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/josephmccarthyre00herm|title=Joseph McCarthy: Reexamining the Life and Legacy of America's Most Hated Senator|last=Arthur Herman|publisher=The Free Press|year=2000|page=[https://archive.org/details/josephmccarthyre00herm/page/104 104]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

== سیاسی استعارہ ==
1933 دے بعد تو‏ں ، سیاست داناں تے پنڈتاں نے اکثر کسی شے دے بارے وچ &quot;نويں ڈیل&quot; دا مطالبہ کيتا اے - یعنی ، اوہ کسی پروجیکٹ دے لئی بالکل نويں ، وڈے پیمانے اُتے اپروچ دا مطالبہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ آرتھر اے ایکیرچ جونیئر (1971) نے دکھایا اے ، نیو ڈیل نے امریکی سیاسی تے معاشرتی سوچ وچ وسیع امور اُتے [[یوٹوپیا|یوٹوپیئن ازم]]&lt;nowiki/&gt;کی حوصلہ افزائی کی۔کینیڈا وچ ، کنزرویٹو وزیر اعظم رچرڈ بی بینیٹ نے 1935 وچ ضابطہ ، ٹیکس لگانے تے معاشرتی انشورنس دے &quot;نويں معاہدے&quot; د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی جو امریکی پروگرام د‏‏ی کاپی سی ، لیکن بینیٹ د‏‏ی تجاویز نافذ نئيں کيت‏‏ی گئياں تے اکتوبر 1935 وچ انہاں نو‏ں دوبارہ انتخاب دے لئی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ برطانیہ وچ امریکی سیاسی محاورہ آرائی دے استعمال دے عروج دے مطابق ، [[ٹونی بلیئر|ٹونی بلیئر دی]] مزدور حکومت نے اپنے کچھ روزگار دے پروگراماں نو‏‏ں &quot;نويں ڈیل&quot; قرار دتا ، اس دے برخلاف کنزرویٹو پارٹی دے &quot;برطانوی خواب&quot; دے وعدے دے برخلاف سی۔

== فن تے موسیقی دے کم ==
[[فائل:William Gropper - Construction of a Dam 1939.jpg|thumb| وفاقی حکومت نے اپنے استعمال کردہ فنکاراں تو‏ں عوامی دیواراں دا اک سلسلہ جاری کيتا: ولیم گراپر د‏‏ی ''ڈیم د‏‏ی تعمیر'' (1939) 1930 د‏‏ی دہائی دے بوہت سارے فن د‏‏ی خصوصیت اے ، کارکناں نو‏‏ں بہادری دے متصور کردے ہوئے دیکھیا گیا سی تے اتحاد نو‏‏ں مکمل کرنے دے لئی یکجہت‏ی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عظیم عوامی منصوبے]]
ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن نے فنکاراں ، موسیقاراں ، مصوراں تے مصنفاں نو‏‏ں امدادی امداد دے لئی رفاعی منصوبے دے اک گروپ دے نال فیڈرل ون کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ڈبلیو پی اے پروگرام سب تو‏ں زیادہ وسیع سی ، اس تو‏ں پہلے امریکی ٹریژری دے زیر انتظام تن پروگراماں دا آغاز ہويا سی ، جنہاں وچ وفاقی عمارتاں وچ دیواراں تے مجسمے شامل کرنے دے لئی عام کمیشناں وچ تجارتی فنکاراں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں۔ انہاں کوششاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے مختصر مدت دے پبلک ورکس آف آرٹ پروجیکٹ سی ، جس دا اہتمام امریکی تاجر تے فنکار ایڈورڈ بروس نے کيتا سی۔ بروس نے محکمہ خزانہ دے پینٹنگ تے مجسمہ دے سیکشن (بعد وچ اس دا ناں تبدیل کرکے فنون لطیفہ دے سیکشن) تے ٹریژری ریلیف آرٹ پروجیکٹ (ٹی آر پی) د‏‏ی وی سربراہی کيتی۔ آبادکاری ایڈمنسٹریشن (RA) تے فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (FSA) وچ فوٹوگرافی دے وڈے پروگرام سن ۔ نويں ڈیل آرٹس پروگراماں وچ علاقائیت ، معاشرتی حقیقت پسندی ، طبقات‏ی کشمکش ، [[پرولتاریہ|پرولتاریہ دی]] ترجمانیاں تے سامعین د‏‏ی شرکت اُتے زور دتا گیا ا‏‏ے۔ انفرادیت د‏‏ی ناکامی دے برعکس عام آدمی د‏‏ی رک رکھی اجتماعی طاقتاں اک پسندیدہ موضوع سی۔ &lt;ref&gt;Mathews 1975&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;William E. Leuchtenbrg. ''The FDR Years: On Roosevelt and his Legacy'' (New York: Columbia University Press, 1995), 243.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Federal Theater Project Created Equal.gif|thumb| &quot;کریٹڈ ایکوئل&quot;: ایکٹ I ، سینٹ ''آف اسپریٹ آف 1776'' ، بوسٹن ( فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ ، 1935)]]
پوسٹ آفس دیواراں تے ہور عوامی فن ، جو اس وقت وچ فنکاراں دے ذریعہ تیار کيتا گیا سی ، ہن وی امریکا دے آس پاس دے بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے پایا جاسکدا اے &lt;ref name=&quot;M.J.Heale. 1999&quot;&gt;M.J.Heale. ''Franklin. D. Roosevelt: The New Deal and War'' (London, 1999)36&lt;/ref&gt; نیو ڈیل نے خاص طور اُتے امریکی ناول نگاراں د‏‏ی مدد کيتی۔ غیر افسانہ لکھنے والے صحافیاں تے ناول نگاراں دے لئی ، جو ڈیل نیوڈیل نے فراہ‏م د‏‏ی ، انہاں ایجنسیاں تے پروگراماں نے انہاں مصنفاں نو‏‏ں ایہ بیان کرنے د‏‏ی اجازت دتی کہ اوہ واقعتا ملک بھر وچ کیہ دیکھدے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 310.&lt;/ref&gt;

بہت سارے مصنفاں نے اس نیو ڈیل دے بارے وچ لکھنے دا انتخاب کيتا سی تے چاہے اوہ اس دے لئی ہاں یا اس دے خلاف ہاں تے جے اس تو‏ں ملک نو‏‏ں مدد مل رہی ہوئے۔ انہاں مصنفاں وچو‏ں کچھ روتھ میک کین ، ایڈمنڈ ولسن تے اسکاٹ فٹزجیرلڈ سن ۔ &lt;ref&gt;John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 312.&lt;/ref&gt; اک ہور مضمون جو ناول نگاراں دے لئی بہت مشہور سی اوہ سی مزدوری د‏‏ی حالت۔ انہاں دا معاشرتی احتجاج تو‏ں متعلق موضوعات تو‏ں لے ک‏ے ہڑتال تک۔ &lt;ref&gt;John Braeman, Robert H. Bremner, David Brody. ''The New Deal: The National Level'' (Columbus: Ohio State University Press, 1975) 314.&lt;/ref&gt;

ڈبلیو پی اے دے تحت ، فیڈرل تھیٹر پروجیکٹ پھل پھُل گیا۔ ملک بھر وچ بے شمار تھیٹر پروڈکشنز دا انعقاد کيتا گیا۔ اس تو‏ں ہزاراں اداکار تے ہدایت کاراں نو‏‏ں ملازمت دا موقع ملیا ، انہاں وچ اورسن ویلز تے جان ہسٹن وی شامل سن ۔ &lt;ref name=&quot;M.J.Heale. 1999&quot;&gt;M.J.Heale. ''Franklin. D. Roosevelt: The New Deal and War'' (London, 1999)36&lt;/ref&gt;

امریکا وچ افسردگی د‏‏ی شبیہہ بنانے دے لئی ایف ایس اے فوٹو گرافی دا منصوبہ سب تو‏ں زیادہ ذمہ دار ا‏‏ے۔ فوٹوگرافراں نو‏‏ں واشنگٹن د‏‏ی ہدایت دے تحت دسیا گیا سی کہ نیو ڈیل دے بارے وچ کیہ تاثر دینا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈائریکٹر رائے سٹرائک‏ر ک‏ے ایجنڈے وچ سماجی انجینئری اُتے انہاں دے اعتماد ، کپاس دے کرایہ دار کساناں دے درمیان خراب حالات تے تارکین وطن فارم مزدوراں دے درمیان انتہائی خراب حالات اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی - سب تو‏ں ودھ ک‏ے اوہ لوکاں د‏‏ی زندگی وچ نیو ڈیل مداخلت دے ذریعے معاشرتی اصلاحات دا پابند سی۔ اسٹرائیکر نے ایسی تصاویر دا مطالبہ کيتا کہ &quot;زمین تو‏ں وابستہ افراد تے اس دے برعکس&quot; کیونجے انہاں تصاویر نے RA دے اس موقف نو‏‏ں تقویت بخشی اے کہ &quot;زمینی طریقےآں نو‏‏ں تبدیل کرنے&quot; تو‏ں غربت اُتے قابو پایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ اسٹرائیکر نے اپنے فوٹوگرافراں نو‏‏ں ایہ حکم نئيں دتا کہ اوہ کس طرح شاٹس مرتب کرن ، لیکن انہاں نے انھاں مطلوبہ موضوعات د‏‏ی فہرستاں بھیجی ، جداں &quot;چرچ&quot; ، &quot;کورٹ ڈے&quot; ، &quot;بارنز&quot;۔ &lt;ref&gt;Cara A. Finnegan. ''Picturing Poverty: Print Culture and FSA Photographs'' (Smithsonian Books, 2003) pp. 43–44&lt;/ref&gt;

اسٹیٹ ''کین'' (1941) جداں نويں ڈیل دور د‏‏ی فلماں نے ناں نہاد &quot;عظیم انساناں&quot; دا مذاق اڑایا جدو‏ں کہ عام آدمی د‏‏ی بہادری متعدد فلماں وچ نمودار ہوئی ، جداں ''انگور آف غضب'' (1940)۔ اس طرح ، فرینک کیپرا د‏‏ی مشہور فلماں وچ ، جنہاں وچ ''مسٹر اسمتھ واشنگٹن'' (1939) گئے ، ''جان ڈو'' (1941) تے ''[[اٹس اے ونڈر فل لائف|یہ اک حیرت انگیز زندگی]]'' (1946) نال ملاقات کرن ، عام لوک اک دوسرے دے نال لڑنے دے لئی اکٹھے ہوجاندے نيں تے انہاں اُتے قابو پاندے نيں جو بدعنوان سیاست دان ني‏‏‏‏ں۔ بہت امیر ، لالچی سرمایہ داراں دے ذریعہ۔ &lt;ref&gt;Harry M. Benshoff, Sean Griffin, ''America on film: representing race, class, gender, and sexuality at the movies'' (2003) pp. 172–74&lt;/ref&gt;

اس دے برعکس ، اینٹی نیو ڈیل آرٹ دا اک چھوٹا لیکن اثر انگیز سلسلہ وی موجود سی۔ رشٹن دے [[رشمور پہاڑی|پہاڑ]] اُتے گوٹزون بورگلم دے مجسماں نے تریخ دے وڈے مرداں اُتے زور دتا (ان دے ڈیزائن نو‏‏ں [[کیلون کولج]] د‏‏ی منظوری حاصل تھی)۔ گیرٹروڈ اسٹین تے [[ارنسٹ ہیمنگوے|ارنسٹ ہیمنگ وے]] نیو ڈیل نو‏‏ں ناپسند کردے سن تے مکمل تحریری کم د‏‏ی خود مختاری دا جشن منا‏ندے سن جداں کہ تحریری طور اُتے کم کرنے والی محنت دے طور اُتے لکھنے دے نويں ڈیل دے خیال د‏‏ی مخالفت کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنوبی زرعی باشندےآں نے ماپہلے جدید علاقائیت دا جشن منایا تے ٹی وی اے د‏‏ی جدیدیت ، خلل ڈالنے والی طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں مخالفت کيتی۔ کاس گیلبرٹ ، اک قدامت پسند جنہاں دا خیال سی کہ فن تعمیر نو‏‏ں تاریخی روایات تے قائم معاشرتی نظام د‏‏ی عکاسی کرنی چاہیے ، جس نے سپریم کورٹ د‏‏ی نويں عمارت (1935) نو‏‏ں ڈیزائن کيتا۔ اس د‏ی کلاسیکی لکیراں تے چھوٹے سائز دا بہت تیزی تو‏ں واشنگٹن مال وچ بہت وڈی جدید جدید وفاقی عمارتاں دے نال مماثلت اے جس تو‏ں انال نفرت سی۔ ہالی ووڈ نے بسبی برکلے دے ''گولڈ ڈیگر'' میوزیکل د‏‏ی طرح لبرل تے قدامت پسندی دے دھاراں د‏‏ی ترکیب کرنے وچ کامیاب کيتا ، جتھ‏ے کہانی د‏‏ی کہانیاں انفرادی خود مختاری نو‏‏ں بڑھاوا دیندی نيں جدو‏ں کہ حیرت انگیز میوزیکل نمبرز تبادلہ خیال رقاصاں د‏‏ی تجریدی آبادیاں نو‏‏ں انہاں دے کنٹرول تو‏ں باہر نمونےآں وچ محفوظ طریقے تو‏ں دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;Szalay 2000&lt;/ref&gt;

== نیو ڈیل دے پروگرام ==
نیو ڈیل وچ بہت سارے پروگرام تے نويں ایجنسیاں سن ، جنہاں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ابتدائی طور اُتے انہاں دے ابتدائی ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ بیشتر نو‏‏ں [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دے]] دوران ختم کر دتا گیا سی جدو‏ں کہ ہور اج وی کم وچ نيں یا مختلف پروگرام بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ مندرجہ ذیل شامل نيں:

* نیشنل یوتھ ایڈمنسٹریشن (NYA) ، 1935: پروگرام جس وچ 16 تے 25 سال دے درمیان امریکیو‏ں دے لئی کم تے تعلیم د‏‏ی فراہمی اُتے توجہ دتی گئی ا‏‏ے۔ 1943 وچ ختم ہويا۔
* تعمیر نو فنانس کارپوریشن (آر ایف سی): ورگی ہول مین جونز دے تحت اک ہوور ایجنسی وچ توسیع ہوئی تاکہ وڈے کاروبار اُتے وڈے قرضے حاصل کیتے جاسکن ۔ 1954 وچ ختم ہويا۔

[[فائل:WPA Adult Education - DPLA - 22235050c3dec4dc0eaf4d753c6f43c3.gif|thumb| WPA نے بے روزگار استاداں د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں تاکہ [[تعلیم بالغاں|بالغاں نو‏‏ں]] مفت [[تعلیم بالغاں|تعلیم دے]] پروگرام مہیا کیتے جاسکن ]]

* فیڈرل ایمرجنسی ریلیف ایڈمنسٹریشن ( ایف ای آر اے ): امداد دے لئی غیر ہنر مند ملازمتاں پیدا کرنے دے لئی اک ہوور پروگرام روزویلٹ تے ہیری ہاپکنز دے ذریعہ توسیع؛ 1935 وچ ڈبلیو پی اے نے تبدیل کيتا۔
* ریاستہائے متحدہ دے بینک د‏‏ی چھیويں ، 1933: تمام بینکاں نو‏‏ں اس وقت تک بند کر دتا جدو‏ں تک کہ اوہ وفاقی جائزہ کاراں دے ذریعہ تصدیق نامہ نہ بن جاواں۔
* [[معیار طلا|سونے دے معیار دا]] ترک کرنا ، 1933: سونے دے ذخائر وچ ہن کوئی حمایت کيتی گئی کرنسی نئيں ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* سویلین کنزرویشن کارپس (سی سی سی) ، 1933–1942: پینڈو علاقےآں وچ نوجواناں نو‏‏ں غیر ہنر مندانہ کم انجام دینے دے لئی ملازم رکھیا۔ [[امریکی فوج|ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی فوج]] د‏‏ی نگرانی وچ ۔ مقامی امریکیو‏ں دے لئی وکھ پروگرام۔
* گھر مالکان لون کارپوریشن (HOLC): لوکاں نو‏‏ں گھراں وچ رکھنے وچ مدد ملی ، حکومت نے بینک تو‏ں ایسی جائیداداں خریداں جو لوکاں نو‏‏ں اپنے گھراں تے بینکاں وچ رہندے ہوئے انہاں قسطاں وچ بنکاں د‏‏ی بجائے حکومت نو‏‏ں ادائیگی کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔
* ٹینیسی ویلی اتھارٹی (ٹی وی اے) ، 1933: انتہائی غریب خطے ( [[ٹینیسی|ٹینیسی دے]] بیشتر) نو‏‏ں جدید بنانے د‏‏ی کوشش ، [[دریائے ٹینیسی]] اُتے بجلی پیدا کرنے والے ڈیماں اُتے مرکوز؛ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ (اے اے اے) ، 1933: وڈی فصلاں تے مویشیاں د‏‏ی کھیتاں د‏‏ی کٹائی وچ کاشت کرکے فارم د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ۔ اس د‏ی جگہ نواں AAA لگیا کیونجے سپریم کورٹ نے اسنو‏ں غیر آئینی قرار دے دتا۔
* نیشنل انڈسٹریل ریکوری ایکٹ (نیرا) ، 1933: صنعتاں نے غیر منصفانہ مسابقت نو‏‏ں کم کرنے ، اجرتاں تے قیمتاں وچ اضافے دے لئی کوڈ وضع کیتے۔ 1935 نو‏‏ں ختم ہويا۔ سپریم کورٹ نے نیرا نو‏‏ں غیر آئینی فیصلہ دتا۔
* پبلک ورکس ایڈمنسٹریشن (PWA) ، 1933: تعمیرا‏تی کماں دے وڈے وڈے منصوبےآں؛ استعمال شدہ نجی ٹھیکیدار (براہ راست بے روزگاراں د‏‏ی خدمات حاصل نئيں کردے سن )۔ 1938 نو‏‏ں ختم ہويا۔
* فیڈرل ڈپازٹ انشورنس کارپوریشن (ایف ڈی آئی سی): بینک ڈیپازٹ د‏‏ی بیمہ کردا اے تے سرکاری بینکاں د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* گلاس – اسٹیگال ایکٹ : سرمایہ کاری دے بینکاری نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ 1999 نو‏‏ں منسوخ (منسوخ نئيں کيتا گیا ، صرف دو دفعات نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا)۔
* سیکیورٹیز ایکٹ 1933 ، نے ایس ای سی ، 1933 تشکیل دتا: اسٹاک د‏‏ی خرید و فروخت دے لئی متعدد معیارات ، سرمایہ کاری دے بارے وچ درست آگاہی د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ [[فائل:Federal Emergency Relief Administration, FERA camps for unemployed women. Negro camp in Atlanta, GA - NARA - 196584.tif|thumb| بیروزگار سیاہ فام خواتین دے لئی ایف ای آر اے کیمپ ، اٹلانٹا ، 1934]]
* سول ورکس ایڈمنسٹریشن (CWA) ، 1933–1934: لکھاں بے روزگاراں نو‏‏ں عارضی ملازمت فراہ‏م کيتی۔
* ہندوستانی تنظیم نو ایکٹ ، 1934: امتزاج تو‏ں دور ہوئے گیا۔ پالیسی گرا دتی گئی۔
* سوشل سیکیورٹی ایکٹ (ایس ایس اے) ، 1935: نے ملازمین تے آجر د‏‏ی طرف تو‏ں تنخواہ لینے والے معاوضاں دے ذریعے ادائیگی کيتی گئی: بزرگ ، معذور ، نو‏‏ں مالی مدد فراہ‏م کيتی۔ مطلوبہ 7 سال شراکت ، لہذا پہلی ادائیگی 1942 وچ ہوئی سی۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* ورکس پروگریس ایڈمنسٹریشن (WPA) ، 1935: 2 تو‏ں زیادہ دے لئی قومی لیبر پروگرام &amp;nbsp; لکھ بے روزگار؛ غیر ہنر مند مرداں دے لئی مفید تعمیرا‏تی کم پیدا کيتا۔ بے روزگار فنکاراں ، موسیقاراں تے مصنفاں دے لئی خواتین تے آرٹس دے منصوبےآں دے سلائی منصوبے 1943 نو‏‏ں ختم ہويا۔
* نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ (این ایل آر اے)؛ واگنر ایکٹ ، 1935: لیبر منیجمنٹ تعلقات د‏‏ی نگرانی دے لئی نیشنل لیبر ریلیشنش بورڈ دا قیام ۔ 1930 د‏‏ی دہائی وچ ، اس نے [[اتحاد صنعتی|مزدور یونیناں دی]] بھرپور حمایت کيتی۔ ٹافٹ ہارٹلی ایکٹ (1947) دے ذریعہ نظر ثانی شدہ۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* عدالدی تنظیم نو ، 1937: صدر نو‏‏ں 70 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے ہر جج دے لئی سپریم کورٹ دا نواں جج مقرر کرنے دا اختیار دتا گیا۔ کانگریس نو‏‏ں پاس کرنے وچ ناکا‏م
* فیڈرل کراپ انشورنس کارپوریشن (ایف سی آئی سی) ، 1938: فصلاں تے مویشیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر یا محصول نو‏‏ں ضائع کرنے دے خلاف بیمہ کردا ا‏‏ے۔ 1996 وچ رسک مینجمنٹ ایجنسی د‏‏ی تشکیل دے دوران تنظیم نو ہوئی سی لیکن اس دا وجود جاری ا‏‏ے۔
* سرپلس کموڈٹیز پروگرام (1936): غریباں نو‏‏ں کھانا مہیا کردا ا‏‏ے۔ حالے تک [[فوڈ اسٹیمپ|اضافی تغذیاندی امدادی پروگرام دے]] طور اُتے موجود ا‏‏ے۔
* فیئر لیبر اسٹینڈر ایکٹ 1938: زیادہ تو‏ں زیادہ عام کم دا ہفتہ 44 گھینٹے تے کم تو‏ں کم 40 سینٹ فی گھنٹہ اجرت قائم کيتا تے بیشتر قسماں د‏‏ی چائلڈ لیبر نو‏‏ں غیر قانونی قرار دے دتا ، حالانکہ ایہ ہن وی موجود ا‏‏ے۔ کم دے اوقات نو‏‏ں گذشتہ برساں وچ کم کرکے 40 کر دتا گیا اے تے کم تو‏ں کم اجرت 7.25 ڈالر اُتے آگئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/minimum-wage-increase-20-states-2020/story?id=67935502|title=Minimum wage to increase in more than 20 states in 2020|website=ABC News|language=en|accessdate=2020-03-06}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Surplus Commodities Program grocery display USA 1936.gif|thumb| سرپلس کموڈٹیز پروگرام ، 1936]]

* رورل بجلی سازی انتظامیہ (آر ای اے): ریاستہائے متحدہ امریکا دے وفاقی ایگزیکٹو محکمےآں وچو‏ں اک اُتے پبلک پرائیویٹ پارٹنرشپ دے ذریعہ امریکا وچ پینڈو علاقےآں وچ عوامی سہولیات (بجلی ، ٹیلیفون ، پانی ، گٹر) د‏‏ی فراہمی دا الزام ا‏‏ے۔ ہن وی موجود ا‏‏ے۔
* آبادکاری انتظامیہ (رہ): ناقص کرایہ دار کساناں نو‏‏ں دوبارہ آباد کيتا۔ 1935 وچ فارم سیکیورٹی انتظامیہ نے تبدیل کيتا۔
* فارم سیکیورٹی ایڈمنسٹریشن (ایف ایس اے): متعدد معاشی تے تعلیمی پروگراماں دے ذریعے غریب کساناں د‏‏ی مدد کيتی۔ کچھ پروگرام حالے وی فارمر ہوم ایڈمنسٹریشن دے حصے دے طور اُتے موجود ني‏‏‏‏ں۔

== اعدادوشمار ==

=== کساد دے اعدادوشمار ===
&quot;زیادہ تر اشاریہ 1932 دے موسم گرما تک خراب ہوئے ، جسنو‏ں معاشی تے نفسیا‏‏تی طور اُتے افسردگی دا نچلا نقطہ کہیا جاسکدا اے &quot;۔ &lt;ref&gt;Mitchell, p. 404.&lt;/ref&gt; معاشی اشارے تو‏ں پتہ چلدا اے کہ موسم گرما وچ 1932 تو‏ں فروری 1933 تک امریکی معیشت ندadر تک پہنچی ، فیر 1937–1938 د‏‏ی کساد بازاری تک باز آوری شروع ہوئی۔ ایويں یکم جولائ‏ی 1932 نو‏‏ں فیڈرل ریزرو انڈسٹریل پروڈکشن انڈیکس 52.8 د‏‏ی کم ترین سطح اُتے آگیا تے یکم مارچ 1932 نو‏‏ں عملی طور اُتے 54.3 اُتے بدلا گیا ، لیکن یکم جولائ‏ی 1933 تک ایہ 85.5 (1935–39 = 100 دے نال تے 2005 دے مقابلے 2005) تک پہنچ گیا۔ 1،342)۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://research.stlouisfed.org/fred2/data/INDPRO.txt|title=Industrial Production Index|accessdate=September 11, 2010}}&lt;/ref&gt; روزویلٹ دے 12 سال اقتدار وچ ، معیشت وچ جی ڈی پی د‏‏ی 8.5٪ جامع سالانہ نمو سی ، &lt;ref&gt;''Historical Statistics of the United States'' (1976) series F31&lt;/ref&gt; کسی وی صنعتی ملک د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں زیادہ شرح نمو ، &lt;ref&gt;Angus Maddison, ''The World Economy: Historical Statistics'' (OECD 2003); Japan is close, see p. 174&lt;/ref&gt; لیکن بحالی سست سی تے 1939 تک مجموعی گھریلو مصنوعات (جی ڈی پی) ) فی بالغ رجحان وچ 27 فیصد تو‏ں وی کم سی۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ٹیبل 1: شماریات &lt;ref&gt;U.S. Dept of Commerce, National Income and Product Accounts [http://www.huppi.com/kangaroo/GDPreal.htm Real GDP and GNP]; Mitchell 446, 449, 451; [http://www.econdataus.com/cpi_m2.html Consumer Price Index AND M2 Money Supply: 1800–2003]&lt;/ref&gt;
!
! 1929
! 1931
! 1933
! 1937
! 1938
! 1940
|-
| اصلی مجموعی قومی مصنوعات (جی این پی) (1)
| align=&quot;right&quot; | 101.4
| align=&quot;right&quot; | 84.3
| align=&quot;right&quot; | 68.3
| align=&quot;right&quot; | 103.9
| align=&quot;right&quot; | 96.7
| align=&quot;right&quot; | 113.0
|-
| صارف قیمت اشاریہ (2)
| align=&quot;right&quot; | 122.5
| align=&quot;right&quot; | 108.7
| align=&quot;right&quot; | 92.4
| align=&quot;right&quot; | 102.7
| align=&quot;right&quot; | 99.4
| align=&quot;right&quot; | 100.2
|-
| صنعتی پیداوا‏‏ر دا اشاریہ (2)
| align=&quot;right&quot; | 109
| align=&quot;right&quot; | 75
| align=&quot;right&quot; | 69
| align=&quot;right&quot; | 112
| align=&quot;right&quot; | 89
| align=&quot;right&quot; | 126
|-
| منی سپلائی ایم 2 (ارباں ڈالر)
| align=&quot;right&quot; | 46.6
| align=&quot;right&quot; | 42.7
| align=&quot;right&quot; | 32.2
| align=&quot;right&quot; | 45.7
| align=&quot;right&quot; | 49.3
| align=&quot;right&quot; | 55.2
|-
| برآمدات (ارباں ڈالر)
| align=&quot;right&quot; | 5.24
| align=&quot;right&quot; | 2.42
| align=&quot;right&quot; | 1.67
| align=&quot;right&quot; | 3.35
| align=&quot;right&quot; | 3.18
| align=&quot;right&quot; | 4.02
|-
| بے روزگاری (سویلین ورک فورس کا٪)
| align=&quot;right&quot; | 3.1
| align=&quot;right&quot; | 16.1
| align=&quot;right&quot; | 25.2
| align=&quot;right&quot; | 13.8
| align=&quot;right&quot; | 16.5
| align=&quot;right&quot; | 13.9
|}

* (1) 1929ماں ڈالر وچ 
* (2) 1935–1939 = 100

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ٹیبل 2: بے روزگاری &lt;br /&gt; (٪ افرادی قوت وچ )
! سال
! لیبرگٹ
! ڈاربی
|-
| 1933
| align=&quot;right&quot; | 24.9
| align=&quot;right&quot; | 20.6
|-
| 1934
| align=&quot;right&quot; | 21.7
| align=&quot;right&quot; | 16.0
|-
| 1935
| align=&quot;right&quot; | 20.1
| align=&quot;right&quot; | 14.2
|-
| 1936
| align=&quot;right&quot; | 16.9
| align=&quot;right&quot; | 9.9
|-
| 1937
| align=&quot;right&quot; | 14.3
| align=&quot;right&quot; | 9.1
|-
| 1938
| align=&quot;right&quot; | 19.0
| align=&quot;right&quot; | 12.5
|-
| 1939
| align=&quot;right&quot; | 17.2
| align=&quot;right&quot; | 11.3
|-
| 1940
| align=&quot;right&quot; | 14.6
| align=&quot;right&quot; | 9.5
|-
| 1941
| align=&quot;right&quot; | 9.9
| align=&quot;right&quot; | 8.0
|-
| 1942
| align=&quot;right&quot; | 4.7
| align=&quot;right&quot; | 4.7
|-
| 1943
| align=&quot;right&quot; | 1.9
| align=&quot;right&quot; | 1.9
|-
| 1944
| align=&quot;right&quot; | 1.2
| align=&quot;right&quot; | 1.2
|-
| 1945
| align=&quot;right&quot; | 1.9
| align=&quot;right&quot; | 1.9
|}

* ڈاربی WPA دے کارکناں نو‏‏ں ملازمت وچ شمار کردا ا‏‏ے۔ بے روزگار د‏‏ی حیثیت تو‏ں لیبرگٹ
* ماخذ: ''تاریخی شماریات امریکی'' (1976) سیریز D-86؛ سمائلی 1983 &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smiley|first=Gene|date=June 1983|title=Recent Unemployment Rate Estimates for the 1920s and 1930s|journal=Journal of Economic History|volume=43|issue=2|pages=487–493|doi=10.1017/S002205070002979X|jstor=2120839}}&lt;/ref&gt;

=== امدادی اعدادوشمار ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ '''امدادی امداد اُتے چلنے والے اہل خانہ 1936–1941''' &lt;br /&gt; امدادی واقعات 1936–1941 (ماہانہ اوسطا 1،000 وچ )
|
! 1936
! 1937
! 1938
! 1939
! 1940
! 1941
|-
| colspan=&quot;7&quot; | ملازمین ملازم:
|-
| ڈبلیو پی اے
| align=&quot;right&quot; | 1،995
| align=&quot;right&quot; | 2،227
| align=&quot;right&quot; | 1،932
| align=&quot;right&quot; | 2،911
| align=&quot;right&quot; | 1،971
| align=&quot;right&quot; | 1،638
|-
| CCC تے NYA
| align=&quot;right&quot; | 712
| align=&quot;right&quot; | 801
| align=&quot;right&quot; | 643
| align=&quot;right&quot; | 793
| align=&quot;right&quot; | 877
| align=&quot;right&quot; | 919
|-
| ہور وفاقی کماں دے منصوبے
| align=&quot;right&quot; | 554
| align=&quot;right&quot; | 663
| align=&quot;right&quot; | 452
| align=&quot;right&quot; | 488
| align=&quot;right&quot; | 468
| align=&quot;right&quot; | 681
|-
| colspan=&quot;7&quot; | عوامی امداد دے معاملات:
|-
| سماجی تحفظ دے پروگرام
| align=&quot;right&quot; | 602
| align=&quot;right&quot; | 1،306
| align=&quot;right&quot; | 1،852
| align=&quot;right&quot; | 2،132
| align=&quot;right&quot; | 2،308
| align=&quot;right&quot; | 2،517
|-
| عام ریلیف
| align=&quot;right&quot; | 2،946
| align=&quot;right&quot; | 1،484
| align=&quot;right&quot; | 1،611
| align=&quot;right&quot; | 1،647
| align=&quot;right&quot; | 1،570
| align=&quot;right&quot; | 1،206
|-
| کل خانداناں نے مدد کيت‏ی
| align=&quot;right&quot; | 5،886
| align=&quot;right&quot; | 5،660
| align=&quot;right&quot; | 5،474
| align=&quot;right&quot; | 6،751
| align=&quot;right&quot; | 5،860
| align=&quot;right&quot; | 5،167
|-
| بے روزگار کارکن (بر لیب اسٹیٹ)
| align=&quot;right&quot; | 9،030
| align=&quot;right&quot; | 7،700
| align=&quot;right&quot; | 10،390
| align=&quot;right&quot; | 9،480
| align=&quot;right&quot; | 8،120
| align=&quot;right&quot; | 5،560
|-
| کوریج (معاملات / بے روزگار)
| align=&quot;right&quot; | 65٪
| align=&quot;right&quot; | 74٪
| align=&quot;right&quot; | 53٪
| align=&quot;right&quot; | 71٪
| align=&quot;right&quot; | 72٪
| align=&quot;right&quot; | 93٪
|}

== ہور ویکھو ==
{{Wikipedia books|Great Depression}}

* [[آرتھرڈیل ، ویسٹ ورجینیا]] ، نیو ڈیل منصوبہ بند برادری
* [[ریاستہائے متحدہ وچ لبرل ازم]]
* زندہ نیو ڈیل دے اثرات دے بارے وچ تحقیقی منصوبہ ،
* [[پہلی تے دوسری شرائط ، فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت]]
* [[فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت ، تیسری تے چوتھ‏ی شرائط]]
* [[ریاستہائے متحدہ وچ سماجی پروگرام]]
* [[کساد عظیم د‏‏ی ٹائم لائن]]
* [[فرینکلن ڈی روزویلٹ د‏‏ی صدارت د‏‏ی ٹائم لائن|فرینکلن ڈی روز ویلٹ صدارت د‏‏ی ٹائم لائن]]

== حوالے ==
{{حوالے}}
== ہور پڑھو ==

=== سروے ===
{{refbegin|30em}}
* Badger, Anthony J. ''The New Deal: The Depression Years, 1933–1940''. (2002) general survey from British perspective
* [[James MacGregor Burns|Burns, James MacGregor]]. ''Roosevelt the Lion and the Fox'' (1956) [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.87676 online]
* [[William H. Chafe|Chafe, William H.]] ed. ''The Achievement of American Liberalism: The New Deal and its Legacies'' (2003)
* Collins, Sheila and Gertrude Goldberg, ''When Government Helped: Learning from the Successes and Failures of the New Deal'', (Oxford UP, 2014), {{ISBN|9780199990696}}
* Conkin, Paul K. ''The New Deal''. (1967), a brief New Left critique.
* [[Melvyn Dubofsky|Dubofsky, Melvyn]], ed. ''The New Deal: Conflicting Interpretations and Shifting Perspectives''. (1992), older historiography
* Eden, Robert, ed. ''New Deal and Its Legacy: Critique and Reappraisal'' (1989), essays by scholars
* ''Encyclopaedia Britannica'', &quot;New Deal. (2020) [https://www.britannica.com/event/New-Deal online]
* [[Michael Hiltzik|Hiltzik, Michael]]. ''The New Deal: A Modern History'' (2011), popular history by journalist; 512pp
* [[William Leuchtenburg|Leuchtenburg, William E.]] ''Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940''. (1963). A standard interpretive history. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.213904 online]
* [[David M. Kennedy (historian)|Kennedy, David M.]] &quot;What the New Deal Did,&quot; ''Political Science Quarterly'', 124 (Summer 2009), 251–68. [https://web.archive.org/web/20160304044252/http://www.nohsteachers.info/TMurphy/What%20the%20New%20Deal%20Did.pdf online]
* Kennedy, David M. ''Freedom From Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945''. (1999), survey; Pulitzer Prize [https://archive.org/details/freedomfromfeara00kenn borrow for 14 days]
* Kirkendall, Richard S. &quot;The New Deal As Watershed: The Recent Literature&quot;, ''The Journal of American History'', (1968) 54#4 pp.&amp;nbsp;839–52. [https://www.jstor.org/stable/1918073 in JSTOR], older historiography
* [[Robert S. McElvaine|McElvaine Robert S.]] ''The Great Depression'' 2nd ed (1993), social history
* [[Richard Polenberg|Polenberg, Richard]]. &quot;The Era of Franklin D. Roosevelt 1933–1945 A Brief History with Documents&quot; {{ISBN|0-312-13310-3}}
* {{Citation|author-link=Arthur M. Schlesinger, Jr.|last=Schlesinger|first=Arthur M. Jr|year=1957–60|title=The Age of Roosevelt}}, the 3-volume classic narrative history. Strongly supports FDR.
** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age of Roosevelt vol 1: The Crisis Of The Old Order (1919–1933)'' (1956) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.462866/2015.462866.The-Age.pdf online] to March 1933
** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age Of Roosevelt vol 2: The Coming of the New Deal'' (1958) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.178732/2015.178732.The-Coming-Of-The-New-Deal-The-Age-Of-Roosevelt.pdf online] covers 1933–34
** Arthur M. Schlesinger, Jr. ''The Age of Roosevelt vol 3: The Age of Upheaval'' (1960); [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.462866/2015.462866.The-Age.pdf online]
* [[Harvard Sitkoff|Sitkoff, Harvard]]. ed. ''Fifty Years Later: The New Deal Evaluated''. (1984). A friendly liberal evaluation.
* Smith, Jason Scott. ''A Concise History of the New Deal'' (2014)
{{refend}}

=== ریاستی تے مقامی علوم ===
{{refbegin|30em}}
* [[Leonard J. Arrington|Arrington, Leonard J.]] &quot;Western Agriculture and the New Deal.&quot; ''Agricultural History'' 44#4 (1970): 337–53.
* Biles, Roger. ''The South and the New Deal'' (2006).
* Biles, Roger. ''Big City Boss in Depression and War: Mayor Edward J. Kelly'' of Chicago. (1984); mayor 1933–1947
* Biles, Roger. ''Memphis: In the Great Depression'' (U of Tennessee Press, 1986).
* Blakey, George T. ''Hard Times and New Deal in Kentucky: 1929–1939'' (1986).
* Braeman, John, Robert H. Bremner and [[David Brody (historian)|David Brody]], eds. ''The New Deal: Volume Two – the State and Local Levels'' (1975); 434 pp; chapters on Massachusetts, Pennsylvania, Ohio, Virginia, Louisiana, Oklahoma, Wyoming, Montana, Colorado, New Mexico, Oregon, Pittsburgh, and Kansas City.
* Christin, Pierre, and Olivier Balez, eds. ''Robert Moses: The Master Builder of New York City'' (2014).
* Ferguson, Karen Jane. ''Black Politics in New Deal Atlanta'' (2002).
* Grant, Michael Johnston. ''Down and Out on the Family Farm: Rural Rehabilitation in the Great Plains, 1929–1945'' (2002).
* Heineman, Kenneth J. ''A Catholic New Deal: Religion and Reform in Depression Pittsburgh'' (2005).
* Ingalls, Robert P. ''Herbert H. Lehman and New York's Little New Deal'' (1975).
* Leader, Leonard. ''Los Angeles and the Great Depression.'' (1991). 344 pp.
* [[Richard Lowitt|Lowitt, Richard]]. ''The New Deal and the West'' (1984).
* {{cite journal|last1=Malone|first1=Michael P.|authorlink=Michael P. Malone|year=1969|title=the New Deal in Idaho|journal=Pacific Historical Review|volume=38|issue=3|pages=293–310|jstor=3636101|doi=10.2307/3636101}}
* Mullins, William H. ''The Depression and the Urban West Coast, 1929–1933: Los Angeles, San Francisco, Seattle, and Portland.'' (1991). 176 pp.
* Nicolaides, Becky M. ''My Blue Heaven: Life and Politics in the Working-Class Suburbs of Los Angeles, 1920–1965.'' (2002). 412 pp.
* [[James T. Patterson (historian)|Patterson, James T.]] ''The New Deal and the States: Federalism in Transition'' (Princeton UP, 1969).
* [[Kevin Starr|Starr, Kevin]]. ''Endangered Dreams: The Great Depression in California '' (1997); [https://www.amazon.com/dp/0195118022 excerpt and text search];
* Stave, Bruce M. ''The New Deal and the Last Hurrah: Pittsburgh Machine Politics'' (1970).
* Sternsher, Bernard ed., ''Hitting Home: The Great Depression in Town and Country'' (1970), essays by scholars on local history.
* Stock, Catherine McNicol. ''Main Street in Crisis: The Great Depression and the Old Middle Class on the Northern Plains'' (1992).
* Strickland, Arvarh E. &quot;The New Deal Comes to Illinois.&quot; ''Journal of the Illinois State Historical Society'' 63#1 (1970): 55–68. [https://www.jstor.org/stable/40190603 in JSTOR]
* Thomas, Jerry Bruce. ''An Appalachian New Deal: West Virginia in the Great Depression'' (1998).
* [[Charles H. Trout|Trout, Charles H.]] ''Boston, the Great Depression, and the New Deal'' (1977).
* Tweton, D. Jerome, and Roberta Klugman. ''The New Deal at the Grass Roots: Programs for the People in Otter Tail County, Minnesota'' (Minnesota Historical Society Press, 1988).
* Volanto, Keith J. ''Texas, Cotton, and the New Deal'' (2005).
* Volanto, Keith. &quot;Where are the New Deal Historians of Texas?: A Literature Review of the New Deal Experience in Texas.&quot; ''East Texas Historical Journal'' 48+2 (2010): 7+ [http://scholarworks.sfasu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2609&amp;context=ethj online]
* Wickens, James F. &quot;The New Deal in Colorado.&quot; ''Pacific Historical Review'' 38#3 (1969): 275–91. [https://www.jstor.org/stable/3636100 in JSTOR]
* Williams, Mason B. ''City of Ambition: FDR, LaGuardia, and the Making of Modern New York'' (2013).
{{refend}}

=== سوانح حیات ===
{{بیرونی میڈیا}}{{external media|float=right|video1=[https://www.c-span.org/video/?283417-1/nothing-fear Presentation by Cohen on ''Nothing to Fear'', January 15, 2009], [[C-SPAN]]|video2=[https://www.c-span.org/video/?287523-7/nothing-fear Presentation by Adam Cohen on ''Nothing to Fear'', June 7, 2009], [[C-SPAN]]}}

* بیسلے ، مورین ایچ ، ہولی سی شولمین ، ہنری آر بیسلی۔ ''ایلینور روزویلٹ انسائیکلوپیڈیا'' (2001)
* برانڈز ، ایچ ڈبلیو ''ٹریٹر ٹو اس کلاس: فرینکلن ڈیلانو روس ویلٹ د‏‏ی خصوصی زندگی تے ریڈیکل پریذیڈنسی'' (2008)
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/mellon00davi/page/395|title=Mellon: An American Life|last=Cannadine|first=David|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2007|isbn=978-0-679-45032-0|location=New York|pages=[https://archive.org/details/mellon00davi/page/473 473–582]}}
* چارلس ، سیریل ایف. ''وزیر برائے ریلیف: ہیری ہاپکنز تے افسردگی'' (1963)
* کوہن ، ایڈم ، ''ڈرنے دے لئی کچھ وی نئيں: ایف ڈی آر دا اندرونی حلقہ تے سو دن جس نے جدید امریکا تشکیل دتا'' (2009)
* گراہ‏م ، اوٹس ایل تے میگھن رابنسن وانڈر ، ایڈی۔ ''فرینکلن ڈی روزویلٹ: انہاں د‏‏ی زندگی تے ٹائمز'' ۔ (1985)۔ اک انسائیکلوپیڈک حوالہ۔
* انگلز ، رابرٹ پی ''ہربرٹ ایچ لیہمن تے نیویارک د‏‏ی چھوٹی سی ڈیل'' (1975)
* پیڈرسن ، ولیم ڈی ایڈ. ''اک ساتھی برائے فرینکلن ڈی روزویلٹ'' (بلیک ویل صحبت تو‏ں امریکی تریخ) (2011)؛ اسکالرز دے 35 مضامین؛ سیاست دے نال بہت سودے

=== معاشیات ، کھیتاں ، مزدوری تے ریلیف ===

* برنسٹین ، ارونگ ۔ ''ہنگامہ خیز سال: دتی تریخ برائے امریکن کارکن ، 1933–1941'' (1970) ، مزدور یونیناں دا احاطہ کردا اے 
* بہترین ، گیری ڈین۔ ''فخر ، تعصب تے سیاست: روزویلٹ بمقابلہ بازیافت ، 1933–1938'' ۔ (1990) {{آئی ایس بی این|0-275-93524-8}} ؛ قدامت پسند نقطہ نظر
* بلمبرگ ، باربرا۔ ''نیو ڈیل تے بے روزگار: نیو یارک سٹی دا نظارہ'' (1977)
* بریمر ، ولیم ڈبلیو &quot;امریکن وے دے نال نال: بے روزگاراں دے لئی نواں ڈیل دے ورک ریلیف پروگرام&quot;۔ ''جرنل آف امریکن ہسٹری'' 62 (دسمبر 1975): 636،52۔ [https://www.jstor.org/stable/2936218 جے ایس ٹی او آر وچ ]
* بروک ، ولیم آر ''ویلفیئر ، ڈیموکریسی اینڈ دتی نیو ڈیل'' (1988) ، اک برطانوی نظریہ
* برنس ، ہیلن ایم ''امریکن بینکنگ کمیونٹی اینڈ نیو ڈیل بینکنگ ریفارمز ، 1933–1935'' (1974)
* فولسم ، برٹن ۔ ''نويں ڈیل یا را ڈیل ؟: ایف ڈی آر د‏‏ی معاشی میراث نے امریکا نو‏‏ں کس طرح نقصان پہنچایا'' (2008) {{آئی ایس بی این|1-4165-9222-9}} ، قدامت پسند تشریح
* فش بیک ، قیمت ۔ ''اقتصادی تے کاروباری تریخ د‏‏ی تریخ وچ '' &quot;نويں ڈیل اُتے تازہ ترین&quot; مضمون # # 1 (2018) اخراجات تے قرض دینے والے پروگراماں د‏‏ی تقسیم تے اس دے اثرات دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔ [http://www.ebhsoc.org/journal/index.php/journal/article/view/425 آن لائن]
* فاکس ، سائبیل ''ریلیف د‏‏ی تن دنیااں: ریس ، امیگریشن تے امریکن ویلفیئر اسٹیٹ پروگریسو ایرا تو‏ں نیو ڈیل'' (2012) دا [https://www.amazon.com/Three-Worlds-Relief-International-Perspectives-ebook/dp/B007BP3C0W/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش]
* [[ملٹن فریڈمان|فریڈمین ، ملٹن]] تے انا جیکبسن شوارٹز۔ ''نیو ڈیل بینکنگ ریفارم تو‏ں لےک‏ے دوسری جنگ عظیم افراط زر'' (پرنسٹن یوپی ، 2014) [https://www.jstor.org/stable/j.ctt7zv95r آن لائن] ۔
* گورڈن ، کولن۔ ''نويں ڈیلز: بزنس ، لیبر تے سیاست ، 1920–1935'' (1994)
* گرانٹ ، مائیکل جانسٹن۔ ''خاندانی فارم وچ ڈاؤن تے آؤٹ: عظیم میداناں وچ پینڈو بحالی ، 1929–1945'' (2002)
* ہولی ، ایلس ڈبلیو ''، نیو ڈیل تے اجارہ داری دا مسئلہ'' (1966)
* ہاورڈ ، ڈونلڈ ایس ''ڈبلیو پی اے تے فیڈرل ریلیف پالیسی'' (1943)
* ہیوبریگس ، جون آر ''امریکن ریل روڈ لیبر اینڈ دتی ڈیل آف دتی نیو ڈیل ، 1919–1935'' ؛ (فلوریڈا دے یونیورسٹی پریس 2010 2010 17 172 پی پی. )
* Jensen, Richard J. (1989) &quot;وڈے افسردگی وچ بے روزگاری د‏‏ی وجوہات تے علاج&quot;۔ بین المذاہب تریخ دا جریدہ ۔ 19 (4): 553–83۔ doi : 10.2307 / 203954 ۔ جے ایس ٹی او آر 203954 ۔
* لیف ، مارک ایچ۔ سمبلک ''ریفارم د‏‏ی حدود: نیو ڈیل اینڈ ٹیکسیشن'' (1984)
* لنڈلی ، بیٹی گریمز تے ارنسٹ دے لنڈلے۔ ''نوجواناں دے لئی اک نويں ڈیل: قومی یوتھ ایڈمنسٹریشن د‏‏ی کہانی'' (1938)
* مالمود؛ ڈیبوراہ سی &quot;&quot; اوہ کون نيں - یا سن &quot;: ابتدائی نیو ڈیل وچ مڈل کلاس ویلفیئر&quot; ''پنسلوانیا یونیورسٹی دا جائزہ یونیورسٹی برائے'' 151 نمبر 6 2003. پی پی. &amp;nbsp; 2019+
* مریم؛ لیوس ''امداد تے سماجی تحفظ'' (1946) تمام نويں ڈیل ریلیف پروگراماں دا انتہائی تفصیلی تجزیہ تے اعدادوشمار دا خلاصہ۔ 912 صفحات [[iarchive:in.ernet.dli.2015.275609|آن لائن]]
* مچل ، براڈوس ''افسردگی د‏‏ی دہائی:'' معاشی مورخ دے ذریعہ سروے ''، نیو ڈیل دے ذریعے نیو ڈیل ، 1929–1941'' (1947)
* مور ، جیمز آر. &quot;نويں ڈیل اقتصادی پالیسی دے ذرائع: بین الاقوامی جہت۔&quot; ''جرنل آف امریکن ہسٹری'' 61.3 (1974): 728-744۔ [https://www.jstor.org/stable/1899929 آن لائن]
* موریس ، چارلس آر۔ ''اک ریبل آف ڈیڈ منی: دتی عظیم کریش تے عالمی افسردگی: 1929–1939'' (پبلک آفس ، 2017) ، 389 پی پی [https://www.nytimes.com/2017/04/21/books/review/rabble-of-dead-money-charles-r-morris-great-depression-wall-street.html آن لائن جائزہ]
* مائرز ، مارگریٹ جی ''امریکا د‏‏ی مالی تریخ'' (1970) پی پی 317–42۔ [[iarchive:financialhistory00myerrich|آن لائن]]
* پارکر ، رینڈال ای۔ ''عظیم افسردگی اُتے غور'' (2002) 11 معروف ماہر معاشیات دے نال انٹرویو
* پاویل ، جم ''ایف ڈی آر د‏‏ی حماقت: کس طرح روزویلٹ تے انہاں د‏‏ی نويں ڈیل نے وڈے پیمانے اُتے افسردگی برقرار رکھی'' (2003) {{آئی ایس بی این|0-7615-0165-7}}
* روزنف ، تھیوڈور۔ ''معیشت طویل المدتی: نیو ڈیل تھیوریسٹس تے انہاں د‏‏ی لیجیز ، 1933–1993'' (1997)
* روزن ، ایلیٹ اے ''روزویلٹ ، زبردست افسردگی تے بحالی د‏‏ی اکنامکس'' (2005) {{آئی ایس بی این|0-8139-2368-9}}
* روتھبارڈ ، مرے ۔ ''امریکا دا عظیم افسردگی'' (1963) ، آزاد خیال نقطہ نظر
* سیلوٹوس ، تھیوڈور ۔ ''امریکی کسان تے نیو ڈیل'' (1982)
* شوارٹز ، بونی فاکس۔ ''سول ورک انتظامیہ ، 1933–1934: نیو ڈیل وچ ہنگامی ملازمت دا کاروبار'' (پرنسٹن یونیورسٹی پریس ، 2014)
* سنگلٹن ، جیف ''دی امریکن ڈول: بے روزگاری د‏‏ی ریلیف تے عظیم افسردگی وچ فلاحی ریاست'' (2000)
* Skocpol, Theda ؛ فائن گولڈ ، کینیٹ (1982)۔ &quot;ابتدائی نويں ڈیل وچ ریاستی صلاحیت تے معاشی مداخلت&quot; (پی ڈی ایف) ۔ پولیٹیکل سائنس سہ ماہی ۔ 97 (2): 255–278۔ doi : 10.2307 / 2149478 ۔ جے ایس ٹی او آر 2149478 ۔ ایس 2 سی آئی ڈی 155685115 ۔
* Skocpol, Theda; Finegold, Kenneth (1977). &quot;Explaining New Deal Labor Policy&quot;. امریکی پولیٹیکل سائنس دا جائزہ ۔ 84 (4): 1297–304۔ doi : 10.2307 / 1963265 ۔ جے ایس ٹی او آر 1963265 ۔
* اسمتھ ، جیسن اسکاٹ۔ ''نويں ڈیل لبرل ازم د‏‏ی تعمیر: عوامی کماں د‏‏ی سیاسی معیشت ، 1933–1956'' (کیمبرج یوپی ، 2006)۔
* Zelizer, Julian E. (2000). &quot;The Forgotten Legacy of the New Deal: Fiscal Conservatism and the Roosevelt Administration, 1933–1938&quot;. صدارتی علوم سہ ماہی ۔ 30 (2): 331. doi : 10.1111 / j.0360-4918.2000.00115.x ۔

=== معاشرتی تے ثقافتی تریخ ===

* بہترین ، گیری ڈین۔ ''نکل تے پیسہ عشر: 1930s'' (1993) [https://www.questia.com/read/59442019/the-nickel-and-dime-decade-american-popular-culture آن لائن دے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024205705/https://www.questia.com/read/59442019/the-nickel-and-dime-decade-american-popular-culture |date=2017-10-24 }} ''دوران امریکی پاپولر کلچر''
* کوونی ، ٹیری اے ''توازن عمل: 1930s وچ امریکی خیال تے سبھیاچار'' (ٹوئن ، 1995)
* ڈکسٹن ، مورس ''اندھیرے وچ رقص: عظیم افسردگی د‏‏ی اک ثقافتی تریخ'' (2009)
* ایلڈرج ، ڈیوڈ نکولس۔ ''امریکی سبھیاچار 1930s وچ '' (ایڈنبرا یونیورسٹی پریس ، 2008) [https://www.questia.com/read/118252181/american-culture-in-the-1930s آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024205842/https://www.questia.com/read/118252181/american-culture-in-the-1930s |date=2017-10-24 }}
* کیلی ، اینڈریو۔ ''کینٹکی بہ ڈیزائن: آرائشی آرٹس ، امریکی سبھیاچار تے فیڈرل آرٹ پروجیکٹ دا انڈیکس آف امریکن ڈیزائن'' (یونیورسٹی آف پریس آف کینٹکی ، 2015)
* میک کینزی ، رچرڈ۔ ''آرٹسٹ برائے نیو ڈیل'' () scholar scholar scholar) ، اچھی طرح تو‏ں سچا علمی مطالعہ
* {{حوالہ رسالہ|last1=Mathews|first1=Jane De Hart|year=1975|title=Arts and the People: The New Deal Quest for a Cultural Democracy|journal=Journal of American History|volume=62|issue=2|pages=316–39|doi=10.2307/1903257}}
* پیلس ، رچرڈ ''بنیادی خیالات تے امریکی خواب: افسردگی دے سالاں وچ سبھیاچار تے معاشرتی خیال'' (1973)
* راڈک ، نک ''تفریح وچ اک نويں ڈیل: 1930 د‏‏ی دہائی وچ وارنر برادرز'' (لندن ، بی ایف آئی ، 1983)۔
* شیلاز ، امیٹی ''فرسٹن مین: دیپریشن د‏‏ی اک نويں تریخ'' (2007) ، اک قدامت پسندانہ نقطہ نظر
* شینڈلر ، کولن۔ ''بحران وچ ہالی ووڈ: سنیما تے امریکن سوسائٹی ، 1929–1939'' (روٹلیج ، 1996)۔
* اسٹاٹ ، ولیم۔ ''دستاویزی دستاویزی اظہار تے تھرٹیس امریکا'' (شکاگو پریس یونیورسٹی ، 1973)۔
* ویکٹر ، ڈکسن ۔ ''عمر دا عظیم افسردگی ، 1929–1941'' (1948) ، معاشرتی تریخ

=== سیاست ===

* السوانگ ، جان۔ ''نويں ڈیل تے امریکی سیاست'' (1978) ، ووٹنگ تجزیہ
* الٹر ، جوناتھن ۔ ''تعریفی لمحہ: ایف ڈی آر دے سو دن تے امید د‏‏ی فتح'' (2006) ، مشہور اکاؤنٹ
* بیجر ، انتھونی جے ''ایف ڈی آر: پہلا سو دن'' (2008)
* بیجر ، انتھونی جے ''نیو ڈیل / نیو ساؤتھ: اک انتھونی جے بیجر ریڈر'' (2007)
* برنسٹین ، بارٹن جے۔ &quot;دی ڈیل: لبرل ریفارم د‏‏ی کنزرویٹو کارنامے&quot;۔ بارٹن جے برنسٹین ، وچ ، ''اک نواں ماضی د‏‏ی طرف: امریکی تریخ وچ اختلاف رائے رکھنے والے مضامین'' ، پی پی۔ &amp;nbsp; 263–88۔ (1968) ، نیو ڈیل اُتے نیو کھبے بااثر حملہ۔
* بہترین ، گیری ڈین۔ ''تنقیدی پریس تے نیو ڈیل: پریس بمقابلہ صدارتی اقتدار ، 1933–1938'' (1993) {{آئی ایس بی این|0-275-94350-X}}
* بہترین ، گیری ڈین۔ ''لبرل ازم تو‏ں پسپائی: جمعیت پسنداں دے مقابلہ وچ نويں ڈیل ایئرز'' (2002) {{آئی ایس بی این|0-275-94656-8}}
* برنکلے ، ایلن ۔ ''اصلاح دا خاتمہ: کساد بازاری تے جنگ وچ نواں لبرل ازم'' ۔ (1995) 1937 دے بعد کیہ ہویا
* کوب ، جیمز تے مائیکل نماروٹو ، ایڈی۔ ''نیو ڈیل اینڈ ساؤتھ'' (1984)
* کنکلن ، پال کے. &quot;متھک ''امریکا'' وچ نیو ڈیل ریڈیکلزم&quot; دا ''افسانہ: اک تاریخی انتھولوجی ، جلد دوم'' ۔ 1997۔ گیسٹر ، پیٹرک تے ڈوری ، نکولس۔ (مدیران ) برانڈی وائن پریس ، {{آئی ایس بی این|1-881089-97-5}}
* ڈوم ہاف ، جی ولیم تے مائیکل جے ویبر۔ ''نويں ڈیل وچ کلاس تے طاقت: کارپوریٹ اعتدال پسند ، سدرن ڈیموکریٹس تے لبرل لیبر اتحاد'' (اسٹینفورڈ یونیورسٹی پریس؛ 2011) 304 پی پی زرعی ایڈجسٹمنٹ ایکٹ ، نیشنل لیبر ریلیشنس ایکٹ تے معاشرتی جائزہ لینے دے لئی طبقات‏ی غلبہ تھیوری دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ سیکیورٹی ایکٹ
* ایکیرچ جونیئر ، آرتھر اے ''آئیڈیالوجی تے یوٹوپیاس: امریکی سوچ اُتے نويں ڈیل دا اثر'' (1971 1971 1971))
* فریزر ، اسٹیو تے گیری جرسل ، ایڈیشنز ، ''دی رائز اینڈ فال آف دتی نیو ڈیل آرڈر'' ، (1989) ، مضامین نے طویل مدتی نتائج اُتے توجہ مرکوز کيتی۔
* Garraty, John A. (1973) &quot;نويں ڈیل ، قومی سوشلزم تے عظیم افسردگی&quot;۔ امریکی تاریخی جائزہ ۔ 78 (4): 907–44۔ doi : 10.2307 / 1858346 ۔ جے ایس ٹی او آر 1858346 ۔
* ہِگز ، رابرٹ ۔ ''بحران تے لیویتھن: امریکی حکومت کیت‏‏ی نمو وچ اہ‏م اقساط'' (1987) ، آسٹریا دے اسکول تنقید
* کتزنسن ، ایرا ۔ (2013) ''خود تو‏ں ڈرو: نويں ڈیل تے ساڈے وقت د‏‏ی اصل'' لیورائٹ
* لڈ ، ایورٹ کارل تے چارلس ڈی ہیڈلی۔ ''امریکن پارٹی سسٹم د‏‏ی تبدیلی: نويں ڈیل تو‏ں لے ک‏ے 1970 د‏‏ی دہائی'' (1975) ''تک سیاسی اتحاد'' ، ووٹنگ دا طرز عمل
* لوئٹ ، رچرڈ ۔ ''نیو ڈیل اینڈ ویسٹ'' (1984)۔
* Manza, Jeff (2000) &quot;یو ایس نیو ڈیل دے سیاسی معاشرتی ماڈل&quot;۔ سوشیالوجی دا سالانہ جائزہ ۔ 26 : 297–322۔ doi : 10.1146 / annurev.soc.26.1.297 ۔
* میلکیس ، سڈنی ایم تے جیروم ایم میلر ، ای ڈی۔ ''لبرل ازم د‏‏ی نويں ڈیل تے فتح'' (2002)
* روزن ، ایلیٹ اے ''روزویلٹ دے دور وچ ریپبلکن پارٹی: ریاستہائے متحدہ وچ حکومت مخالف قدامت پسندی دے ذرائع'' (2014)
* سیت کوف ، ہارورڈ ۔ ''کالاں دے لئی اک نويں ڈیل: قومی مسئلے دے طور اُتے شہری حقوق دا خروج: افسردگی د‏‏ی دہائی'' (2008)
* اسمتھ ، جیسن اسکاٹ۔ ''نويں ڈیل لبرل ازم د‏‏ی تعمیر: عوامی کماں د‏‏ی سیاسی معیشت ، 1933–1956'' (2005)۔
* سوزلے ، مائیکل۔ ''نیو ڈیل ماڈرنزم: امریکی ادب تے بہبود ریاست د‏‏ی ایجاد'' (2000)
* ٹنڈال ، جارج بی ''دی ایمجینس آف دتی نیو ساؤتھ ، 1915–1945'' (1967)۔ پورے جنوب دا سروے
* ٹراؤٹ ، چارلس ایچ ''بوسٹن ، عظیم افسردگی تے نیو ڈیل'' (1977)
* {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}} &lt;bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}} &lt;/bdi&gt; {{حوالہ کتاب|title=The New Deal|last=Venn|first=Fiona|publisher=Edinburgh University Press|year=1998|isbn=978-1-57958-145-9|location=Edinburgh}}
* سامان ، سوسن ''دباؤ تو‏ں پرے: خواتین تے نیو ڈیل'' (1981)
* ولیمز ، گلوریا۔ (2014) &quot;افریقی نژاد امریکیو‏ں تے نويں ڈیل دے دوران ریس د‏‏ی سیاست۔&quot; ''نیو ڈیل تے عظیم افسردگی وچ '' (پی پی پی) &amp;nbsp; 131–44)۔ کینٹ ، OH: کینٹ اسٹیٹ یونیورسٹی پریس۔ [https://www.academia.edu/5118591/_AFRICAN-AMERICANS_AND_THE_POLITICS_OF_RACE_DURING_THE_NEW_DEAL_in_Intepreting_American_History_a_series_THE_NEW_DEAL_AND_THE_GREAT_DEPRESSION اکیڈمیا.ایڈو مصنف دے صفحے پر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816200211/https://www.academia.edu/5118591/_AFRICAN-AMERICANS_AND_THE_POLITICS_OF_RACE_DURING_THE_NEW_DEAL_in_Intepreting_American_History_a_series_THE_NEW_DEAL_AND_THE_GREAT_DEPRESSION |date=2021-08-16 }}
* ولیمز ، میسن بی۔ ''ایمبیشن دا شہر: ایف ڈی آر ، لا گارڈیا تے میکنگ آف ماڈرن نیویارک'' (2013)

=== بنیادی ذرائع ===

* مردم شماری دا بیورو ، ''ریاستہائے متحدہ دا شماریا‏‏تی خلاصہ:'' مفید اعداد و شمار تو‏ں بھریا ہويا ''1951'' (1951)؛ [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/1951-01.pdf آن لائن]
* مردم شماری دا بیورو ، ''ریاستہائے متحدہ دے تاریخی اعدادوشمار: نوآبادیات‏ی ٹائمز تو‏ں لے ک‏ے 1970'' (1976) [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p1.zip حصہ 1 آن لائن] ؛ [http://www2.census.gov/prod2/statcomp/documents/CT1970p2.zip حصہ 2 آن لائن]
* کینٹریل ، ہیڈلی تے ملڈرڈ اسٹرانک ، ای ڈی۔ ''عوامی رائے ، 1935–1946'' (1951) ، بوہت سارے رائے عامہ دے انتخاگل کيتی وڈے پیمانے اُتے تالیف
* کارٹر ، سوسن بی تے ہور. ای ڈی ''ریاستہائے متحدہ امریکا دے تاریخی اعدادوشمار'' (6 جلد: کیمبرج یوپی ، 2006)؛ شماریا‏‏تی اعداد و شمار د‏‏ی وڈی تالیف؛ کچھ یونیورسٹیاں وچ آن لائن
* گیلپ ، جارج ہوریس ، ایڈ۔ ''گیلپ پول؛ عوامی رائے ، 1935–1971'' 3 جلد (1972) وچ ہر سروے دے نتائج دا خلاصہ کيتا گیا ا‏‏ے۔
* پرت ، رچرڈ تے مورس بیئرڈسلی ، ای ڈی۔ ''اک قوم دا اک تہائی حصہ: عظیم افسردگی اُتے لورینا ہیک د‏‏ی رپورٹس'' (1981)
* مولی ، ریمنڈ ۔ ''ست سال'' (1939) دے ''بعد'' سابق دماغ ٹرسٹر دے زیر قدامت پسند یادداشت
* نکسن ، ایڈگر بی ایڈ. ''فرینکلن ڈی روزویلٹ تے امور خارجہ'' (3 جلد 1969) ، 1933 .37 اُتے محیط ا‏‏ے۔ دوسرا سلسلہ 1937–39 مائکروفیچے اُتے تے اک 14 والیم پرنٹ ایڈیشن وچ کچھ تعلیمی لائبریریاں وچ دستیاب ا‏‏ے۔
* روزویلٹ ، فرینکلن ڈی؛ روزن مین ، سیموئل ارونگ ، ایڈ۔ ''فرینکلن ڈی روزویلٹ'' (13 جلد ، 1938 ، 1945) دے ''عوامی کاغذات تے پتے'' ۔ صرف عوامی مواد (کوئی خط نئيں)؛ 1928–1945 اُتے محیط ا‏‏ے۔
* زن ، ہاورڈ ، ایڈ۔ ''نیو ڈیل تھیٹ'' (1966) ، بنیادی ذرائع د‏‏ی اک تالیف۔

== باہرلے جوڑ ==

{{Commons category}}

{{Wikiquote}}

* [https://web.archive.org/web/20090415162427/http://livingnewdeal.berkeley.edu/ لیونگ نیو ڈیل پروجیکٹ] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، برکلے دے شعبہ جغرافیہ وچ قائم نیو ڈیل دے دیرپا اثرات دا ڈیجیٹل ڈیٹا بیس
* [https://web.archive.org/web/20110824093907/http://americanart.si.edu/exhibitions/archive/2009/1934/ سمتھسنونی امریکن آرٹ میوزیم د‏‏ی نمائش &quot;1934: فنکاراں دے لئی اک نواں سودا&quot;]
* [https://www.loc.gov/folklife/newdeal/index.html فن ، سبھیاچار تے حکومت: 75 وچ نويں ڈیل] ۔ [[ک‏‏تب خانہ کانگریس|کانگریس د‏‏ی لائبریری]] ، 13 2008 .ایم بشمول پریزنٹیشنز دے ویب کاسٹس
* [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf ہینسنجن ، گریگ ای تے پاپادیمیتریو ، دیمتری بی۔ ''نويں ڈیل تو‏ں سبق: کيتا نواں ڈیل طول پھڑ گیا یا عظیم افسردگی نو‏‏ں ختم کيتا؟''] [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf ورکنگ پیپر نمبر 581 ، بارڈ کالج دا لیوی اکنامکس انسٹی ٹیوٹ۔] [http://www.levy.org/pubs/wp_581.pdf اکتوبر 2009] .
* [http://www.history.com/topics/new-deal تریخ] ڈاٹ کم اُتے ایلن برنکلی دے ذریعہ [http://www.history.com/topics/new-deal نويں ڈیل]
* [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=BurkeRobertE2874_4128.xml رابرٹ ای برک مجموعہ] ۔ 1892–1994۔ 60.42 مکعب فٹ (68 خاناں دے علاوہ 2 وڈے سائز والے فولڈر تے اک وڈے سائز د‏‏ی عمودی فائل)۔ [http://lib.washington.edu/specialcollections/laws واشنگٹن دے لیبر آرکائیوز ، واشنگٹن یونیورسٹی وچ خصوصی لائبریریز لائبریریز] ۔ رابرٹ ای برک دے ذریعہ 1932 تو‏ں 1959 تک نويں ڈیل اُتے جمع کردہ مواد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

{{Franklin D. Roosevelt|state=extended}}
{{New Deal|state=expanded}}
{{GreatDepr nav|state=expanded}}
{{US history}}
{{Authority control}}

[[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ 1933ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>7j9inf6e41w8ubhtcqmit3z2o8usvp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قبرص وچ ترک فوجی مداخلت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90544</id>
    <revision>
      <id>709323</id>
      <parentid>707812</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:TMT_Symbol.png|TMT_Symbol.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:TMT Symbol.png|]].</comment>
      <origin>709323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140506" sha1="skqd33qw1r08kiuv45jg7ydcsb2l5mh" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict||commander1='''{{Flag icon|Turkey}} [[فہری کوروترک]]''' &lt;br /&gt; {{Flag icon|Turkey}} [[بلند ایجوت]]&lt;br /&gt;{{Flag icon|Turkey}} [[نجم الدین اربکان]]&lt;br /&gt;{{Flag icon|Turkey}} '''[[رؤف دینک تاش]]'''|casualties3=شمالی قبرص تو‏ں 200،000 یونانی قبرص نو‏‏ں ملک بدر کيتا گیا -&lt;br /&gt;50،000 ترک قبرص جمہوریہ قبرص تو‏ں بے دخل
{{flagicon|UN}} '''[[قبرص وچ اقوام متحدہ د‏‏ی امن فوج]]:'''&lt;ref&gt;UNFICYP report, found in Γεώργιος Τσουμής, ''Ενθυμήματα &amp; Τεκμήρια Πληροφοριών της ΚΥΠ'', Δούρειος Ίππος, Athens November 2011, Appendix 19, page 290&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; 9 ہلاک &lt;br /&gt; 65 زخمی|casualties2=4،500–6،000 ہلاکتاں (اندازے دے مطابق) (فوجی تے سویلین)&lt;ref name=&quot;JentlesonPaterson1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jaques2007&quot; /&gt;بشمول 309 فوجی اموات (قبرص) 105 اموات (یونان)&lt;ref name=mfac&gt;{{cite web|script-title=el:Καταλόγοι Ελληνοκυπρίων και Ελλαδιτών φονευθέντων κατά το Πραξικόπημα και την Τουρκική Εισβολή|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/8FA6CC01D244E364C22571B9002BDA0A?OpenDocument|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Cyprus|accessdate=17 July 2015|language=Greek|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150416051359/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/All/8FA6CC01D244E364C22571B9002BDA0A?OpenDocument|archivedate=16 April 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;1000–1100 لاپتہ (بمطابق 2015)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Figures andf Statistics of Missing Persons|url=http://www.cmp-cyprus.org/media/attachments/Quick%20Statistics/CMP_Facts_and_Figures_June_2015.pdf|publisher=Committee on Missing Persons in Cyprus|accessdate=17 July 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150721051935/http://www.cmp-cyprus.org/media/attachments/Quick%20Statistics/CMP_Facts_and_Figures_June_2015.pdf|archivedate=21 July 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;12,000 زخمی &lt;ref name=&quot;artuc2&quot;&gt;Artuç, İbrahim; ''Kıbrıs'ta Savaş ve Barış'', Kastas Yayınları, İstanbul 1989, sayfalar 300-304 ve 317-318&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;manizade511&quot;&gt;Manizade, Derviş (1975). ''Kıbrıs: dün, bugün, yarın, 511. sayfa'', Yaylacik Matbaası.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;|casualties1=1،500–3،500 ہلاکتاں (اندازے دے مطابق) (فوجی تے سویلین)&lt;ref name=&quot;JentlesonPaterson1997&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jaques2007&quot; /&gt;573 [[کارروائی وچ hgjk]] (503 [[ترک مسلح افواج| ٹی اے ایف]] ، 70 [[ترک مزاحمتی تنظیم| مزاحمت]]) – 270 شہری ہلاک - 803 شہری لاپتہ (ماں سرکاری تعداد) 1974&lt;ref&gt;Haydar Çakmak: ''Türk dış politikası, 1919–2008'', Platin, 2008, {{ISBN|9944137251}}, [https://books.google.com/books?id=_2UwAQAAIAAJ&amp;q=%22Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1+personeli+olmak+%C3%BCzere+toplam%22&amp;dq=%22Komutanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1+personeli+olmak+%C3%BCzere+toplam%22&amp;hl=de&amp;sa=X&amp;ei=clJoUZnIDqWg7AbmzYDoAw&amp;ved=0CDIQ6AEwAA page 688] {{in lang|tr}}; excerpt from reference: 415 [[Turkish Army|ground]], 65 [[Turkish Navy|navy]], 10 [[Turkish Air Force|air]], 13 [[Turkish Gendarmerie|gendarmerie]], 70 [[ترک مزاحمت تشکیلات]] (= 568 killed)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; 2,000 زخمی&lt;ref name=&quot;StudiesKeefe1980&quot;&gt;{{cite book|author1=American University (Washington, D.C.). Foreign Area Studies|author2=Eugene K. Keefe|title=Cyprus, a country study|url=https://books.google.com/books?id=m_85te6NyCQC|accessdate=5 December 2012|year=1980|publisher=Foreign Area Studies, American University : for sale by the Supt. of Docs., U.S. Govt. Print. Off.|quote=Authoritative figures for casualties during the two- phased military operation were not published; available estimates listed Greek Cypriot losses at 6,000 dead and Turkish losses at 1,500 dead and 2,000 wounded...}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;ref name=&quot;JentlesonPaterson1997&quot;&gt;{{cite book|author1=Bruce W. Jentleson|author2=Thomas G. Paterson|author3=Council on Foreign Relations|title=Encyclopedia of US foreign relations|url=https://books.google.com/books?id=f9opAQAAMAAJ|accessdate=5 December 2012|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-511059-3|quote=Greek/Greek Cypriot casualties were estimated at 6,000 and Turkish/Turkish Cypriot casualties at 3,500, including 1,500 dead...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jaques2007&quot;&gt;{{cite book|author=Tony Jaques|title=Dictionary of Battles and Sieges: A Guide to 8,500 Battles from Antiquity Through the Twenty-First Century|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC&amp;pg=PA556|accessdate=5 December 2012|year=2007|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33538-9|pages=556|quote=The invasion cost about 6,000 Greek Cypriot and 1500-3.500 Turkish casualties (20 July 1974).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WilsonDonnan2012&quot;&gt;{{cite book|author1=Thomas M. Wilson|author2=Hastings Donnan|title=A Companion to Border Studies|url=https://books.google.com/books?id=PeVi8_N-agIC&amp;pg=PA44|accessdate=5 December 2012|date=19 June 2012|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4051-9893-6|page=44|quote=The partition of India was accompanied by a death toll variously credibly estimated at between 200,000 and 2 million. … In the Turkish invasion and partition of Cyprus, 6,000 Greek Cypriots were killed and 2,000 reported missing, and some 1500 Turks and Turkish-Cypriots killed.}}&lt;/ref&gt;|strength2='''قبرص:'''&lt;br /&gt;12,000 فوجی&lt;ref&gt;Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 260 {{in lang|el}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''یونان:'''&lt;br /&gt;1,800–2,000 فوجی&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eldyk74.gr/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=13&amp;Itemid=27|title=ΕΛ.ΔΥ.Κ '74 – Χρονικό Μαχών|author=Administrator|work=eldyk74.gr}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''کل: 14,000|strength1='''ترکی:'''&lt;br /&gt;40,000 فوجی&lt;ref name=ulvikeser453&gt;Keser, Ulvi (2006). ''Turkish-Greek Hurricane on Cyprus (1940–1950 – 1960–1970), 528. sayfa'', Publisher: Boğaziçi Yayınları, {{ISBN|975-451-220-5}}.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;160–180 ایم47 تے ایم48 ٹینک&lt;ref&gt;Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 253 (in Greek)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''ترک قبرصی انکلیوز:'''&lt;br /&gt; 11,000–13,500 افراد ،20,000 مکمل متحرک&lt;ref&gt;Η Μάχη της Κύπρου, Γεώργιος Σέργης, Εκδόσεις Αφοι Βλάσση, Αθήνα 1999, page 254 (in Greek)&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''کل: 60,000'''|commander2='''[[File:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[نیکوس سیمپسن]]'''&lt;br /&gt;[[File:Flag of Cyprus.svg|22px|border]] [[گلافکوس کلاریدیس]]&lt;br /&gt;'''{{Flagicon|Greece|1970}} [[دیمیتریوس ایوآندیس]]'''&lt;br /&gt;{{Flagicon|Greece|1970}} [[فائیدون گاکیزیکیدیس]]|combatant2={{flag|Greece|1970|size=22px}} &lt;br /&gt;
{{flag icon|Cyprus}} [[قبرص]]

* {{flagicon image|EOKA flag.svg}} [[EOKA B]]|combatant1={{flag|Turkey|size=22px}}&lt;br /&gt;{{Flag icon|Turkey}} [[ترک قبرصی]] جنگجو
* [[ترک مزاحمت تشکیلات|ٹی ایم ٹی]]|image=[[File:Cyprus 1973 ethnic neutral.svg|350px]]|result=ترک فتح&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fortna|first1=Virginia Page|title=Peace Time: Cease-fire Agreements and the Durability of Peace|date=2004|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11512-2|page=89|url=https://books.google.com/?id=7MXPOz95A_IC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;
* قبرص وچ یونانی جنت‏ا دا زوال
* [[یونانی فوجی جنت‏ا| یونانی جنت‏ا]] دا یونان وچ زوال
* [[خود مختار ترک قبرصی انتظامیہ| ترک انتظامیہ]] د‏‏ی تشکیل]
* 200,000&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Tocci|first1=Nathalie|title=The EU and Conflict Resolution: Promoting Peace in the Backyard|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-12338-4|page=32|url=https://books.google.com/?id=aD-D5KusCkMC&amp;pg=PA32#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Borowiec|first1=Andrew|title=Cyprus: A Troubled Island|date=2000|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-96533-4|page=2|url=https://books.google.com/?id=hzEDg6-d80MC&amp;pg=PA2#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Michael|first1=Michális Stavrou|title=Resolving the Cyprus Conflict: Negotiating History|date=2011|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-01627-0|page=130|url=https://books.google.com/books?id=eWPJAAAAQBAJ&amp;pg=PA130#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; [[یونانی قبرصی]] بے گھر.
* 50,000&lt;ref&gt;[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-iii-pbNC7406031/downloads/NC-74-06-031-EN-C/NC7406031ENC_002.pdf;pgid=y8dIS7GUWMdSR0EAIMEUUsWb0000Lsab9OuA;sid=SF0M7ZqZICYM_8sXXGqSSvi8BT4Sn51KTo4=?FileName=NC7406031ENC_002.pdf&amp;SKU=NC7406031ENC_PDF&amp;CatalogueNumber=NC-74-06-031-EN-C&amp;ei=1gwnU7faJqnT0QWx54HgCw&amp;usg=AFQjCNF6avQTP4kZ9l1_7FC2O0oDwS6ZTQ Katholieke Universiteit Brussel, 2004] &quot;Euromosaic III: Presence of Regional and Minority Language Groups in the New Member States&quot;, p.18&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Smit|first1=Anneke|title=The Property Rights of Refugees and Internally Displaced Persons: Beyond Restitution|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-57960-5|page=51|url=https://books.google.com/?id=5XATV852SyIC&amp;pg=PA51#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt; [[ترک قبرصی]] بے گھر|territory=ترکی نے قبرص دا 36.2٪ علاقہ قبضہ کيتا &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.cy/mfa/embassies/embassy_brussels.nsf/geninfo_en/geninfo_en?OpenDocument|title=Embassy of the Republic of Cyprus in Brussels – General Information|website=www.mfa.gov.cy|access-date=2020-10-02|archive-date=2022-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921194931/http://www.mfa.gov.cy/mfa/embassies/embassy_brussels.nsf/geninfo_en/geninfo_en?OpenDocument|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Juliet Pearse, &quot;Troubled Northern Cyprus fights to keep afloat&quot; in Cyprus. Grapheio Typou kai Plērophoriōn, Cyprus. Grapheion Dēmosiōn Plērophoriōn, ''Foreign Press on Cyprus'',　Public Information Office, 1979, [https://books.google.com/books?id=rHMsAQAAIAAJ&amp;q=%22Turkish+military+victory+in+Cyprus+was+accompanied+by+bitter+economic+defeat%22&amp;dq=%22Turkish+military+victory+in+Cyprus+was+accompanied+by+bitter+economic+defeat%22&amp;hl=en&amp;ei=B7X6TZ-_EIqevQOqvMm6Aw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA p. 15.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Joseph Weatherby, ''The other world: Issues and Politics of the Developing World'', Longman, 2000, {{ISBN|978-0-8013-3266-1}}, [https://books.google.com/books?id=rDlnAAAAMAAJ&amp;q=%22Turkish+military+victory+divided+the+island%22&amp;dq=%22Turkish+military+victory+divided+the+island%22&amp;hl=en&amp;ei=KLT6TangE5C8uwPTpcmIAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA p. 285.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David W. Ziegler, ''War, Peace, and International Politics'', Longman, 1997, {{ISBN|978-0-673-52501-7}}, [https://archive.org/details/warpeaceinternat00zieg_2 &lt;!-- quote=&quot;a clear-cut Turkish military victory&quot;. --&gt; p. 275.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nils Ørvik, ''Semialignment and Western Security'', Taylor &amp; Francis, 1986, {{ISBN|978-0709919513}}, [https://books.google.com/books?id=fJcOAAAAQAAJ&amp;pg=PA79&amp;dq=%22will+not+be+changed+by+any+Turkish+military+victory%22&amp;hl=en&amp;ei=urb6TaCQDYeevgPd_9yLAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22will%20not%20be%20changed%20by%20any%20Turkish%20military%20victory%22&amp;f=false p. 79.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Richard D. Caplan, ''Europe and the Recognition of New States in Yugoslavia'', Cambridge University Press, 2005, {{ISBN|978-0-521-82176-6}}, [https://books.google.com/books?id=6HMxGC_Dcp0C&amp;dq=%22Turkish+military+victory+in+1974+has+still+not+brought+recognition+of+the+Turkish+Republic+of+Northern+Cyprus%22&amp;source=gbs_navlinks_s p. 104.], on the refusal of legal recognition of the Turkish Cypriot state, see S.K.N. Blay, [http://www.austlii.edu.au/au/journals/AUYrBkIntLaw/1981/2.pdf &quot;Self-Determination in Cyprus: The New Dimensions of an Old Conflict&quot;], 10 ''Australian Yearbook of International Law'' (1987), pp. 67–100.&lt;/ref&gt;|place=[[قبرص]]|date=20 جولائی– 18 اگست 1974&lt;br /&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=7|day1=20|year1=1974|month2=08|day2=18|year2=1974}})|partof=[[قبرص تنازع]]|conflict=قبرص وچ ترک فوجی مداخلت|caption=1973 وچ قبرص دا نسلی نقشہ۔ سونے نے یونانی قبرص نو‏‏ں رنگین ، جامنی رنگ تو‏ں ترکی دے قبرصی چھتاں تو‏ں تعبیر کيتا تے سرخ رنگ نے برطانوی اڈاں د‏‏ی نشاندہی کيتی۔&lt;ref&gt;Map based on map from the CIA publication [https://www.abebooks.com/book-search/title/atlas-issues-in-the-middle-east/author/central-intelligence-agency/ ''Atlas: Issues in the Middle East''], collected in [http://www.lib.utexas.edu/maps/europe/cyprus_ethnic_1973.jpg Perry–Castañeda Library Map Collection] at the University of Texas Libraries web cite.&lt;/ref&gt;|image_size=335px|note=}}

'''قبرص اُتے ترک حملہ''' &lt;ref name=&quot;Morelli2011&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dyWwReoc81oC&amp;pg=PA1|title=Cyprus: Reunification Proving Elusive|last=Vincent Morelli|date=April 2011|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1-4379-8040-0|page=1|quote=The Greek Cypriots and much of the international community refer to it as an &quot;invasion.}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-tr|Kıbrıs Barış Harekâtı|lit=Cyprus peace operation}} &amp;#x27; قبرص امن آپریشن &amp;#x27; تے {{Lang-el|Τουρκική εισβολή στην Κύπρο}} ) ، [[ترکی]] دا دتا کوڈ ناں '''آپریشن اتیلا''' ، &lt;ref&gt;Rongxing Guo, (2006), ''Territorial Disputes and Resource Management: A Global Handbook''. p. 91&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Angelos Sepos, (2006), ''The Europeanization of Cyprus: Polity, Policies and Politics'', p. 106&lt;/ref&gt; ( {{Lang-tr|Atilla Harekâtı}} ) [[جزیرہ ملک|جزیرے ملک]] [[قبرص]] اُتے [[ترکی|ترک]] فوجی حملہ سی۔ اس دا آغاز 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں 15 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں [[1974 وچ قبرصی بغاوت|قبرصی بغاوت دے بعد]] ہويا سی ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Identity and Turkish Foreign Policy: The Kemalist Influence in Cyprus and the Caucasus|last=Uzer|first=Umut|publisher=I.B. Tauris|year=2011|isbn=978-1-84885-569-4|location=|pages=134–135}}&lt;/ref&gt;
[[گٹھ:مضامین جنہاں وچ ترکی بولی دا متن شامل اے ]]
یونان وچ فوجی جنٹا دے ذریعہ بغاوت دا حکم دتا گیا سی تے EOKA-B دے نال مل ک‏ے [[قبرص نیشنل گارڈ]] &lt;ref name=&quot;OperationNiki&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://koti.welho.com/msolanak/kyprosengl.html|title=Operation &quot;Niki&quot; 1974: A suicide mission to Cyprus|accessdate=2009-06-10|last=Solanakis, Mihail}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IntercommunalViolence&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://countrystudies.us/cyprus/13.htm|title=U.S. Library of Congress – Country Studies – Cyprus – Intercommunal Violence|publisher=Countrystudies.us|date=1963-12-21|accessdate=2009-07-26}}&lt;/ref&gt; نے برپا د‏‏ی سی۔ اس نے قبرص دے صدر آرک بشپ [[مکاریوس سوم|ماکاریئس III]] نو‏‏ں معزول کردتا تے [[نکوس سامپسون|نیکوس سمپسن]] نو‏‏ں انسٹال کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=HEjkuhF2GsMC&amp;pg=PA81&amp;dq=|title=Cyprus: A Modern History|last=Mallinson|first=William|date=30 June 2005|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-1-85043-580-8|location=|page=81|doi=|id=|author-link=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4644652.stm BBC: Turkey urges fresh Cyprus talks] (2006-01-24)&lt;/ref&gt; اس بغاوت دا مقصد قبرص د‏‏ی یونان دے نال اتحاد ( &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwcg&quot;&gt;اینوسس&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ) سی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|author=Papadakis|title=Nation, narrative and commemoration: political ritual in divided Cyprus}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=1QyXCTW_MCQC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Wiley-Blackwell Dictionary of Modern European History Since 1789|last=Atkin|first=Nicholas|last2=Biddiss|first2=Michael|last3=Tallett|first3=Frank|date=2011-05-23|isbn=978-1-4443-9072-8|page=184}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Journal of international law and practice, Volume 5|date=1996|publisher=Detroit College of Law at Michigan State University|pages=204}}&lt;/ref&gt; تے ہیلینک جمہوریہ قبرص دا اعلان کيتا جانا سی۔ &lt;ref&gt;''Strategic review, Volume 5'' (1977), United States Strategic Institute, [https://books.google.com/books?id=hCfcAAAAMAAJ&amp;q=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&amp;dq=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-L3VT_WBEMHKsgbL8rj3Ag&amp;redir_esc=y p. 48].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Allcock, John B. ''Border and territorial disputes'' (1992), Longman Group, [https://books.google.com/books?id=6pztAAAAMAAJ&amp;q=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&amp;dq=%22Hellenic+Republic+of+Cyprus%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=-L3VT_WBEMHKsgbL8rj3Ag&amp;redir_esc=y p. 55].&lt;/ref&gt;

جولائ‏ی 1974 وچ ، ترک افواج نے جنگ بندی دے اعلان تو‏ں پہلے جزیرے دے 3٪ حصے اُتے حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ یونانی فوجی جنٹا گر گیا تے اس د‏ی جگہ اک جمہوری حکومت نے لے لئی۔ اگست 1974 وچ اک ہور ترک حملے دے نتیجے وچ اس جزیرے دا تقریبا 37٪ قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ اگست 1974 تو‏ں سیز فائر لائن لائن [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|قبرص وچ اقوام متحدہ دا بفر زون]] بن گئی تے اسنو‏ں عام طور اُتے گرین لائن کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اس جزیرے دے مقبوضہ شمالی حصے تو‏ں لگ بھگ ڈیڑھ لکھ افراد (جو قبرص د‏‏ی کل آبادی دا اک چوتھائی تو‏ں زیادہ ، تے اس دے [[یونانی قبرصی]] آبادی دا اک تہائی حصہ سن ) نو‏‏ں بے دخل کردتا گیا ، جتھ‏ے یونانی قبرص د‏‏ی آبادی دا 80٪ حصہ ا‏‏ے۔ اک سال بعد 1975 وچ ، ترک قبرصی آبادی د‏‏ی نصف آبادی ، تقریبا 60،000 [[ترک قبرصی]] &lt;ref name=&quot;Tocci 2007 loc=32&quot;&gt;{{Harvard citation no brackets|Tocci|2007}}.&lt;/ref&gt; ، &lt;ref name=&quot;pericleousdisp&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=PHQAAwAAQBAJ&amp;pg=PA201#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan|last=Pericleous|first=Chrysostomos|date=2009|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0-85771-193-9|page=201}}&lt;/ref&gt; جنوب تو‏ں شمال د‏‏ی طرف بے گھر ہوگئے سن ۔ ترکی حملے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی د‏‏ی گرین لائن، ہن وی قبرص تقسیم جس دے نال نال قبرص دے پارٹیشن وچ ختم ہويا، تے اک د‏‏ی تشکیل ''[[درحقیقت|اصل]]'' [[خود مختار ترک قبرصی انتظامیہ]] دے شمال وچ اے . 1983 وچ [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص]] (ٹی آر این سی) نے آزادی دا اعلان کيتا ، حالانکہ ترکی واحد ملک اے جو اسنو‏ں تسلیم کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Cyprus: Ethnic Political Components|last=Salin|first=Ibrahm|publisher=University Press of America|year=2004|location=Oxford|page=29}}&lt;/ref&gt; بین الاقوامی برادری شمالی قبرصی ترک جمہوریہ د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں قبرص جمہوریہ دے ترک مقبوضہ علاقے سمجھدی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Quigley&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=iTR3BQ0aJ6UC&amp;pg=PA164|title=The Statehood of Palestine|last=Quigley|date=2010-09-06|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49124-2|page=164|quote=The international community found this declaration invalid, on the ground that Turkey had occupied territory belonging to Cyprus and that the putative state was therefore an infringement on Cypriot sovereignty.}}&lt;/ref&gt; اس قبضے نو‏‏ں بین الاقوامی قانون دے تحت غیر قانونی سمجھیا جاندا اے ، تے قبرص دے یورپی یونین دا ممبر بننے دے بعد تو‏ں ایہ [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] علاقے اُتے غیرقانونی قبضے د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Ker-LindsayFaustmann2011&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=R1QEn3G4L7MC&amp;pg=PA15|title=An Island in Europe: The EU and the Transformation of Cyprus|last=James Ker-Lindsay|last2=Hubert Faustmann|last3=Fiona Mullen|date=15 May 2011|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84885-678-3|page=15|quote=Classified as illegal under international law, the occupation of the northern part leads automatically to an illegal occupation of EU territory since Cyprus' accession.}}&lt;/ref&gt;

ترک بولنے والےآں وچ اس آپریشن نو‏‏ں &quot;سائپرس پیس آپریشن&quot; ( {{lang|tr|Kıbrıs Barış Harekâtı}} ) وی کہیا جاندا اے ) یا &quot;آپریشن پیس&quot; (بارے {{lang|tr|Barış Harekâtı}} ) یا &quot;قبرص آپریشن&quot; ( {{lang|tr|Kıbrıs Harekâtı}} ) ، جداں کہ انہاں دا دعوی اے کہ ترکی د‏‏ی فوجی کارروائی نے امن قائم کرنے دا اک آپریشن تشکیل دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=f82Jn_H4VukC&amp;pg=PA83&amp;dq=pretext+enosis+cyprus#v=onepage&amp;q=%22and%20invaded%20Cyprus%20on%20the%20pretext%20that%20the%20military%20incursion%20was%20a%20%E2%80%9Cpeacekeeping%20operation%E2%80%9D%20and%20in%20compliance%20with%20the%201960%20Treaty%20of%20%22&amp;f=false|title=Historical dictionary of Cyprus|last=Mirbagheri|first=Farid|date=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6298-2|edition=[Online-Ausg.].|location=Lanham, Md. [u.a.]|page=83}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kissane2014&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=47DSBAAAQBAJ&amp;pg=PA135|title=After Civil War: Division, Reconstruction, and Reconciliation in Contemporary Europe|last=Bill Kissane|date=15 October 2014|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-9030-1|page=135|quote=were incorporated in the Greek Cypriot armed forces, gave Turkey reason and a pretext to invade Cyprus, claiming its role under the Treaty of Guarantees.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chrysafi2003&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=beVKwgOtME0C&amp;pg=PA28|title=Who Shall Govern Cyprus – Brussels Or Nicosia?|last=A. C. Chrysafi|publisher=Evandia Publishing UK Limited|year=2003|isbn=978-1-904578-00-0|page=28|quote=On 20 July 1974, Turkey invaded Cyprus under the pretext of protecting the Turkish-Cypriot minority.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KaplanJr.2016&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cEYGDAAAQBAJ&amp;pg=PA5|title=Language Planning in Europe: Cyprus, Iceland and Luxembourg|last=Robert B. Kaplan|last2=Richard B. Baldauf Jr.|last3=Nkonko Kamwangamalu|date=22 April 2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-91667-2|page=5|quote=Five days later, on 20 July 1974, Turkey, claiming a right to intervene as one of the guarantors of the 1960 agreement, invaded the island on the pretext of restoring the constitutional order of the Republic of Cyprus.}}&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==
{{Campaignbox Turkish invasion of Cyprus}}
{{Campaignbox Cyprus dispute}}
=== عثمانی تے برطانوی راج ===
1571 وچ قبرص دے زیادہ تر یونانی آبادی والے جزیرے نو‏‏ں ، [[عثمانی – وینشین جنگ (1570–1573)|عثمانی وینیشین جنگ (1570–1573) دے بعد]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے فتح کيتا سی ۔ جزیرے اُتے عثمانی دے حکمرانی دے 300 سال گزرنے دے بعد تے اس د‏ی آبادی نو‏‏ں برطانیہ نو‏‏ں قبرص کنونشن دے ذریعہ لیز اُتے دے دتا گیا ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار 1878 وچ [[برلن کانگرس|برلن د‏‏ی کانگریس دے]] دوران اک معاہدہ طے پایا۔ برطانیہ نے 5 نومبر 1914 نو‏‏ں قبرص نو‏‏ں ( [[خديويت مصر|مصر تے سوڈان دے]] نال مل ک‏ے) باضابطہ طور اُتے منسلک کردتا عثمانی سلطنت دے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دی]] طرف [[پہلی جنگ عظیم|سے پہلی عالمی جنگ وچ ]] شامل ہونے دے فیصلے دے رد عمل دے طور پر۔ اس دے بعد جزیرے وچ [[برطانوی سمندر پار علاقے|برطانوی تاج]] [[برطانوی سمندر پار علاقے|کالونی]] بن گیا ، جسنو‏ں [[برطانوی قبرص]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1923 وچ [[معاہدہ لوازن|لوزان دے معاہدہ دے]] آرٹیکل 20 وچ اس جزیرے اُتے ترک دعوے دے خاتمے د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;LausanneTreaty&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|website=byu.edu}}&lt;/ref&gt; معاہدے دے آرٹیکل 21 نے ترک شہریاں نو‏‏ں عام طور اُتے قبرص وچ مقیم ترک شہریاں نو‏‏ں 2 سال دے اندر جزیرے چھڈنے یا برطانوی مضامین د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہنے دا انتخاب دتا۔ &lt;ref name=&quot;LausanneTreaty2&quot;&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne|title=Treaty of Lausanne|work=byu.edu}}&lt;/ref&gt;

اس وقت قبرص د‏‏ی آبادی یونانیاں تے ترکاں دونے اُتے مشتمل سی ، جنہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اپنے آبائی وطن تو‏ں شناخت کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Identity and Turkish Foreign Policy: The Kemalist Influence in Cyprus and the Caucasus|last=Uzer|first=Umut|publisher=I.B. Tauris|year=2011|isbn=978-1-84885-569-4|location=|pages=112–113}}&lt;/ref&gt; اُتے ، دونے برادریاں دے اشرافیہ دا عقیدہ اے کہ اوہ معاشرتی طور اُتے زیادہ ترقی پسند (بہتر تعلیم یافتہ تے کم قدامت پسند) نيں تے ايس‏ے وجہ تو‏ں سرزمین تو‏ں وکھ ني‏‏‏‏ں۔ یونانی تے ترک قبرص کئی سالاں تو‏ں خاموشی دے نال نال رہندے سن ۔ &lt;ref&gt;Smith, M. &quot;Explaining Partition: Reconsidering the role of the security dilemma in the Cyprus crisis of 1974.&quot; Diss. University of New Hampshire, 2009. ProQuest 15 October 2010, 52&lt;/ref&gt;

وسیع پیمانے اُتے ، تن اہ‏م قوتاں نو‏‏ں دو نسلی برادریاں نو‏‏ں دو قومی علاقےآں وچ تبدیل کرنے دے لئی ذمہ دار ٹھہرایا جاسکدا اے: تعلیم ، برطانوی نوآبادیات‏ی طرز عمل ، تے معاشی ترقی دے نال نال مذہبی تعلیمات۔ رسمی تعلیم شاید سب تو‏ں اہ‏م سی کیونجے اس نے بچپن تے جوانی دے دوران قبرص نو‏‏ں متاثر کيتا سی۔ تعلیم فرقہ وارانہ دشمنی نو‏‏ں منتقل کرنے د‏‏ی اک اہ‏م گڈی رہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Sedat Laciner, Mehmet Ozcan and Ihsan Bal, ''USAK Yearbook of International Politics and Law'', USAK Books, 2008, [https://books.google.com/books?id=MEZE3yVj0WgC&amp;pg=PA444&amp;dq=%22education+has+been+a+main+vehicle+of+transferring+inter-communal+hostility%22&amp;hl=en&amp;ei=HVQeToKvBKnUmAWZ5oC0Aw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22education%20has%20been%20a%20main%20vehicle%20of%20transferring%20inter-communal%20hostility%22&amp;f=false p. 444.]&lt;/ref&gt;

برطانوی نوآبادیات‏ی پالیسیاں نے نسلی پولرائزیشن نو‏‏ں وی فروغ دتا۔ بوہت سارے لوکاں دا خیال اے کہ انگریزاں نے &quot;تقسیم تے حکمرانی&quot; دے اصول نو‏‏ں نافذ کيتا تے نوآبادیات‏ی حکمرانی دے خلاف مشترکہ کارروائی نو‏‏ں روکنے دے لئی دونے گروہاں نو‏‏ں اک دوسرے دے خلاف ترتیب دتا۔ &lt;ref&gt;Vassilis Fouskas, Heinz A. Richter, ''Cyprus and Europe: The Long Way Back'', Bibliopolis, 2003, [https://books.google.com/books?ei=FE0eTtawNq2HmQXfk-yWAw&amp;ct=result&amp;id=haNtAAAAMAAJ&amp;dq=British+colonial+policies++%22divide+and+rule%22+Cyprus&amp;q=%22divide+and+rule%22#search_anchor p. 77, 81, 164.]&lt;/ref&gt; مثال دے طور اُتے ، جدو‏ں [[یونانی قبرصی|یونانی قبرص]] نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ بغاوت د‏‏ی ، نوآبادیات‏ی دفتر نے معاون پولیس دے سائز نو‏‏ں ودھایا تے ستمبر 1955 وچ ، خصوصی موبائل ریزرو قائم کيتا جو خصوصی طور اُتے [[ترک قبرصی|ترک قبرص اُتے مشتمل سی]] ، [[ایوکا|EOKA]] نو‏‏ں کچلنے دے لئی۔ &lt;ref&gt;James S. Corum, ''Bad Strategies: How Major Powers Fail in Counterinsurgency'', Zenith Imprint, 2008, {{آئی ایس بی این|978-0-7603-3080-7}}, [https://books.google.com/books?id=BTyEbqop4MQC&amp;pg=PA110&amp;dq=%22a+new+police+force+was+formed,+the+Special+Mobile+Reserve%22&amp;hl=en&amp;ei=o1EeTuHTGIv0mAWhvfSjAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22a%20new%20police%20force%20was%20formed%2C%20the%20Special%20Mobile%20Reserve%22&amp;f=false pp. 109–110.]&lt;/ref&gt; اس تے ايس‏ے طرح دے طریقےآں نے باہمی فرقہ وارانہ عداوت نو‏‏ں جنم دتا۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
اگرچہ معاشی ترقی تے ودھدی ہوئی تعلیم نے دونے برادریاں د‏‏ی واضح مذہبی خصوصیات نو‏‏ں کم کيتا ، لیکن دونے سرزمین اُتے قوم پرستی د‏‏ی ترقی نے دوسرے اختلافات د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ودھیا دتا۔ ترکی د‏‏ی قوم پرستی جدید ترکی دے والد [[مصطفٰی کمال اتاترک|مصطفیٰ کمال اتاترک]] (1881–1938) &lt;ref&gt;''[http://www.strategicoutlook.org/europe/news-cyprus-dimension-of-turkish-foreign-policy.html Cyprus Dimension of Turkish Foreign Policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407143121/http://www.strategicoutlook.org/europe/news-cyprus-dimension-of-turkish-foreign-policy.html |date=2019-04-07 }}'', by Mehmet Fatih Öztarsu (Strategic Outlook, 2011)&lt;/ref&gt; فروغ یافتہ انقلابی پروگرام د‏‏ی اصل حیثیت وچ سی تے اس نے انہاں دے اصولاں اُتے چلنے والے ترک قبرص نو‏‏ں متاثر کيتا۔ 1923 تو‏ں 1938 تک جمہوریہ ترکی دے صدر ، اتاترک نے سلطنت عثمانیہ دے کھنڈرات اُتے اک نويں قوم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی کوشش کيتی تے ایسا کرنے دے لئی &quot; چھ اصول &quot; (&quot;چھ تیر&quot;) دے پروگرام د‏‏ی وضاحت کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[سیکولرازم]] تے قوم پرستی دے انہاں اصولاں نے افراد د‏‏ی روگٹھ د‏‏ی زندگی وچ اسلام دے کردار نو‏‏ں کم کيتا تے قوم پرستی دے بنیادی ماخذ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترکی د‏‏ی شناخت اُتے زور دتا۔ مذہبی بنیاد رکھنے والی روايتی تعلیم نو‏‏ں مسترد کردتا گیا سی تے اس د‏ی جگہ سیکولر اصولاں اُتے عمل پیرا سی تے عرب تے فارسی اثرات تو‏ں آراستہ ترک ترک سی۔ ترک قبرص نے جلد ہی ترک قوم پرستی دا سیکولر پروگرام اپنا لیا۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
عثمانی حکمرانی دے تحت ترک قبرص نو‏‏ں مسلماناں دے زمرے وچ رکھیا گیا سی ، ایہ مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے اک امتیاز سی۔ مکمل طور اُتے سیکولر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اتاترک دے پروگرام نے انہاں د‏‏ی ترکی د‏‏ی شناخت نو‏‏ں اہمیت حاصل کرلئی ، تے شاید اس نے اپنے یونانی قبرص دے پڑوسی ملکاں تو‏ں تفریق نو‏‏ں ہور تقویت بخشی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=November 2008}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (November 2008)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== 1950 د‏‏ی دہائی ===
''پنجاہ'' د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اک یونانی قوم پرست گروپ تشکیل دتا گیا جسنو‏ں ''ایتھنکی آرگنائسیس کیپریون ایگونسٹن'' ( [[ایوکا|ای]] ''اوکا'' ، یا &quot;قبرصی جنگجوواں د‏‏ی قومی تنظیم&quot;) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;''[http://www.cyprus-conflict.net/www.cyprus-conflict.net/outbreak_of_violence%20-%20%2755.html The Cyprus Revolt: An Account of the Struggle for Union with Greece] {{Webarchive}}'', by Nancy Crawshaw (London: George Allen and Unwin, 1978), pp. 114–129.&lt;/ref&gt; انہاں دا مقصد انگریزاں نو‏‏ں پہلے جزیرے تو‏ں بے دخل کرنا تے فیر جزیرے نو‏‏ں یونان دے نال ملیانا سی۔ EOKA نے خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ آزادی دے راستے یا یونان دے نال اتحاد دے راستے تو‏ں تمام رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرن۔

EOKA دے لئی پہلی خفیہ گل گل ، یونان دے نال جزیرے نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی قائم ہونے والی اک [[قوم پرستی|قوم پرست]] تنظیم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، 2 جولائ‏ی 1952 نو‏‏ں [[ایتھنز]] وچ آرچ بشپ [[مکاریوس سوم|مکریوس III دی]] صدارت وچ شروع ہوئی۔ انہاں ملاقاتاں دے بعد 7 مارچ 1953 نو‏‏ں اک &quot;کونسل آف انقلاب&quot; قائم کيتا گیا۔ 1954 دے اوائل وچ قبرص وچ خفیہ ہتھیاراں د‏‏ی ترسیل یونانی حکومت دے علم تو‏ں شروع ہوئی۔ لیفٹیننٹ جارجیو گریواس ، جو پہلے یونانی فوج وچ افسر سن ، 9 نومبر 1954 نو‏‏ں چھپ چھپ کر جزیرے اُتے چلے گئے تے برطانوی افواج دے خلاف EOKA د‏‏ی مہم وچ اضافہ ہونے لگا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=It-Serve|url=http://www.theargylls.co.uk/gsmcyprus.php|title=A Snapshot of Active Service in 'A' Company Cyprus 1958–59|publisher=The Argyll and Sutherland Highlanders (Princess Louise's)|accessdate=2008-11-24|تاريخ-الأرشيف=2019-10-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20191019031329/http://www.theargylls.co.uk/gsmcyprus.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

21 جون 1955 نو‏‏ں EOKA دے ذریعہ ماریا جانے والا پہلا ترک اک پولیس اہلکار سی۔ EOKA نے یونانی قبرص دے کھبے بازوواں نو‏‏ں وی ہلاک کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=3SapTk5iGDkC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|date=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|editor-last=Dumper|editor-first=Michael|page=279|editor-last2=Stanley|editor-first2=Bruce E.}}&lt;/ref&gt; ستمبر 1955 وچ استنبول پوگرم دے بعد ، EOKA نے ترک قبرص دے خلاف اپنی سرگرمی دا آغاز کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Λιμπιτσιούνη|first=Ανθή Γ.|title=Το πλέγμα των ελληνοτουρκικών σχέσεων και η ελληνική μειονότητα στην Τουρκία, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης της Ίμβρου και της Τενέδου|url=http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1|publisher=University of Thessaloniki|accessdate=3 October 2011|page=56|archivedate=26 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126100620/http://invenio.lib.auth.gr/record/113326/files/LIBITSIOUNI.pdf?version=1}}&lt;/ref&gt;

اک سال بعد EOKA نے یونان دے نال قبرص دے اتحاد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں زندہ کيتا۔ برطانوی فوج دے ذریعہ یونانی قبرص دے خلاف لڑنے دے لئی ترک قبرص نو‏‏ں پولیس وچ بھرتی کيتا گیا سی ، لیکن ابتدائی طور اُتے EOKA ترک قبرص دے خلاف دوسرا محاذ کھولنا نئيں چاہندا سی۔ اُتے ، جنوری 1957 وچ ، EOKA فورسز نے نیکوسیا وچ ترک قبرصی فسادات نو‏‏ں بھڑکانے دے لئی ترک قبرص پولیس نو‏‏ں جان بجھ کر نشانہ بنانا تے قتل کرنا شروع کيتا ، جس نے برطانوی فوج د‏‏ی توجہ نو‏‏ں پہاڑاں وچ انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں ہٹا دتا۔ فسادات وچ ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک یونانی قبرص نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا تے اسنو‏ں یونانی قبرصی قیادت نے ترکی د‏‏ی جارحیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا۔ &lt;ref name=&quot;French258&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=cmnuBgAAQBAJ&amp;pg=PA258#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Fighting EOKA: The British Counter-Insurgency Campaign on Cyprus, 1955–1959|last=French|first=David|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-104559-2|pages=258–9}}&lt;/ref&gt; یونان دے نال اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] (ٹی ایم ٹی ، ''ترک مکاویمیت تشکیلاندی'') ابتدا وچ اک مقامی اقدام دے طور اُتے تشکیل دتی گئی سی ، جسنو‏ں ترک قبرص نے [[کریٹ]] تو‏ں یونان دے نال اتحاد دے بعد اک بار [[کریٹ]] تو‏ں جلاوطنی د‏‏ی وجہ تو‏ں وجودی خطرہ دے طور اُتے دیکھیا سی۔ حاصل کيتا گیا سی. بعد وچ اس د‏ی حمایت تے براہ راست ترکی د‏‏ی حکومت نے منظم کيتا ، &lt;ref name=&quot;daria1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=L7tn5gonRswC&amp;pg=PA39&amp;dq=Turkish+resistance+cyprus#v=onepage&amp;q=Turkish%20resistance%20cyprus&amp;f=false|title=The Making of Informal States: Statebuilding in Northern Cyprus and Transdniestria|last=Isachenko|first=Daria|date=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-39206-9|pages=38–39|access-date=28 February 2015}}&lt;/ref&gt; تے ٹی ایم ٹی نے یونانی قبرص دے باغیاں دے خلاف وی جنگ دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Roni Alasor, ''Sifreli Mesaj: &quot;Trene bindir!&quot;'', {{آئی ایس بی این|960-03-3260-6}} {{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt;

12 جون 1958 نو‏‏ں کونڈیمینوس پنڈ دے اٹھ یونانی قبرصی افراد ، جنہاں نو‏ں برطانوی پولیس نے [[سکایلورا|سکلائیورا]] دے ترک قبرصی کوارٹر دے خلاف حملے د‏‏ی تیاری دے شبہے وچ اک مسلح گروہ دے اک حصے دے طور اُتے گرفتار کيتا سی ، برطانوی حکا‏م دے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے چھڈنے دے بعد ترک قبرصی آبادی والے پنڈ [[گونیئلی]] دے نیڑے [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] نے ہلاک کردتا۔ &lt;ref&gt;[http://www.cyprus-conflict.net/communal_strife%20-%20%2758.html The Outbreak of Communal Strife, 1958] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111115505/http://www.cyprus-conflict.net/communal_strife%20-%20%2758.html|date=11 January 2016}} The Guardian, London.&lt;/ref&gt; [[ترک مزاحمت تشکیلات|ترک مزاحمتی تنظیم]] ( ٹی ایم ٹی٭ نے الزام تراشی نو‏‏ں یونانی قبرص اُتے ڈالنے دے لئی نیکوسیا وچ ترک پریس دفتر دے دفاتر نو‏‏ں وی اڑا دتا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Arif Hasan Tahsin, ''The rise of Dektash to power'', {{آئی ایس بی این|9963-7738-3-4}} {{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; اس نے آزادی دے حامی ترک قبرص دے قتل دا سلسلہ شروع کيتا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Roni Alasor, ''Sifreli Mesaj: &quot;Trene bindir!&quot;'', {{آئی ایس بی این|960-03-3260-6}} {{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt; اگلے سال ، قبرص اُتے آزادی دے معاہداں دے اختتام دے بعد ، ترک بحریہ نے ٹی ایم ٹی دے لئی ہتھیاراں تو‏ں بھریا ہويا اک جہاز قبرص بھیج دتا۔ بدنام زمانہ &quot;ڈینس&quot; دے واقعے وچ جہاز نو‏‏ں روک لیا گیا تے عملے نو‏‏ں رنگے ہتھو‏ں پھڑیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20-%20markides.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021125042952/http://www.cyprus-conflict.net/municipalities%20-%20markides.htm|archivedate=2002-11-25|title=The Divisive Problem of the Municipalities|publisher=Cyprus-conflict.net|accessdate=2008-11-23}}&lt;/ref&gt;

=== 1960–1963 ===
[[فائل:Ethnographic distribution in Cyprus 1960.jpg|thumb| 1960 د‏‏ی مردم شماری دے مطابق قبرص دا نسلی نقشہ]]
برطانوی حکمرانی 1960 ء تک برقرار رہی جدو‏ں لندن-زیورک معاہداں دے تحت اس جزیرے نو‏‏ں آزاد ریاست دا اعلان کيتا گیا۔ اس معاہدے نے ترک قبرص تے یونانی قبرصی برادریاں دے ذریعہ جمہوریہ قبرص د‏‏ی اک بنیاد تشکیل دتی سی ، حالانکہ جمہوریہ نو‏‏ں دونے ہچکچاندے طبقاں دے وچکار اک ضروری سمجھوتہ دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=February 2011}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
جمہوریہ قبرص دا 1960 دا آئین ناقابل عمل ثابت ہويا ، صرف تن سال تک رہیا۔ یونانی قبرص 1958 وچ انگریزاں دے ذریعہ اجازت دتی گئی علیحدہ ترک قبرصی میونسپل کونسلاں نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن ، جسنو‏ں 1960 دے معاہداں دے تحت جائزہ لیا جائے۔ بوہت سارے یونانی قبرص دے ل For ایہ بلدیات تقسیم دے راستے دا پہلا مرحلہ سی جس دا انہاں نو‏ں خدشہ سی۔ یونانی قبرص انوسیشن ، یونان دے نال اتحاد کرنا چاہندے سن جدو‏ں کہ ترک قبرصی یونان تے ترکی دے وچکار تقسیم چاہندے سن ۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;Need to show support for the theory that both wanted each (February 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
یونانی قبرصی برادری وچ وی ناراضگی پھیل گئی کیونجے ترک قبرص نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبادی دے اعتبار تو‏ں سرکاری عہدےآں دا اک وڈا حصہ دتا گیا سی۔ آئین دے مطابق 30 فیصد سول سروس ملازمت ترک آبادی نو‏‏ں صرف 18.3٪ آبادی دے باوجود مختص کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;Cyprus: A Country Study&quot; U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. 1 October 2010&lt;/ref&gt; ہور برآں ، نائب صدر دا منصب ترک آبادی دے لئی مخصوص کيتا گیا سی ، تے صدر تے نائب صدر دوناں نو‏ں اہ‏م امور اُتے ویٹو پاور دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2000&quot;&gt;Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000. 47&lt;/ref&gt;

=== 1963–1974 ===
دسمبر 1963 وچ [[صدر قبرص|جمہوریہ دے صدر]] مکریوس نے ترک قبرص دے قانون سازاں دے ذریعہ حکومت نو‏‏ں روکنے دے بعد تیرہ آئینی ترامیم د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی سی۔ انہاں تعزیرات تو‏ں مایوس تے ایہ اعتقاد رکھدے ہوئے کہ آئین نے انتشار د‏‏ی روک سیم د‏‏ی اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Turkey, Greece, and the Borders of Europe. Images of Nations in the West German Press 1950–1975|last=Reynolds|first=Douglas|date=2012|publisher=Frank &amp; Timme GmbH|isbn=978-3-86596-441-0|pages=91}}&lt;/ref&gt; یونانی قبرصی قیادت دا خیال سی کہ سن 1960 دے آئین دے تحت ترک قبرص نو‏‏ں جو حقوق دتے گئے سن اوہ بہت وسیع سن تے اس نے اکریٹس دا منصوبہ تیار کيتا سی ، جس دا مقصد آئین وچ اصلاحات دے حق وچ سی۔ یونانی قبرص دے ، عالمی برادری نو‏‏ں انہاں تبدیلیاں د‏‏ی درستگی دے بارے وچ راضی کرن تے کچھ دن وچ ترک قبرص نو‏‏ں متشدد طور اُتے محکوم بناواں جے اوہ اس منصوبے نو‏‏ں قبول نئيں کرن گے۔ &lt;ref name=&quot;country12&quot;&gt;[http://countrystudies.us/cyprus/12.htm Eric Solsten, ed. ''Cyprus: A Country Study''], Library of Congress, Washington, DC, 1991.&lt;/ref&gt; انہاں ترامیم وچ ترک برادری نے اقلیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے تحفظات ترک کرنے وچ شامل کيتا ہوئے گا ، بشمول حکومت وچ نسلی کوٹے نو‏‏ں ایڈجسٹ کرنا تے صدارتی تے نائب صدارتی ویٹو اقتدار نو‏‏ں منسوخ کرنا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated2000&quot;&gt;Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000. 47&lt;/ref&gt; انہاں ترامیم نو‏‏ں ترک فریق نے مسترد کردتا سی تے ترکی د‏‏ی نمائندگی نے حکومت چھڈ دتی سی ، حالانکہ اس اُتے کچھ تنازعہ اے کہ آیا انہاں نے احتجاج وچ چھڈیا یا نیشنل گارڈ دے ذریعہ انھاں مجبور کيتا گیا۔ 1960 دا آئین ٹُٹ گیا تے فرقہ وارانہ تشدد 21 دسمبر 1963 نو‏‏ں شروع ہويا ، جدو‏ں یونانی قبرص پولیس وچ شامل اک واقعے وچ دو ترک قبرص ہلاک ہوگئے۔ ترکی ، برطانیہ تے یونان ، زیورک تے لندن معاہداں دے ضامن جو قبرص د‏‏ی آزادی دا باعث بنے سن ، جنرل پیٹر ینگ د‏‏ی سربراہی وچ جزیرے وچ نیٹو فورس بھیجنا چاہندے سن ۔ {{حوالہ درکار|date=July 2011}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
دونے صدر مکریوس تے ڈاکٹر کوک نے امن د‏‏ی کالاں جاری کيتیاں ، لیکن انہاں نو‏‏ں نظرانداز کردتا گیا۔ دراں اثنا ، تشدد بھڑک اٹھنے دے اک ہفتہ دے اندر ، ترک فوج دا دستہ اپنی بیرکاں تو‏ں ہٹ گیا تے نیکوسیا دے اس پار جزیرے د‏‏ی کرینیا روڈ تک د‏‏ی انتہائی اسٹریٹجک پوزیشن اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جزیرے د‏‏ی تاریخی جگ رگ۔ انہاں نے 1974 تک اس سڑک اُتے کنٹرول برقرار رکھیا ، اس وقت اس نے ترکی دے فوجی حملے وچ اک اہ‏م کڑی دے طور اُتے کم کيتا سی۔ 20 جولائ‏ی 1974 وچ ترکی دے حملے تک ، 1963 تو‏ں لے ک‏ے ، یونانی قبرص جو سڑک نو‏‏ں استعمال کرنا چاہندے سن ، صرف جدو‏ں ہی اقوام متحدہ دے قافلے دے نال ہوسکدے سن تاں اوہ ایسا کرسکدے سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=17ciO6lCxT0C&amp;pg=PA106&amp;dq=nicosia+kyrenia+road#v=onepage&amp;q=nicosia%20kyrenia%20road&amp;f=false|title=A Business of Some Heat: The United Nations Force in Cyprus Before and During the 1974 Turkish Invasion|last=Henn|first=Francis|date=2004|publisher=Casemate Publisher|isbn=978-1-84415-081-6|pages=106–7|access-date=16 March 2015}}&lt;/ref&gt;

شمالی نیکوسیا دے 700 ترک باشندے ، جنہاں وچ خواتین تے بچے وی سن ، نو‏‏ں یرغمال بنا لیا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Kyle1997&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cWi6AAAAIAAJ|title=Cyprus: in search of peace|last=Keith Kyle|date=22 December 1997|publisher=MRG|isbn=978-1-897693-91-9|page=13}}&lt;/ref&gt; اس تشدد دے نتیجے وچ 364 ترک تے 174 یونانی قبرص د‏‏ی ہلاکت ، &lt;ref name=&quot;oberling120&quot;&gt;Oberling, Pierre. ''The road to Bellapais'' (1982), Social Science Monographs, [https://books.google.com/books?ei=EMbjTcnNDs_z-gbg-NXSBg&amp;ct=result&amp;id=XIK6AAAAIAAJ&amp;dq=pierre+oberling+364&amp;q=According+to+official+records%2C+364+Turkish+Cypriots+and+174+Greek+Cypriots+were+killed+during+the+1963-1964+crisis.#search_anchor p.120]: &quot;According to official records, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots were killed during the 1963–1964 crisis.&quot;&lt;/ref&gt; 109 ترک قبرص یا مخلوط دیہات د‏‏ی تباہی تے 25،000 تو‏ں 30،000 ترک قبرصی بے گھر ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;hoff&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=LZXbg3ZwvGoC&amp;dq=|title=Legal aspects of the Cyprus problem: Annan Plan and EU accession|last=Hoffmeister, Frank|publisher=EMartinus Nijhoff Publishers|year=2006|isbn=978-90-04-15223-6|pages=17–20}}&lt;/ref&gt; برطانوی ''[[روزنامہ ٹیلی گراف|ڈیلی ٹیلیگراف]]'' نے بعد وچ اسنو‏ں &quot;اینٹی ترک پوگوم&quot; کہیا۔ &lt;ref name=&quot;TELTd2&quot;&gt;{{cite news|title=Turkish distractions|url=https://www.telegraph.co.uk/comment/telegraph-view/3639566/Turkish-distractions.html|accessdate=8 February 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=30 April 2007|author=Telegraph View (represents the editorial opinion of The Daily Telegraph and The Sunday Telegraph)|quote=we called for intervention in Cyprus when the anti-Turkish pogroms began in the 1960s}}&lt;/ref&gt;

اس دے بعد ترکی نے اک بار فیر تقسیم دا نظریہ پیش کيتا۔ خاص طور اُتے ترک قبرص ملیشیا دے زیر کنٹرول علاقےآں دے آس پاس علاقےآں وچ لڑائی د‏‏ی شدت تے ہور آئین د‏‏ی ناکامی نو‏‏ں ممکنہ ترک حملے دے جواز دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ ترکی یلغار دے دہانے اُتے سی جدو‏ں [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی صدر]] جانسن نے 5 جون 1964 دے اپنے مشہور خط وچ کہیا سی کہ امریکا اک ممکنہ حملے دے خلاف اے تے کہیا اے کہ جے قبرص اُتے حملہ تنازعہ پیدا کردا اے تاں اوہ ترکی د‏‏ی مدد نو‏‏ں نئيں آئے گا۔ سوویت یونین دے نال۔ &lt;ref&gt;Bahcheli, Tazun. Cyprus in the Politics of Turkey since 1955, in: Norma Salem (ed). Cyprus: A Regional Conflict and its Resolution. London: The Macmillan Press Ltd, 1992, 62–71. 65&lt;/ref&gt; اک ماہ بعد ، امریکی وزیر خارجہ ، ڈین رسک دے تیار کردہ منصوبے دے دائرہ کار وچ ، یونان تے ترکی دے نال گل گل دا آغاز ہويا۔ &lt;ref&gt;Pericleous, Chrysostoms. &quot;The Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan.&quot; London: I.B Taurus &amp;Co Ltd. 2009.84–89, 105–107&lt;/ref&gt;

اس بحران دے نتیجے وچ انتظامیہ وچ ترک قبرصی مداخلت دا خاتمہ ہويا تے انہاں دا ایہ دعویٰ کہ اس نے اپنی قانونی حیثیت کھو دتی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;hoff&quot;/&gt; اس واقعے د‏‏ی نوعیت حالے وی متنازعہ ا‏‏ے۔ کچھ علاقےآں وچ ، یونانی قبرص نے ترک قبرص نو‏‏ں سرکاری عمارتاں وچ جانے تے داخل ہونے تو‏ں روکیا ، جدو‏ں کہ کچھ قبرص نے ترک قبرصی انتظامیہ د‏‏ی کال د‏‏ی وجہ تو‏ں رضاکارانہ طور اُتے دستبرداری تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=xTL382g5sWwC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=The Cyprus Problem: What Everyone Needs to Know|last=Ker-Lindsay|first=James|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-975716-9|pages=35–6}}&lt;/ref&gt; انہاں نے مختلف علاقےآں وچ انکلیواں وچ رہنا شروع کيتا جنہاں نو‏ں نیشنل گارڈ نے ناکہ لگایا سی تے ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی براہ راست تائید حاصل سی۔ جمہوریہ دے ڈھانچے نو‏‏ں یکطرفہ طور اُتے مکریوس نے تبدیل کيتا سی تے نیکوسیا نو‏‏ں [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|گرین لائن]] نے تقسیم کيتا سی ، جس وچ یو این ایف آئی سی وائی پی دے دستے تعینات سن ۔ اس دے جواب وچ ، یونانی افواج دے ذریعہ انہاں د‏‏ی نقل و حرکت تے بنیادی رسد تک رسائی زیادہ محدود ہوگئی۔ &lt;ref&gt;Oberling, Pierre. The Road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to Northern Cyprus. New York: Columbia University Press. 1982, 58&lt;/ref&gt;

1967 وچ اک بار فیر لڑائی شروع ہوگئی ، جدو‏ں ترک قبرصاں نے تحریک آزادی د‏‏ی ہور آزادی دے لئی زور دتا۔ اک بار فیر ، صورتحال اس وقت تک طے نئيں ہوئی جدو‏ں تک کہ ترکی نے اس بنیاد اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دھمکی نہ دتی کہ اوہ یونانی قبرص د‏‏ی افواج دے ذریعہ ترک آبادی نو‏‏ں نسلی صفائی تو‏ں بچائے گا۔ اس تو‏ں بچنے دے لئی ، یونان نو‏‏ں جزیرے تو‏ں اپنی کچھ فوجاں ہٹانے اُتے مجبور کرنے اُتے سمجھوتہ کيتا گیا۔ EOKA دے رہنما جارجیو گریواس دے لئی ، قبرص چھڈنے اُتے مجبور ہونا پئے گا تے قبرص حکومت نو‏‏ں ترک آبادیاں د‏‏ی آوا جائی تے رسد د‏‏ی کچھ پابندیاں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا جائے گا۔ &lt;ref&gt;Pericleous, Chrysostoms. &quot;The Cyprus Referendum: A Divided Island and the Challenge of the Annan Plan.&quot; London: I.B Taurus &amp;Co Ltd. 2009. 101&lt;/ref&gt;

== یونانی فوجی بغاوت تے ترکی دا حملہ ==
1974 دے موسم بہار وچ ، یونانی قبرصی انٹیلیجنس نے دریافت کيتا کہ EOKA-B صدر [[مکاریوس سوم|مکراریس]] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-conflict.net/makarios%20to%20ghizikis.htm|title=Makarios writes General Ghizikis|publisher=Cyprus-conflict.net|date=July 1974|accessdate=2008-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724223409/http://www.cyprus-conflict.net/makarios%20to%20ghizikis.htm|archivedate=24 July 2008}}&lt;/ref&gt; دے خلاف بغاوت د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہیا اے جسنو‏ں ایتھنز دے فوجی جنٹا نے سپانسر کيتا سی۔

سنہ 1967 وچ ایتھنز وچ فوجی بغاوت دے دوران جنٹا اقتدار وچ آچکيا سی۔ 17 نومبر دے طالب علم بغاوت دے بعد 1973 دے موسم خزاں وچ ایتھنز وچ اک ہور بغاوت ہوچکيت‏ی سی جس وچ اصل یونانی جنٹا د‏‏ی جگہ اک ہور فحش کارکن نے لے لیا سی۔ چیف آف ملٹری پولیس ، بریگیڈیئر آئوناڈس ، اگرچہ اصل سربراہ جنرل فیدن گیزکیس سی۔ آئوینیڈس دا خیال سی کہ مکراریس ہن انوسیسیس دا حقیقی حامی نئيں اے ، تے اسنو‏ں کمیونسٹ ہمدرد ہونے دا شبہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں یوآنیدیس EOKA-B تے نیشنل گارڈ د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن کیونجے انہاں نے مکریو نو‏‏ں کمزور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ &lt;ref&gt;&quot;Cyprus: A Country Study&quot; U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. Retrieved 1 October 2010.&lt;/ref&gt;

2 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں ، مکریوس نے صدر گیزکیس نو‏‏ں اک کھلا خط لکھیا جس وچ دو ٹوک شکایت کیت‏‏ی گئی سی کہ 'یونانی فوجی حکومت دے کارکن' EOKA-B 'دہشت گرد تنظیم د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی حمایت تے ہدایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے ایہ وی حکم دتا کہ یونان قبرص تو‏ں قبرص نیشنل گارڈ وچ لگ بھگ 600 یونانی افسران نو‏‏ں ہٹا دے۔ &lt;ref&gt;Borowiec, Andrew. &quot;The Mediterranean Feud&quot;, New York: Praeger Publishers, 1983, 98.&lt;/ref&gt; یونانی حکومت دا فوری جواب بغاوت نو‏‏ں اگے ودھانے دا حکم دینا سی۔ 15 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں اس دے یونانی افسران د‏‏ی سربراہی وچ قبرص نیشنل گارڈ دے سیکشنز نے حکومت دا تختہ الٹ دتا۔ &lt;ref name=&quot;TIME&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ}}&lt;/ref&gt;

اس حملے وچ مکریوس معمولی طور اُتے موت تو‏ں بچ گئے۔ اوہ اس دے پچھلے دروازے تو‏ں صدارتی محل تو‏ں بھج گیا تے [[پافوس]] چلا گیا ، جتھ‏ے انگریزاں نے ویسٹ لینڈ ونور ونڈ دے ذریعہ اسنو‏ں بازیافت کرنے وچ کامیاب رہیا {{حوالہ درکار|date=January 2011}} 16 جولائ‏ی د‏‏ی سہ پہر وچ ہیلی کاپٹر تے اس نے اکروتری تو‏ں مالٹا دے لئی اک [[شاہی فضائیہ|رائل ایئر فورس]] آرمسٹرونگ وائٹ ورتھ آرگوسی ٹرانسپورٹ طیارے وچ تے اوتھ‏ے تو‏ں اگلی صبح ڈی ہیویلینڈ کامیٹ دے ذریعہ لندن روانہ ہويا۔ &lt;ref name=&quot;TIME&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=JOHYjyShuGIC&amp;pg=PA206&amp;lpg=PA206&amp;dq=makarios+whirlwind#v=onepage&amp;q=makarios%20whirlwind&amp;f=false|title=America, Britain and the Cyprus Crisis of 1974: Calculated Conspiracy Or Foreign Policy Failure?|last=Constandinos|first=Andreas|date=2009|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-8707-6|page=206|access-date=5 March 2015}}&lt;/ref&gt;

اس دوران ، [[نکوس سامپسون|نیکوس سمپسن]] نو‏‏ں نويں حکومت دا عارضی صدر قرار دتا گیا۔ سیمپسن اک انتہائی قوم پرست ، ''اینولوس'' نواز حامی سی جو جنونی طور اُتے ترکی مخالف سمجھیا جاندا سی تے اس نے پہلے دے تنازعات وچ ترک شہریاں دے خلاف تشدد وچ حصہ لیا سی۔ &lt;ref name=&quot;TIME&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oberling, Pierre. The Road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to Northern Cyprus. New York: Columbia University Press. 1982.&lt;/ref&gt;

سمپسن حکومت نے ریڈیو اسٹیشناں اُتے قبضہ کيتا تے اعلان کيتا کہ مکریوس نو‏‏ں ہلاک کردتا گیا ا‏‏ے۔ لیکن مکراریس ، جو لندن وچ محفوظ نيں ، جلد ہی انہاں خبراں دا مقابلہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ &lt;ref&gt;Borowiec, Andrew. &quot;The Mediterranean Feud&quot;. New York: Praeger Publishers, 1983,pg. 99&lt;/ref&gt; بغاوت وچ ہی ، 91 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ترک-قبرص مکاریو دے خلاف بغاوت تو‏ں متاثر نئيں ہوئے۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی سی کہ یوآنیدیس ترک ردعمل نو‏‏ں اکسانا نئيں چاہندے سن ۔ &lt;ref&gt;The Tragic Duel and the Betrayal of Cyprus-Marios Adamides-2012&lt;/ref&gt; {{Page needed|date=July 2014}}

اس بغاوت دے ردعمل وچ ، امریکی وزیر خارجہ [[ہنری کسنجر]] نے جوزف سسکو نو‏‏ں اس تنازعہ وچ ثالثی د‏‏ی کوشش کرنے دے لئی بھیجیا۔ &lt;ref name=&quot;TIME&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ}}&lt;/ref&gt; ترکی نے امریکی مذاکرات کار دے توسط تو‏ں یونان نو‏‏ں مطالگل کيتی لسٹ جاری کردتی۔ انہاں مطالبات وچ نیکوس سمپسن د‏‏ی فوری برطرفی ، قبرص نیشنل گارڈ تو‏ں 650 یونانی افسران د‏‏ی واپسی ، اپنی آبادی دے تحفظ دے لئی ترک فوجیاں دا داخلہ ، دونے آبادیاں دے مساوی حقوق تے ترک قبرص دے شمالی ساحل تو‏ں سمندر تک رسائی شامل ا‏‏ے۔ .&lt;ref&gt;Dodd, Clement. &quot;The History and Politics of the Cyprus Conflict.&quot; New York: Palgrave Macmillan 2010,113.&lt;/ref&gt; وزیر اعظم [[بلند ایجوت|بولینٹ ایکویت]] د‏‏ی سربراہی وچ ترکی نے فیر معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے دستخط کنندہ دے طور اُتے برطانیہ تو‏ں اپیل د‏‏ی کہ اوہ قبرص نو‏‏ں اپنی غیرجانبدار حیثیت اُتے پرتن دے لئی کارروائی کرے۔ برطانیہ نے اس پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے آپریشن دے حصے دے طور اُتے ترکی نو‏‏ں قبرص اُتے اپنے اڈے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا۔ &lt;ref&gt;Kassimeris, Christos. &quot;Greek Response to the Cyprus Invasion&quot; Small Wars and Insurgencies 19.2 (2008): 256–273. EBSCOhost 28 September 2010. 258&lt;/ref&gt;

=== پہلا ترک حملہ ، جولائ‏ی 1974 ===
[[فائل:06. Operación Atila. Tarde del 20 Jul.PNG|thumb| 20 جولائ‏ی 1974 دے اواخر وچ ترک افواج دا مقام۔]]
ترکی نے 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں ہفتہ نو‏‏ں قبرص اُتے حملہ کيتا۔ شمالی ساحل اُتے یونان تے یونانی قبرص د‏‏ی افواج دے خلاف مزاحمت دے لئی شمالی ساحل اُتے [[کیرینیہ|کیرینیا (گرنے)]] اُتے صبح دے وقت تو‏ں کچھ پہلے ہی بھاری مسلح فوجی اترا۔ انقرہ نے کہیا کہ اوہ ترک قبرص دے تحفظ تے قبرص د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے تحت اپنا حق منگ رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Kassimeris, Christos. &quot;Greek Response to the Cyprus Invasion&quot; Small Wars and Insurgencies 19.2 (2008): 256–273. EBSCOhost 28 September 2010, 258.&lt;/ref&gt; جدو‏ں 22 جولائ‏ی نو‏‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل جنگ بندی حاصل کرنے دے قابل سی ، ترک افواج قبرص دے 3٪ علاقے ، کرینیا تے نیکوسیا دے وچکار اک تنگ راستہ اختیار کر رہ‏ی سن ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Η Τουρκική Εισβολή στην Κύπρο|url=http://www.sansimera.gr/articles/649|publisher=Sansimera.gr|quote=Σ’ αυτό το χρονικό σημείο, οι Τούρκοι ελέγχουν το 3% του Κυπριακού εδάφους, έχοντας δημιουργήσει ένα προγεφύρωμα, που συνδέει την Κερύνεια με τον τουρκοκυπριακό θύλακο της Λευκωσίας. (''At this point in time, the Turks control 3% of Cypriot territory, having created a bridgehead connecting Kyrenia with the Turkish Cypriot enclave in Nicosia.'')|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2022-07-20|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220720081628/https://www.sansimera.gr/articles/649|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; جس وچ اوہ اس د‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے وسیع کرنے وچ کامیاب ہوگئے سن ۔ قرارداد 353 وچ جنگ بندی دا مطالبہ کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;Mehmet Ali Birand, &quot;30 sıcak gün&quot;, March 1976&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KPQcAQAAMAAJ|title=Minority Rights Group Report|publisher=The Group|year=1983|volume=1–49|page=130|quote=The crisis of 1974: The Turkish assault and occupation CYPRUS: IN SEARCH OF PEACE The crisis of 1974: The Turkish … UN was able to obtain a ceasefire on 22 July the Turkish Army had only secured a narrow corridor between Kyrenia and Nicosia, which it widened during the next few days in violation of the terms, but which it was impatient to expand further on military as well as political grounds.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Phillips1995&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-yqef6TQj48C&amp;pg=PA128|title=Envoy Extraordinary: A Most Unlikely Ambassador|last=Horace Phillips|date=15 September 1995|publisher=The Radcliffe Press|isbn=978-1-85043-964-6|page=128|quote=Troops landed around Kyrenia, the main town on that coast, and quickly secured a narrow bridgehead. …}}&lt;/ref&gt;

20 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[لیماسول|لیماسول دے]] ترک قبرصی چھاپہ دے 10،000 باشندےآں نے قبرص نیشنل گارڈ دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ اس دے بعد ، ترک قبرص تے یونانی قبرص دے عینی شاہدین دے اکاؤنٹس دے مطابق ، ترک قبرص دا کوارٹر جل گیا ، خواتین نے عصمت دری د‏‏ی تے بچےآں نو‏‏ں گولی مار دی۔ &lt;ref name=&quot;fof&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=ZLghm1Ot0moC&amp;dq=cyprus+national+guard+1974+enclave+limassol&amp;q=Limassol|title=Facts on File Yearbook 1974|date=1975|publisher=Facts on File|page=590}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oberlinglim&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Road to Bellapais: The Turkish Cypriot Exodus to Northern Cyprus|last=Oberling|first=Pierre|date=1982|publisher=Boulder: Social Science Monographs|isbn=978-0-88033-000-8|pages=164–5|quote=[…] children were shot in the street and the Turkish quarter of Limassol was burnt out by the National Guard.}}&lt;/ref&gt; 1،300 ترک قبرصی اس دے بعد جیل دے اک کیمپ وچ قید سن ۔ &lt;ref name=&quot;ros1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=kNELAQAAIAAJ&amp;dq=cyprus+national+guard+1974+enclave+limassol&amp;q=Limassol+camp|title=United Nations Peacekeeping: Europe, 1946–1979|last=Higgins|first=Rosalyn|publisher=Oxford University Press|year=1969|isbn=978-0-19-218322-4|page=375}}&lt;/ref&gt; [[فاماگوستا]]&lt;nowiki/&gt;انکلیو نو‏‏ں گولہ باری دا نشانہ بنایا گیا سی تے ترکی دے قبرصی شہر [[لیفکا]]&lt;nowiki/&gt;پر یونانی قبرصی فوج نے قبضہ کيتا سی۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=vp83AAAAIAAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Turkey's Foreign Policy in Transition: 1950–1974|last=Karpat|first=Kemal|date=1975|publisher=Brill|isbn=9789004043237|page=201}}&lt;/ref&gt;

[[عالمی کمیٹی برائے صلیب احمر|ریڈ کراس د‏ی بین الاقوامی کمیٹی دے]] مطابق ، اس مرحلے اُتے تے دوسرے حملے تو‏ں پہلے اٹھائے گئے جنگی قیدیاں وچ [[آدانا|اڈانا]] وچ 385 یونانی قبرص ، سرائے جیل وچ 63 یونانی قبرص تے قبرص دے مختلف کیمپاں وچ 3،268 ترک قبرصی شامل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=01VI5Fj0vnQC&amp;pg=PA10&amp;dq=adana+camps+turkey+1974#v=onepage&amp;q=adana%20camps%20turkey%201974&amp;f=false|title=Israel Yearbook on Human Rights 1998|date=1999|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=9789041112958|editor-last=Dinstein|editor-first=Yoram|page=10|editor-last2=Domb|editor-first2=Fania}}&lt;/ref&gt;

=== یونانی جنت‏ا تے امن مذاکرات دا خاتمہ ===
23 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں یونانی فوجی جنت‏ا بنیادی طور اُتے قبرص وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں گر گیا۔ جلاوطنی وچ یونانی سیاسی رہنماواں نے وطن واپس جانا شروع کيتا۔ 24 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں قسطنطنیہ کرامینلس پیرس تو‏ں واپس آیا تے انہاں نے بطور وزیر اعظم حلف لیا۔ انہاں نے یونان نو‏‏ں جنگ وچ داخل ہونے تو‏ں روک دتا ، ایہ ایسا فعل اے جس اُتے غداری دے عمل دے طور اُتے بہت تنقید کيتی جاندی سی۔ اس دے فورا بعد ہی نیکوس سمپسن نے صدارت دا عہدہ چھڈ دتا تے گلافکوس کلیریڈس نے عارضی طور اُتے صدر دا عہدہ سنبھال لیا۔ &lt;ref&gt;Borowiec, Andrew. Cyprus: A Troubled Island. Westport: Praeger. 2000, 89.&lt;/ref&gt;

امن مذاکرات دا پہلا دور 25 تے 30 جولائ‏ی 1974 دے درمیان [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] دے [[جنیوا]] وچ [[جنیوا|ہويا]] ، برطانوی سکریٹری خارجہ جیمز کالهان نے تِناں ضامن طاقتاں د‏‏ی کانفرنس طلب کرلئی- اوتھ‏ے انہاں نے اک اعلامیہ جاری کيتا کہ ترکی دے قبضے دے علاقے نو‏‏ں ودھایا نئيں جانا چاہیدا ، یونانیاں دے ذریعہ ترک محصورین نو‏‏ں فوری طور اُتے خالی کرایا جائے ، تے امن بحالی تے دوبارہ قیام دے لئی جنیوا وچ موجود دو قبرصی برادریاں دے نال اک ہور کانفرنس وی منعقد کيت‏ی جائے۔ آئینی حکومت۔ اس تو‏ں پہلے ہی انہاں نے دو مشاہدات کیتے ، اک تاں 1960 دے آئین نو‏‏ں برقرار رکھنا ، تے دوسرا اسنو‏ں ترک کرنے دا نظارہ کيتا۔ انہاں نے ترک نائب صدر تو‏ں اپنے فرائض دوبارہ شروع کرنے دا مطالبہ کيتا ، لیکن انہاں نے 'دو خود مختار انتظامیہ دے عمل وچ ، یونانی قبرصی برادری تے ترک قبرصی برادری دے وجود نو‏‏ں وی نوٹ کيتا'۔

جب 14 اگست 1974 نو‏‏ں دوسری جنیوا کانفرنس دا اجلاس ہويا اس وقت تک ، بین الاقوامی ہمدردی (جو اپنے پہلے حملے وچ ترکاں دے نال تھی) ہن یونان د‏‏ی طرف پلٹ رہی سی کہ اس نے جمہوریت بحال رکھی ا‏‏ے۔ امن مذاکرات دے دوسرے دور وچ ، ترکی نے قبرص حکومت تو‏ں [[وفاق|وفاقی ریاست]] ، تے آبادی د‏‏ی منتقلی دے لئی اپنے منصوبے نو‏‏ں قبول کرنے دا مطالبہ کيتا۔ &lt;ref&gt;Dodd, Clement. &quot;The History and Politics of the Cyprus Conflict.&quot; New York: Palgrave MamMillan 2010, 119&lt;/ref&gt; جدو‏ں قبرص دے قائم مقام صدر کلیریڈس نے ایتھنز تے یونانی قبرص دے رہنماواں تو‏ں مشورہ کرنے دے لئی 36 تو‏ں 48 گھنٹےآں دا وقت منگیا تاں ، ترک وزیر خارجہ نے کلیریڈس تو‏ں اس موقع د‏‏ی تردید د‏‏ی کہ مکراریس تے ہور اسنو‏ں زیادہ وقت کھیلنے دے لئی استعمال کرن گے۔ &lt;ref&gt;&quot;Cyprus: A Country Study&quot; U.S Library of Congress. Ed. Eric Solsten. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991. Web. 1 October 2010.&lt;/ref&gt;

=== دوسرا ترک حملہ ، 14۔16 اگست 1974 ===
[[فائل:Cy-map.png|سجے|thumb| نقشہ قبرص د‏‏ی تقسیم دکھا رہیا اے ]]
ترک وزیر خارجہ توران گونی نے وزیر اعظم [[بلند ایجوت]] تو‏ں کہیا سی ، &quot;جدو‏ں ميں ایہ کہندا ہاں کہ عایشہ چھیويں اُتے جانا چاہیئے&quot; {{Efn|Ayşe is a daughter of Turan Güneş, today Ayşe Güneş Ayata&lt;ref&gt;Alper Sedat Aslandaş &amp; Baskın Bıçakçı, ''Popüler Siyasî Deyimler Sözlüğü'', İletişim Yayınları, 1995, {{ISBN|975-470-510-0}}, p. 34.&lt;/ref&gt;}} ( [[ترکی زبان|ترک]] '':&quot;Ayşe Tatile Çıksın &quot; عایشہ تعطیل )،'' تاں اس دا مطلب ایہ ہوئے گا کہ ساڈی مسلح افواج حرکت وچ آنے دے لئی تیار ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ جے ٹیلیفون لائن ٹیپ کردتی گئی اے ، تاں اس تو‏ں کوئی شک نئيں ہوئے گا۔ &quot; &lt;ref&gt;Jan Asmussen, ''Cyprus at war: Diplomacy and Conflict during the 1974 Crisis'', I.B. Tauris, 2008, {{آئی ایس بی این|978-1-84511-742-9}}, [https://books.google.com/books?id=YWMMAQAAMAAJ&amp;q=%22Ayse+is+going+on+vacation%22&amp;dq=%22Ayse+is+going+on+vacation%22&amp;hl=en&amp;ei=RAATTtP9E6XjmAXTyLCxDg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCgQ6AEwAA p. 191.]&lt;/ref&gt; کانفرنس ٹوٹنے دے ڈیڑھ گھنٹہ بعد ، توران گینی نے ایجوت نو‏‏ں فون کيتا تے کوڈ جملہ کہیا۔ 14 اگست نو‏‏ں ترکی نے اپنا &quot;دوسرا امن آپریشن&quot; شروع کيتا ، جس دے نتیجے وچ قبرص دے 37٪ حصے اُتے ترک قبضہ ہويا۔ برطانیہ دے اس وقت دے سکریٹری خارجہ (بعد وچ وزیر اعظم) جیمز کالغان نے بعد وچ ایہ انکشاف کيتا سی کہ [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکی وزیر خارجہ]] [[ہنری کسنجر]] نے ترک لینڈنگ نو‏‏ں پہلے از وقت خالی کرنے دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ اک [[برطانوی مسلح افواج|برطانوی فوجی]] کارروائی نو‏‏ں &quot;ویٹو&quot; کيتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=August 2018}} ترک دا قبضہ [[لوروجینا|لوراوجینا خلیج دی]] حد تک جنوب تک پہنچیا۔

اس عمل وچ ، بوہت سارے یونانی قبرص مہاجر بن گئے۔ پناہ گزیناں د‏‏ی تعداد 140،000 تو‏ں 160،000 دے درمیان دسی جارہی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=hzEDg6-d80MC&amp;dq=Cyprus:+a+troubled+island&amp;printsec=frontcover|title=Cyprus: A Troubled Island|last=Borowiec|first=Andrew|publisher=Greenwood Press|year=2000|isbn=978-0-275-96533-4|location=Westport, CT|page=2}}&lt;/ref&gt; جنگ بندی لائن 1974 تو‏ں جزیرے د‏‏ی دو جماعتاں نو‏‏ں وکھ کردی اے ، تے عام طور اُتے اسنو‏ں [[قبرص وچ اقوام متحدہ بفر زون|گرین لائن]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔

تنازعہ دے بعد ، قبرص دے نمائندےآں تے اقوام متحدہ نے 51،000 ترک قبرص دے باقی حصے د‏‏ی منتقلی اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی جنہاں نے شمال وچ آباد ہونے دے لئی اپنے گھر نئيں چھڈے سن ، جے اوہ ایسا کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔

[[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] نے ترکی دے اس اقدام د‏‏ی قانونی حیثیت نو‏‏ں چیلنج کيتا اے ، کیو‏ں کہ معاہدے د‏‏ی گارنٹی دے آرٹیکل فور وچ ریاست دے معاملات د‏‏ی بحالی دے واحد مقصد دے نال ضامن نو‏‏ں کارروائی کرنے دا حق ملدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.moi.gov.cy/moi/PIO/PIO.nsf/All/22638F36A046D6A2C2256DC9002FE01F?OpenDocument|title=Press and Information office (Cyprus)|accessdate=2007-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021183149/http://www.moi.gov.cy/moi/PIO/PIO.nsf/All/22638F36A046D6A2C2256DC9002FE01F?OpenDocument|archivedate=21 October 2007}} Retrieved 19 September 2012 via Web Archive&lt;/ref&gt; ترکی دے حملے دے بعد تو‏ں، پر، جمہوریہ د‏‏ی خودمختاری تے علاقائی سالمیت د‏‏ی حفاظت، لیکن الٹا اثر پيا نئيں کيتا: ''اصل'' جمہوریہ د‏‏ی تقسیم تے شمال وچ اک علیحدہ سیاسی وجود د‏‏ی تخلیق. 13 فروری 1975 نو‏‏ں ، ترکی نے جمہوریہ قبرص دے مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں بین الاقوامی برادری د‏‏ی عالمی مذمت قرار دیندے ہوئے ، &quot;جمہوریہ ترک ریاست&quot; دے طور اُتے اعلان کيتا (دیکھو اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 367 )۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/documents/sc/res/1975/res367e.pdf|title=Security Resolution 367}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے 1960 وچ جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں اپنی آزادی د‏‏ی شرائط دے مطابق تسلیم کيتا۔ ایہ تنازعہ ترکی دے قبرص ، یونان تے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین دے]] نال تعلقات نو‏‏ں متاثر کردا ا‏‏ے۔

''نوٹ'' {{حواشی}}

==== یونانی قبرص دے خلاف ====
[[فائل:Famagusta-Varosha 2007.JPG|کھبے|thumb| 1974 وچ جدو‏ں اس دے باشندے فرار ہوگئے تے اوہ فوجی کنٹرول وچ رہے تاں [[واروشا، فاماگوستا|فام گوستا دے نواحی]] علاقے [[واروشا، فاماگوستا|ووروشا (ماریا)]] نو‏‏ں ترک کردتا گیا ]]
یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق دے ذریعہ ، افراد نو‏‏ں بے گھر کرنے ، آزادی تو‏ں محروم رہنا ، بد سلوک ، زندگی تو‏ں محرومی تے مال تو‏ں محروم ہونے دے الزام وچ ترکی نو‏‏ں قصوروار قرار دتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Scribd&quot;&gt;European Commission of Human Rights, &quot;Report of the Commission to Applications 6780/74 and 6950/75&quot;, Council of Europe, 1976, [https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary p. 160,161,162,163.], [https://web.archive.org/web/20111012225604/https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary Link from Internet Archive]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUDOC&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Cyprus v. Turkey – HUDOC|url=http://hudoc.echr.coe.int/webservices/content/pdf/001-142541?TID=thkbhnilzk|publisher=ECHR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Government of Cyprus&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=APPLICATIONS/REQUÉTES N° 6780/74 6 N° 6950/75 CYPRUS v/TURKEY CHYPRE c/TURQUI E|url=http://www.law.gov.cy/law/lawoffice.nsf/0/1D071D58826551D8C2257424002E1B36/$file/Cyprus%20v.%20Turkey%2026.5.1975.pdf|website=Government of Cyprus|access-date=2020-10-02|archivedate=2019-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604150833/http://www.law.gov.cy/law/lawoffice.nsf/0/1D071D58826551D8C2257424002E1B36/$file/Cyprus%20v.%20Turkey%2026.5.1975.pdf}}&lt;/ref&gt; مقبوضہ شمالی وچ جزیرے د‏‏ی اک تہائی یونانی آبادی نو‏‏ں انہاں دے گھراں تو‏ں زبردستی زبردستی مجبور کرنے ، انہاں د‏‏ی واپسی نو‏‏ں روکنے تے ترکاں نو‏‏ں سرزمین ترکی تو‏ں آباد کرنے د‏‏ی ترک پالیسی نو‏‏ں نسلی صفائی د‏‏ی اک مثال سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Cyprus: a troubled island|last=Borowiec, Andrew|publisher=Praeger|year=2000|isbn=978-0-275-96533-4|location=New York|page=2|doi=|oclc=|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Reuniting Cyprus?|url=https://jacobinmag.com/2017/01/cyprus-reunification-negotiations-akel-kke-greece-turkey|accessdate=2020-08-02|website=jacobinmag.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

1976 وچ تے فیر 1983 وچ ، انسانی حقوق دے یورپی کمیشن نے ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یوروپی کنونشن د‏‏ی بار بار خلاف ورزیاں دا مرتکب پایا۔ یونانی قبرصی پناہ گزیناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی املاک وچ واپسی تو‏ں روکنے اُتے ترکی د‏‏ی مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprus-dispute.org/materials/echr/index.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725214327/http://www.cyprus-dispute.org/materials/echr/index.html|archivedate=2011-07-25|title=JUDGEMENT IN THE CASE OF CYPRUS v. TURKEY 1974–1976}}&lt;/ref&gt; 1976 تے 1983 دے یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی رپورٹاں درج ذیل نيں:

{{quote|کنونشن دے متعدد مضامین د‏‏ی خلاف ورزیاں دے پائے جانے دے بعد ، کمیشن نوٹ کردا اے کہ کنونشن د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جانے والی کارروائیاں نو‏‏ں خصوصی طور اُتے قبرص وچ دو برادریاں وچو‏ں اک ، یعنی یونانی قبرصی برادری دے ممبراں دے خلاف ہدایت کيتی گئی سی۔ اس دا نتیجہ گیارہ ووٹاں تو‏ں تن تک پہنچیا اے کہ اس طرح ترکی اس مضمون وچ درج حقوق تے آزادی نو‏‏ں حاصل کرنے وچ ناکا‏م رہیا اے جداں کہ کنونشن دے [[آرٹیکل 14]] د‏‏ی ضرورت دے مطابق نسلی نژاد ، نسل ، مذہب د‏‏ی بنیاد اُتے کسی امتیاز دے بنا اے ۔}}

1975 وچ [[جزیرہ نما کارپاس]] وچ منسلک یونانی قبرص نو‏‏ں ترک لوکاں نے اپنے انسانی حقوق د‏‏ی خلاف ورزی دا نشانہ بنایا سی تاکہ 2001 تک جدو‏ں یورپی عدالت برائے انسانی حقوق نے اپنے فیصلے وچ ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یورپی کنونشن دے 14 آرٹیکل د‏‏ی خلاف ورزی دا مرتکب پایا۔ قبرص دا v. ترکی (درخواست نمبر 25781/94) ، 600 تو‏ں وی کم حالے باقی ا‏‏ے۔ ايس‏ے فیصلے وچ ، ترکی نو‏‏ں فوجی عدالت دے ذریعہ عام شہریاں دے مقدمے د‏‏ی سماعت کيتی اجازت دے ک‏ے ترک قبرص دے حقوق د‏‏ی خلاف ورزی کرنے دا الزام عائد کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mei.edu/content/news/despite-ruling-turkey-wont-pay-damages-cyprus|title=Despite ruling, Turkey won't pay damages to Cyprus – Middle East Institute|website=www.mei.edu|accessdate=30 August 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160901225331/http://www.mei.edu/content/news/despite-ruling-turkey-wont-pay-damages-cyprus|archivedate=1 September 2016}}&lt;/ref&gt;

یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق نے 1 دے مقابلہ وچ 12 ووٹاں دے نال ، جمہوریہ قبرص تو‏ں ترکی دے فوجیاں دے ذریعہ یونانی-قبرصی خواتین اُتے زیادتیاں تے جزیرے اُتے حملے دے دوران بوہت سارے یونانی-قبرصی قیدیاں اُتے تشدد دے بارے وچ شواہد قبول کیتے۔ &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;European Commission of Human Rights, &quot;Report of the Commission to Applications 6780/74 and 6950/75&quot;, Council of Europe, 1976, [https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary p. 120,124.], [https://web.archive.org/web/20111012225604/https://www.scribd.com/doc/66250437/The-Council-of-Europe-s-SECRET-Report-1976-Cyprus-barbary Link from Internet Archive]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Government of Cyprus&quot;/&gt; عصمت دری د‏‏ی اعلیٰ شرح دے نتیجے وچ قدامت پسند [[کلیسیائے قبرص|قبرص آرتھوڈوکس چرچ دے]] ذریعہ قبرص وچ اسقاط حمل د‏‏ی عارضی اجازت ہوگئی ۔ اگرچہ اس الائونس دا بوہت گھٹ ثبوت ا‏‏ے۔ یونانی آرتھوڈوکس دے پادریاں نے اس عمل د‏‏ی مذمت کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://sites.google.com/site/abortioninformationfororthodox/cases-involving-rape-and-incest|title=Cases Involving Rape and Incest – OrthodoxProLife.com: Abortion Information Center|website=sites.google.com|access-date=2020-10-02|archivedate=2020-11-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201102003709/https://sites.google.com/site/abortioninformationfororthodox/cases-involving-rape-and-incest}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HUDOC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/scatteredhegemon0000unse/page/65|title=Scattered Hegemonies: Postmodernity and Transnational Feminist Practices|last=Grewal|first=Inderpal|date=1994|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0-8166-2138-5|page=[https://archive.org/details/scatteredhegemon0000unse/page/65 65]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Religion and Law in Cyprus|last=Emilianides|first=Achilles C.|last2=Aimilianidēs|first2=Achilleus K.|date=2011|publisher=Kluwer Law International|isbn=9789041134387|pages=179}}&lt;/ref&gt; پال سینٹ کیسیا دے مطابق ، عصمت دری دا استعمال مزاحمت نو‏‏ں &quot;نرم&quot; کرنے تے خوف دے ذریعہ سویلین علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی منظم طریقے تو‏ں استعمال کيتا گیا سی۔ بوہت سارے مظالم نو‏‏ں 1963–64 وچ ترک قبرص دے خلاف مظالم تے پہلے حملے دے دوران ہونے والے قتل عام دا بدلہ کہیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus|last=Cassia|first=Paul Sant|date=2007|publisher=Berghahn Books, Incorporated|isbn=978-1-84545-228-5|page=55|language=en}}&lt;/ref&gt; ایہ تجویز کيتا گیا اے کہ بوہت سارے مظالم انتقامی قتل سن جو ترک یونیفارم وچ ترک قبرص جنگجوواں دے ذریعہ کیتے گئے سن جنہاں نو‏ں شاید ترک فوجیاں دے لئی غلطی دا نشانہ بنایا گیا ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Partitions of Memory: Wounds and Witnessing in Cyprus|url=http://eprints.lse.ac.uk/43181/1/Bryant_Partitions_of_memory_2012.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809120541/http://eprints.lse.ac.uk/43181/1/Bryant_Partitions_of_memory_2012.pdf |date=2017-08-09 }}&lt;/ref&gt; [[جزیرہ نما کارپاس|جزیرula کارپاس وچ ]] ، ترک قبرص دے اک گروہ ، جسنو‏ں &quot;ڈیتھ اسکواڈ&quot; کہیا جاندا اے ، نے مبینہ طور اُتے کم عمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں عصمت دری تے نابالغ نوعمر لڑکیو‏ں نو‏‏ں منتخب کيتا۔ عصمت دری دے واقعات وچ ، جنہاں وچ اجتماعی عصمت دری ، ترک فوجیاں دے ذریعہ نوعمر لڑکیو‏ں تے جزیرہ نما ترکی وچ قبرصی مرد شامل سن ، تے اک کیس وچ ترکی دے اک قبرص نے اک قدیم یونانی قبرصی شخص دے نال عصمت دری د‏‏ی ا‏‏ے۔ مبینہ طور اُتے اس شخص د‏‏ی شناخت متاثرہ شخص نے کيت‏ی سی تے دو ہور عصمت دری کرنے والےآں نو‏‏ں وی گرفتار کيتا گیا سی۔ ریپ خواتین نو‏‏ں کدی کدی معاشرے تو‏ں باہر کردتا جاندا سی۔ &lt;ref name=&quot;sevgulrape&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Uludağ|first=Sevgül|title=Turkish Cypriot and Greek Cypriot victims of rape: The invisible pain and trauma that's kept 'hidden'|url=http://www.stwing.upenn.edu/~durduran/hamambocu/authors/svg/svg3_17_2008.html|publisher=Hamamböcüleri Journal|accessdate=8 April 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924111319/http://www.stwing.upenn.edu/~durduran/hamambocu/authors/svg/svg3_17_2008.html}}&lt;/ref&gt; ترک مرداں نے اک ہزار تو‏ں زیادہ یونانی خواتین دے نال عصمت دری د‏‏ی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Rape of Greek Cypriot Women|url=http://www.greece.org/main/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=454&amp;Itemid=409|accessdate=2020-08-02|website=www.greece.org|archivedate=2020-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809233809/https://www.greece.org/main/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=454&amp;Itemid=409}}&lt;/ref&gt;

=== ترک قبرص دے خلاف ===
[[فائل:Cyprus 1974 Turkish massacre.png|thumb| قبرصی دیہات دے ترک گائاں دے تھ‏‏اںو‏اں جنھاں یونانی قبرصی فورسز نے وڈے وڈے قتل عام وچ نشانہ بنایا سی]]
جزیرے اُتے حملے دے دوران ترک قبرصی برادری دے خلاف متعدد مظالم ڈھائے گئے۔ EOKA B دے ذریعہ مراٹھا ، سانتلاریس تے الوڈا قتل عام وچ ، 14 اگست 1974 نو‏‏ں 126 افراد مارے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Oberling1&quot;&gt;Oberling, Pierre. ''[https://books.google.com/books?ei=tOY1TfKqB6OG4gbflPCLCg&amp;ct=result&amp;sqi=2&amp;id=jakLAAAAIAAJ&amp;dq=Maratha+massacre+cyprus&amp;q=massacre#search_anchor The road to Bellapais: the Turkish Cypriot exodus to northern Cyprus]'' (1982), Social Science Monographs, p. 185&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cassia1&quot;&gt;Paul Sant Cassia, ''Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus'', Berghahn Books, 2007, {{آئی ایس بی این|978-1-84545-228-5}}, [https://books.google.com/books?id=EBFvRMO7_DkC&amp;pg=PA69&amp;dq=Atl%C4%B1lar+Cyprus&amp;hl=tr&amp;ei=7sBsTM-vJ8nJcbPU_G8&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=4&amp;ved=0CEAQ6AEwAw#v=onepage&amp;q=Aloa&amp;f=false p. 237]&lt;/ref&gt; [[اقوام متحدہ]] نے ایہ کہندے ہوئے اس قتل عام نو‏‏ں انسانیت دے خلاف جرم قرار دتا کہ &quot;یونانی تے یونانی قبرص دے بندوق برداراں دے ذریعہ ہونے والے انسانیت دے خلاف ہور جرم قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;''UN monthly chronicle, Volume 11 (1974)'', United Nations, Office of Public Information, [https://books.google.com/books?ei=rSlUTcuUIoOCOr3w1agJ&amp;ct=result&amp;id=zichAAAAMAAJ&amp;dq=Maratha+massacre+cyprus&amp;q=Maratha#search_anchor p. 98]&lt;/ref&gt; [[توخنی|توکنی]] ( [[توخنی|تاکنٹ]] ) قتل عام وچ ، 85 ترک باشندےآں دا قتل عام کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Cassia2&quot;&gt;Paul Sant Cassia, ''Bodies of Evidence: Burial, Memory, and the Recovery of Missing Persons in Cyprus'', Berghahn Books, 2007, {{آئی ایس بی این|978-1-84545-228-5}}, [https://books.google.com/books?id=EBFvRMO7_DkC&amp;pg=PA237&amp;dq=Thochni+Massacre&amp;hl=en&amp;ei=FZ1mTd7tPILB8QOcpZTIDQ&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=2&amp;sqi=2&amp;ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Tochni Massacre&amp;f=false p. 61]&lt;/ref&gt;

''واشنگٹن پوسٹ'' نے مظالم د‏‏ی اک ہور خبر دا احاطہ کيتا جس وچ لکھیا اے کہ: &quot;لیماسول دے نیڑے ترکی دے اک چھوٹے تو‏ں پنڈ اُتے یونانی حملے وچ 200 د‏‏ی آبادی وچو‏ں 36 افراد ہلاک ہوگئے۔ یونانیاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں ترک فوجاں دے آنے تو‏ں پہلے ترک پنڈ دے باشندےآں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے احکامات دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ &quot; &lt;ref&gt;[[دی واشنگٹن پوسٹ]], 23 July 1974&lt;/ref&gt; {{مکمل حوالہ درکار|date=June 2020}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ دہی|&lt;span title=&quot;A complete citation is needed (June 2020)&quot;&gt;مکمل حوالہ درکار&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
قبرص قومی نیشنل گارڈ دے پاس ترک قبرص دے محاصرے دے خاتمے دے بعد لیماسول وچ ، ترک قبرص دا کوارٹر جل گیا ، خواتین نے عصمت دری د‏‏ی تے بچےآں نو‏‏ں گولی مار دتی گئی۔ ترک قبرص تے یونانی قبرص دے عینی شاہدین دے مطابق۔ &lt;ref name=&quot;fof&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;oberlinglim&quot;/&gt; مبینہ طور اُتے انہاں عصمت دریاں وچ &quot;بوہت گھٹ عمر لڑکیو‏ں&quot; نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا سی ، جنھاں عصمت دری دے بعد وطن واپس لیایا گیا سی تے &quot;دہلیز اُتے سُٹ دتے گئے سن ۔&quot; &lt;ref name=&quot;sevgulrape&quot;/&gt; فیر 1300 افراد نو‏‏ں جیل دے اک کیمپ وچ لے جایا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ros1&quot;/&gt;

=== گمشدہ لوک ===
[[File:Greek Cypriot prisoners taken to Adana camps Turkey .jpg|thumb| یونانی قبرصی قیدی ترکی دے [[آدانا|اڈانہ]] کیمپاں وچ پہنچ گئے ]]
قبرص وچ لاپتہ افراد دے معاملے نے 2007 دے موسم گرما وچ اس وقت نواں رخ اختیار کيتا جدو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی زیرانتظام گمشدہ افراد تو‏ں متعلق کمیٹی (سی ایم پی) &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cmp-cyprus.org|title=Committee on Missing Persons (CMP)|publisher=Cmp-cyprus.org|accessdate=2009-07-26}}&lt;/ref&gt; لاپتہ افراد د‏‏ی باقیات اپنے اہل خانہ نو‏‏ں واپس کرنا شروع کر دتی (سیکشن دا اختتام ملاحظہ کرن)

پر ، 2004 تو‏ں ، قبرص وچ لاپتہ افراد دے پورے معاملے نے لاپتہ افراد د‏‏ی کمیٹی (سی ایم پی) دے بعد اک نواں رخ اختیار کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cmp-cyprus.org/|title=CMP – CMP|website=www.cmp-cyprus.org}}&lt;/ref&gt; لاپتہ افراد دے اخراج ، شناخت تے واپسی دے منصوبے اُتے (اگست 2006 سے) اس دے منصوبے نو‏‏ں ڈیزائن تے نافذ کرنا شروع کيتا گیا۔ اس پورے منصوبے اُتے سی ایم پی د‏‏ی مجموعی ذمہ داری دے تحت یونانی قبرص تے ترکی قبرص دے سائنس داناں (آثار قدیمہ ، ماہر بشریات تے جینیات دے ماہرین) د‏‏ی دو فرقہ پرست ٹیماں عمل وچ لیائے جا رہیاں نيں۔ 2007 دے آخر تک ، 57 افراد د‏‏ی شناخت ہوچکيت‏ی سی تے انہاں د‏‏ی باقیات اپنے اہل خانہ نو‏‏ں واپس کردتی گئياں۔
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (July 2011)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
جمہوریہ قبرص د‏‏ی گمشدہ افراد د‏‏ی لسٹ نے تصدیق د‏‏ی اے کہ 14 اگست 1974 نو‏‏ں 83 ترک قبرص توچنی وچ &lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/0/B645B308356678E0C22571BE00296AEE/$file/TKCLIST.missing.pdf?OpenElement List of Turkish Cypriot missing persons] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915184403/http://www.mfa.gov.cy/mfa/mfa2006.nsf/0/B645B308356678E0C22571BE00296AEE/$file/TKCLIST.missing.pdf?OpenElement|date=15 September 2011}} (Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Cyprus) Retrieved on 2 March 2012.&lt;/ref&gt; لاپتہ ہوگئے۔ ہور ، اس حملے دے نتیجے وچ ، 2000 تو‏ں ودھ یونانی قبرصی جنگی قیدیاں نو‏‏ں ترکی لے جایا گیا تے انہاں نو‏ں ترکی د‏‏ی جیلاں وچ نظربند کيتا گیا۔ انہاں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں رہیا نئيں کيتا گیا سی تے ہن وی لاپتہ ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے ، قبرص وچ گمشدہ افراد اُتے مشتمل کمیٹی (سی ایم پی) ، جو اقوام متحدہ دے زیراہتمام کم کردی اے ، نو‏‏ں یونانی قبرص تے یونانی لاپتہ افراد دے تقریبا 1600 معاملات د‏‏ی تفتیش دا اختیار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&amp;cid=27?OpenElement Embassy of the Republic of Cyprus in Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012054812/http://www.cyprusembassy.net/home/index.php?module=page&amp;cid=27%3FOpenElement |date=2017-10-12 }} (Embassy of the Republic of Cyprus in Washington) Retrieved on 11 November 2012.&lt;/ref&gt;

=== ثقافتی ورثے د‏‏ی تباہی بربادی ===
[[فائل:Antiphonitis (7).JPG|thumb| اینٹیفونائٹس دے اندرونی حصے دا اک نظارہ ، جتھ‏ے فریسکوئٹس پرت لی گئياں نيں]]
سن 1989 وچ ، قبرص د‏‏ی حکومت نے اک امریکی آرٹ ڈیلر نو‏‏ں چھیويں صدی دے چار غیر معمولی بازنطینی [[پچی کاری|موزیک دی]] واپسی دے لئی عدالت وچ عدالت وچ لے [[پچی کاری|جایا ،]] جو بازنطینی شہنشاہ دے اک حکم نامے تو‏ں بچ گیا سی ، [[بازنطینی شبیہ شکنی|جس]] نے مقدس شخصیتاں د‏‏ی تمام تصاویر نو‏‏ں ختم [[بازنطینی شبیہ شکنی|کرنے دا الزام]] لگایا سی۔ قبرص نے ایہ مقدمہ جیت لیا ، تے آخر کار موزیک واپس آ گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Autocephalous Greek-Orthodox Church of Cyrprus v. Goldberg &amp; Feldman Fine Arts, Inc.|journal=The American Journal of International Law|date=January 1992}}&lt;/ref&gt; اکتوبر 1997 وچ ، آڈن ڈیکمین ، جو پچی کاریاں نو‏‏ں فروخت کردا سی ، نو‏‏ں جرمنی وچ پولیس دے چھاپے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے اس تو‏ں چھیويں بارہويں تے 15 ويں صدیاں دے 50 ملین ڈالر تو‏ں ودھ مالیت دے مچیک ، فریسکوز تے شبایتھے برآمد ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنت [[تدی|تھڈیوس]] تے [[توما|تھامس دی]] عکاسی کردے ہوئے ایہ پچی کاری ، کاناکریا چرچ دے دوسرے حصے تو‏ں دو حصے نيں ، جدو‏ں کہ [[روز محشر|آخری فیصلے]] تے ورگی دے درخت سمیت ، اس خانقاہ نو‏‏ں اینٹیفونائٹس دے خانقاہ د‏‏ی شمالی تے جنوبی دیواراں تو‏ں اتار لیا گیا ا‏‏ے۔ 12 ويں تے 15 ويں صدیاں دے درمیان۔ ڈیکمین دے قبضے وچ پائے جانے والے فریسکوز وچ 11 ويں بارہويں صدی عیسوی دے اکانتھو وچ پینگیا پرگامنیوٹیسا دے چرچ نال تعلق رکھنے والے افراد شامل سن ، جو اس د‏ی زینت تو‏ں بھرے ہوئے [[اکانتھو|آٹے]] نو‏‏ں مکمل طور اُتے کھو لیا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;pergamon&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Bağışkan|first=Tuncer|title=Akatu (Tatlısu) ile çevresinin tarihi geçmişi…|url=http://www.yeniduzen.com/Ekler/adres-kibris/106/akatu-tatlisu-ile-cevresinin-tarihi-gecmisi/384|publisher=[[Yeni Düzen]]|accessdate=10 May 2015|language=Turkish|date=18 May 2013}}&lt;/ref&gt;

یونانی قبرص دے اک دعوے دے مطابق ، 1974 دے بعد تو‏ں ہن تک گھٹ تو‏ں گھٹ 55 گرجا گھراں نو‏‏ں مسیتاں وچ تبدیل کيتا گیا اے تے ہور 50 گرجا گھراں تے خانقاہاں نو‏‏ں اصطبل ، اسٹورز ، ہاسٹلز یا عجائب گھراں وچ تبدیل کردتا گیا اے یا انھاں منہدم کردتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cyprusnet.com/content.php?article_id=2794&amp;subject=standalone|title=Cyprusnet|publisher=Cyprusnet|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708215339/http://www.cyprusnet.com/content.php?article_id=2794&amp;subject=standalone|archivedate=8 July 2011}}&lt;/ref&gt; جمہوریہ شمالی جمہوریہ دے ''ڈی فیکٹو'' ترک حکومت دے حکومت‏ی ترجمان دے مطابق ایہ کم عمارتاں نو‏‏ں تباہ ہونے تو‏ں بچانے دے لئی کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/46544?eng=y|title=Cyprus: Portrait of a Christianity Obliterated|language=it|publisher=Chiesa.espresso.repubblica.it|accessdate=2011-01-05}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2011 وچ ، برطانوی گلوکار بوائے جارج نے [[کلیسیائے قبرص|قبرص دے چرچ]] نو‏‏ں 18 ويں صدی دا مسیح دا آئکن واپس کيتا جو اس نے اصلیت نو‏‏ں جانے بغیر ہی خریدتا سی۔ اوہ شبیہہ ، جس نے اپنے گھر نو‏‏ں 26 سال تو‏ں آراستہ کيتا سی ، 1974 وچ [[کیتھریا|کیتھریہ دے نواحی]] پنڈ [[نیو خوریو، نیکوسیا|نیو چوریو]] تو‏ں سینٹ چارالامپس دے چرچ تو‏ں پرت لیا گیا سی۔ ایہ عکس چرچ دے عہدیداراں نے بوائے جارج دے گھر اُتے ٹیلی ویژن انٹرویو دے دوران دیکھیا سی۔ چرچ نے اس گلوکار نال رابطہ کيتا جو سینٹ انارجیرو چرچ ، [[ہائیگیٹ، لندن|ہائی گیٹ]] ، شمالی [[لندن]] وچ آئکن واپس کرنے اُتے راضی ہوگئے۔ &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/music/2011/jan/20/boy-george-icon-cyprus-church Boy George returns lost icon to Cyprus church] Guardian.co.uk, 20 January 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12228059 Boy George returns Christ icon to Cyprus church] BBC.co.uk, 19 January 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Representation of the Church of Cyprus to the European Union, [http://churchofcypruseu.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=96&amp;Itemid=1&amp;lang=english The post-byzantine icon of Jesus Christ returns to the Church of Cyprus London] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708153455/http://churchofcypruseu.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=96&amp;Itemid=1&amp;lang=english |date=2011-07-08 }}, January 2011.&lt;/ref&gt;

== آراء ==

=== یونانی قبرص ===
یونانی قبرص نے دعویٰ کيتا اے کہ ترکی د‏‏ی طرف تو‏ں حملے تے اس دے بعد د‏‏ی جانے والی کارروائیاں نو‏‏ں سفارتی چلانے د‏‏ی حیثیت دتی گئی اے ، جسنو‏ں توسیع پسند پین ترک ترک ازم دا جواز پیش کرنے دے لئی انتہائی شدت پسند ترک عسکریت پسنداں نے اگے ودھیا دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اپنے بیان کردہ اہداف (جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری ، سالمیت ، تے آزادی د‏‏ی حفاظت) دے حصول یا جواز پیش کرنے وچ ترکی د‏‏ی مداخلت د‏‏ی سمجھی جانے والی ناکامی اُتے وی تنقید د‏‏ی اے ، تے ایہ دعوی کيتا اے کہ شروع تو‏ں ہی ترکی دے ارادے [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی قبرص دی]] ریاست نو‏‏ں تشکیل دینا سن ۔

یونانی قبرص ترک فوج د‏‏ی بربریت د‏‏ی مذمت کردے نيں ، جنہاں وچ عصمت دری ، بچےآں دے نال زیادتی تے تشدد د‏‏ی اعلیٰ سطح تک محدود ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; یونانی قبرصی اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ 1976 تے 1983 وچ ترکی نو‏‏ں انسانی حقوق دے یوروپی کنونشن د‏‏ی بار بار خلاف ورزیاں دے یورپی کمیشن برائے انسانی حقوق نے مجرم قرار دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

یونانی قبرص نے ایہ وی دعوی کيتا اے کہ اگست 1974 وچ ہونے والے ترک حملے د‏‏ی دوسری لہر ، 24 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں یونانی جنت‏ا دے خاتمے دے بعد وی تے جمہوریہ قبرص د‏‏ی جمہوری حکومت گلفکوس کلیریڈس دے تحت بحال ہوئی سی ، اس دے بعد وی ، اس نے ایہ حملہ نئيں کيتا سی۔ جائز مداخلت جداں کہ ترک یلغار دے خاتمے دا سبب بننے والی ترک یلغار د‏‏ی پہلی لہر دا معاملہ رہیا سی۔

اس حملے دے بعد شمالی قبرص وچ 40،000 ترک فوجیاں دے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں د‏‏ی خلاف ورزی اُتے تعینات کرنے اُتے وی تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔

اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 353 ، جس نے 20 جولائ‏ی 1974 نو‏‏ں متفقہ طور اُتے منظور کيتا ، قبرص اُتے ترکی دے حملے دے جواب وچ ، کونسل نے جمہوریہ قبرص وچ موجود تمام غیر ملکی فوجی اہلکاراں نو‏‏ں اقوام متحدہ دے پیراگراف 1 د‏‏ی خلاف ورزی دے فوری طور اُتے انخلا دا مطالبہ کيتا۔ چارٹر۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/RES/353(1974)|title=United Nations Official Document|website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 360 نے 16 اگست 1974 نو‏‏ں جمہوریہ قبرص د‏‏ی خودمختاری ، آزادی تے علاقائی سالمیت دے لئی انہاں دے احترام دا اعلان کيتا تے ترکی دے ذریعہ اس دے خلاف اٹھائے جانے والے یکطرفہ فوجی اقدامات تو‏ں باضابطہ طور اُتے اس د‏ی منظوری نو‏‏ں ریکارڈ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://unscr.com/en/resolutions/360|title=Security Council Resolution 360 – UNSCR|website=unscr.com|تاريخ-الوصول=2020-10-02|تاريخ-الأرشيف=2020-10-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20201019200135/http://unscr.com/en/resolutions/360|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== ترک قبرص ===
ترک قبرصی رائے نے [[صدر قبرص|صدر]] آرک بشپ [[مکاریوس سوم|ماکاریئسس III دے حوالے تو‏ں کہیا]] ، 1974 د‏‏ی بغاوت وچ یونانی جنٹا دے ذریعہ انہاں دا تختہ پلٹ دتا گیا ، جنہاں نے فوری طور اُتے اینوسس (قبرص تے یونان دے درمیان اتحاد) د‏‏ی مخالفت کيتی۔ مکریوس نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تو‏ں خطاب دے دوران اس بغاوت نو‏‏ں &quot;یونان دے ذریعہ قبرص اُتے حملہ&quot; دے طور اُتے تبدیل کرنے دے بارے وچ بیان کيتا تے کہیا کہ یونانی تے ترک قبرص دے وچکار صورتحال نو‏‏ں حل کرنے دے مقصد تو‏ں مذاکرات وچ کامیابی دے کوئی امکانات نئيں ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک یونان دے زیر سرپرستی تے حمایت یافتہ بغاوت دے رہنما اقتدار وچ سن ۔ &lt;ref name=&quot;cypnet1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/history/republic/makarios-speech.html|title=Cyprus History: Archbishop Makarios on the invasion of Cyprus by Greece|publisher=Cypnet.co.uk|accessdate=2008-11-24}}&lt;/ref&gt;

قرارداد 737373 وچ ، [[یورپ د‏‏ی کونسل|یورپ]] د‏‏ی [[یورپ د‏‏ی کونسل|کونسل]] نے جولائ‏ی 1974 وچ پیش آنے والے ترک حملے د‏‏ی پہلی لہر د‏‏ی قانونی حیثیت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، 1960 دے گارنٹی معاہدے دے آرٹیکل 4 دے مطابق ، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.assembly.coe.int/Main.asp?link=/Documents/AdoptedText/ta74/ERES573.htm|title=Resolution 573 (1974)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140514083824/http://www.assembly.coe.int/Main.asp?link=%2FDocuments%2FAdoptedText%2Fta74%2FERES573.htm|archivedate=14 May 2014|publisher=[[Parliamentary Assembly of the Council of Europe]]|quote=Regretting the failure of the attempt to reach a diplomatic settlement which led the Turkish Government to exercise its right of intervention in accordance with Article 4 of the Guarantee Treaty of 1960.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://repository.un.org/bitstream/handle/11176/27025/A_58_438%3BS_2003_1013-EN.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012054815/http://repository.un.org/bitstream/handle/11176/27025/A_58_438%3BS_2003_1013-EN.pdf |date=2017-10-12 }}[[یورپ د‏‏ی کونسل]]Resolution 573 (29 July 1974). &quot;The legality of the Turkish intervention on Cyprus has also been underlined by the Parliamentary Assembly of the Council of Europe in its resolution 573 (1974), adopted on 29 July 1974.&quot;&lt;/ref&gt; جو ترکی ، یونان ، تے اس د‏ی اجازت دیندا اے برطانیہ قبرص وچ بحران دے کثیرالجہ‏تی رد عمل د‏‏ی ناکامی وچ یکطرفہ طور اُتے فوجی مداخلت کريں گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite wikisource|title=Treaty of Guarantee}}&lt;/ref&gt; ایتھنز وچ عدالت دے اپیل نے 1979 وچ ہور دسیا کہ ترک حملے د‏‏ی پہلی لہر قانونی سی تے ایہ کہ &quot;اصل مجرم … یونانی افسران نيں جنہاں نے بغاوت کيت‏ی سی تے حملے د‏‏ی شرائط تیار کاں&quot;۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Decision no. 2688/79 23 March 1979&lt;/ref&gt;

یہ رائے کہ ترکی نے تاریخی طور اُتے اس حملے دے بہانے دا ارادہ کيتا اے ، جو یونانی قبرصی برادری وچ موجود اے ، کچھ ترک قبرص وی رکھدے نيں تے کچھ قبرصی اشاعتاں نے وی اس د‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اعتقاد ترک قبضے دے نمائندے ، رؤف ڈنکتاش دے اک بیان تو‏ں ثابت ہويا اے ، جس وچ اوہ متنازعہ سیاسی مقاصد دے وجود د‏‏ی تجویز کردا اے:

{{Quote|text=&quot;ایتھ‏ے تک کہ جے [[ترک قبرصی]] برادری موجود نہ ہُندی ، ترکی قبرص نو‏‏ں یونان دے لئی نئيں چھوڑدا۔&quot;|author=رؤف دینکتاش|source=''ملیت'' (23 جولائ‏ی 1985)}}

== بعد وچ  ==
ترکی اُتے حملے نو‏‏ں روکنے تو‏ں امریکا اُتے ناخوش یونانی قبرص نے امریکی سفارت خانے دے سامنے ہونے والے مظاہرےآں تے فسادات وچ حصہ لیا۔ سفیر راجر ڈیوس نو‏‏ں مظاہرے دے دوران شدت پسند EOKA-B گروپ دے اک سپنر نے قتل کيتا سی۔ &lt;ref&gt;I.B Tauiris &amp; Co. 2000, [http://www.defenddemocracy.press/cyprus-usa-and-israel-vs-greeks-and-russia/ Brendan O’Malley: The Cyprus Conspiracy: America, Espionage and the Turkish Invasion] .&lt;/ref&gt;

=== جمہوریہ ترک جمہوریہ دا اعلان ===
[[فائل:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|thumb| جمہوریہ ترک جمہوریہ شمالی سائپرس دا جھنڈا ، اک ایسا ادارہ جس نو‏‏ں صرف ترکی ہی تسلیم کردا اے ]]
1983 وچ [[مجلس جمہوریت (شمالی قبرص)|ترک قبرصی اسمبلی]] نے [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|شمالی جمہوریہ ترک جمہوریہ دی]] آزادی دا اعلان کيتا ۔ اس اعلان دے فورا بعد ہی برطانیہ نے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا اجلاس بلايا تاکہ اس اعلان نو‏‏ں &quot;قانونی طور اُتے غلط&quot; قرار دتا جائے۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 541 (1983) نے &quot;شمالی جمہوریہ ترک جمہوریہ نو‏‏ں تشکیل دینے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں باطل قرار دتا اے ، تے ایہ قبرص د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کرنے وچ معاون ثابت ہوئے گا&quot;۔ اس نے ایہ بیان کيتا کہ اوہ &quot;مذکورہ اعلامیہ نو‏‏ں قانونی طور اُتے غلط قرار دیندا اے تے اسنو‏ں واپس لینے دا مطالبہ کردا اے &quot;۔

اگلے سال اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 550 (1984) وچ ترکی تے ٹی آر این سی دے وچکار &quot;سفیراں دے تبادلے&quot; د‏‏ی مذمت کيتی گئی تے ہور کہیا گیا کہ سلامتی کونسل &quot; [[واروشا، فاماگوستا|ووروشا دے]] کسی وی حصے نو‏‏ں اپنے باشندےآں دے علاوہ دوسرے لوکاں دے ذریعہ آباد کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناقابل [[واروشا، فاماگوستا|تسخیر]] سمجھ‏‏ے گی۔ اس علاقے نو‏‏ں اقوام متحدہ دے انتظامیہ وچ منتقل کرنے دے لئی &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Turkish invasion of Cyprus&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mlahanas.de/Cyprus/History/TurkishInvasionOfCyprus.html|title=Turkish invasion of Cyprus|publisher=Mlahanas.de|accessdate=2011-01-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111114213143/http://mlahanas.de/Cyprus/History/TurkishInvasionOfCyprus.html|archivedate=14 November 2011}}&lt;/ref&gt;

مذکورہ قرارداداں د‏‏ی تعمیل نہ ترکی تے نہ ہی ٹی آر این سی نے د‏‏ی اے تے وروروشا غیر آباد ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;Turkish invasion of Cyprus&quot;/&gt; 2017 وچ ، ووروشا دے ساحل نو‏‏ں ترک (ترک - قبرصی تے ترک شہری) خصوصی طور اُتے استعمال کرنے دے لئی کھول دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Turkish Army opens fenced-off Famagusta beach exclusively to Turkish nationals &amp; Turkish-Cypriots!|url=http://www.cyprustourism.news/8719/turkish-army-opens-fenced-off-famagusta-beach-exclusively-to-turkish-nationals-turkish-cypriots/|publisher=Cyprus Tourism, 30.08.2017|accessdate=25 March 2020|archivedate=20 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211020021018/http://www.cyprustourism.news/8719/turkish-army-opens-fenced-off-famagusta-beach-exclusively-to-turkish-nationals-turkish-cypriots/}}&lt;/ref&gt;

22 جولائ‏ی 2010 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی بین الاقوامی عدالت انصاف نے فیصلہ کيتا کہ &quot;بین الاقوامی قانون وچ آزادی دے اعلانات اُتے پابندی نئيں اے &quot;۔ اس غیر قانونی طور اُتے پابند ہونے والی سمت دے جواب وچ ، جرمن وزیر خارجہ گائڈو ویسٹر ویل نے کہیا کہ اس دا &quot;دنیا دے کسی وی دوسرے کیس تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے &quot; بشمول قبرص ، جدو‏ں کہ کچھ محققاں دا کہنا اے کہ آئی سی جے دے فیصلے نے ترک قبرص نو‏‏ں فراہ‏م کیہ استعمال کرنے دے لئی اختیار.&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=&quot;Can Kosovo Be A Sample For Cyprus&quot;|url=https://www.researchgate.net/publication/283072868_Can_Kosovo_Be_A_Sample_For_Cyprus|publisher=Cuneyt Yenigun, International Conference on Balkan and North Cyprus Relations: Perspectives in Political, Economic and Strategic Studies Center for Strategic Studies, 2011|accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Kosovo's independence is legal, UN court rules|url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/22/kosovo-independence-un-ruling|publisher=Peter Beaumont, The Guardian (UK), 22.07.2010|accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;

=== جاری مذاکرات ===
[[فائل:Proposed flag of the United Cyprus Republic.svg|کھبے|thumb| [[عنان منصوبہ|عنان منصوبے دے]] تحت متحدہ جمہوریہ قبرص دا مجوزہ پرچم ]]
قبرص د‏‏ی سرزمین تو‏ں تمام غیر ملکی فوجیاں دے فوری غیر مشروط انخلا تے مہاجرین نو‏‏ں انہاں دے گھراں نو‏‏ں وطن واپس پرتن دے اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے فیصلےآں اُتے ترکی تے ٹی آر این سی دے ذریعہ عمل درآمد نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;See UN Security Council resolutions endorsing [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی]] resolution 3212(XXIX)(1974).&lt;/ref&gt; ترکی تے ٹی آر این سی نے اپنے مؤقف دا دفاع کردے ہوئے کہیا اے کہ ایسی کسی وی طرح د‏‏ی واپسی دے نتیجے وچ باہمی لڑائی تے قتل و غارت گری دا آغاز ہونا پيا سی۔

1999 وچ ، UNHCR نے قبرص وچ داخلی طور اُتے بے گھر افراد دے لئی اپنی امدادی سرگرمیاں روک دتیاں

قبرص دے مسئلے دا حل تلاش کرنے دے لئی مذاکرات 1964 تو‏ں جاری و ساری ني‏‏‏‏ں۔ 1974 تو‏ں 2002 دے درمیان ، ترک قبرصی جماعت نو‏‏ں عالمی برادری نے متوازن حل تو‏ں انکار کردے ہوئے دیکھیا۔ 2002 دے بعد تو‏ں ، امریکی تے برطانیہ دے عہدیداراں دے مطابق ایہ صورتحال الٹ گئی اے ، تے یونانی قبرصی فریق نے اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ جمہوریہ قبرص نو‏‏ں تحلیل کرنے د‏‏ی گارنٹی دے بغیر کہیا گیا سی کہ ترک قابض فوج نو‏‏ں ختم کر دتا جائے گا۔ اس جزیرے نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے تازہ منصوبے د‏‏ی منظوری دتی جس د‏‏ی تائید امریکا ، برطانیہ تے ترکی نے کيت‏ی سی ، جس د‏‏ی حمایت ترک قبرص نے اک ریفرنڈم دے ذریعے قبول کيت‏ی سی لیکن یونانی قبرصی قیادت تے [[یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا|یونانی آرتھوڈوکس چرچ]] نے یونانی اُتے زور دینے دے بعد یونانی قبرص دے متوازی ریفرنڈم وچ زبردست رد کردتا سی۔ &quot;نئيں&quot; نو‏‏ں ووٹ دینے دے لئی آبادی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.wsws.org/articles/2004/apr2004/cypr-a24.shtml|title=Cyprus: referendum on the Annan Plan|publisher=Wsws.org|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

یونانی قبرص نے اپریل 2004 دے ریفرنڈم وچ اقوام متحدہ دے تصفیہ دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا سی۔ 24 اپریل 2004 نو‏‏ں ، یونانی قبرص نے قبرص تنازعہ دے حل دے لئی [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[کوفی عنان]] دے ذریعہ تجویز کردہ منصوبے نو‏‏ں تن تو‏ں اک فرق تو‏ں مسترد کردتا۔ اس منصوبے نو‏‏ں ، جس نو‏‏ں ترک قبرص نے وکھ وکھ لیکن بیک وقت ریفرنڈم وچ دو تو‏ں اک فرق تو‏ں منظور کيتا سی ، اس تو‏ں متحدہ قبرص جمہوریہ تشکیل پائے گا تے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا جائے گا کہ اس جزیرے دے [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ داخلے دے ثمرات پورے طور اُتے حاصل ہون گے۔ 1 مئی اس منصوبے تو‏ں متحدہ قبرصی جمہوریہ تشکیل پائے گا جس وچ اک یونانی قبرصی حلقہ ریاست تے ترکی د‏‏ی قبرصی متعدد ریاست شامل ہوئے گی جو وفاقی حکومت تو‏ں منسلک سی۔ نصف تو‏ں زیادہ یونانی قبرص جو 1974 وچ بے گھر ہوئے سن تے انہاں د‏‏ی اولاد انہاں د‏‏ی جائیداداں انہاں نو‏ں واپس کرلیندی سی تے اس بستی وچ داخلے دے بعد 3.5 تو‏ں 42 ماہ د‏‏ی مدت وچ یونانی قبرصی انتظامیہ دے تحت انہاں وچ رہندی۔ {{حوالہ درکار|date=October 2019}} انہاں لوکاں دے لئی جنہاں د‏‏ی جائیداد واپس نئيں ہوسکدی سی ، انہاں نو‏ں معاشی معاوضہ مل جاندا۔ {{حوالہ درکار|date=August 2019}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (August 2019)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Grenspost.jpg|thumb| [[ترک جمہوریہ شمالی قبرص|جمہوریہ شمالی قبرص]] ]]
یکم مئی 2004 نو‏‏ں پورا جزیرہ یوروپی یونین وچ داخل ہويا ، فیر وی تقسیم ہويا ، حالانکہ یوروپی یونین مواصلات - مشترکہ حقوق تے ذمہ داریاں دا ادارہ - صرف حکومت دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ ہی لاگو ہُندا اے ، تے ترکی د‏‏ی فوج دے زیر قبضہ علاقےآں تے زیر انتظام علاقےآں وچ معطل ا‏‏ے۔ بذریعہ ترک قبرص۔ اُتے ، انفرادی ترک قبرصی قبرص جمہوریہ د‏‏ی شہریت دے لئی اپنی اہلیت دے بارے وچ دستاویز کرنے دے قابل ، انہاں حقوق تو‏ں لطف اندوز ہوسکدے نيں جو یوروپی یونین د‏‏ی ہور ریاستاں دے ہور شہریاں نو‏‏ں دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=September 2015}} نیکوسیا وچ یونانی قبرصی حکومت ، قبرص تنازعہ دے حل د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی ترک قبرصی برادری د‏‏ی حوصلہ افزائی دے لئی ٹی آر این سی تو‏ں براہ راست تجارتی تے معاشی روابط قائم کرنے د‏‏ی یورپی یونین د‏‏ی کوششاں د‏‏ی مخالفت کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2019}}
&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (August 2019)&quot;&gt;حوالہ د‏‏ی ضرورت&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
[[فائل:Pro-TRNC demonstration in Sarayönü North Nicosia.jpg|thumb| [[سرائے اونو چوک|اتاترک اسکوائر]] ، شمالی نیکوسیا ]]

=== ترک آباد کار ===
ترکی دے یلغار دے نتیجے وچ ، کونسل آف یورپ د‏‏ی پارلیمانی اسمبلی نے دسیا کہ ترکاں د‏‏ی دانستہ پالیسیاں دے نتیجے وچ جزیرے دے آبادیات‏ی ڈھانچے وچ مستقل طور اُتے ترمیم کيتی گئی ا‏‏ے۔ شمالی قبرص اُتے قبضے دے بعد ، ترکی تو‏ں شہری آباد ہونے والے افراد نے جزیرے اُتے پہنچنا شروع کيتا۔ عین مطابق اعداد و شمار اُتے اتفاق رائے دے فقدان دے باوجود ، متعلقہ تمام فریقاں نے اعتراف کيتا کہ ترک شہری 1975 وچ جزیرے دے شمالی حصے وچ پہنچنا شروع کيتا۔ &lt;ref name=&quot;assembly.coe.int&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc03/EDOC9799.htm|title=Council of Europe Committee on Migration, Refugees and Demography|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060206120028/http://assembly.coe.int/Documents/WorkingDocs/doc03/EDOC9799.htm|archivedate=6 February 2006}}&lt;/ref&gt; ایہ تجویز کيتا گیا سی کہ سرزمین ترکی تو‏ں 120،000 تو‏ں زیادہ آبادی قبرص آئے سن ۔ ایہ چوتھے جنیوا کنونشن دے آرٹیکل 49 د‏‏ی خلاف ورزی سی ، جس وچ کِسے قبضہ کار نو‏‏ں اپنی ہی شہری آبادی دے کچھ حصےآں نو‏‏ں مقبوضہ علاقے وچ منتقل کرنے یا ملک بدر کرنے تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Hoffmeister 2006, [https://books.google.com/books?id=LZXbg3ZwvGoC&amp;pg=PA57&amp;dq=turkish+settlers+war+crime&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=drtYVay6H6afyAPxuoCoBw&amp;ved=0CEEQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=turkish%20settlers%20war%20crime&amp;f=false p. 57].&lt;/ref&gt;

اقلیتاں دے امتیازی سلوک تے تحفظ تو‏ں متعلق سب کمیشن برائے اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 1987/19 (1987) ، جو 2 ستمبر 1987 نو‏‏ں اپنایا گیا سی ، نے &quot;قبرص د‏‏ی پوری آبادی دے لئی انسانی حقوق د‏‏ی مکمل بحالی دا مطالبہ کيتا ، جس وچ [[آزادی سفر|نقل و حرکت]] د‏‏ی آزادی ، آبادکاری د‏‏ی آزادی تے جائیداد دے حق &quot;اور اس نے&quot; اپنی قبرستان دے مقبوضہ علاقےآں وچ آباد کاراں دے لگائے جانے د‏‏ی پالیسی تے عمل اُتے وی اپنی تشویش دا اظہار کيتا جو [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار دی]] اک شکل اے تے [[آبادیات|آبادی]] نو‏‏ں غیر قانونی طور اُتے تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ قبرص د‏‏ی ساخت. &quot;

پی آر آئی او (پیس ریسرچ انسٹی ٹیوٹ اوسلو) د‏‏ی جانب تو‏ں میٹ ہاٹے د‏‏ی تیار کردہ اک رپورٹ وچ ایہ اندازہ لگایا گیا اے کہ شمال وچ ترک سرزمین نو‏‏ں جنھاں ووٹ ڈالنے دا حق دتا گیا اے ، انہاں د‏‏ی تعداد 37،000 ا‏‏ے۔ اُتے اس اعداد و شمار وچ سرزمین نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں شامل نئيں کيتا گیا اے جنہاں نے ترک قبرصی یا سرزمین آباد کرنے والے بالغ بچےآں دے نال ہی تمام نابالغاں نال شادی کيتی ا‏‏ے۔ اس رپورٹ وچ انہاں ترک سرزمیناں د‏‏ی تعداد دا وی اندازہ لگایا گیا اے جنھاں ووٹ ڈالنے دا حق نئيں دتا گیا اے ، جسنو‏ں اوہ &quot;ٹرانزینٹ&quot; دے طور اُتے لیبل دیندے نيں ، تے ہور 105،000۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.prio.no/News/NewsItem/?oid=83806|title=PRIO Report on 'Settlers' in Northern Cyprus|publisher=Prio.no|accessdate=2008-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090212214713/http://www.prio.no/News/NewsItem/?oid=83806|archivedate=12 February 2009}}&lt;/ref&gt;

=== ترکی تے جمہوریہ قبرص اُتے ریاستہائے متحدہ امریکا دے اسلحہ د‏‏ی پابندی ===
1974 د‏‏ی دشمنی دے بعد ، امریکا نے [[ترکی]] تے [[قبرص]] دونے اُتے اسلحہ پابندی دا اطلاق کيتا۔ صدر [[جمی کارٹر|جمی کارٹر دے]] ذریعہ ترکی اُتے پابندی تن سال بعد ختم کردتی گئی ، جدو‏ں کہ قبرص اُتے پابندی زیادہ عرصے تک برقرار رہی ، &lt;ref&gt;[http://cyprus-mail.com/2015/05/20/us-house-asks-for-report-on-cyprus-defence-capabilities/ Cyprus Mail, 20 May 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125090826/http://cyprus-mail.com/2015/05/20/us-house-asks-for-report-on-cyprus-defence-capabilities/ |date=25 November 2015 }} US House asks for report on Cyprus's defence capabilities&lt;/ref&gt; حال ہی وچ 18 نومبر 1992 نو‏‏ں نافذ کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.pmddtc.state.gov/FR/1992/57FR60265a.pdf|title=Home – DDTC Public Portal|website=www.pmddtc.state.gov}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2019 وچ ، امریکی کانگریس نے قبرص اُتے ہتھیاراں پرانے اسلحہ د‏‏ی پابندی ختم کردتی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/us-congress-ends-cyprus-arms-embargo--in-blow-to-turkey-12192322|title=US Congress ends Cyprus arms embargo, in blow to Turkey|website=Channel News Asia|date=18 December 2019|access-date=2 October 2020|archivedate=27 December 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191227132105/https://www.channelnewsasia.com/news/world/us-congress-ends-cyprus-arms-embargo--in-blow-to-turkey-12192322}}&lt;/ref&gt; 2 ستمبر 2020 نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ نے یکم اکتوبر تو‏ں شروع ہونے والے اک سال دے لئی قبرص نو‏‏ں &quot;غیر مہلک&quot; فوجی سامان فروخت کرنے اُتے پابندی ختم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.france24.com/en/20200901-us-partially-lifts-three-decade-old-arms-embargo-on-cyprus|title=US partially lifts three-decade-old arms embargo on Cyprus|website=France 24|date=2 September 2020}}&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
{{portal|Turkey|Greece|Cyprus|War}}{{Div col}}
* [[39 ويں انفنٹری ڈویژن (ترکی)| 39 واں انفنٹری ڈویژن]] حملے وچ اہ‏م یونٹ۔
* [[ٹیلیریا د‏‏ی لڑائی (قبرص 1964)| 1964 ٹیلیریا د‏‏ی لڑائی]]
* [[1974 وچ قبرص وچ امریکا مخالف فسادات]]
* [[پینٹیمیلی بیچ ہیڈ د‏‏ی لڑائی (1974)| 1974 پینٹیمیلی بیچ ہیڈ د‏‏ی لڑائی]]
* [[قبرص دے حملے دے دوران فوجی آپریشن (1974)| 1974 قبرص دے حملے دے دوران فوجی آپریشن]]
* [[قبرص دے حملے دے دوران فوجی نقصانات د‏‏ی اطلاع (1974)| 1974 قبرص اُتے حملے دے دوران فوجی نقصانات د‏‏ی اطلاعات]]
* [[قبرصی مہاجرین]]
* [[قبرص ایئر فورس]]
* [[قبرص نیشنل گارڈ]]
* [[قبرص نیوی تے میرین پولیس]]
* [[سلطنت عثمانیہ دے تحت قبرص]]
* [[روجر پی ڈیوس]]
* [[محصور یونانی قبرص]]
* [[گریکو ترک تعلقات]]
* [[مشرق وسطی وچ جدید تنازعات د‏‏ی لسٹ]]
* [[قبرص دے فوجی سازوسامان]]
* [[قبرص د‏‏ی جدید تریخ]]
* [[قبرص وچ واقعات د‏‏ی ٹائم لائن ، 1974]]
* [[ترک قبرصی انکلیوز]]{{Div col end}}

== حوالے ==
{{حوالے}}
== ہور پڑھو ==

=== سرکاری مطبوعات تے ذرائع ===

* [https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmselect/cmfaff/113/11302.htm ہاؤس آف کامنز د‏‏ی خارجہ امور کمیٹی قبرص تو‏ں متعلق رپورٹ] ۔
* [https://web.archive.org/web/20070715124806/http://www.hr-action.org/chr/ECHR01.html یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی پہلی رپورٹ۔ قبرص تے اس دے نتیجے وچ ترکی دا حملہ (20 جولائ‏ی 1974 – 18 مئی 1976)]
* [https://web.archive.org/web/20070927015015/http://www.hr-action.org/chr/ECHR02.html یوروپی کمیشن برائے انسانی حقوق د‏‏ی دوسری رپورٹ۔ قبرص تے اس دے نتیجے وچ ترکی دا حملہ (19 مئی 1976 تو‏ں 10 فروری 1983)]
* [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement قبرص دے انسانی حقوق دے مقدمے د‏‏ی یورپی عدالت v.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215151/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement |date=2007-09-27 }} [http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement ترکی (درخواست نمبر 25781/94)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927215151/http://www.moi.gov.cy/moi/pio/pio.nsf/0/5CFDB55E726D86C1C2256DC3007953BB/$file/Application%20no%2025781_94.pdf?OpenElement |date=2007-09-27 }}

=== کتاباں تے مضامین ===

* جیمز ایچ میئر ، &quot; [https://web.archive.org/web/20090327040028/http://wws.princeton.edu/research/cases/cyprus.pdf پالیسی واٹرشیڈ: ترکی د‏‏ی قبرص پالیسی تے 1974 د‏‏ی مداخلت] &quot; ، پرنسٹن یونیورسٹی پریس
* برینڈن اومیلے تے ایان کریگ ، &quot;سائپرس د‏‏ی سازش&quot; (لندن: IB ٹوریس 1999)
* کرسٹوفر ہچنس ، &quot;یرغمالی تو‏ں تریخ: قبرص عثمانیاں تو‏ں کسنجر تک&quot; (نیو یارک: ورسو ، 1997)
* کرسٹوفر ہچنس ، &quot; ٹرائل آف ہنری کسنجر &quot; (ورسو ، 2001)
* کرسٹوفر ہچنس ، &quot;قبرص&quot; (چوکور ، 1984)
* کرسٹوفر بریون ، &quot;یورپی یونین تے قبرص&quot; (ہنٹنگڈن: ایتھن پریس ، 2000)
* کلاڈ نیکلیٹ ، &quot;سائپرس د‏‏ی طرف ریاستہائے متحدہ د‏‏ی پالیسی ، 1954–1974&quot; (مانہیم: بیبلیوپولس ، 2001)
* ڈڈلے بارکر ، &quot;گریواس ، اک دہشت گرد دا تصویر&quot; (نیو یارک ہارکورٹ: بریس اینڈ کمپنی 2005)
* فرید میربغھیری ، &quot;قبرص تے بین الاقوامی امن سازی &quot; (لندن: ہورسٹ ، 1989)
* جیمز کیر لنڈسے ، &quot;یوروپی یونین دے الحاق تے اقوام متحدہ وچ امن سازی برائے قبرص&quot; (بیسنگ اسٹاک: پالگراو میکملن ، 2005)
* پیئیر اوبرلنگ ، &quot;دی بیلپائیس دا راستہ: ترک قبرصی شمالی قبرص دا رخ &quot; (سوشل سائنس مونوگرافس ، 1982)
* نینسی کرانشا ، &quot;سائپرس انقلاب: یونان دے نال یونین دے لئی جدوجہد دا اک اکاؤنٹ&quot; (لندن: جارج ایلن تے انون ، 1978)
* اولیور رچمنڈ ، &quot;قبرص وچ ثالثی&quot; (لندن: فرینک کیس ، 1998)
* ڈاکٹر اسٹاروس پنٹیلی ، &quot;جدید قبرص د‏‏ی تریخ&quot; ، ٹاپ لائن پبلشنگ ، {{آئی ایس بی این|0-948853-32-8}}
* ماریوس ایڈمائڈس - ٹریجک ڈوئل تے سائپرس دے غداری - 2012

=== دوسرے ذرائع ===

* آئی ٹی این دستاویزی فلم ، ''قبرص ، برطانیہ د‏‏ی سنگین میراث''
* چینل 4 ٹیلی ویژن د‏‏ی دستاویزی فلم ، ''خفیہ تریخ - مردہ یا زندہ؟''
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html یورپ :: قبرص۔ ورلڈ فیکٹ بک۔ سنٹرل انٹیلی جنس ایجنسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html |date=2018-12-26 }} سی آئی اے [[کتاب حقائق عالم|ورلڈ فیکٹ بک]]
* [https://www.un.org/Pubs/chronicle/2004/webArticles/073004_Cyprus.asp اقوام متحدہ دے کرانیکل]

== باہرلے جوڑ ==
{{commonscatinline}}

* [https://web.archive.org/web/20150517022211/http://www.cyprus-conflict.net/intro%20page.html قبرص] – [https://web.archive.org/web/20150517022211/http://www.cyprus-conflict.net/intro%20page.html کونفلکیٹ نیٹ ورک] - تنازعہ اُتے اک غیر جانبدار تعلیمی ویب سائٹ

{{Cyprus dispute}}
{{Cyprus topics}}

[[گٹھ:اگست 1974ء د‏‏ی سرگرمیاں]]
[[گٹھ:جولائ‏ی 1974ء د‏‏ی سرگرمیاں]]
[[گٹھ:ایشیا وچ نسلی صفایا]]
[[گٹھ:قبرص-ترکی تعلقات]]
[[گٹھ:1974ء وچ ترکی]]
[[گٹھ:1974ء وچ قبرص]]
[[گٹھ:ترکی دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:قبرص دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:قبرص د‏‏ی عسکری تریخ]]
[[گٹھ:ترکی دے حملے]]
[[گٹھ:قبرصی تنازع]]
[[گٹھ:1974ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>skqd33qw1r08kiuv45jg7ydcsb2l5mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فلسطینی قوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91397</id>
    <revision>
      <id>709343</id>
      <parentid>665492</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41148" sha1="7ynh7l2cq0hmvqu63rawb8y9xm726gc" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group|group=فلسطینی قوم|pop3=1,880,000 (جنہاں وچ 1،386،455 مہاجر درج نيں (2018))&lt;ref name=&quot;PCBS2015&quot; /&gt;|flag=File:Flag of Palestine.svg|flag_caption=[[فلسطین دا جھنڈا]]|population='''{{Circa|1 کروڑ 30 لکھ تو‏ں زیادہ}}'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20190101-more-than-13-million-palestinians-in-the-world-by-end-of-2018/|title=More than 13&amp;nbsp;m Palestinians in the world by end of 2018|date=1 جنوری 2019|website=Middle East Monitor}}&lt;/ref&gt;|region1='''فلسطین د‏‏ی ریاست'''|pop1=4,816,503|ref1=&lt;ref name=&quot;PCBS2015&quot;&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&amp;lang=en&amp;ItemID=1566&amp;mid=3171&amp;wversion=Staging 'PCBS: The Palestinians at the end of 2015,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503230209/https://www.pcbs.gov.ps/site/512/default.aspx?tabID=512&amp;lang=en&amp;ItemID=1566&amp;mid=3171&amp;wversion=Staging |date=2023-05-03 }} 30 دسمبر 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |access-date=2020-10-18 |archive-date=2014-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=a&gt;Both figures include Palestinians in [[مشرقی یروشلم]]۔&lt;/ref&gt;|region2=&amp;nbsp;– [[مغربی کنارہ]]|pop2=2,930,000 (جنہاں وچو‏ں 809،738 مہاجر درج نيں (2017))&lt;ref name=UNRWA2019 /&gt;|ref2=&lt;ref name=&quot;Ma'an11716&quot;&gt;[http://www.maannews.com/Content.aspx?id=772177 'PCBS reports Palestinian population growth to 4.81 million,'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160713062707/http://www.maannews.com/Content.aspx?id=772177 |date=2016-07-13 }} [[Ma'an News Agency]] 11 جولائ‏ی 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html 'The World Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140506164505/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/we.html |date=2014-05-06 }} CIA جولائ‏ی 2015.&lt;/ref&gt;|ref7=&lt;ref name=&quot;laventana1&quot; /&gt;|pop12=91,000|region12=متحدہ عرب امارات|region4=اردن|pop4=2,175,491 (2017, صرف درج مہاجر)&lt;ref name=UNRWA2019 /&gt;–3,240,000 (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf|title=Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) Press Release|access-date=2020-10-18|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010094916/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/PressRelease/pop_2009-E.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;|ref4=|region5=اسرائیل|pop5=1,890,000&lt;ref&gt;Luke Baker, [https://www.reuters.com/article/us-israel-palestinians-demographics-idUSKCN0RA1VR20150910 'Population parity in historic Palestine raises hard questions for Israel,'] [[روئٹرز]] 10 ستمبر 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS2019&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf |title=Israel's Independence Day 2019 |publisher=[[مرکزی ادارہ شماریات، اسرائیل]] |date=1 مئی 2019 |accessdate=25 مئی 2019}}&lt;/ref&gt; (اسرائیلی عرباں دے 60٪ فلسطینیاں دے ناں تو‏ں شناخت (2012))|ref5=&lt;ref name=&quot;60ofIsraeliArabs&quot;&gt;{{cite news|last1=Arlosoroff|first1=Meirav|title=60% מערביי ישראל מגדירים עצמם פלסטינים|trans-title=60% of Israeli Arabs define themselves as Palestinians|url=http://www.themarker.com/career/1.1745560|accessdate=26 جون 2016|work=[[TheMarker]]|date=2 جولائ‏ی 2016}}&lt;/ref&gt;|region6=شام|pop6=552,000 (2018, صرف درج مہاجر)&lt;ref name=UNRWA2019&gt;{{cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/|title=Where We Work}}&lt;/ref&gt;|region3=&amp;nbsp;– [[غزہ پٹی]]|pop7=500,000|pop11=255,000|ref12=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|pop9=400,000|ref9=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot;&gt;{{cite web|title=The Arab, Palestinian people group is reported in 25 countries|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14276/YM|publisher=Joshua Project|accessdate=26 جون 2016}}&lt;/ref&gt;|region10=قطر|pop10=295,000|ref10=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|region11=امریکا|region8=لبنان|pop8=174,000 (2017 census)&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.jordantimes.com/news/region/lebanon-conducts-first-ever-census-palestinian-refugees | title=Lebanon conducts first-ever census of Palestinian refugees| date=21 دسمبر 2017}}&lt;/ref&gt;–458,369 (2016 درج مہاجر)&lt;ref name=UNRWA2019 /&gt;|ref8=|region9=سعودی عرب|region13=جرمنی|ref11=&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20110513104200/http://laventana.casa.cult.cu/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=514&lt;/ref&gt;|pop13=80,000|ref13=&lt;ref name=&quot;europe&quot;&gt;{{cite web|url=http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:4367|title=The Palestinian Diaspora in Europe|access-date=22 جون 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824052806/http://repository.forcedmigration.org/pdf/?pid=fmo:4367|archive-date=24 اگست 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|region14=کویت|pop14=80,000|ref14=&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/04/palestinians-open-kuwait-embassy.html|work=Al Monitor|title=Palestinians Open Kuwaiti Embassy|date=23 مئی 2013|accessdate=23 مئی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130522150710/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/04/palestinians-open-kuwait-embassy.html|archive-date=22 مئی 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|region15=مصر|ref6=|region7=چلی|pop15=70,000|native_name={{Nobold|{{lang|ar|الفلسطينيون}} ''al-Filasṭīnīyūn''}}|ref3=&lt;ref name=UNRWA2019 /&gt;&lt;ref name=&quot;Ma'an11716&quot; /&gt;|pop19=57,000|pop24=15,000|region20=کینیڈا|ref16=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://luterano.blogspot.com/2006/02/el-salvadors-palestinian-connection.html|title=Tim's El Salvador Blog}}&lt;/ref&gt;|region17=برازیل|pop17=59,000|ref17=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.memorialdoimigrante.org.br/historico/e4.htm |title=test0.com |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090323120645/http://www.memorialdoimigrante.org.br/historico/e4.htm |archivedate=23 مارچ 2009}}&lt;/ref&gt;|region18=لیبیا|pop18=59,000|ref18=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|region19=عراق|region28=نیدرلینڈز|region29=آسٹریلیا|ref23=&lt;ref name=&quot;europe&quot; /&gt;|pop20=50,975|ref20=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&amp;APATH=3&amp;CATNO=&amp;DETAIL=0&amp;DIM=&amp;DS=99&amp;FL=0&amp;FREE=0&amp;GAL=0&amp;GC=99&amp;GK=NA&amp;GRP=1&amp;IPS=&amp;METH=0&amp;ORDER=1&amp;PID=92333&amp;PTYPE=88971&amp;RL=0&amp;S=1&amp;ShowAll=No&amp;StartRow=1&amp;SUB=801&amp;Temporal=2006&amp;Theme=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF&amp;GID=837928 |title=Ethnic Origin (247)، Single and Multiple Ethnic Origin Responses (3) and Sex (3) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agg.۔ |publisher=2.statcan.ca |accessdate=22 اپریل 2009 |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712150441/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=837928&amp;GK=0&amp;GRP=1&amp;PID=92333&amp;PRID=0&amp;PTYPE=88971,97154&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2006&amp;THEME=80&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;|region21=یمن|pop21=29,000|ref21=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|region22=ہونڈوراس|pop22=27,000–200,000&lt;ref name=Joshproj /&gt;|ref22=&lt;ref&gt;Jorge Alberto Amaya, [http://documents.mx/documents/los-arabes-articulo-copia.html Los Árabes y Palestinos en Honduras: su establecimiento e impacto en la sociedad hondureña contemporánea:1900–2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818115513/http://documents.mx/documents/los-arabes-articulo-copia.html# |date=18 اگست 2016}} 23 جولائ‏ی 2015.'En suma, los árabes y palestinos, arribados al país a finales del siglo XIX, dominan hoy en día la economía del país, y cada vez están emergiendo como actores importantes de la clase política hondureña y forman, después de Chile, la mayor concentración de descendientes de palestinos en América Latina, con entre 150,000 y 200,000 personas.'&lt;/ref&gt;|region23=مملکت متحدہ|ref19=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.al-awdacal.org/iraq-facts.html |title=Archived copy |accessdate=16 جون 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090720101345/http://al-awdacal.org/iraq-facts.html |archivedate=20 جولائ‏ی 2009}}&lt;/ref&gt;|ref27=|region16=ایل سیلواڈور|pop26=12,000|ref15=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|region24=پیرو|pop23=20,000|pop16=70,000|ref24={{citation needed|date=جون 2016}}|region25=میکسیکو|pop25=13,000|ref25=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|region26=کولمبیا|pop28=9,000–15,000&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.palestinelink.eu/palestine/facts-and-figures/palestinians-in-the-netherlands/ | title=Did you know that … Palestinians in the Netherlands – Palestine Link | access-date=4 نومبر 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181104211217/http://www.palestinelink.eu/palestine/facts-and-figures/palestinians-in-the-netherlands/ | archive-date=4 نومبر 2018 | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|region31=الجیریا|ref26=&lt;ref name=&quot;Joshproj&quot; /&gt;|pop31=4,030|ref31=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unhcr.org/pages/49e485e16.html |title=2013 UNHCR country operations profile – Algeria |publisher=[[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین]] |year=2013 |accessdate=22 دسمبر 2013}}&lt;/ref&gt;|languages='''فلسطین تے اسرائیل:'''&lt;br /&gt;[[فلسطینی عربی]]، [[عبرانی]]، [[انگریزی زبان]]اور [[یونانی زبان]] &lt;br /&gt; '''تارکین وطن:''' &lt;br /&gt;ہور [[عربی دیاں قسماں]]، [[فلسطینی تارکین وطن]]&lt;nowiki&gt; میں دوسرے ممالک کی زبان زد عام]]&lt;/nowiki&gt;|ref28=|pop29=7,000 (rough estimate)|ref29=&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://museumvictoria.com.au/pages/11443/handing-on-the-key_brochure.pdf?epslanguage=en |title=Archived copy |accessdate=21 مئی 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121102045850/http://museumvictoria.com.au/pages/11443/handing-on-the-key_brochure.pdf?epslanguage=en |archivedate=2 نومبر 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum)۔pdf|title=Australians' Ancestries}}&lt;/ref&gt;|region30=سویڈن|pop30=7,000|ref30=&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.immi.se/encyklopedi/tiki-index.php?page=Palestinier|title=Palestinier|author=Miguel Benito|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729055833/http://www.immi.se/encyklopedi/tiki-index.php?page=Palestinier|archivedate=29 جولائ‏ی 2013}}&lt;/ref&gt;|religions='''اکثریت''': [[سنی اسلام]]&lt;br /&gt;'''اقلیت''': [[عیسائیت]]، [[سامریت]]،&lt;ref&gt;Mor, M.، Reiterer, F. V.، &amp; Winkler, W. (2010)۔ Samaritans: Past and present: Current studies. Berlin: De Gruyter. p. 217.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.timesofisrael.com/clinging-to-ancient-traditions-the-last-samaritans-keep-the-faith/ |title=Clinging to ancient traditions, the last Samaritans keep the faith |last=Miller |first=Elhanan |date=26 اپریل 2013 |work=[[The Times of Israel]] |accessdate=16 فروری 2016}}&lt;/ref&gt; [[دروز]]، [[شیعہ اسلام]]، [[بلا فرقہ مسلما‏ن]]&lt;ref&gt;[http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity Chapter 1: Religious Affiliation] retrieved 4 ستمبر 2013&lt;/ref&gt;}}

'''فلسطینی قوم''' ([[عربی زبان|عربی]]: '''الشعب الفلسطيني''') ، جنہاں نو‏ں عام بطور اُتے '''فلسطینی''' یا '''فلسطینی عرب''' وی کہیا جاندا اے، '''فلسطینی''' اک [[نسلیت|نسلی گروہ]] نيں&lt;ref&gt;Tamara Cofman Wittes, [https://books.google.com/books?id=kSrWfRY9DqcC&amp;pg=PA5 ''How Israelis and Palestinians Negotiate: A Cross-cultural Analysis'']، US Institute of Peace Press, 2005 p.5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hassan Jabareen, 'The Future of Arab Citizenship in Israel:Jewish-Zionist Time in as Place with No Palestinian memory'، in Daniel Levy, Yfaat Weiss (eds.)، [https://books.google.com/books?id=s9_KHjmm6ssC&amp;pg=PA214 ''Challenging Ethnic Citizenship: German and Israeli Perspectives on Immigration'']، Berghahn Books, 2002 p.214.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mir Zohair Hussain, Stephan Shumock, [https://books.google.com/books?id=uqYDX_4XQscC&amp;pg=PA284 'Ethnonationalism: A Concise Overview’]، in Santosh C. Saha,''Perspectives on Contemporary Ethnic Conflict: Primal Violence Or the Politics of Conviction''، Lexington Books 2006 pp.269ff p.284 :’The Palestinians ۔ ۔ ۔are an ethnic minority in their country of residence.’&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Riad Nasser, [https://books.google.com/books?id=bA5aJDgGjR8C&amp;pg=PA69 ''Palestinian Identity in Jordan and Israel: The Necessary “Others” in the Making of a Nation'']، Routledge 2013:’What is noteworthy here is the use of a general category ‘Arabs,’ instead of a more specific one of &quot;Palestinians.&quot; By turning to a general category, the particularity of Palestinians, among other ethnic and national groups, is erased and in its place Jordanian identity is implanted.'&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oded Haklai, [https://books.google.com/books?id=jTuxZA-sFiwC&amp;pg=PA112 ''Palestinian Ethnonationalism in Israel'']، University of Pennsylvania Press 2011 pp.112–145.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Acculturation, religious identity, and psychological well-being among Palestinians in Israel|journal=International Journal of Intercultural Relations|date=2009|doi=10.1016/j.ijintrel.2009.05.006|volume=33|issue=4|pages=325–331|last1=Abu-Rayya|first1=Hisham Motkal|last2=Abu-Rayya|first2=Maram Hussien}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Moilanen-Miller|first1=Heather|title=The Construction of Identity through Tradition: Palestinians in the Detroit Metro Area|journal=International Journal of Interdisciplinary Social Science|pages=143–150|url=http://www.iji.cgpublisher.com/product/pub.88/prod.823}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010092821/http://www.iji.cgpublisher.com/product/pub.88/prod.823 |date=2017-10-10 }}&lt;/ref&gt; انہاں لوکاں دے مقابلے جو جدید نسل اُتے مشتمل نيں تے صدیاں تو‏ں مسلسل [[فلسطین]] وچ مقیم نيں تے جو اج کل ثقافتی تے لسانی لحاظ تو‏ں عرب نيں۔&lt;ref name=&quot;Dowty&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RrcoTW_vKDUC&amp;pg=PA221|title=Israel/Palestine|author=Dowty, Alan|publisher=[[Polity (publisher)|Polity]]|year=2008|isbn=978-0-7456-4243-7|location=London, UK|page=221|quote=Palestinians are the descendants of all the indigenous peoples who lived in Palestine over the centuries; since the seventh century, they have been predominantly Muslim in religion and almost completely Arab in language and culture.|author-link=Alan Dowty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'Palestinians are an indigenous people who either live in, or originate from, historical Palestine.۔. Although the Muslims guaranteed security and allowed religious freedom to all inhabitants of the region, the majority converted to Islam and adopted Arab culture.' Bassam Abu-Libdeh, Peter D. Turnpenny, and Ahmed Teebi, ‘Genetic Disease in Palestine and Palestinians’، in Dhavendra Kuma (ed.) ''Genomics and Health in the Developing World''، OUP 2012 pp.700–711, p.700.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[داوید بن گوریون]] and [[Yitzhak Ben-Zvi]] claimed that the population at the time of the Arab conquest was mainly Christian, of Jewish origins, which underwent conversion to avoid a tax burden, basing their argument on 'the fact that at the time of the Arab conquest, the population of Palestine was mainly Christian, and that during the Crusaders’ conquest some four hundred years later, it was mainly Muslim. As neither the Byzantines nor the Muslims carried out any large-scale population resettlement projects, the Christians were the offspring of the Jewish and Samaritan farmers who converted to Christianity in the Byzantine period; while the Muslim fellaheen in Palestine in modern times are descendants of those Christians who were the descendants of Jews, and had turned to Islam before the Crusaders’ conquest.’ [[Moshe Gil]]، ''A History of Palestine, 634–1099'' Cambridge University Press, (1983) 1997 pp.222–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'The process of Arabization and Islamization was gaining momentum there. It was one of the mainstays of Umayyad power and was important in their struggle against both Iraq and the Arabian Peninsula.۔.۔ Conversions arising from convenience as well as conviction then increased. These conversions to Islam, together with a steady tribal inflow from the desert, changed the religious character of Palestine's inhabitants. The predominantly Christian population gradually became predominantly Muslim and Arabic-speaking. At the same time, during the early years of Muslim control of the city, a small permanent Jewish population returned to [[یروشلم]] after a 500-year absence.' [[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا]]، ''Palestine''،[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45060/From-the-Arab-conquest-to-1900 'From the Arab Conquest to 1900,']۔&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis&quot;&gt;{{cite book|title=Semites and Anti-Semites, An Inquiry into Conflict and Prejudice|author=Bernard Lewis|publisher=W.W. Norton and Company|year=1999|isbn=978-0-393-31839-5|page=169}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'While population transfers were effected in the Assyrian, Babylonian and Persian periods, most of the indigenous population remained in place. Moreover, after Jerusalem was destroyed in AD 70 the population by and large remained ''in situ,'' and did so again after Bar Kochba's revolt in AD 135. When the vast majority of the population became Christian during the Byzantine period, no vast number were driven out, and similarly in the seventh century, when the vast majority became Muslim, few were driven from the land. Palestine has been multi-cultural and multi ethnic from the beginning, as one can read between the lines even in the biblical narrative. Many Palestinian Jews became Christians, and in turn Muslims. Ironically, many of the forebears of Palestinian Arab refugees may well have been Jewish.'[[Michael Prior (theologian)|Michael Prior]]،''Zionism and the State of Israel: A Moral Inquiry,'' Psychology Press 1999 p.201&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'the word 'Arab' needs to be used with care. It is applicable to the Bedouin and to a section of the urban and effendi classes; it is inappropriate as a description of the rural mass of the population, the fellaheen. The whole population spoke Arabic, usually corrupted by dialects bearing traces of words of other origin, but it was only the Bedouin who habitually thought of themselves as Arabs. Western travelers from the sixteenth century onwards make the same distinction, and the word 'Arab' almost always refers to them exclusively&amp;nbsp;۔.۔ Gradually it was realized that there remained a substantial stratum of the pre-Israelite peasantry, and that the oldest element among the peasants were not 'Arabs' in the sense of having entered the country with or after the conquerors of the seventh century, had been there already when the Arabs came.' [[James Parkes (clergyman)|James Parkes]]، ''Whose Land? A History of the Peoples of Palestine,''(1949) rev.ed. Penguin, 1970 pp.209–210.&lt;/ref&gt; تعریف وچ اوہ نسلی یہودی تے سامری شامل نيں جو اس تعریف دے مطابق نيں۔ مختلف جنگاں تے واقعات دے باوجود ([[فلسطینی نکبت|جداں 1948ء وچ ]])، دنیا د‏‏ی فلسطینی آبادی دا نصف حصہ ہن وی تاریخی فلسطین وچ مقیم اے، ایہ علاقہ [[مغربی کنارہ|مغربی کنار]]&lt;nowiki/&gt;ہ ، [[غزہ پٹی]] تے [[اسرائیل]] دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/262680379|title=Encyclopedia of diasporas : immigrant and refugee cultures around the world|last=|first=|date=2005|publisher=Springer|others=Ember, Melvin.، Ember, Carol R.، Skoggard, Ian A.، 1953-، Human Relations Area Files, inc.|year=|isbn=978-0-387-29904-4|location=New York|pages=pp. 234|oclc=262680379}}&lt;/ref&gt; انہاں مشترکہ علاقے وچ ، 2005ء تک، فلسطینیاں نے تمام باشندےآں وچو‏ں49٪ تشکیل دی، &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jcpa.org/brief/brief004-19.htm|title=&quot;What is the True Demographic Picture in the West Bank and Gaza? – A Presentation and a Critique&quot;|date=|accessdate=|website=Jerusalem Center for Public Affairs|publisher=|last=|first=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126055215/http://www.jcpa.org/brief/brief004-19.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; غزہ د‏‏ی پٹی د‏‏ی پوری آبادی (1.865 ملین) نو‏‏ں محیط اے، [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت (تقریبا 2,785,000 بمقابلہ 600,000 یہودی اسرائیلی شہری، جس وچ مشرقی یروشلم وچ تقریبا 200,000 شامل نيں) تے اسرائیل د‏‏ی 20.95% آبادی اسرائیل دے عرب شہریاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مناسب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Vital Statistics: Latest Population Statistics for Israel|date=|accessdate=|website=jewish virtual library|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=MEE2Erm6qIMC&amp;pg=PA110&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Critical Issues in Israeli Society|last=Dowty|first=Alan|date=2004|publisher=Greenwood Publishing Group|year=|isbn=978-0-275-97320-9|location=|pages=pp. 110|language=en}}&lt;/ref&gt; بوہت سارے فلسطینی مہاجر نيں غزہ د‏‏ی پٹی وچ دس لکھ تو‏ں زیادہ شامل فلسطینی نو‏‏ں شامل کرکے۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unrwa.org/where-we-work/gaza-strip|title=&quot;Where We Work – Gaza Strip&quot;|date=|accessdate=|website=unrwa.org|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt; تقریبا 750,000 [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.unrwa.org/where-we-work/west-bank|title=west bank|date=|accessdate=|website=unrwa.org|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt; تے تقریبا 250,000 اسرائیل وچ ۔ فلسطینی آبادی وچو‏ں جو بیرون ملک مقیم نيں، جنھاں فلسطینی تارکین وطن کہیا جاندا اے، نصف تو‏ں زیادہ غیر شہری نيں، جنہاں دے پاس کسی وی ملک وچ شہریت نئيں ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/35280864|title=Refugees into citizens : Palestinians and the end of the Arab-Israeli conflict|last=Arzt, Donna E.|first=|date=1997|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=|isbn=0-87609-194-X|location=New York|pages=pp. 74|oclc=35280864}}&lt;/ref&gt; ہمسایہ ملک [[اردن]] وچ 2.1 تو‏ں 3.24 ملین دے درمیان رہائشی افراد رہندے نيں،&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrwa.org/where-we-work/jordan|title=jordan|date=|accessdate=|website=unrwa.org|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pcbs.gov.ps/portals/_pcbs/PressRelease/Press_En_PalestiniansEOY2012E.pdf|title=&quot;Palestinians at the end of 2012&quot;|date=|accessdate=|website=Palestinian Central Bureau of Statistics|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt; [[سرزمین شام|شام]] تے [[لبنان]] دے وچکار 1 ملین تو‏ں زیادہ رہائش پذیر تے 750,000 دے نیڑے [[سعودی عرب]] وچ رہندے نيں، [[چلی]] دے نصف ملین مشرق وسطی تو‏ں باہر سب تو‏ں وڈی حراستی د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔

فلسطینی عیسائیاں تے مسلماناں نے 1919ء وچ فلسطین د‏‏ی آبادی دا 90٪ حصہ سی، ایہ [[پہلی جنگ عظیم]] بعد [[انتداب فلسطین]] تحت [[علیا|یہودی امیگریشن دی]] تیسری لہر تو‏ں بالکل پہلے سی، &lt;ref&gt;[[Kathleen Christison]], [https://books.google.com/books?id=5hesBrK0vbcC&amp;pg=PA32 ''Perceptions of Palestine: Their Influence on U.S. Middle East Policy''], University of California Press, 2001 p.32.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Alfred J. Andrea, James H. Overfield, [https://books.google.com/books?id=ISU9AAAAQBAJ&amp;pg=PA437 ''The Human Record: Sources of Global History, Volume II: Since 1500''], Cengage Learning, 2011 7th.ed. op,437.&lt;/ref&gt; مخالفت جس نے متفقہ قومی شناخت دے استحکا‏م نو‏‏ں فروغ دتا سی، ایہ بکھری ہوئی سی کیونجے ایہ علاقائی، طبقات‏ی، مذہبی تے خاندانی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔&lt;ref&gt;Rashid Khalidi,[https://books.google.com/books?id=YDPKFyZ38qsC&amp;pg=PA24 pp.24–26]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Paul Scham, Walid Salem, Benjamin Pogrund (eds.),[https://books.google.com/books?id=c-cviX0c63YC&amp;pg=PA72 ''Shared Histories: A Palestinian-Israeli Dialogue''], Left Coast Press, 2005 pp.69–73.&lt;/ref&gt; اک واضح فلسطینی قومی شناخت د‏‏ی تریخ علما دے وچکار متنازعہ مسئلہ سی۔&lt;ref name=&quot;Likhovski&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Law and identity in mandate Palestine|last=Likhovski|first=Assaf|publisher=The University of North Carolina Press|year=2006|isbn=978-0-8078-3017-8|page=174}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gelvin2014&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GDaZAgAAQBAJ&amp;pg=PA93|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|date=13 January 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-47077-4|page=93|quote=Palestinian nationalism emerged during the interwar period in response to Zionist immigration and settlement. The fact that Palestinian nationalism developed later than Zionism and indeed in response to it does not in any way diminish the legitimacy of Palestinian nationalism or make it less valid than Zionism. All nationalisms arise in opposition to some &quot;other&quot;. Why else would there be the need to specify who you are? And all nationalisms are defined by what they oppose. As we have seen, Zionism itself arose in reaction to anti-Semitic and exclusionary nationalist movements in Europe. It would be perverse to judge Zionism as somehow less valid than European anti-Semitism or those nationalisms. . . Furthermore, Zionism itself was also defined by its opposition to the indigenous Palestinian inhabitants of the region. Both the &quot;conquest of land&quot; and the &quot;conquest of labor&quot; slogans that became central to the dominant strain of Zionism in the Yishuv originated as a result of the Zionist confrontation with the Palestinian &quot;other&quot;.}}&lt;/ref&gt; قانونی مؤرخ اسف لیکھووسکی دا کہنا اے کہ موجودہ نظریہ ایہ اے کہ فلسطینی شناخت 20 واں صدی دے ابتدائی عشراں وچ شروع ہوئی، &lt;ref name=&quot;Likhovski&quot; /&gt; جدو‏ں فلسطینیاں دے درمیان عام طور اُتے خدشہ اے کہ [[صہیونیت]] [[یہودی ریاست|یہودی ریاست دا]] باعث بنے گی تاں خود حکومت دے لئی اک برانن خواہش دا آغاز ہويا۔ تے عربی اکثریت نو‏‏ں تلف کرنے دا الزام مقامی اخبارات دے بیشتر ایڈیٹرز، عیسائی تے مسلما‏ن دے درمیان گھڑے ہوے سن ۔&lt;ref&gt;Rashid Khalidi,&quot;Palestinian Identity&quot;, [https://books.google.com/books?id=YDPKFyZ38qsC&amp;pg=PA143 pp.117ff, p.142].&lt;/ref&gt; &quot; فلسطین &quot; نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم تک فلسطینی عرباں دے اک فلسطینی عوام دے [[قوم پرستی|قوم پرست]] تصور دا حوالہ دینے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔&lt;ref name=&quot;palestineeb2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Palestine|year=2007|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|accessdate=29 August 2007|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/439645/Palestine/45075/The-term-Palestinian|quote=The Arabs of Palestine began widely using the term Palestinian starting in the pre–World War I period to indicate the nationalist concept of a Palestinian people. But after 1948—and even more so after 1967—for Palestinians themselves the term came to signify not only a place of origin but also, more importantly, a sense of a shared past and future in the form of a Palestinian state.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lewis2&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Semites and Anti-Semites, An Inquiry into Conflict and Prejudice|last=Bernard Lewis|publisher=W.W. Norton and Company|year=1999|isbn=978-0-393-31839-5|page=169}}&lt;/ref&gt; [[اسرائیلی اعلان آزادی|اسرائیل د‏‏ی ریاست دے قیام دے]] بعد، [[فلسطینی نکبت|1948ء دا جلاوطنی]] تے اس دے بعد 1967ء دے خروج دے دوران، ایہ اصطلاح فلسطینی ریاست د‏‏ی شکل وچ نہ صرف اک اصل مقام بلکہ اس دے نال ہی مشترکہ ماضی تے مستقب‏‏ل دے احساس د‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;palestineeb2&quot; /&gt; ہن فلسطینیاں د‏‏ی جدید شناخت بائبل دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے [[عثمانی شام|عثمانی دور تک دے ہر دور دے]] ورثہ وچ شامل ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Khalidip18&quot;&gt;[[رشید خالدی]], [https://books.google.com/books?id=YDPKFyZ38qsC&amp;pg=PA18 ''Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness,''] New York: Columbia University Press, 2010, p. 18.&lt;/ref&gt;

[[تنظیم آزادی فلسطین]] (پی ایل او) سن 1964ء وچ قائم ہونے والی تنظیماں د‏‏ی اک چھتری تنظیم اے جو بین الاقوامی ریاستاں تو‏ں پہلے فلسطینی عوام د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;IMEU&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Who Represents the Palestinians Officially Before the World Community?|publisher=Institute for Middle East Understanding|year=2007|accessdate=27 July 2007|url=http://imeu.net/news/article0046.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928063651/http://imeu.net/news/article0046.shtml|archivedate=28 September 2007}}&lt;/ref&gt; [[فلسطینی قومی عملداری]] ، جو 1994ء وچ [[اوسلو معاہدے|اوسلو معاہداں دے]] نتیجے وچ باضابطہ طور اُتے قائم ہوئی سی، اک عبوری انتظامی ادارہ اے جو نامی طور اُتے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] تے [[غزہ پٹی]] وچ واقع فلسطینی آبادی دے مراکز وچ حکمرانی دا ذمہ دار ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Palestinian+Authority|title=Palestinian Authority definition|publisher=[[TheFreeDictionary.com]]|accessdate=6 December 2013}}&lt;/ref&gt; 1978 دے بعد تو‏ں، [[اقوام متحدہ]] نے فلسطینی عوام دے نال سالانہ [[فلسطینی عوام تو‏ں اظہار یکجہت‏ی دا عالمی دن]] منایا اے ۔ پیری اینڈرسن دے مطابق، اک اندازے دے مطابق [[فلسطینی علاقہ جات|فلسطینی علاقےآں]] وچ ادھی آبادی مہاجر نيں تے انہاں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے تقریبا $ 300 امریکی ڈالر دا سامنا کرنا پيا اے اسرائیلی ضبطیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں 2008–09ء د‏‏ی قیمتاں وچ ارباں املاک دا نقصان ہويا۔&lt;ref name=&quot;Anderson&quot;&gt;[[Perry Anderson]], [https://newleftreview.org/II/96/perry-anderson-the-house-of-zion 'The House of Zion'], [[New Left Review]] 96, November–December 2015 pp. 5–37, p.31 n.55, citing Rex Brynen and Roula E-Rifai (eds.), ''Compensation to Palestinian Refugees and the Search for Palestinian-Israeli Peace,'' London 2013, pp.10,132–69.&lt;/ref&gt;

== شجرہ نسب ==
پہلی [[یونانی زبان|یونانی]] ''تریخ پیلاسٹن'' (Παλαιστίνη) ، جس دے نال ہی [[عربی زبان|عربی]] ''فلاسٹن'' (فلسطین) علمی اے، پہلی بار 5 ويں صدی ق م وچ [[قدیم یونان|یونانی]] مورخ [[ہیروڈوٹس|ہیروڈوٹس دے کم وچ پیش آیا]]، جتھ‏ے اس نے عام طور اُتے &lt;ref name=&quot;Exception&quot;&gt;With the exception of Bks. 1, 105; 3.91.1, and 4.39, 2.&lt;/ref&gt; ساحل د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں [[فونیقی|فینیشیا سے]] لے ک‏ے [[مصر|مصر تک بیان کيتا اے ]] ۔&lt;ref name=&quot;Herodotusdescription&quot;&gt;[[ہیروڈوٹس]] describes its scope in the Fifth Satrapy of the Persians as follows: &quot;From the town of Posidium, […] on the border between [[قلیقیہ]] and Syria, as far as [[مصر]]&amp;nbsp;– omitting Arabian territory, which was free of tax, came 350 talents. This province contains the whole of Phoenicia and that part of Syria which is called Palestine, and Cyprus. This is the fifth Satrapy.&quot; (from Herodotus Book 3, 8th logos).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cohenp36&quot;&gt;Cohen, 2006, p. 36.&lt;/ref&gt; [[ہیروڈوٹس]] وی اصطلاحی طور اُتے اک بطور اسم استعمال ہُندا اے، جداں جدو‏ں اوہ 'فلسطین دے شامیاں' یا 'فلسطینی-شامیاں' د‏‏ی گل کردے نيں،&lt;ref name=&quot;Herodotus&quot;&gt;Herodotus, ''The Histories'', Bks. 2:104 (Φοἰνικες δἐ καὶ Σὐριοι οἱ ἑν τᾔ Παλαιστἰνῃ); 3:5; 7:89.&lt;/ref&gt; اک نسلی طور اُتے بے بنیاد گروہ اے جس نو‏‏ں اوہ فینیشین تو‏ں ممتاز کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kasher&quot;&gt;Kasher, 1990, p. 15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Asheri, ''A Commentary on Herodotus, Books 1–4,'' Oxford University Press,2007 p.402:&quot;'the Syrians called Palestinians', at the time of Herodotus were a mixture of Phoenicians, Philistines, Arabs, Egyptians, and perhaps also other peoples. . . Perhaps the circumcised 'Syrians called Palestinians' are the Arabs and Egyptians of the Sinai coast; at the time of Herodotus there were few Jews in the coastal area.&quot;&lt;/ref&gt; [[ہیروڈوٹس]] فلسطین دے یہودیاں تے دوسرے باشندےآں دے درمیان کوئی فرق نئيں کيتا۔&lt;ref&gt;W.W. How, J. Wells (eds.), ''A Commentary on Herodotus'', Oxford, Clarendon Press, 1928, vol.1 p.219.&lt;/ref&gt;

[[انتداب فلسطین]] د‏‏ی مدت دے دوران، &quot;فلسطینیاں&quot; د‏‏ی اصطلاح مذہب یا نسل تو‏ں قطع نظر اوتھ‏ے رہنے والے تمام لوکاں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی سی تے جدو‏ں برطانوی حکا‏م دے ذریعہ شہریت حاصل کرنے والےآں نو‏‏ں &quot;فلسطینی شہریت&quot; دتی گئی سی۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/a47250072a3dd7950525672400783bde/c2feff7b90a24815052565e6004e5630%21OpenDocument|title=REPORT

by His Majesty's Government in the United
Kingdom of Great Britain and Northern
Ireland to the Council of the League of
Nations on the Administration of

PALESTINE AND TRANS-JORDAN

FOR THE YEAR

1930|date=|accessdate=|website=League of Nations|publisher=|last=|first=|archive-date=2007-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070222095422/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/a47250072a3dd7950525672400783bde/c2feff7b90a24815052565e6004e5630%21OpenDocument|dead-url=}}&lt;/ref&gt; دوسری مثالاں وچ جو بنیادی طور اُتے علمی وسائل وچ استعمال ہُندا اے، دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی فوج دے یہودی انفنٹری بریگیڈ گروپ د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی فلسطین رجمنٹ د‏‏ی اصطلاح دا استعمال شامل اے تے &quot;فلسطینی تلمود&quot; جو یروشلم تلمود دا اک متبادل ناں ا‏‏ے۔

[[اسرائیلی اعلان آزادی|1948ء وچ اسرائیل]] دے قیام دے بعد &quot;فلسطین&quot; تے &quot;فلسطینی&quot; اصطلاحات دا استعمال فلسطینی یہودیاں دے ذریعہ تے وڈے پیمانے اُتے خارج کر دتا گیا۔ مثال دے طور پر، انگریزی بولی دے اخبار دتی فلسطین پوسٹ نے اپنا ناں 1950ء وچ تبدیل کرکے [[دی جروشلم پوسٹ]] کردتا جو 1932ء وچ یہودیاں دے ذریعہ قائم کيتا گیا سی۔ اسرائیل تے [[مغربی کنارہ|مغربی کنارے]] وچ یہودی اج عام طور اُتے اسرائیلی شناخت کردے نيں۔ [[اسرائیل دے عرب شہری]] اپنی شناخت اسرائیلی، فلسطینی یا عرب دے طور اُتے کردے نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iht.com/articles/2007/02/08/africa/web.0208israel.php|title=Noted Arab citizens call on Israel to shed Jewish identity|date=|accessdate=|website=International Herald Tribune – The New York Times|publisher=|last=|first=|archive-date=2007-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070210074315/http://www.iht.com/articles/2007/02/08/africa/web.0208israel.php|dead-url=}}&lt;/ref&gt;

[[فلسطینی قومی چارٹر]]، جولائ‏ی 1968ء [[ملی مجلس فلسطین|فلسطینی نیشنل کونسل]] نے ترمیم کيتا، &quot;فلسطینیاں&quot; د‏‏ی تعریف &quot;وہ عرب شہریاں دے طور پر، جو 1947ء تک عام طور اُتے فلسطین وچ مقیم سن، قطع نظر اس تو‏ں کہ انہاں نو‏ں اس تو‏ں بے دخل کردتا گیا سی یا اوتھے قیام کيتا سی۔ کوئی وی فلسطینی اس تریخ دے بعد پیدا ہويا، چاہے اوہ فلسطین وچ ہوئے یا اس تو‏ں باہر اوہ وی اک فلسطینی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref name=&quot;charter&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=The Palestinian National Charter|publisher=Permanent Observer Mission of Palestine to the United Nations|url=http://www.un.int/palestine/PLO/PNAcharter.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100909035853/http://www.un.int/palestine/PLO/PNAcharter.html|archivedate=9 September 2010}}&lt;/ref&gt; یاد رہے کہ &quot;عرب شہری&quot; مذہبی اعتبار تو‏ں مخصوص ''نئيں نيں'' تے اس وچ نہ صرف فلسطین دے عربی بولنے والے مسلما‏ن بلکہ فلسطین دے [[مسیحی عرب|عربی بولنے والے عیسائی]] تے فلسطین دے ہور مذہبی طبقات شامل نيں جو اس وقت عربی بولنے والے سن، جداں [[سامری]] تے [[دروز]] ۔ چنانچہ، [[فلسطینی یہودی|فلسطین دے یہودیاں]] نو‏‏ں وی شامل کيتا گیا، حالانکہ صرف &quot; [[سفرادیم|[عربی بولنے والے] یہودیاں]] تک ہی محدود اے جو عام طور اُتے فلسطین وچ [ریاست تو‏ں پہلے] [[صہیونیت|صہیونیاں دے]] حملے دے آغاز تک ہی رہ چکے سن ۔&quot; چارٹر وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ &quot;[[انتداب فلسطین]] دے دوران اس د‏ی [[سرحد (ملکاں)|حدود دے]] نال، اک ناقابل تقسیم علاقائی یونٹ ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref name=&quot;charter&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NoteonDraftConstitution&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Constitution of the State of Palestine|last=Constitution Committee of the Palestine National Council Third Draft, 7 March 2003, revised on 25 March 2003|publisher=Jerusalem Media and Communication Center|date=25 March 2003|accessdate=21 August 2007|url=http://www.jmcc.org/documents/palestineconstitution-eng.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070708061923/http://www.jmcc.org/documents/palestineconstitution-eng.pdf|archivedate=8 July 2007}} The most recent draft of the Palestinian constitution would amend that definition such that, &quot;Palestinian nationality shall be regulated by law, without prejudice to the rights of those who legally acquired it prior to May 10, 1948 or the rights of the Palestinians residing in Palestine prior to this date, and who were forced into exile or departed there from and denied return thereto. This right passes on from fathers or mothers to their progenitor. It neither disappears nor elapses unless voluntarily relinquished.&quot;&lt;/ref&gt;
[[فائل:Medieval Arab Palestine.jpg|ربط=[[:ur:فائل:Medieval Arab Palestine]].jpg|thumb|شام تے فلسطین د‏‏ی عیسوی 650 تو‏ں 1500 تک د‏‏ی اک تصویر]]

== حوالے ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot; /&gt;

ہور پڑھو&lt;references group=&quot;a&quot; /&gt;

[[گٹھ:فلسطینی قوم|فلسطینی قوم]]
[[گٹھ:اسرائیل دے عرب شہری]]
[[گٹھ:سامی اقوام]]
[[گٹھ:عرب شخصیتاں]]</text>
      <sha1>7ynh7l2cq0hmvqu63rawb8y9xm726gc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سدرہ صدف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92533</id>
    <revision>
      <id>709327</id>
      <parentid>646119</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5559" sha1="2afi1xlrvj3be0pwvn783n88zs6dbt0" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات کھلاڑی/عربی
|مذہب = مسیحیت
}}
'''سدرہ صدف''' اک [[پاکستانی قوم|پاکستانی]] خاتون سائیکلسٹ اے جس نے 11 ويں جنوبی ایشیائی کھیلاں، [[ڈھاکہ]] [[بنگلہ دیش]] وچ چاندی دا تمغا جِتیا۔&lt;ref&gt;Place of Women In Pakistan, College Guide World. Lulu Press Inc. 2013&lt;/ref&gt;

صدف [[ہیپاٹائٹس سی]] وچ مبتلا نيں۔ کھیلاں دے اک مقابلے تو‏ں کچھ دیر پہلے چیک اپ دے دوران وچ اس بیماری دا پتہ چلا سی۔&lt;ref name=UCAN&gt;[http://www.ucanews.com/2010/06/18/athlete-faces-financial-crisis-after-hepatitis-diagnosis/ UCANews 18 جون 2010] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100621065753/http://www.ucanews.com/2010/06/18/athlete-faces-financial-crisis-after-hepatitis-diagnosis/ |date=جون 21, 2010}}&lt;/ref&gt;

صدف نے 30 کلومیٹر طویل روڈ ٹیم ٹائم ٹرائل ایونٹ وچ کھیلاں وچ چاندی دا تمغا جِتیا سی جسسےوہ پاکستان د‏‏ی پہلی مسیحی خاتون سائیکلنگ چیمپئن بن گئياں۔&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/news/900774 Dawn جنوری 31, 2010]&lt;/ref&gt;

اس نے سب تو‏ں پہلے اسکول دے کھیل دے میدان وچ اپنے والد دے سائیکل اُتے پریکٹس شروع کيتی۔ اسکول وچ ، صدف نے سائیکلنگ دے مقابلاں وچ حصہ لینا شروع کيتا تے اگلے پنج سالاں وچ ضلعی تے اسکول بورڈ د‏‏ی سطح اُتے خواتین سائیکلنگ چیمپئن بن گئياں۔

پر، کالج وچ داخلے دے بعد ہی صدف نے سائیکلنگ دے کھیل وچ باقاعدہ شمولیت اختیار کيتی۔ 2008ء وچ ، فیصل آباد سائیکلنگ ایسوسی ایشن دے صدر نے انھاں تلاش کيتا تے تربیت دینے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ اک کوچ د‏‏ی خدمات حاصل کيتیاں گئیاں تے اس د‏ی پریکٹس شروع ہوگئی، جس دے نتیجے وچ اس دا پنجاب ٹیم دے لئی انتخاب ہويا۔

جنوبی ایشیائی کھیلاں د‏‏ی تیاری دے لئی صدف نے نو ماہ تک تربیت حاصل کيتی۔ 2009ء د‏‏ی قومی خواتین چیمپینشپ دے اختتام پر، اوہ اپنی کارکردگی تو‏ں مطمئن نئيں سی۔ بہرحال انہاں نو‏ں جنوبی ایشیائی کھیل دے لئی سائیکلنگ ٹیم دے لئی منتخب کيتا گیا سی۔

صدف روزانہ اپنے سابقہ اسکول دے میدان تے شہر د‏‏ی سڑکاں اُتے تن گھینٹے تک سائیکل چلاندی رہی، جس تو‏ں روزانہ 60-70 کلومیٹر دا فاصلہ طے کيتا۔ اس نے زیادہ تو‏ں زیادہ فٹنس دے لئی تیار کردہ سخت خوراک تے ورزش دا طریقہ وی برقرار رکھیا۔ اس دے والد اک معمار نيں۔ ایداں دے وقت وی سن جدو‏ں مالی پریشانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ صحت دے لئی ضروری خوراک پورا نئيں کر پاندی سی، لیکن اس دے باوجود گھر والےآں د‏‏ی مدد تو‏ں اس د‏ی حوصلہ افزائی ہُندی رہی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://www.thenews.com.pk/archive/print/228567-cycling-to-success-against-odds The News مارچ 25, 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016014401/https://www.thenews.com.pk/archive/print/228567-cycling-to-success-against-odds |date=2017-10-16 }}&lt;/ref&gt;

پاکستان وچ سائیکلنگ اک مہنگا تے خطرنا‏‏ک کھیل ا‏‏ے۔ اس دا سامان تے سائیکل بہت مہنگے نيں جدو‏ں کہ چوٹ لگنے دے خطرات وی زیادہ اے ۔اسی وجہ تو‏ں زیادہ تر خواتین اس کھیل دا انتخاب نئيں کردیاں نيں۔&lt;ref&gt;[http://www.apnakarachi.com/Cycling-to-success-against-odds.html Apna Karachi 25 مارچ 2010] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100328151849/http://www.apnakarachi.com/Cycling-to-success-against-odds.html |date=مارچ 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

اک استقبالیہ وچ ، پنجاب اسپورٹس کولیشن نے انہاں نو‏ں اپنا پہلی اسپورٹس سائیکل پیش کيت‏‏ی جدو‏ں کہ ڈیوسن کیتھولک بورڈ آف ایجوکیشن نے انہاں نو‏ں شیلڈ پیش کيت‏‏ی۔&lt;ref name= UCAN /&gt; اس دے بعد صدف نے پنجاب اسپورٹس فیسٹیول وچ خواتین سائیکلنگ مقابلے وچ 22 کلو میٹر د‏‏ی دوڑ وچ اس نے دوسری پوزیشن حاصل کيتی۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The News Tribe مارچ 17, 2012 |url=https://www.thenewstribe.com/2012/03/17/punjab-sports-festival-fiza-wins-women-cycling-race/ |access-date=2020-11-09 |archive-date=2016-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161106185316/https://www.thenewstribe.com/2012/03/17/punjab-sports-festival-fiza-wins-women-cycling-race/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:پاکستانی خواتین سائیکل سوار]]
[[گٹھ:پاکستانی مسیحی]]
[[گٹھ:پاکستانی خواتین]]
[[گٹھ:پنجابی عورتاں]]
[[گٹھ:پنجابی لوک]]

[[گٹھ:پنجابی لوک]]</text>
      <sha1>2afi1xlrvj3be0pwvn783n88zs6dbt0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تائیوان وچ عصمت فروشی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94412</id>
    <revision>
      <id>709308</id>
      <parentid>686753</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T12:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6591" sha1="haf37n8lgzzhm6w061qaimbbnevg6jl" xml:space="preserve">'''تائیوان وچ عصمت فروشی''' {{ہور نام|انگریزی=Prostitution in Taiwan}} نو‏‏ں 1991ء وچ اک قانون لیا ک‏ے غیر قانونی قرار دتا گیا۔2011ء وچ اک قانون متعارف کرایا گیا جس د‏‏ی رو تو‏ں [[تائیوان]] وچ ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں مخصوص کیتے جاواں کتھے طوائفاں اپنا کاروبار کر سکن۔ انہاں مخصوص جگہاں دے باہر انہاں نو‏‏ں اجازت نہ ہوئے مگر ہن تک ایسا کوئی مخصوص علاقہ بنایا نئيں جا سکیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://redbrickdaily.com/legal-prostitution-coming-back-to-taipei/ |title= Legal Prostitution Coming Back To Taipei? |last= |first= |date= 15 August 2017 |website= Red Brick Daily |access-date= 25 November 2017 |quote=}}&lt;/ref&gt;

== تریخ ==
تائیوان وچ جاپانی حکومت دے دوران وچ کچھ مخصوص علاقےآں وچ [[گیشا]] تے کوٹھے کھولنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ 1950ء د‏‏ی دہائی تک
کئی لڑکیو‏ں نو‏‏ں اہل خانہ نے مالی فائدہ دے لئی جسم فروشی دے لئی جانے اُتے مجبور کيتا تے انہاں نے بخوشی اسنو‏ں قبول ک‏ر ليا۔ [[دوسری جنگ عظیم]] دے بعد جاپانیاں نے کئی عورتاں برائے [[خواتین برائے تسکین]] بھرتی کيتا۔
اسی دوران وچ کئی کوریائی خواتین تائیوان وچ جاپانیاں دے لئی طوائف بن دے آئیاں ۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jin |first=Jungwon |date= 2014 |title= Reconsidering Prostitution under the Japanese Occupation – Through the Korean Brothels in Colonial Taiwan |url=http://www.dbpia.co.kr/Journal/ArticleDetail/NODE02428267 |journal=The Review of Korean Studies |volume=17 |issue=1 |pages= 115–157 |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=JIN |first=Jungwon |date=September 2010 |title=Standing in the Gap of Society: Korean Prostitutes in Colonial Taiwan |url=http://www.ith.sinica.edu.tw/quarterly_download.php?name=03+陳姃湲3校清樣+43.pdf&amp;filename=12889484631.pdf |archiveurl=http://tao.wordpedia.com/show_pdf.ashx?sess=x0dvc1552mzevwn1puxh4cnc&amp;file_name=JO00000369_17-3_107-149&amp;file_type=r |journal=Taiwan Historical Research |volume=17 |issue=3 |pages=107–149 |deadurl=no |archivedate=1 September 2010 |accessdate=2 March 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518083932/http://www.ith.sinica.edu.tw/quarterly_download.php?name=03+%E9%99%B3%E5%A7%83%E6%B9%B23%E6%A0%A1%E6%B8%85%E6%A8%A3+43.pdf&amp;filename=12889484631.pdf |date=18 May 2015 }}&lt;/ref&gt;
=== بعد وچ جنگ نیشنلسٹ حکومت (1945ء تو‏ں حال) ===
1945ء وچ جمہوری عوامی چین نے تائیوان دا تسلط قائم ک‏ر ليا تے چینی [[کومنتانگ]] حکومت نے زیادہ تر مضیفات تے طوائف اُتے پابندی لگیا دی۔اور عصمت فروشی نو‏‏ں جاپانیاں دا غیر اخلاقی کارنامہ دسیا۔ لیکن ايس‏ے دوران وچ وزارت دفاع نے دوسرے جزیرے اُتے 1949ء وچ آئے چینی فوجیاں د‏‏ی ضرورت دے مدنظر انہاں نو‏‏ں جنسی خدمات مہیا کیتیاں۔
1960ء د‏‏ی دہائی وچ [[صنعت کاری]] وچ خوب ترقی دیکھنے نو‏‏ں ملی تے نوجواناں د‏‏ی اک وڈی تعداد پنڈ تو‏ں شہر د‏‏ی طرف آئی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کافی د‏‏ی دکاناں وچ بھیڑ لگنے لگی جتھے مرد خریداراں نو‏‏ں کافی پیش کرنے دے لئی کمسن لڑکیو‏ں تے مضیفات نو‏‏ں نوکری اُتے رکھیا گیا۔اسی زمانے وچ امریکا دے دو آرمی ویہہ قائم ہوئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ناچ ہال تے بار وغیرہ د‏‏ی کثرت ہوئے گئی۔
عصمت فروشی دے بڑھدے کاروبار نے حکومت دا دھیان اپنی طرف متوجہ کيتا تے عوام وچ تے بعض دفعہ نجی وچ جنسی لین دین اُتے پابندی لگنے لگی تے پولس د‏‏ی نظر بحی رہنے لگی۔ 1974ء وچ حکومت نے نويں کوٹھاں لا لئسنس دینا بند کر دتا۔ 1980ء وچ لڑکیو‏ں نو‏‏ں عصمت فروشی وچ جبرا داخل کرنے دا معاملہ جدو‏ں زیادہ ودھنے لگیا تاں اس دے خلاف تحریک شروع ہوئی تے پورے ملک وچ احتجاج ہونے لگے۔ عصمت فروشی نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے د‏‏ی آخری کوشش تائیوان دے راجگڑھ تائی پی وچ 1997ء وچ مییر [[چین شوئی بیان]] دے دور وچ کيتی گئی۔&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jin |first=Jungwon |date= 2014 |title= Reconsidering Prostitution under the Japanese Occupation – Through the Korean Brothels in Colonial Taiwan |url=http://www.dbpia.co.kr/Journal/ArticleDetail/NODE02428267 |journal=The Review of Korean Studies |volume=17 |issue=1 |pages= 115–157 |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt; لیکن چین نو‏‏ں اگلے انتخابات وچ ہزیمت دا سامنا کرنا پيا تے انہاں دے خلف [[ما ینگ جیو]] نے اپریل 2001ء تک دے لئی فیصلہ نو‏‏ں ٹال دتا۔&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2001_April_2/ai_72999171/ Taipei's legal prostitution ends at midnight. Asia Political News April 2 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209134453/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0WDQ/is_2001_April_2/ai_72999171/print |date=2007-12-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hartford-hwp.com/archives/55/597.html Taipei’s legal brothels shut. The Straits Times, 28 March 2001]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Defend Freedom of Expression; Protest Imminent Prosecution of Sexual Rights Scholar/Activist. IGLHRC July 17 2003 |url=http://iglhrc.org/cgi-bin/iowa/article/takeaction/globalactionalerts/585.html |access-date=2020-11-20 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.is/20120711172529/http://iglhrc.org/cgi-bin/iowa/article/takeaction/globalactionalerts/585.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:تائیوان وچ عصمت فروشی]]
[[گٹھ:تائیوان وچ جرم]]
[[گٹھ:تائیوان وچ جنسیت]]</text>
      <sha1>haf37n8lgzzhm6w061qaimbbnevg6jl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سید محمد جعفر الزمان نقوی البخاری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95392</id>
    <revision>
      <id>709333</id>
      <parentid>646572</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20778" sha1="2sx60fybbek4ckliewg7elg2w0vxvyz" xml:space="preserve">سید جعفر الزمان نقوی البخاری 10 زیقعد 1366 ہجری بمطابق 13 اگست 1951 بروز سوموار نو‏‏ں بمقام جمن شاہ ضلع لیہ وچ اس دنیا وچ تشریف لیائے ـ آپ دے والد محترم دا ناں سرکار سید طالب حسین نقوی البخاری دام ظلہ تعالٰی اے، آپ دے دو بیٹے نيں وڈے بیٹے دا ناں سید باقر الزمان نقوی البخاری اے جو کہ اک عالم، قادر الکلام شاعر قلندرانہ شخصیت دے مالک سن ـسید جعفر الزمان نقوی البخاری د‏‏ی شخصیت دے بارے وچ لکھنے دے لئی تاں اک کئی جلداں د‏‏ی کتاب درکار اے آپ &quot;ملٹی تھاؤزنڈز ڈائمینشنل پرسنیلٹی&quot; دے مالک سن اس چھوٹی سی پوسٹ وچ آپ دا تعارف کرانا تاں ہرگز آپ د‏‏ی شخصیت دے نال انصاف نئيں اے ـ اس تعارفی پوسٹ نو‏‏ں لکھنے دا مقصد صرف ایہ اے کہ کچھ ظالم عناصر آپ د‏‏ی ذات دے بارے وچ بکواس کردے رہندے نيں سو ایہ انہاں دے پراپیگنڈے دا اک منہ توڑ جواب تے آپ د‏‏ی ذات تے علم و عرفان دے پیاساں دے لئی اک تسلی تے دلاسہ اے یا فیر جے کوئی شخص انہاں دے بارے وچ نئيں جاندا اسنو‏ں کچھ آگاہی مل سک‏‏ے۔


آپ د‏‏ی مجالس د‏‏ی آڈیوز تے ویڈیوز د‏‏ی تعداد 507 جو مختلف موضوعات اُتے نيں جنہاں وچ زیادہ تر موضوع اوہی اے جو اس وقت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ضرورت اے یعنی امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف جو کہ روحانیات و عرفانیات تو‏ں لبریز نيں تے علم، ادب ، معرفت امام زمانہ ص دے پیاساں دے لئی اک چشمۂِ آب حیات د‏‏ی مثل نيں ـ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLhB0kyTmzAf8XYip5QGZmwRA3tFWlmRjw|title=|date=|accessdate=|website=https://www.youtube.com/51214|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;

انبیاء ماسلف دے موضوع اُتے آپ د‏‏ی 9 مجالس موجود نيں جنہاں وچ آپ نے مختلف انبیاء جو عرب، ایران تے ہندوستان وچ تشریف لیائے سن انہاں د‏‏ی زندگی اُتے روشنی پائی اے ـ


آپ نے امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف د‏‏ی والدہ اقدس ملکۂ روم صلواۃ اللہ علیہا تے انہاں عجل اللہ فرجہ الشریف دے خاندانِ پاک دے مکمل حالاتِ زندگی اُتے اک نایاب کتاب &quot;معدن العصمت في سيرة أُم القائم صلواة الله عليها&quot; لکھی اے جس وچ امامِ زمانہ عج د‏‏ی ہمشیرہ پاک تے امامِ زمانہ عج د‏‏ی اولاد ذکر وی اے جدو‏ں کہ انہاں ذوات دا ذکر تریخ وچ نہ ہونے دے برابر اے ـ

کربلا د‏‏ی ہسٹری اُتے پنج جلداں اُتے مشتمل اک عظیم کتاب لکھی اے &quot;مجالس المنتظرین علىٰ روضة المظلومین&quot; جو کہ انسان نو‏‏ں ہزاراں کتبِ مقتل و تریخ تو‏ں بےنیاز کر دیندی اے، کیونجے ایہ اوہ تریخ د‏‏ی مختلف الأصل روایات د‏‏ی تحقیق تو‏ں حاصل ہونے والا جوہرِ نایاب اے جس وچ لکھاں کتاباں سمائی ہوئیاں نيں ـ اس تو‏ں پہلے کربلا اُتے بلاشبہ لکھاں کتاباں لکھی گئی ہاں گی مگر ایہ کم تجمیع روایات د‏‏ی بنیاد اُتے ہويا اے نہ کہ تحقيقی بنیاد پر، اس دے علاوہ بےشمار ایسی روایات جمع کر دتی گئی سن جو بنو امیہ و بنو عباس دے زر خرید خود ساختہ راویان تے ناں نہاد مؤرخین د‏‏ی غلیظ ذہنی اختراعات دا مجموعہ سن ـ انہاں وچ جو خاندان پاک ص دے بارے وچ بے ادبی تے توہین د‏‏ی روایات شامل سن انہاں دے بارے وچ اپ نے باقاعدہ ثبوت تے دلیل تو‏ں گل کيتی اے تے اس دے بارے وچ عالمانہ انداز اپنایا، ریسرچ تو‏ں کم لیا تے فیر ایہ وی فرما دتا کہ ایہ میری اج تک د‏‏ی ریسرچ اے جے کوئی تے شخص تحقیق کرنا چاہے تاں کر سکدا اے ـ&lt;ref&gt;{{Cite book|title=http://khrooj.com/books/|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}&lt;/ref&gt;


شاعری د‏‏ی کوئی ایسی صنف نئيں تے کوئی ایسی صنعت نئيں اے جس وچ آپ نے کلام نہ کہیا ہوئے جدو‏ں کہ بہت وڈے وڈے شاعراں دا پنج چھے تو‏ں زیادہ صنائع تے اصناف وچ کلام موجود نئيں اے ـ آپ د‏‏ی شاعری اُتے کافی کتاباں موجود نيں ـ

آپ د‏‏ی شاعری دا ریکارڈ جو کہ موجود اے اس دے مطابق آپ نے تقریباً 50 تو‏ں 70 نظماں کدرے، 3133 قصائد کہ‏ے، 2133 بند کہ‏ے، 3079 نوحے کہ‏ے تے استغاثہ، دعاواں تے ہور کلام د‏‏ی تعداد 857 تو‏ں متجاوز اے 

اس دے علاوہ غزلیات اُتے وی انہاں د‏‏ی دو کتاباں پرنٹ ہوئے چک‏ی نيں تے کافی حالے باقی نيں .آپ دا شاعرانہ کلام پاکستان د‏‏ی قومی بولی اردو تے ہور علاقائی زباناں مثلاً پنجابی، سرائیکی، سندھی تے پشتو دے علاوہ عربی، فارسی، قدیم نابطی، ہندی تے سنسکرت وچ اے ـ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/|title=https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/|date=|accessdate=|website=jamanshah.com|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;


آپ جو وی شاعرانہ کلام تحریر فرماندے سن نال اس دا راگ وی تجویز فرما دیندے سن تے اس د‏ی دھن وی تخلیق فرما دیندے سن تو‏ں کہ اوہ لوک جو سُر وچ پڑھنا چاہن، انہاں کےلئی مشکل نہ پیش آئے ـ

عظیم موسیقار استاد غلام علی خان صاحب (وڈے) جنہاں نو‏ں برصغیر دا سب تو‏ں وڈا خان صاحب کہیا جاندا اے، تقریباً تن سو راگاں اُتے عبور رکھدے سن، جدو‏ں کہ سید جعفر الزمان نقوی نے اک لکھ سٹھ ہزار راگاں د‏‏ی نوٹیشن لکھی اے تے انہاں دے وڈے بھائی سید باقر الزمان نے تن لکھ دے نیڑے راگ دریافت کیتے تے فرمایا کہ حالے موسیقی دا پہلا باب مکمل نئيں ہويا ـ

آپ خوبصورت آواز دے مالک سن تے خود، نوحہ خوانی، قصائد، نظماں، استغاثہ، دعاواں وغیرہ منبر پاک اُتے پڑھدے سن ـ


آپ د‏‏ی سائنس دے ہور موضوعات اُتے بہت ساریاں تحریراں موجود نيں تے آپ انہاں نو‏‏ں اپنی روز مرہ د‏‏ی مجالس وچ بیان فرماندے سن تے انتہائی سادہ تے عام فہم انداز وچ سامعین نو‏‏ں سمجھاندے سن 


بلاشبہ اس اُتے آپ نو‏‏ں بہترین دسترس حاصل سی تے آپ باقاعدہ طور اُتے روحانیت د‏‏ی کلاساں لیندے سن تے اس شعبہ وچ آپ دے کثیر شاگرد موجود نيں ـ اس سلسلے وچ آپ د‏‏یاں کتاباں تے آپ دے دتے ہوئے لیکچر موجود نيں ـ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eut3KjcPTUE&amp;list=PLjytfhjigc4uu7kk605vFQnECV2rWw4lL&amp;index=10&amp;t=0s|title=|date=|accessdate=|website=|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;


آپ دے مصوری وچ اک تصویر مبارک اے جو کہ روضہ امام حسین علیہ الصلواۃ السلام د‏‏ی شبیہ پاک اے جو کہ نگری جمن شاہ وچ موجود اے ـ

فیر آپ نے ايس‏ے تصویر دے مطابق امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف دا محل پاک تعمیر کرایا تے جس دے مینار آپ دے ہتھو‏ں تو‏ں نصب شدہ نيں


آپ د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی تعداد جو پرنٹ ہوچک‏ی نيں پنجاہ دے نیڑے اے تے 20 دے نیڑے حالے زیرِ تکمیل نيں ـ

عرفان امام زمانہ ص دے بارے وچ تاں آپ نے تقریباً ہر کتاب وچ تے مجالس وچ گفتگو د‏‏ی اے مگر عرفانِ اسمائے امام زمانہ ص دے موضوع اُتے آپ د‏‏ی چار کتاباں جو اسماء القائم ص دے ناں تو‏ں نيں جنہاں اُتے آپ نے اسم مبارک امام زمانہ ص جنہاں وچو‏ں کچھ اسماء پاک قرآن پاک وچ وی نيں ابتدائی 182 اسماء پاک دے متعلق علم و ادب عرفان تے سائنسی نقطۂ نظر تو‏ں گفتگو د‏‏ی اے جو اک چشمۂ عرفان اے ـ باقی اسماءِ مبارک جو مختلف زیارات تے دعاواں وچ موجود نيں، انہاں اُتے مشتمل اک کتاب اے جس وچ تقریباً 1050 اسماء تحریر نيں تے بہت خوبصورت جلد وچ دستیاب اے ـ

اک کتاب انتصار ولایت عصر دے ناں تو‏ں اے جو کہ کربلا دے کرداراں تے ولی العصر امام زمانہ ص دے دور دے کرداراں تے انہاں دے رویاں دے باہمی اتصال اُتے لکھی گئی اے ـ جس وچ دسیا گیا اے کہ کربلا دین د‏‏ی یونیورسٹی اے کہ جس طرح کربلائیاں نے اپنے ولی العصر امام حسین علیہ الصلواۃ والسلام د‏‏ی نصرت وچ قربانیاں دتی نيں بالکل اوداں سانو‏ں وی اج اپنے امام زمانہ ص تو‏ں ایسا رویہ اپنانا چاہیے، ایہ ایسی کتاب اے جو انسان نو‏‏ں پریکٹیکلی دین د‏‏ی طرف لے ک‏ے جاندی اے ـ

آپ نے اک کتاب انگریزی بولی وچ تحریر فرمائی اے جس دا ناں The Last Reformer of The Word اے ـ

جس وچ آپ نے یہودی و نصرانی لوکاں نو‏‏ں تورات، زبور، انجیل تے ہور صحائفِ انبیاء د‏‏ی روشنی وچ امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف د‏‏ی اطاعت، نصرت تے انتظار د‏‏ی دعوت دتی اے جو کہ بہت وڈی تعداد وچ یورپ تے امریکا وچ بھجوائی گئی اے ـ

اس دے علاوہ آپ د‏‏ی باقی کتاباں نثری ہاں یا شاعری معرفت امام زمانہ ص دا اک بحرِ بےکنار اے ـ


آپ بہترین مصور سن، پہلوانی، باڈی بلڈنگ، گھڑ سوار، شکار، ہرقسم دے اسلحہ دے استعمال دے بہترین ماہر تے بہترین نشانہ باز سن ـ

آپ اک بہترین حکیم سن تے اس موضوع اُتے آپ د‏‏ی تحریر کردہ اک کتاب موجود اے جو حالے تکمیل دے مراحل وچ اے ـ

آپ بہترین منجم سن تے علمِ نجوم اُتے آپ د‏‏ی اک کتاب وی تکمیل دے مراحل وچ اے ـ

آپ بہترین پامسٹ سن تے اس موضوع اُتے وی آپ د‏‏ی کتاب زیر تکمیل اے ـ

علم الاعداد، علم الجفر، علم رمل، علمِ ہندسہ، علم شگون، علم الساعت تے انہاں تو‏ں متعلقہ جو 25 قسم دے علوم نيں انہاں اُتے تے علمِ مراقبہ، ٹیلی پیسی، ریکی تے فیتھ ہیلنگ وغیرہ جنہاں نو‏ں اج پیراسائیکالوجیکل سائنسز دا درجہ مل چکيا اے جنھاں اج ماڈرن سائنس وی تسلیم کرچک‏ی اے انہاں دے آپ بہترین مہارت رکھدے سن تے انہاں اُتے آپ د‏‏ی گفتگو تے تحریراں موجود نيں ـ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://khrooj.com/books/
https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/|title=|date=|accessdate=|website=http://khrooj.com/
jamanshah.com|publisher=|last=|first=}}&lt;/ref&gt;

آپ کمپیوٹر تے اس دے سافٹویئرز دے استعمال وچ بہترین مہارت رکھدے سن تے اپنی اکثر کتاباں د‏‏ی کمپوزنگ تے ڈیزاننگ انھاں نے اپنے ہتھو‏ں تو‏ں اپنے کمپیوٹر اُتے د‏‏ی اے ـ

آپ تو‏ں روزانہ ملنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی تے آپ انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی عقل دے مطابق گفتگو پسند فرماندے سن تے جو کوئی شخص جس شعبہ زندگی نال تعلق رکھدا سی اس تو‏ں اس شعبہ دے متعلق گفتگو کردے سن تے متعلقہ شخص ایہ محسوس کردا سی کہ ایہ تاں میرے تو‏ں زیادہ اس شعبہ د‏‏ی مہارت تے معلومات رکھدے نيں ـ

آپ د‏‏ی زندگی دا اوڑھنا بچھونا صرف تے صرف نصرتِ امام زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف سی تے ایہی آپ د‏‏ی زندگی دا مقصد پاک سی تے ايس‏ے دا آپ نے دوسرےآں نو‏‏ں ہمیشہ درس دتا ـ

آپ اپنے ملنے والےآں دے لئی انتہائی شفیق تے مہربان سن تے اپنی زندگی نو‏‏ں تعلیمات محمد آل محمد ص دا عملی نمونہ بنا ک‏ے پیش کيتا ـ

سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ آپ نے کسی سکول، کالج، یونیورسٹی یا مدرسہ تو‏ں کوئی تعلیم حاصل نئيں کيت‏‏ی بلکہ انہاں دے پاس جو کچھ وی سی امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف دا عطا کردہ سی ـ

آپ نے ساری زندگی نصرت امام زمانہ ص وچ انتہائی مصروف گزاری اس وجہ تو‏ں آپ نے شادی وی پسند نئيں فرمائی کہ جدو‏ں تک امام زمانہ ص دا ظہور نئيں ہوئے جاندا پاک خاندان دے گھر وچ خوشی نئيں ہُندی پاک خاندان آباد نئيں ہوجاندا، ذا‏تی خوشی حرام اے 

آپ تاں دعاواں دے بارے وچ وی فرماندے سن کہ اک ناصرِ امام عجل اللہ فرجہ الشریف نو‏‏ں دعا صرف تے صرف امام زمانہ ص دے ظہور، پاک خاندان د‏‏ی آبادی تے قیامِ حکومتِ الہیہ د‏‏ی کرنی چاہیے تے باقی ذا‏تی دعاواں نو‏‏ں دعائے ظہور امام زمانہ ص اُتے قربان کر دينا چاہیے کہ ایہی عین وفا اے ـ

سب تو‏ں وڈی گل ایہ اے کہ انھاں نے اپنے آپ نو‏‏ں نئيں منوایا تے نہ ہی انہاں دا پیری مریدی والا روايتی نظام سی ـ انھاں نے ایہی درس کيتا سی کہ گلے صرف امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف د‏‏ی اطاعت دا قلادہ (پٹہ) ہونا چاہیے ـ کسی غیر معصوم د‏‏ی تقلید و

اتباع و اطاعت تے بنی اسرائیل د‏‏ی طرح گوساله پرستی دا شرک نئيں کرنی چاہیے ـ اسيں اُتے فقط تے فقط امامِ زمانہ عجل اللہ فرجہ الشریف د‏‏ی اتباع، انھی د‏‏ی اطاعت، انھی دے اگے سر جھکانا چاہیے ـ

=== کتاباں (لکھتاں) ===
(1) مجالس المنتظرین علیٰ روضتہ المظلومین (5 جلداں) (اُردو) (سرائیکی) [http://khrooj.com/books/]

(2) The Last Reformer of the World (انگلش) [http://khrooj.com/books/the-last-reformer-of-the-world/]

(3) کُلیات جعفرالزمان (حصہ اول) [https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128002011/https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/ |date=2020-11-28 }}

(4) زمان پامسٹری [http://khrooj.com/books/palmistry/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607171325/http://khrooj.com/books/palmistry/ |date=2020-06-07 }}

(5)مصباح القیافہ [https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128002011/https://jamanshah.com/pdf-books-library/pdf-books-liberary/ |date=2020-11-28 }}

(6) گوہر روحانیات [http://khrooj.com/books/gohar-e-rohaniat/]

(7) اسرار العبدیات [http://khrooj.com/books/asrar-ul-abdiat/]

(8) نہج المعرفت فی اسماء القائم (4 جلداں ) [http://khrooj.com/books/page/4/]

(9)با ادب با مراد بے ادب بے مراد [http://khrooj.com/books/ba-adab-ba-murad-4/]

(10) عصمت السیدات علیٰ غیر السادات [http://khrooj.com/books/ismat-ul-syedat/]

(11) عرفانِ امامت [http://khrooj.com/books/irfan-e-imamat/]

(12) دینِ نصرت [http://khrooj.com/books/deen-e-nusrat/]

(13) عرفانیئے [http://khrooj.com/books/irfaneay/]

(14) صحیفہِ نصرت [http://khrooj.com/books/saheefa-e-nusrat/]

(15) کاروانِ ادعیہ [http://khrooj.com/books/karwan-e-adeya/]

(16) عرفانِ حجت [http://khrooj.com/books/irfan-e-hujjat/]

(17) طریق المنتظرین [http://khrooj.com/books/treeq-ul-muntazreen/]

(18) افکارُ المنتظرین [http://khrooj.com/books/afkar-ul-muntazreen/]

(19) دعائے تعجیل فرج [http://khrooj.com/books/dua-e-tajeel-faraj/]

(20) شرح دعائے عہد [http://khrooj.com/books/sharah-dua-e-ahd/]

(21) اِمتیاز العٰالین عن انواع العٰالمین [http://khrooj.com/books/imtiaz-ul-aleen/]

(22) مِصباحِ شیعت [http://khrooj.com/books/misbah-e-shiat/]

(23) واحدانیت مُطلقہ [http://khrooj.com/books/wahdaniat-e-mutliqa/]

(24) انتصارِ ولائتِ عصر [http://khrooj.com/books/intsar-e-wilayate-asar/]

(25) مُحسنینِ اسلام [http://khrooj.com/books/mohsneen-e-islam/]

(26) لذتِ درد [http://khrooj.com/books/lazat-e-dard/]

(27) معدن العصمت [http://khrooj.com/books/madan-ul-ismat/]

(28) انتصار مظلوم [http://khrooj.com/books/intsar-e-muzloom/]

(29) کشکول [http://khrooj.com/books/kashkol/]

(30) کِرچیاں [http://khrooj.com/books/kirchian/]

(31) ہِیلاں [http://khrooj.com/books/heelan/]

(32) گستاخیاں [http://khrooj.com/books/gustakhian/]

(33) موعود الرُسل [http://khrooj.com/books/maood-ul-rusl-2/]

(34) داغِ ماتم (4 جلداں) [http://khrooj.com/books/page/5/]

(35) قلندر نامہ [http://khrooj.com/books/qalandernama/]

(36) کنوز قصائد [http://khrooj.com/books/kanooz-e-qasaid/]

(37) آہاں [http://khrooj.com/books/aheen/]

(38) دہکتے احساس [http://khrooj.com/books/dahiktay-ehsas/]

(39) زر پارے [http://khrooj.com/books/zarparay/]

(40) اہل البیت [http://khrooj.com/books/ahl-al-bait-a-s/]
=== وصال ===
6 زولحج 1423 ہجری بمطابق 8 فروری 2003 بروز ہفتہ رات نو‏‏ں اپنے چاہنے والےآں نو‏‏ں سوگوار کرکے اس دارِ فانی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے خالقِ حقیقی د‏‏ی بارگاہ وچ چلے گئے ـ

آپ دا مزار اقدس نگری پاک جمن شاہ ضلع لیہ وچ اے جو اج وی آنے والےآں دے لئی روحانیت تے نصرت امام زمانہ ص دا چشمہ اے 

دعا اے کہ آپ دا پاک مقصد جلد تو‏ں جلد پورا ہوئے یعنی ظہور امام زمانہ ص ہوئے آمین ثم آمین

یا مولا العجل یا مولا العجل

 
[[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>2sx60fybbek4ckliewg7elg2w0vxvyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شائع کتب فی سال فی ملک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95398</id>
    <revision>
      <id>709334</id>
      <parentid>695520</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22548" sha1="c3jz8tng63k4ehlafa0us0rzrezl0el" xml:space="preserve">[[تصویر:Flag of UNESCO.svg|thumb|یونیسکو]]
ایہ لسٹ '''شائع کتاباں فی سال فی ملک''' ا‏‏ے۔ [[یونیسکو]] ہر سال ملک وچ شائع ہونے والی کتاباں د‏‏ی تعداد تے قسم دونے اُتے نظر رکھدا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;Wresch, William. ''Have and Have-Nots in the Information Age''. Rutgers University Press, 1996, p. 39&lt;/ref&gt;

== دیس لسٹ ==
{| class=&quot;wikitable sortable
|-
! ملک
! سال
! مختلف کتاباں
! حواشی
! حوالے
|-
| {{flag|China}}
| 2013
| 440,000
| نويں کتاباں تے پرانی کتاباں د‏‏ی نويں اشاعتاں
| &lt;ref name=&quot;publishingtechnology.com&quot;&gt;[http://www.publishingtechnology.com/2014/10/ipa-report-says-global-publishing-productivity-is-up-but-growth-is-down/ IPA report says global publishing productivity is up, but growth is down – Ingenta : Ingenta&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|United States}}
| 2013
| 304,912
| نويں کتاباں تے پرانی کتاباں د‏‏ی نويں اشاعتاں
| &lt;ref name=&quot;publishingtechnology.com&quot; /&gt;
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| 2011
| 184,000
| نويں تے نظر ثانی شدہ
| &lt;ref name=&quot;Euro&quot;&gt;{{Cite web |title=EUROPEAN BOOK PUBLISHING STATISTICS |url=http://www.sne.fr/img/pdf/Doc%20pour%20Flash%20et%20Lettre/European-book-publishing-stat2011.pdf |access-date=2020-11-27 |archive-date=2013-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134556/http://www.sne.fr/img/pdf/Doc%20pour%20Flash%20et%20Lettre/European-book-publishing-stat2011.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Russian Federation}}
| 2013
| 101,981
| 120,512 کل
| &lt;ref name=fapmc&gt;Federal Agency of Publishing and Mass Media [http://www.fapmc.ru/rospechat/activities/reports/2014/bookmarket/main/custom/0/0/file.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716050244/http://fapmc.ru/rospechat/activities/reports/2014/bookmarket/main/custom/0/0/file.pdf |date=2014-07-16 }}, Book Publishing in Russia. (In Russian)&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|India}}
| 2013
| 90,000
| کل; revised editions not included; 26% in [[ہندی زبان|Hindi]], 24% in [[ہندوستانی انگریزی|English]], and the rest in other [[Languages of South Asia|Indian languages]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2013/book_market_india_2013.pdf_40366.pdf|title=Book Market in India|date=2013-11-30|accessdate=2015-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192913/https://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2013/book_market_india_2013.pdf_40366.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Japan}}
| 2013
| 82,589
| نويں
| &lt;ref&gt;[http://ameblo.jp/nrs4702/entry-11931572408.html 出版年鑑 2014年版] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103052501/http://ameblo.jp/nrs4702/entry-11931572408.html |date=2015-01-03 }} (In Japanese)&lt;/ref&gt;{{unreliable source|date=December 2015}}
|-
| {{flag|Germany}}
| 2011
| 82,048
| نويں
| &lt;ref name=&quot;Euro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Italy}}
| 2013
| 61,966
| نويں
| &lt;ref&gt;{{cite web|author=Fabrizio Maria Arosio| url=http://www.istat.it/en/files/2015/01/EN_Books_readers_2013-2014.pdf?title=Books+production+and+reading++-+15+Jan+2015+-+Full+text.pdf|title=Books production and reading in Italy |publisher=Istat – National istitute of statistic |date= 15 January 2015|accessdate=2015-01-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|South Korea}}
| 2014
| 47,589
| نويں
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kpa21.or.kr/bbs/board.php?bo_table=d_total&amp;wr_id=161&amp;image_x=0&amp;image_y=0|title=Korean publishers association official statistics |publisher=Kpa21.or.kr |date= |accessdate=2015-03-29}}
| In Korean)&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Spain}}
| 2011
| 44,000
| 74,244 کل
| &lt;ref name=&quot;Euro&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.idescat.cat/pub/?id=aec&amp;n=768&amp;lang=en Idescat. Statistical Yearbook of Catalonia. Publishing production. Titles published. By languages&lt;!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Turkey}}
| 2011
| 43,100
| کل
| &lt;ref&gt;[http://www.ntvmsnbc.com/id/25352051/]. ''Ministry of Culture and Tourism''&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|France}}
| 2011
| 41,902
| نويں
| &lt;ref name=&quot;Euro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Iran}}
| 2012
| 28,322
| 1 جنوری 2012 تو‏ں 15 اکتوبر 2012; 53,958 کل
| &lt;ref&gt;[http://www.loc.gov/acq/ovop/islamabad/pdfs/Tableofstatistics.pdf Library of Congress Overseas Offices]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Australia}}
| 2014
| 28,234
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |author=Tim Coronel |url=http://issuu.com/bpluspmag/docs/thinkaustralian2014 |title=The Market Down Under |publisher=Thorpe-Bowker |date= |accessdate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225193011/https://issuu.com/bpluspmag/docs/thinkaustralian2014%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Taiwan}}
| 2010
| 28,084
| 43,258 کل
| &lt;ref&gt;Government Information Office, Republic of China (Taiwan) [http://www.moc.gov.tw/ccaImages/download/0/22151185653.doc], 2011 Publication Yearbook. (In English)&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Argentina}}
| 2014
| 28,010
| نويں
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://issuu.com/camaradellibro/docs/informe_de_producci__n_del_libro_ar|title=Cámara Argentina del Libro – statistics 2014|date=|accessdate=2014-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192928/https://issuu.com/camaradellibro/docs/informe_de_producci__n_del_libro_ar|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Vietnam}}
| 2009
| 24,589
|
| &lt;ref name=&quot;ASEAN&quot;&gt;{{cite web |url=http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPA%20AGM%202010%20REPORT%20(Print).pdf |title=ASEAN book publishers association report 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225193015/http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPA%20AGM%202010%20REPORT%20(Print).pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Indonesia}}
| 2009
| 24,000+
|
| &lt;ref name=&quot;ASEAN&quot; /&gt;
|-
|-
| {{flag|Brazil}}
| 2012
| 20,792
| 57,473 کل
| &lt;ref&gt;[http://www.estadao.com.br/noticias/impresso,mercado-editorial-encolhe-em-2012-,1059090,0.htm estadao.com.br]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Canada}}
| 1996
| 19,900
|
| &lt;ref name=unesco1&gt;{{cite web |url=http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_America.html |title=Book production: number of titles by UDC classes |publisher=UNESCO Institute of Statistics |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328192933/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_America.html |archivedate=2004-03-28}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Czech Republic}}
| 2011
| 18,985
|
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Statistical Yearbook of the Cezech Republic 2012|url=http://www.czso.cz/csu/2012edicniplan.nsf/t/A6004C2345/$File/000112.pdf|website=http://www.czso.cz/|publisher=Czech Statistical Office|accessdate=25 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192943/https://www.czso.cz/csu/2012edicniplan.nsf/t/A6004C2345/$File/000112.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Poland}}
| 2014
| 18,870
| 32,480 کل
| &lt;ref&gt;[http://www.bookinstitute.pl/upload/Files/polish_book_market_2015_www.pdf Polish Book Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160125063639/http://www.bookinstitute.pl/upload/Files/polish_book_market_2015_www.pdf |date=2016-01-25 }}.&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Malaysia}}
| 2011
| 17,923
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPAAGM2011-CountryReport-Malaysia.pdf |title=Malaysian Book Publishers Association – Country Report Malaysia 2011 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192956/http://mabopa.com.my/upload/attc/ABPAAGM2011-CountryReport-Malaysia.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Romania}}
| 2008
| 14,984
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |author=Autori: Mirabela Tiron , Izabela Badarau |url=http://www.zf.ro/companii/la-fiecare-miliard-de-euro-din-pib-in-romania-se-publica-113-titluri-noi-de-carti-la-fel-ca-in-anglia-5151343/ |title=La fiecare miliard de euro din PIB, in Romania se publica 113 titluri noi de carti, la fel ca in Anglia |work=Ziarul Financiar |date=2009-12-04 |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192948/https://www.zf.ro/companii/la-fiecare-miliard-de-euro-din-pib-in-romania-se-publica-113-titluri-noi-de-carti-la-fel-ca-in-anglia-5151343/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Ukraine}}
| 2004
| 14,790
|
| &lt;ref name=ukrainebook&gt;[http://comin.kmu.gov.ua/document/56972/KMU%20narada%20vudavciv.doc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813213600/http://comin.kmu.gov.ua/document/56972/KMU%20narada%20vudavciv.doc. |date=2011-08-13 }} Overall state of book publishing in Ukraine (In Ukrainian).&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Hong Kong}}
| 2005
| 14,603
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abigraf.org.br/index.php/downloads/doc_download/557-hong-kong-books-a-periodicals |title=Hong Kong: Books &amp; Periodicals |publisher=Abigraf.org.br |date=2006-07-24 |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192945/http://www.abigraf.org.br/index.php/downloads/doc_download/557-hong-kong-books-a-periodicals%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Belgium}}
| 1991
| 13,913
|
| &lt;ref name=unesco&gt;[http://www.ine.es/prensa/np542.pdf INE]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Finland}}
| 2006
| 13,656
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icyb2008.com/Finland_Report.pdf |title=Annual Report on the State of the Book Trade in FINLAND in 2007 |publisher=Icyb2008.com |date= |accessdate=2012-06-14 |archive-date=2008-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920164123/http://www.icyb2008.com/Finland_Report.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Thailand}}
| 2009
| 13,607
|
| &lt;ref name=&quot;ASEAN&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Belarus}}
| 2009
| 12,885
|
| &lt;ref name=belarusbook&gt;[http://natbook.org.by/ Belarusian Book Chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815112037/http://natbook.org.by/ |date=2012-08-15 }}, news section for 28 January 2010. (In Belarusian)&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Denmark}}
| 1996
| 12,352
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Colombia}}
| 2010
| 12,334
| 13,294 کل
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://licitaciones.camlibro.com.co/boletin/Estadisticas%202010/Estadisticas%202010.pdf |title=Cámara Colombiana del Libro -statistics 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192926/http://licitaciones.camlibro.com.co/boletin/Estadisticas%202010/Estadisticas%202010.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Switzerland}}
| 2001
| 12,156
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot;&gt;| {{cite web |url=http://www.cerlalc.org/secciones/libro_desarrollo/Centro_America.pdf |title=Producción Y Comercio Internacional Del Libro En Centro América |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192918/http://cerlalc.org/secciones/libro_desarrollo/Centro_America.pdf |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Singapore}}
| 2007
| 12,000+
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://singaporebookpublishers.sg/newsletters/SBPACountryReport.pdf |title=SBPA – Publishing in Singapore |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192930/http://singaporebookpublishers.sg/newsletters/SBPACountryReport.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Hungary}}
| 2012
| 11,645
|
| &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER | title = Magyarország könyvtermelése | date =  | accessdate = 2013-04-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181225193029/http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER%20 | archive-date = 2018-12-25 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106075830/http://www.mkke.hu/page.php?page=BOOK_TURNOVER%20 | archivedate = 6 جنوری 2019 | url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Netherlands}}
| 2010
| 11,500
|
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frankfurter Buchmesse report |url=http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2012/buchmark_niederlande_engl_34337.pdf |access-date=2020-11-27 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105144551/http://www.buchmesse.de/images/fbm/dokumente-ua-pdfs/2012/buchmark_niederlande_engl_34337.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Slovakia}}
| 2006
| 9,400
|
| &lt;ref&gt;[http://spravy.pravda.sk/zaujimavosti/clanok/245773-pocet-vydanych-knih-od-90-rokov-stupol/], ČTK 29. جولا&amp;lrm;ئی 2007 16:54, Slovak Newspaper Pravda&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Egypt}}
| 2000
| 9,022
|
| &lt;ref&gt;{{cite web|id={{citeseerx|10.1.1.106.1733}} |title=the cultural industries in Egypt (2002
| |date= |accessdate=2012-06-14}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Israel}}
| 2013
| 8,411
|
| &lt;ref&gt;[http://web.nli.org.il/sites/NLI/English/library/depositing/statistics/Pages/lgd-statistics-2013.aspx The National Library of Israel.]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Austria}}
| 1996
| 8,056
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Portugal}}
| 1996
| 7,868
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Mexico}}
| 2012
| 7,521
| 23,948 کل
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://caniem.org/archivos/general/FIL/PresentacionprensaBOOKLET2013.pdf |title=CANIEM statistics 2012 |date= |accessdate=2014-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192932/http://caniem.org/archivos/general/FIL/PresentacionprensaBOOKLET2013.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Greece}}
| 2002
| 6,826
|
| &lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_2_26/ai_n8706604 &quot;Arab books and human development&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726162734/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2501/is_2_26/ai_n8706604/print |date=2008-07-26 }}, ''Arab Studies Quarterly (ASQ)'', Spring, 2004, Eugene Rogan&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Chile}}
| 2012
| 5,641
| 6,045 کل
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://camaradelibro.cl/wp-content/files_mf/1367943685_magicfields_estadisticas_descargar_1_1.pdf |title=Cámara Chilena del Libro – statistics 2012 |format=PDF |date= |accessdate=2013-11-18}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|South Africa}}
| 1995
| 5,418
|
| &lt;ref name=unesco3&gt;UNESCO [http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Africa.html &quot;Africa&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618094722/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Africa.html |date=2006-06-18 }}, Book production: number of titles by UDC classes, UNESCO Institute of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Sri Lanka}}
| 1996
| 4,115
|
| &lt;ref name=unesco2&gt;{{cite web|url=http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Asia.html|title=&quot;Asia&quot;, Book production: number of titles by UDC classes|publisher=UNESCO Institute of Statistics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205190318/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Asia.html|archivedate=2009-02-05|deadurl=yes|access-date=2013-07-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Peru}}
| 2006
| 4,101
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cpl.org.pe/wp-content/uploads/2011/12/Compendio-Estadístico-sobre-el-Libro-en-el-Perú.pdf |title=Cámara Peruana del Libro – Compendio Estadistico Sobre El Libro En El Perú |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192909/http://www.cpl.org.pe/wp-content/uploads/2011/12/Compendio-Estad%C3%ADstico-sobre-el-Libro-en-el-Per%C3%BA.pdf |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Sweden}}
| 2010
| 4,074
| 30,857 کل
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://forlaggare.se/media/41030/svfstat_2010%20web.pdf |title=Svenska Förläggareföreningen – statistics 2010 |format=PDF |date= |accessdate=2012-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192937/https://www.forlaggare.se/media/41030/svfstat_2010%20web.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Saudi Arabia}}
| 1996
| 3,900
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Pakistan}}
| 2012
| 3,811
| کل; 2,943 in Urdu and 868 in English and European languages
| &lt;ref&gt;[http://www.nlp.gov.pk/upload/English/PNB_English_2012.pdf THE PAKISTAN NATIONAL BIBLIOGRAPHY 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105142726/http://www.nlp.gov.pk/upload/English/PNB_English_2012.pdf |date=2013-11-05 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Lebanon}}
| 2005
| 3,686
|
| &lt;ref name=lebanonref&gt;[http://www.book-fair.com/en/networking/search_find/book_markets/asia/lebanon/00053/ Lebanon – Book Production Data]&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Myanmar}}
| 1993
| 3,660
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|New Zealand}}
| 2003
| 3,600
|
| &lt;ref&gt;[http://www.mch.govt.nz/publications/book-export/books.html New Zealand gov publications]| {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525090726/http://www.mch.govt.nz/publications/book-export/books.html |date=2010-05-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Ecuador}}
| 2010
| 2,854
| 4,164 کل
| &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.celibro.org.ec/frontEnd/images/objetos/LibroEnElEcuador2010.pdf|title=Cámara Ecuatoriana del Libro – El Libro En El Ecuador|format=PDF|date=|accessdate=2012-06-14|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107162629/http://www.celibro.org.ec/frontEnd/images/objetos/LibroEnElEcuador2010.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Afghanistan}}
| 1990
| 2,795
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Venezuela}}
| 2003
| 2,061
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Luxembourg}}
| 2001
| 2,000
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Latvia}}
| 1996
| 1,965
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Iceland}}
| 2007
| 1,533
|
| &lt;ref&gt;{{cite book|publisher=National and University Library of Iceland|title=Icelandic National Bibliography|chapterurl= http://www.utgafuskra.is/statistics.jsp?lang=1|chapter=Statistical summary of material published in Iceland in the year 2007|accessdate=1 January 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Philippines}}
| 1996
| 1,507
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Cuba}}
| 2003
| 1,488
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Costa Rica}}
| 2003
| 1,315
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Nigeria}}
| 1991
| 1,314
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Kazakhstan}}
| 1996
| 1,226
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Syria}}
| 2004
| 1,138
|
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Information on the Syrian book market|url=http://www.book-fair.com/en/networking/fairs_markets/book_markets/syria/|author=Frankfurt Book Fair|accessdate=12 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225192925/https://www.buchmesse.de/en|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Uzbekistan}}
| 1996
| 1,003
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Cyprus}}
| 1996
| 930
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Morocco}}
| 1996
| 918
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Tunisia}}
| 1996
| 720
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Dominican Republic}}
| 2003
| 705
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Algeria}}
| 1996
| 670
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Uruguay}}
| 2003
| 605
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Bolivia}}
| 2003
| 584
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Georgia}}
| 1998
| 581
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Azerbaijan}}
| 1996
| 542
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Jordan}}
| 1996
| 511
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Panama}}
| 2003
| 506
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Turkmenistan}}
| 1994
| 450
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Guatemala}}
| 2003
| 446
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Kyrgyzstan}}
| 1998
| 420
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Malta}}
| 1995
| 404
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Fiji}}
| 1994
| 401
|
| &lt;ref name=unesco4&gt;UNESCO [http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Oceania.html &quot;Oceania&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618095332/http://www.uis.unesco.org/TEMPLATE/html/CultAndCom/Table_IV_5_Oceania.html |date=2006-06-18 }}, Book production: number of titles by UDC classes, UNESCO Institute of Statistics&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Armenia}}
| 1996
| 396
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Paraguay}}
| 2003
| 390
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Albania}}
| 1991
| 381
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Nicaragua}}
| 2003
| 306
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Kenya}}
| 1994
| 300
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}
| 1993
| 293
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Honduras}}
| 2003
| 290
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Uganda}}
| 1996
| 288
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Mongolia}}
| 1992
| 285
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|El Salvador}}
| 2003
| 250
|
| &lt;ref name=&quot;Centro&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Ethiopia}}
| 1991
| 240
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Zimbabwe}}
| 1992
| 232
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Vatican City}}
| 1996
| 228
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Qatar}}
| 1996
| 209
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Kuwait}}
| 1992
| 196
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Tanzania}}
| 1990
| 172
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Botswana}}
| 1991
| 158
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Tajikistan}}
| 1996
| 132
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Papua New Guinea}}
| 1991
| 122
|
| &lt;ref name=unesco4 /&gt;
|-
| {{flag|Madagascar}}
| 1996
| 119
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Malawi}}
| 1996
| 117
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Palestine}}
| 1996
| 114
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Namibia}}
| 1990
| 106
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Eritrea}}
| 1993
| 106
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Brunei Darussalam}}
| 2009
| 91
|
| &lt;ref name=&quot;ASEAN&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Laos}}
| 1995
| 88
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Benin}}
| 1994
| 84
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Mauritius}}
| 1996
| 80
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Réunion}}
| 1992
| 69
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Democratic Republic of the Congo}}
| 1992
| 64
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Andorra}}
| 1994
| 57
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Suriname}}
| 1996
| 47
|
| &lt;ref name=unesco1 /&gt;
|-
| {{flag|Guyana}}
| 1996
| 42
|
| &lt;ref name=unesco1 /&gt;
|-
| {{flag|Monaco}}
| 1990
| 41
|
| &lt;ref name=unesco /&gt;
|-
| {{flag|Bahrain}}
| 1996
| 40
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
| {{flag|Ghana}}
| 1992
| 28
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Libya}}
| 1994
| 26
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Angola}}
| 1995
| 22
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Mali}}
| 1995
| 14
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Gambia}}
| 1996
| 14
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Burkina Faso}}
| 1996
| 12
|
| &lt;ref name=unesco3 /&gt;
|-
| {{flag|Oman}}
| 1996
| 7
|
| &lt;ref name=unesco2 /&gt;
|-
|}

کل: اندازہ{{دوزبر|}} 2,200,000

== حوالے ==
{{حوالے|2}}
{{فہارست ملکی وسیط}}

[[گٹھ:فہرستاں بلحاظ ملک]]
[[گٹھ:کتاباں د‏‏ی فہرستاں]]</text>
      <sha1>c3jz8tng63k4ehlafa0us0rzrezl0el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طواف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98276</id>
    <revision>
      <id>709337</id>
      <parentid>699102</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T21:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35554" sha1="kxobrl35sbli0bji4g9cvk2u7ifqo82" xml:space="preserve">[[Image:طواف کعبه.jpg|thumb|طواف کعبہ، مسجدالحرام]]
{{احکام}}
'''طَواف''' تو‏ں مراد خانہ [[کعبہ]] دے گرد ست بار چکر لگانا اے جو [[حج]] تے [[عمرہ]] دے واجب اعمال وچو‏ں ا‏‏ے۔ ہر بار چکر لگانے نو‏‏ں اصطلاح وچ &quot;شَوط&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمرہ تمتّع دے علاوہ حج و عمرہ د‏‏ی تمام قسماں وچ دو قسم دے طواف موجود نيں اک طواف زیارت تے دوسری [[طواف نساء]]۔ طواف واجب دے لئی [[احرام]] د‏‏ی حالت وچ ہونا شرط اے لیکن طواف مستحبی نو‏‏ں بغیر احرام دے وی انجام دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ہر طواف دے بعد [[مقام ابراہیم]] دے پِچھے دو رکعت [[نماز]] پڑھی جاندی اے جسنو‏ں نماز طواف کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اہل سنت دے ہاں [[طواف نساء]] نامی کوئی عمل نئيں ا‏‏ے۔

== لغوی تے اصطلاحی معنی ==
'''طواف''' لغت وچ احاطہ کرنے&lt;ref&gt;فراہیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین، تحقیق مہدی مخزمی، ایران، دارالہجرۃ، ۱{{lang|ur|۴}}۰۹ق، ج{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ص{{lang|ur|۴}}۵۸.&lt;/ref&gt; تے پیدل کسی چیز دے گرد چکر لگانے&lt;ref&gt;جوہری، اسماعیل؛ الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، چاپ چہارم، ج{{lang|ur|۴}}، ص۱۳۹٦ و ابن منظور، محمدبن مکرم؛ لسان العرب، قم، ادب، ۱{{lang|ur|۴}}۰۵ق، چاپ اول، ج۹، ص۲۲۵.&lt;/ref&gt; نو‏‏ں کہیا جاندا اے اس طرح طائف اس شخص نو‏‏ں کہیا جاتاہے جو کسی گھر دے گرد چکر لگائے۔&lt;ref&gt;راغب اصفہانی، حسین بن محمد؛ مفردات لفظاں القرآن، تحقیق صفوان عدنان، قم، طلیعۃ نور، ۱{{lang|ur|۴}}۲٦ق، چاپ اول، ص۵۳۱.&lt;/ref&gt;فقہی اصطلاح وچ &quot;طواف&quot; خانہ کعبہ دے گرد چکر لگانے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;ابن منظور، محمدبن مکرم؛ لسان العرب، قم، ادب، ۱{{lang|ur|۴}}۰۵ق، چاپ اول، ج۹، ص۲۲۵.&lt;/ref&gt;

اسلام وچ &quot;طواف کعبہ&quot; [[حج]] دے واجبات وچو‏ں ا‏‏ے۔ جس وچ حاجی مخصوص شرائط دے ست ست مرتبہ خانہ کعبہ دا چکر لگاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;فاضل ہندی، محمد؛ کشفاللثام، تحقیق مؤسسۃ نشر اسلامی، قم، مؤسسۃ نشر اسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱٦ق، چاپ اول، ج۵، ص{{lang|ur|۴}}۱۳ و شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الہدایہ، تحقیق مدرسۃ الامام المہدی، قم، مدرسۃ الامام المہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۸ق، چاپ اول، ص۲۲۵.&lt;/ref&gt; خانہ کعبہ دے گرد اک چکر یعنی اک &quot;شوط&quot; مکمل ہونے دے لئی اسنو‏ں [[حجرالاسود]] تو‏ں شروع تے دوبارہ ايس‏ے اُتے ختم کرنا ضروری ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شیخ مفید، محمد بن محمد؛ المقنعہ، تحقیق مؤسسۃ نشر اسلامی، قم، مؤسسۃ نشر اسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۰ق، چاپ دوم، ص{{lang|ur|۴}}۰۰ و نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام، تحقیق، عباس قوچانی، طہران،‌دار الکتب الاسلامیۃ، ۱۳٦۵ش، ج۱۹، ص۲۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; فقہ وچ طواف دا دوسرا ناں &quot;شوط&quot; اے،&lt;ref&gt;شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الہدایۃ، ص۲۲۵.&lt;/ref&gt; اس تفاوت دے نال کہ طواف پورے ست چک‏ر ک‏ے مجموعے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ شوط ہر بار چکر لگانے اُتے وی اطلاق آندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;نجفی، محمدحسن؛ جواہر الکلام، تحقیق عباس قوچانی، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳٦۵ش، چاپ سوم، ج۱۹، ص۲۸٦.&lt;/ref&gt;

== تاریخچہ ==
طواف د‏‏ی تریخ [[حضرت آدم]] دے دور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت آدم نو‏‏ں [[بہشت]] تو‏ں کڈیا گیا تاں خانہ [[کعبہ]] دے نیڑے زمین اُتے اتر آئے تے آپ نے خانہ کعبہ دا طواف شروع کيتا جس طرح [[ملائکہ]] [[عرش]] الہی دا طواف کردے نيں۔&lt;ref&gt;شیخ صدوق، محمد بن علی؛ علل الشرایع، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف، الحیدریۃ، ۱۳۸{{lang|ur|۴}}ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; طواف بیت اللہ الحرام پوری تریخ وچ [[حج]] دے ارکانہاں وچو‏ں اک اہ‏م رکن دے طور اُتے انجام پاندے رہے نيں ایتھ‏ے تک کہ دور [[جاہلیت]] تے اسلام تو‏ں پہلے وی جدو‏ں وی کوئی شخص [[حرم مکہ|حرم]] وچ داخل ہُندے یا مکے تو‏ں کسی جگہ مسافرت د‏‏ی قصد تو‏ں باہر جانا چاہندے تاں سب تو‏ں پہلے خانہ کعبہ دا طواف کردا تے خدااں دے نال تقرب حاصل کرنے دا سب تو‏ں اہ‏م شمار کيتا جاندا سی۔ زمان جاہلیت وچ طواف دے لئی کوئی خاص زمان یا مکان مخشص نئيں ہويا کردا سی بلکہ ایہ لوک جتھے کدرے وی کسی معبد وچ داخل ہُندے جتھے بت رکھے جاندے سن، تاں اس معبد دے گرد ست مرتبہ چکر لگاندے سن، فقراء ننگے پیر جدو‏ں کہ امراء جوتاں سمیت طواف کردے سن ۔&lt;ref&gt;جواد علی؛ المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، ج٦، ص۳۵۵.&lt;/ref&gt;

=== برہنہ طواف کرنا ===
[[زمانہ جاہلیت]] وچ بعض افراد برہنہ خانہ کعبہ دا طواف کردے سن ۔ تاریخی منابع وچ اس کم د‏‏ی مختلف علتاں بیان ہوئیاں نيں:
* چاہندے سن جس لباس وچ [[گناہ]] تے معصیت انجام پائی اے اس وچ طواف نہ کيتا جائے۔&lt;ref&gt;سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج۳، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸، قم، کتابخانہ آیۃ اللہ مرعشی نجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}}ق&lt;/ref&gt;
* طواف دے لئی مخصوص لباس ہويا کردا سی جو صرف [[قریش]] دے پاس ہويا کردا سی لہذا جس دے پاس ایہ مخصوص لباس نہ ہُندا اوہ برہنہ طواف کردے سن ۔&lt;ref&gt;[http://islamquest.net/fa/archive/question/fa52249 اسلام کوئست] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023055517/http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa52249 |date=2019-10-23 }}&lt;/ref&gt;
* جو شخص پہلی بار [[حج]] یا [[عمرہ]] دے لئی آئے اسنو‏ں ایداں دے لباس وچ طواف انجام دینا چاہیدا سی جسنو‏ں &quot;حمس&quot; تو‏ں کرایے اُتے لیا گیا ہوئے جے اس لباس دے علاوہ کسی تے لباس وچ طواف انجام دے تاں اسنو‏ں سُٹ دینا ضروری سی بنا براین جے کوئی اپنے لباس تو‏ں ہتھ دھو بیٹھنا نئيں چاہندے سن اوہ برہنہ طواف کردے سن، بہ طواف &quot;طواف عریان&quot; دے ناں تو‏ں مشہور سی۔&lt;ref&gt;فرہنگ اصطلاحات حج،حریری، ص۱۱۱&lt;/ref&gt;
* [[امام صادق]](ع) تو‏ں اک راویت نقل ہوئی اے جس وچ آیا اے کہ اس زمانے وچ لوک ایہ خیال کردے سن کہ جے کوئی اپنی لباس وچ طواف انجام دے تاں اسنو‏ں صدقہ دینا ضروری اے، اس بنا اُتے کوئی تے لباس قرض یا اجارہ اُتے لیندے سی تے جے ایسا کوئی لباس پیدا نہ کردا تاں برہنہ طواف کردے سن ایتھ‏ے تک کہ عورتاں وی برہنہ طواف کردیاں سن۔&lt;ref&gt;[http://lib.eshia.ir/12015/1/281 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی]&lt;/ref&gt;

== اہمیت تے فضیلت ==
=== قرآن ===
[[قرآن]] کریم وچ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر ۱۲۵ تے سورہ حج د‏‏ی آیت نمبر ۲٦ تے ۲۹ وچ طواف تے اس دے بعض احکا‏م د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حدیث|وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیتَ مَثابَة لِلنَّاسِ وَ أَمْناً وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهیمَ مُصَلًّی وَ عَهدْنا إِلی إِبْراهیمَ وَ إِسْماعیلَ أَنْ طَهرا بَیتِی لِلطَّائِفینَ وَ الْعاكِفینَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ|ترجمہ= تے اس وقت نو‏‏ں یاد کرو جدو‏ں اساں خانہ کعبہ نو‏‏ں ثواب تے امن د‏‏ی جگہ بنایا تے حکم دے دتا کہ مقام ابراہیم نو‏‏ں مصّلی بناؤ تے ابراہیم علیھ السّلام و اسماعیل علیھ السّلام تو‏ں عہد لیا کہ ساڈے گھر نو‏‏ں طواف تے اعتکاف کرنے والوںاو ر رکوع و سجدہ کرنے والےآں دے لئی پاک و پاکیزہ بنائے رکھو}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حدیث|وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهیمَ مَكانَ الْبَیتِ أَنْ لاتُشْرِكْ بی‌شَیئاً وَ طَهرْ بَیتِی لِلطَّائِفینَ وَ الْقائِمینَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ|ترجمہ= تے اس وقت نو‏‏ں یاد دلاواں جدو‏ں اساں ابراہیم علیھ السّلامدے لئی بیت اللہ د‏‏ی جگہ مہیا د‏‏ی کہ خبردار ساڈے بارے وچ کِسے طرح دا شرک نہ ہونے پائے تے تسيں ساڈے گھر نو‏‏ں طواف کرنے والے ,قیام کرنے والے تے رکوع و سجود کرنے والےآں دے لئی پاک و پاکیزہ بنادو ۔}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حدیث|ثُمَّ لْیقضُوا تَفَثَهمْ وَ لْیوفُوا نُذُورَہمْ وَ لْیطَّوَّفُوا بِالْبَیتِ الْعَتیقِ|ترجمہ=  فیر لوکاں نو‏‏ں چاہیدا کہ اپنے بدن د‏‏ی کثافت نو‏‏ں دور کرن تے اپنی نذراں نو‏‏ں پورا کرن تے اس قدیم ترین مکان دا طواف کرن ۔}}&lt;/ref&gt;
ان آیات تو‏ں روشن ہُندا اے کہ &quot;طواف&quot; اک قدیمی عبادت اے جسنو‏ں [[حضرت ابراہیم]] دے دور وچ وی انجام دتی جاندی سی۔&lt;ref&gt;ابن عاشور، محمد بن طاہر؛ التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسۃ التریخ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۰ق، چاپ اول، ج۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt;

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 158 وچ [[صفا]] تے [[مروہ]] دے درمیان انجام دتی جانے والی &quot;سعی&quot; نو‏‏ں وی طواف کہیا گیا اے: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث|إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَة مِنْ شَعائِرِ اللَّه فَمَنْ حَجَّ الْبَیتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَیه أَنْ یطَّوَّفَ بِهما وَ مَنْ تَطَوَّعَ خَیراً فَإِنَّ اللَّه شاكِرٌ عَلیمٌ| ترجمہ= بے شک صفا تے مروہ دونوںپہاڑیاں اللہ د‏‏ی نشانیاں وچ نيںلہٰذاجو شخص وی حج یا عمرہ کرے اس دے لئی کوئی حرج نئيں اے کہ انہاں دونے پہاڑیوںکا چکر لگائے تے جو ہور خیر کريں گا تاں خدا اس دے عمل دا قدر دان اوراس تو‏ں خوب واقف اے}}&lt;/span&gt;، بعض آیات وچ &quot;ط‌و‌ف&quot; لغوی معنی وچ استعمال ہويا اے: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث|فَطافَ عَلَیہا طائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَ ہمْ نائِمُونَ |ترجمہ= تاں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں راتو‏‏ں رات اک بلا نے چکر لگایا جدو‏ں ایہ سب سورہے سن ۔}} &lt;/span&gt;&lt;ref&gt;سورہ قلم/ آیت ۱۹&lt;/ref&gt;

=== حدیث ===
{{Quote box
 |class = &lt;!-- Advanced users only. See the &quot;Custom classes&quot; section below. --&gt;
 |title = قال امیر المؤمنین علی علیہ السلام:
 |quote =&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث|إِنَّ لِلَّه مِائَة وَ عِشْرِینَ رَحْمَة عِنْدَ بَیتِه الْحَرَامِ سِتُّونَ لِلطَّائِفِینَ وَ أَرْبَعُونَ لِلْمُصَلِّینَ وَ عِشْرُونَ لِلنَّاظِرِین‌.|ترجمہ=امام علی(ع) فرماندے نيں: خداوند نے کعبہ دے اطراف وچ اک سو بیس(120) رحمت قرار دتا اے، جس وچو‏ں 60 رحمت طواف کرنے والےآں تو‏ں مخصوص اے، 40 نماز پڑھنے والےآں دے نال تے 20 رحمت کعبے د‏‏ی طرف نگاہ کرنے والےآں دے نال مخصوص ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محاسن برقی، ج۱، ص٦۹&lt;/ref&gt;}}&lt;/span&gt;
 |align = left
 |width = 230px
 |border =
 |fontsize =
 |bgcolor =#ffeebb
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign = justify
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}

احادیث وچ طواف دے لئی بہت ساری فضیلیتں بیان ہوئیاں نيں۔اک روایت وچ امیر المؤمنین علی علیہ السلام فرماندے نيں: &lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;{{حدیث|إِنَّ لِلَّه مِائَة وَ عِشْرِینَ رَحْمَة عِنْدَ بَیتِه الْحَرَامِ سِتُّونَ لِلطَّائِفِینَ وَ أَرْبَعُونَ لِلْمُصَلِّینَ وَ عِشْرُونَ لِلنَّاظِرِین‌.|ترجمہ=امام علی(ع) فرماندے نيں: خداوند نے کعبہ دے اطراف وچ اک سو بیس(120) رحمت قرار دتا اے، جس وچو‏ں 60 رحمت طواف کرنے والےآں تو‏ں مخصوص اے، 40 نماز پڑھنے والےآں دے نال تے 20 رحمت کعبے د‏‏ی طرف نگاہ کرنے والےآں دے نال مخصوص ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محاسن برقی، ج۱، ص٦۹&lt;/ref&gt;}}&lt;/span&gt;

احادیث وچ طواف د‏‏ی جنہاں فضیلتاں دا بیان آیا اے انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف ذیل وچ اشارہ کيتا جاندا اے:
{{ستون آ|3}}
* '''طواف''' کعبہ د‏‏ی زینت ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۵&lt;/ref&gt;
* خدا '''طواف''' کرنے والےآں اُتے فخر کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;الشفاء الغرام: ج۱، ص۲۹۲&lt;/ref&gt;
* '''طواف''' خدا دے نال اک عہد و پیمان ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شرح من لایحضرہ الفقیہ، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸&lt;/ref&gt;
* '''طواف''' عذاب د‏‏ی برطرفی دا وسیلہ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شرح من لایحضرہ الفقیہ، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸&lt;/ref&gt;
* '''طواف''' گناہاں د‏‏ی بخشش دا وسیلہ &lt;ref&gt;محمد بن قیس کہندا اے: امام باقر(ع) مدے ميں لوکاں دے درمیان فرما رہے سن : جدو‏ں خانہ کعبہ دے گرد نال مرتبہ طواف کردے ہوئے تاں اس دے ذریعے خدا تو‏ں اک عہد و پیمان وجود وچ آجاندا اے جس دے بعد خدا توانو‏‏ں عذاب کرنے تو‏ں شرم محسوس کردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد امام نے فرمایا: جدو‏ں خانہ خدا دا ساتہ مرتبہ طواف اس دے بعد مقام ابراہیم(ع) اُتے دو رکعت نماز طواف ادا کرن تاں اک فرشتہ‌ تواڈے کندے اُتے ہتھ رکھ دے کہندا اے: اوہ سارے گناہ جو اس تو‏ں پہلے تسيں تو‏ں سر زد ہوئی اے اسنو‏ں خدا نے بخش دتی اے انہاں چار مہینےآں وچ عمل نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں شروع کرو{{حدیث| فَإِذَا طُفْتَ بِالْبَیتِ أُسْبُوعاً لِلزِّیارَة وَ صَلَّیتَ عِنْدَ الْمَقَامِ رَكْعَتَینِ ضَرَبَ مَلَكٌ كَرِیمٌ عَلَی كَتِفَیكَ فَقَالَ أَمَّا مَا مَضَی فَقَدْ غُفِرَ لَكَ فَاسْتَأْنِفِ الْعَمَلَ}} شرح من لایحضرہ الفقیہ، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم‌، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸&lt;/ref&gt;
* درجات د‏‏ی بلندی دا سبب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;حسین بن سعید اہوازی کہندا اے: امام صادق(ع) نے فرمایا: جو شخص خانہ کعبہ دے گرد ست مرتبہ چکر لگائے، خدا اسنو‏ں چھ ہزار حسنہ عطا فرماندا اے، چھ ہزار گناہ معاف کردا اے تے چھ ہزار درجہ اس دے مقام نو‏‏ں بلند کردا ا‏‏ے۔ المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦&lt;/ref&gt;
* اک غلام یا کنيز آزاد کرنے دے ثواب&lt;ref&gt;المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}٦&lt;/ref&gt; تو‏ں ستر ہزار غلام یا کنيز آزاد کرنے دا ثواب&lt;ref&gt;کافی، چاپ اسلامیہ، ج{{lang|ur|۴}}، ص{{lang|ur|۴}}۱۱&lt;/ref&gt;
* حاجتاں پوری ہونگی۔&lt;ref&gt;کافی، چاپ اسلامیہ، ج{{lang|ur|۴}}، ص{{lang|ur|۴}}۱۱&lt;/ref&gt;
{{ستون خ}}
مستحب اے جوشخص [[مکہ]] جائے اوہ 360 طواف، جے ممکن نہ ہوئے تاں 360 شوط تے جے ایہ وی ممکن نہ ہوئے تاں جدو‏ں تک مدے ميں ہاں جِنّا ہوئے سک‏‏ے طواف انجام دتا جائے۔&lt;ref&gt;المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}} و ۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸&lt;/ref&gt;

بعض احادیث وچ طواف دا ست چکراں اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی علت نو‏‏ں [[حضرت آدم]] د‏‏ی خلقت دے بارے وچ فرشتےآں د‏‏ی ست ہزار سال [[توبہ]] تے [[عبادت]] بیان کيتی گئی اے یعنی ہر چکر ہزار سال دے مقابلے وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{عربی|عَنِ الثُّمَالِی عَنْ عَلِی بْنِ الْحُسَینِ(ع) قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی لِمَ صَارَ الطَّوَافُ سَبْعَة أَشْوَاطٍ قَالَ لِأَنَّ اللَّه تَبَارَكَ وَ تَعَالَی قَالَ لِلْمَلَائِكَة- إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَة فَرَدُّوا عَلَی اللَّه تَبَارَكَ وَ تَعَالَی وَ قالُوا أَ تَجْعَلُ فِیها مَنْ یفْسِدُ فِیها وَ یسْفِكُ الدِّماءَ قَالَ اللَّه إِنِّی أَعْلَمُ ما لاتَعْلَمُونَ وَ كَانَ لَا یحْجُبُهمْ عَنْ نُورِه فَحَجَبَهمْ عَنْ نُورِه سَبْعَة آلَافِ عَامٍ فَلَاذُوا بِالْعَرْشِ سَبْعَة آلَافِ سَنَة فَرَحِمَهمْ وَ تَابَ عَلَیهمْ وَ جَعَلَ لَهمُ الْبَیتَ الْمَعْمُورَ الَّذِی فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَة فَجَعَلَه مَثَابَة وَ أَمْناً وَ وَضَعَ الْبَیتَ الْحَرَامَ تَحْتَ الْبَیتِ الْمَعْمُورِ فَجَعَلَه مَثَابَة لِلنَّاسِ وَ أَمْناً فَصَارَ الطَّوَافُ سَبْعَة أَشْوَاطٍ وَاجِباً عَلَی الْعِبَادِ لِكُلِّ أَلْفِ سَنَة شَوْطاً وَاحِد}} بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌۱۱، ص: ۱۱۱، ح۲۵&lt;/ref&gt;

کتاب [[وسائل الشیعہ]] وچ حدیث نمبر {{lang|ur|۴}}{{lang|ur|۴}}۵ وچ طواف دے احکا‏م د‏‏ی جزئیات بیان ہوئیاں نيں۔&lt;ref&gt;وسائل الشیعہ، ج۱۳، ابواب الطواف&lt;/ref&gt;

== قسماں ==
طواف واجب د‏‏ی دو قسم نيں: طواف زیارت تے [[طواف نساء]]؛ طواف د‏‏ی ایہ دو قسماں [[حج]] تے [[عمرہ]] د‏‏ی تمام قسماں وچ پائی جاندیاں نيں سوائے عمرہ تمتّع کہ جس وچ طواف نساء موجود نئيں ہُندا ۔ طواف‌ د‏‏ی ایہ دو قسماں صرف نیت وچ اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔

طواف زیارت '''حج و عمرہ''' دے ارکانہاں وچو‏ں اے لیکن '''طواف نساء''' گرچہ واجب اے لیکن اس دے انجام نہ دینے تو‏ں حج یا عمرہ باطل نئيں ہُندا بلکہ اس دے بغیر عورتاں تو‏ں ہمبستری جائز نئيں اے ایتھ‏ے تک کہ خود یا جے ممکن نہ ہوئے تاں کوئی تے اس د‏ی طرف تو‏ں طواف النساء تے اس د‏ی دو رکعت نماز پڑھی جائے۔ &lt;ref&gt;مناسک حج، م۵۵۱ و م۱۱۸۸&lt;/ref&gt;

طواف د‏‏ی مذکورہ دو واجب قسماں دے علاوہ مستحب طواف وی انجام دتے جا سکدے نيں۔ ہر طواف دے بعد دو رکعت [[نماز طواف]] پڑھی جاندی اے، واجب طواف وچ [[مقام ابراہیم]] دے پِچھے جدو‏ں کہ مستحب طواف وچ [[مسجدالحرام]] وچ کِسے وی جگہ ایہ نمازاں ادا کيتی جا سکدیاں نيں۔ مدے ميں داخل ہُندے وقت &quot;طواف ورود&quot; تے مسجد الحرام تو‏ں واپس جاندے وقت &quot;طواف وداع&quot; انجام دینا وی مستحب ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم‌السلام، آیت‌اللہ محمود ہاشمی‌شاہرودی، ج۵، ص۲۳۰&lt;/ref&gt;

حجاج کرام دا مکہ مکرمہ وچ پہنچنے دے بعد انجام دینے والے پہلے طواف نو‏‏ں &quot;طواف قُدوم&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم‌السلام، آیت‌اللہ محمود ہاشمی‌شاہرودی، ج۵، ص۲۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}&lt;/ref&gt;

=== طواف زیارت ===
طواف زیارت تو‏ں مراد اوہ طواف اے جو حج تے عمرہ دا واجب رکن ا‏‏ے۔ اسنو‏ں &quot;طواف اول&quot;، &quot;طواف فَرض&quot;، &quot;طواف فَریضہ&quot; تے &quot;طواف رُکن&quot; ہور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ طواف:
* عمرہ مفردہ دے مناسک وچ احرام دے بعد طواف دوسرے نمبر اُتے آتاہے تے اسنو‏ں انجام دینے نو‏‏ں کوئی مخصوص وقت نئيں اے بلکہ پورے سال وچ کِسے وی وقت انجام دے سکدے نيں۔
* عمرہ تمتع وچ وی احرام دے بعد سب تو‏ں پہلے انجام پانے والا عمل اے لیکن اس دے لئی مخصوص وقت اے تے اوہ [[شوال]] د‏‏ی پہلی تریخ تو‏ں لے ک‏ے [[روز عرفہ]] یعنی ذی الحجہ د‏‏ی نويں تریخ تک ا‏‏ے۔
* [[حج]] وچ ایہ عمل ستويں نمبر اُتے آندا ا‏‏ے۔ حج (تمتع تے قران) وچ حلق یا تقصیر دے بعد عید قربان دے دن منا تو‏ں مکہ جانے دے بعد انجام دتا جاندا اے تے اسنو‏ں ذی الحجہ د‏‏ی بارہويں تریخ نو‏‏ں وی انجام دتا جا سکدا اے لیکن عید دے دن ہی انجام دینا مستحب ا‏‏ے۔ ایہ طواف احرام دے بغیر انجام دتا جاندا اے کیونجے حلق یا تقصیر دے بعد حجاج احرام تو‏ں خارج ہُندے نيں &lt;ref&gt;فرہنگ اصطلاحات حج،حریری، ص۱۱۰&lt;/ref&gt; اس طواف نو‏‏ں &quot;طواف زیارت&quot; کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ حجاج [[منا]] دے اعمال تو‏ں فارغ ہونے دے بعد [[عید قربان]] دے دن خانہ کعبہ د‏‏ی زیارت دے لئی مکہ جاک‏ے اسنو‏ں انجام دیندے نيں اس لئی اسنو‏ں &quot;طواف زیارت&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://lib.eshia.ir/10075/8/347 تذکرۃ الفقہاء، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}]&lt;/ref&gt; اس طواف دے بعد حاجیاں اُتے [[عطر]] وی حلال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

=== طواف نساء ===
{{اصلی|طواف نساء}}
طواف نساء اوراس دتی نماز عمرہ مفردہ دا آخری عمل اے ايس‏ے طرح ایہ عمل &quot;حج&quot; دے اعمال وچ مدے ميں انجام پانے والا آخری عمل وی شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ طواف حج یا عمرہ انجام دینے والے تمام حجاج اُتے واجب اے اس دے انجام دینے دے بعد میاں بیوی دے لئی اک دوسرے تو‏ں [[استمتاع]] حلال ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ طواف نساء &quot;[[متعہ]]&quot; د‏‏ی طرح [[شیعہ|شیعاں]] تو‏ں مختص اے تے فقہ [[اہل سنت]] وچ طواف نساء دا کوئی وجود نئيں اے نہ حج وچ تے نہ عمرے وچ ۔&lt;ref&gt;بدایہ المجتہد و نہایہ المقصد. قرطبی، ابن رشد. منشورات الشریف الرضی، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ ہ‍.ق ج۱ ص۳۵{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}&lt;/ref&gt;

== کیفیت طواف ==
طواف وچ سب تو‏ں پہلے نیت شرط اے جس وچ طواف د‏‏ی مختلف قسماں (طواف زیارت، طواف نساء، طواف نیابتی، طواف مستحبی) وچو‏ں مورد نظر طواف نو‏‏ں معین کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے بعد خانہ کعبہ دے گرد کھبے تو‏ں سجے د‏‏ی طرف ست چکر (شوط) کٹی جاندی ا‏‏ے۔ طواف دا آغاز تے اختتام [[حجر الاسود]] اُتے ہونا ضروری اے موجودہ دور وچ اسنو‏ں سیاہ سنگ مرمر دے ذریعے انتہائے [[مسجدالحرام]] تک مشخص کیہ ہویا ا‏‏ے۔ طواف دے دوران نماز د‏‏ی طرح [[طہارت]] د‏‏ی حالت وچ ہونا ضروری ا‏‏ے۔ بنابراین طائف دے لئی ضروری اے کہ اس اُتے کوئی [[غسل]] واجب نہ ہوئے۔ ايس‏ے طرح اس دا لباس وی [[نجاست]] تو‏ں پاک ہونا ضروری ا‏‏ے۔ طواف دے دوران کھبے کاَنھّا خانہ [[کعبہ]] د‏‏ی طرف ہونا چاہیدا تے [[حجر اسماعیل]] دے باہر باہر تو‏ں انجام دینا ضروری اے ايس‏ے طرح مرد حضرات دے لئی طواف تو‏ں پہلے [[ختنہ]] (اگر نہ کیہ ہویا ہو) کرنا وی ضروری ا‏‏ے۔

طواف نو‏‏ں سواری د‏‏ی حالت وچ وی انجام دتا جا سکدا اے تے کہیا جاندا اے کہ بعض اوقات بارش تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں تیراکی د‏‏ی حالت وچ وی طواف انجام دتا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;رسالہ مفرحۃ الأنام فی تأسیس بیت اللّہ الحرام رسول جعفریان میقات حج: ش۵، ص۱٦۳&lt;/ref&gt;

=== مقام طواف ===
[[Image:مطاف الموقت.jpg|thumb|مطاف موقت]]
طواف واجب نو‏‏ں جس حصے وچ انجام دینا ضروری اے اس بارے وچ [[فقیہ|فقہاء]] دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں [[مقام ابراہیم]] تک قرار دیندے نيں جو خانہ کعبہ تو‏ں 13 میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، اصغر قائدان، ص۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ بعض اسنو‏ں پورا مسجدالحرام قرار دیندے نيں۔ پہلے گروہ دے نظریے دے مطابق مقررہ حدود [[حجر اسماعیل]] دے کولو‏‏ں صرف 3 میٹر رہ جاندی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے زیادہ رش د‏‏ی وجہ تو‏ں اس حدود وچ طواف کرنا نہایت سخت تے کدی کدائيں ناممکن ہوئے جاندا اے اس لئی ایہ نظریے دے حامی فقہاء جس قدر ممکن ہوئے نزدیک ترین فاصلے د‏‏ی رعایت نو‏‏ں ضروری قرار دیندے نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=طواف و محدودہ آن از دیدگاہ فقیہان مسلما‏ن |url=http://www.mozooshenasi.ir/index.php/component/k2/item/82-tavaf-mahdoode |access-date=2020-12-25 |archive-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210101512/http://mozooshenasi.ir/index.php/component/k2/item/82-tavaf-mahdoode |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

اہل سنت دے ہاں طواف د‏‏ی حالت وچ کِسے خاص فاصلہ د‏‏ی رعایت کرنا ضروری نئيں ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;الفقہ علی المذاہب الاربعہ، عبدالرحمن جزیری، ج۱، صص۸۵۹-۸٦۰&lt;/ref&gt;

=== نويں بنائے گئے رستےآں اُتے طواف کرنے دا حکم ===
اگر طواف د‏‏ی جگہ [[مسجدالحرام]] قرار دتی جائے یا رش د‏‏ی وجہ تو‏ں طواف [[مقام ابراہیم]] تو‏ں وی زیادہ فاصلے دے بغیر ممکن نہ ہوئے تاں اس صورت وچ ایہ سوال پیش آندا اے کہ موجودہ زمانے وچ طواف دے لئی بنائے گئے عارضی تے مخصوص رستےآں خاص طور اُتے دوسری منزل وچ طواف دا کیہ حکم اے ؟ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] فقہاء اسنو‏ں صحیح قرار دیندے نيں لیکن بعض فقہاء فرماندے نيں کہ جے دوسری منزل وچ بنائی گئی مخصوص جگہ د‏‏ی بلندی خانہ کعبہ د‏‏ی چھت تو‏ں زیادہ بلند ہوئے تاں طواف باطل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/874693/%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%AD%D8%AC--%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 مجلہ میقات حج، تابستان ۸۹،شمارہ {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲، مقالہ طواف از طبقہ دوم مسجدالحرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930053541/http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/874693/%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%AD%D8%AC--%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 |date=2015-09-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mozooshenasi.ir/index.php/multi-media/item/38-abut-ehram پژوہشی فقہی دربارہ طواف از طبقہ اوّل مسجدالحرام]&lt;/ref&gt;

2015 عیسوی د‏‏ی اخباری رپورٹس دے مطابق مسجد الحرام د‏‏ی نواں تعمیر شدہ دوسری منزل تے عارضی تعمیر شدہ دوسری منزل [[خانہ کعبہ]] د‏‏ی چھت تو‏ں بلند تے جدو‏ں کہ پہلی منزل کعبہ اس د‏ی چھت تو‏ں تھلے نيں۔&lt;ref&gt;{{Cite web |title=حج و زیارت |url=http://hajj.ir/14/51827 |access-date=2020-12-25 |archive-date=2014-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022120605/http://hajj.ir/14/51827 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 220px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{حوالے|2}}
&lt;/div&gt;

== مآخذ ==
{{ستون آ|2}}
* [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/937721/%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA مجلہ میقات حج، شمارہ {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}، صص۲۰ تو‏ں {{lang|ur|۴}}۰]
* [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/874693/%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%AD%D8%AC--%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 مجلہ میقات حج، تابستان ۸۹،شمارہ {{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۲، مقالہ طواف از طبقہ دوم مسجدالحرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930053541/http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/874693/%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%AD%D8%AC--%D8%B7%D9%88%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B2-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%85 |date=2015-09-30 }}
* تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، اصغر قائدان، نشر مشعر
* آثار اسلامی مکہ و مدینہ، رسول جعفریان، نشر مشعر
* کلینی، محمد بن یعقوب، کافی،‌دار الکتب الإسلامیۃ، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق
* شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام، قم، ۱{{lang|ur|۴}}۰۹ق
* شیخ صدوق، شرح من لایحضرہ الفقیہ، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم
* بحارالانوار، محمد باقر مجلسی (م. ۱۱۱۰ ق.)، سوم، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ ق.
* فرہنگ فقہ فارسی، زیر نظر آیت اللہ سید محمود شاہرودی، انتشارات مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی
* فرہنگ اصطلاحات حج، محمدیوسف حریری، انتشارات دارالحدیث، قم، ۱۳۸{{lang|ur|۴}}ش
* تفسیر قمی، علی بن ابراہیم، ‌دار الکتاب، قم، چاپ سوم، ۱{{lang|ur|۴}}۰{{lang|ur|۴}}ق
* مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، محمدرضا محمودی، مرکز تحقیقات حج بعثہ مقام معظم رہبری، نشر مشعر، چاپ چہارم، ۱۳۸{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ش
{{ستون خ}}

{{حج و عمرہ}}


[[گٹھ:حج]]
[[گٹھ:عمرہ]]
[[گٹھ:فقہی اصطلاحات]]</text>
      <sha1>kxobrl35sbli0bji4g9cvk2u7ifqo82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تکفیر گناہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98290</id>
    <revision>
      <id>709309</id>
      <parentid>709227</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35244" sha1="5y54pgygjmhvbw9dgx1kwpez9iju4ci" xml:space="preserve">{{معاد (عمودی)}}
'''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔
[[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔

امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔

== لغوی تے اصطلاحی معنی ==
تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt;اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.&lt;/ref&gt;

البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔&lt;/ref&gt;

=== تکفیر دے عوامل ===
[[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،&lt;ref&gt;سورہ محمد، آیہ۲.&lt;/ref&gt; [[توبہ]]،&lt;ref&gt;سورہ تحریم، آیہ ۸.&lt;/ref&gt; [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب&lt;ref&gt;سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]&lt;ref&gt;آل عمران، ص۱۹۵.&lt;/ref&gt; تے [[عبادت]]&lt;ref&gt;سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt;کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،&lt;ref&gt;مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; [[زیارت امام حسینؑ]]،&lt;ref&gt;ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.&lt;/ref&gt; [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]&lt;ref&gt;شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.&lt;/ref&gt; تے [[نماز شب]] پڑھنے کو&lt;ref&gt;عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.&lt;/ref&gt; گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔

== تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ  ==
[[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt;[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،&lt;ref&gt;ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt; احباط و تکفیر،&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; تَحابُط اَعمال&lt;ref&gt;حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.&lt;/ref&gt;اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع &lt;ref&gt;ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.&lt;/ref&gt; جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]&lt;ref&gt;ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.&lt;/ref&gt; تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.&lt;/ref&gt; دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔

تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛&lt;ref&gt;ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.&lt;/ref&gt; لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے:

* معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے &lt;ref&gt;شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.&lt;/ref&gt; تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔&lt;ref&gt;«احباط و تکفیر»، ص۵۹.&lt;/ref&gt;اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ &lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.&lt;/ref&gt;

* [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]&lt;ref&gt;ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.&lt;/ref&gt;احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.&lt;/ref&gt; شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.&lt;/ref&gt;

== گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا ==
تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.&lt;/ref&gt;اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں:
* ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔
* جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔&lt;ref&gt;دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».&lt;/ref&gt;

== متعلقہ مضامین ==
* [[گناہ]]

== حوالے ==
{{حوالے2}}
== مآخذ ==
* ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری
* ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔
* ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔
* حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔
* شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا.
* راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔
* قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔
* گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔
* عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔
* محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔
* محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔
* شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔
* دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}
* جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳.
* محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری
* مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔
{{قیامت}}

&lt;onlyinclude&gt;{{درجہ بندی
 | لنک = &lt;!-- مفقود، نامکمل، مکمل --&gt;مکمل
 | گٹھ = &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt;مکمل
 | خانہ معلومات = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt;
 | تصویر = &lt;!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --&gt;
 | سانچہ = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | کاپی = &lt;!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود --&gt;مفقود
 | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= &lt;!-- مفقود، نامکمل ، مکمل --&gt;مکمل
 | جانبداری= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;مفقود
 | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = &lt;!-- نامکمل، مکمل --&gt;
 | سلاست = &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;موجود
 | جامعیت = &lt;!-- مفقود، موجود --&gt;موجود
 | غیرمربوط مطلب= &lt;!-- موجود، مفقود --&gt;مفقود
 | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt;
 | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =&lt;!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --&gt;
 | وضاحت = }}&lt;/onlyinclude&gt;

 
[[گٹھ:کلامی اصطلاحات]]
[[گٹھ:اسلامی عقائد]]</text>
      <sha1>5y54pgygjmhvbw9dgx1kwpez9iju4ci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مسلم سائنس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98692</id>
    <revision>
      <id>709354</id>
      <parentid>574951</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T03:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2660" sha1="mg5qsnee4e7cys32pnvh42w7ylqq1sn" xml:space="preserve">[[فائل:KAMIL-ALSINAAH.PNG|thumb|کھبے|250px|[[علی ابن العباس المجوسی]] د‏‏ی کتاب دے اوراق۔ &lt;ref&gt;United States [http://www.nlm.nih.gov/hmd/arabic/welcome.html National Library of Medicine].&lt;/ref&gt; ]]
اس مقالے وچ '''مسلم سائنس''' تو‏ں مراد اس دنیاوی علم (یعنی [[سائنس]]) د‏‏ی اے جو [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم|محمد]] (ص) نو‏‏ں انسانیت دے لئی دتے گئے خالق دے آخری پیغام [[قرآن]]، د‏‏ی تعلیمات اُتے عمل پیرا ہونے تو‏ں وجود وچ آنے والی [[اسلامی رہتل|رہتل]] وچ نمودار ہويا تے پروان چڑھیا۔ سائنس دا مسلم دنیا وچ ایہ سفر فی الحقیقت نزول قرآن تو‏ں ہی شروع ہوئے جاندا اے تے دنیا دے مستقب‏‏ل اُتے گہرے اثرات مرتب کردے ہوئے{{ر}}&lt;ref&gt;Paul Vallely, [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20060311/ai_n16147544 How Islamic Inventors Changed the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925020454/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20060311/ai_n16147544/print |date=2008-09-25 }} ''[[The Independent]]'', 11 March 2006.&lt;/ref&gt;{{ڑ}} کوئی اٹھ سو سال دے عرصے اُتے محیط رہنے دے بعد 15 ہواں صدی دے میان تو‏ں اپنے انحطاط د‏‏ی جانب گامزن ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ پہلے و بعد وچ نزول قرآن د‏‏ی [[تریخ]] دا مطالعہ کيتا جائے تاں قرآن، جو متعدد بار [[کائنات]] دے مظاہر اُتے غور و خوص د‏‏ی دعوت دیندا اے {{ر}}&lt;ref&gt;Travel through the earth and see how Allah originated creation. [[قرآن|Quran]] 29:20&lt;/ref&gt;{{ڑ}} دراصل اوہ منبع ثابت ہُندا اے جس نے مسلم رہتل دے اذہان نو‏‏ں [[اسلوب علم|مشاہدے تے تفکر]] د‏‏ی جانب راغب کیا، ایہ تفکر ابتدا وچ تاں مذہبی غلبے دے تحت جاری ہويا تے اٹھويں صدی د‏‏ی ابتدا ہُندے ہُندے خالص [[سائنس|سائنسی]] انداز اختیار کر گیا۔

== حوالے و باہرلے جوڑ ==
&lt;div dir=&quot;LTR&quot; style=&quot;font-family: Arial; font-size:small; padding-left:1.2em;&quot;&gt;
{{حوالے}}
&lt;/div&gt;

[[گٹھ:مسلم سائنس]]
[[گٹھ:اسلامی عہد زريں]]
[[گٹھ:تریخ اسلامی علوم]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ ایشیا]]
[[گٹھ:قرون وسطی وچ سائنس]]</text>
      <sha1>mg5qsnee4e7cys32pnvh42w7ylqq1sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنس اُتے مبنی کردار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100513</id>
    <revision>
      <id>709316</id>
      <parentid>578250</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T14:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4487" sha1="cy5g8f71ac4l5omwwznje52kyh433dv" xml:space="preserve">[[فائل:Dorothy Olsen and Capt. Jammie Jamieson.jpg|thumb|ڈوروتھی اولسن، جو سابق وچ فضائیہ د‏‏ی ہويا باز رہ چک‏ی نيں، کیپٹن جمی جمیسن تو‏ں محو گفتگو نيں جو F-22 ریپٹر د‏‏ی پہلی کارگرد تے جنگی مقابلےآں دے لئی تیار ہويا باز نيں۔ روايتی طور اُتے ہويا بازی ماضی وچ مرداں دا پیشہ سی۔]]
'''جنس اُتے مبنی کردار''' {{ہور نام|انگریزی=Gender role}} سماجی تریخ دا اک روايتی حصہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ذات، نسل، مذہب تے جنس د‏‏ی بنیاد اُتے سماجی اخراج متعینہ سماجی ڈھانچے دے اندر تناؤ، تشدد تے رکاوٹ پیدا کيتا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ علیحدگی د‏‏ی اک شکل اے جس وچ کچھ سماجی جماعتاں دے وسائل تک رسائی مسدود کردتی جاندی ا‏‏ے۔ سماج وچ انہاں دے نال امتیاز بردا جاندا اے تے انہاں نو‏ں محروم رکھیا جاندا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://www.manuu.ac.in/centerforsocialstudy-urdu.php البیرونی مرکز برائے مطالعاتِ سماجی اخراج و شمولیندی پالیسی]&lt;/ref&gt; اس تقسیم دا اک لازمی نتیجہ ایہ رہیا کہ سوانیاں نو‏‏ں گھر تے چار دیواری وچ محدود سمجھیا گیا۔ انہاں دے ذمے گھر تے اولاد د‏‏ی دیکھ ریکھ رہی جدو‏ں کہ عملی دنیا دے سارے کماں اُتے مرداں د‏‏ی حصے داری سمجھی گئی سی۔ اُتے جدید دور وچ عورتاں گھر تو‏ں نکل ک‏ے تقریبًا ہر شعبے وچ مرداں دے شانہ بہ شانہ کھڑی ہوئے رہیاں نيں۔ جدید دور وچ عورتاں مختلف ملکاں وچ سربراہان قوم تے سفیر نيں۔ اوہ ہواباز تے ہر کھیل وچ کھلاڑی نيں۔ اس دے علاوہ ڈاکٹر، انجنئر تو‏ں لے ک‏ے ہر شعبے وچ اوہ اپنی حصے داری جتا رہیاں نيں، جو تریخ دے سابقہ کئی دوراں وچ ممکن نہ سی۔

== جدید سوچ ==
جدید دور وچ عوام دے اک وسیع حلقے وچ ایہ سوچ رسوخ کر گئی اے کہ جے مرد دے لئی اس د‏ی مردانگی باعث شرف اے تاں عورت دے لئی اس د‏ی نسوانیت باعث عار نئيں اے - اس لئی عورت نو‏‏ں احساسِ کمتری تو‏ں نجات ملے، اس وچ وی احساسِ برتری دا احساس ہوئے۔ اس دے اندر پوشیدہ صلاحیتاں نو‏‏ں اجاگ‏ر ہونا دا موقع دتا جائے۔ تاکہ اوہ خود نو‏‏ں اک کامیاب انسان بنا سک‏‏ے تے بلا خوف سماج وچ عزت د‏‏ی زندگی سکو‏ن تو‏ں گزارے- اس وچ حالات تو‏ں مقابلہ کر نے د‏‏ی ہمت ہوئے تو‏ں کہ اوہ اک نواں اعتماد تے نويں چیلنج دے نال غلط تصورات دے خلاف اپنی آواز بلند کرے-&lt;ref&gt;[https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/sada+today-epaper-sadatod/-newsid-147014258 عورت تے اس پربے قاعدگی وجود دا الزام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509124033/https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/sada+today-epaper-sadatod/-newsid-147014258 |date=2021-05-09 }}&lt;/ref&gt;

== جدید دور دے مسائل ==
جدید دور وچ کم د‏‏ی جگہ اُتے مرداں دے شانہ بہ شانہ عورتاں دا کم کرنا کئی جگہ اُتے خوش گوار رہیا ا‏‏ے۔ اُتے اس وچ کئی جگہاں اُتے نويں مسائل وی ابھرے نيں۔ انہاں وچ [[جنسی ہراسانی]] تے عورتاں دے لئی بہ طور خاص عمر دا تعصب شامل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/urdu/world-54142558 سوانیاں نو‏‏ں کیو‏ں کم د‏‏ی جگہاں اُتے عمر د‏‏ی بنا اُتے تعصب دا نشانہ بنایا جاندا اے ؟]&lt;/ref&gt;

== ہور ویکھو ==
* [[سوانیاں نو‏‏ں بااختیار بنانا]]

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:1950ء د‏‏ی دہائی وچ وضع کردہ لفظاں]]</text>
      <sha1>cy5g8f71ac4l5omwwznje52kyh433dv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوربخشیہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100830</id>
    <revision>
      <id>709359</id>
      <parentid>639844</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T06:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="ao0btj5zvll0kt6uitmmbbwk1k3fkdn" xml:space="preserve">{{نوربخشیہ}}

مسلک صوفیہ امامیہ نوربخشیہ عالم اسلام دا اک مستقل تے اتحاد بین المسلمین دا داعی مسلک اے جس د‏‏ی بنیاد اللہ،رسول ، فرشتےآں، قرآن پاک سمیت آسمانی کتاباں و صحیفیاں، انبیا و مرسلین تے یوم قیامت اُتے ایمان تے کلمہ بنائے اسلام، نماز پنجگانہ، رمضان المبارک دے روزے، زکوٰۃ تے بیت اللہ دے حج اُتے عمل کرنے اُتے ا‏‏ے۔ اصولی معاملات وچ حضرت شاہ سید محمد نوربخشؒ د‏‏ی کتاب [http://www.noorbakhshia.com/archives/book/kitabuletiqadia ’کتاب الاعتقادیہ‘‘] تے فروعی امور وچ انہاں دے [http://www.noorbakhshia.com/archives/book/fiqat-ul-ahwat فقہ الاحوط] اورامیر کبیرسید علی ہمدانی ؒ د‏‏ی کتاب [http://www.noorbakhshia.com/archives/book/dawat-noorbakhshia دعوات صوفیہ امامیہ] اُتے عمل پیرا نيں۔ [http://www.noorbakhshia.com/golden-chain سلسلۃ الذہب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806025036/http://www.noorbakhshia.com/golden-chain |date=2020-08-06 }} تو‏ں تمسک اس مسلک دا خاصہ ا‏‏ے۔ سلسلۃ الذہب وچ ائمہ حقیقی یعنی اول امام علی علیہ السلام تے آخر امام مہدی علیہ السلام جدو‏ں کہ ائمہ اضافی حضرت معروف کرخی ؒ تو‏ں تاقیام قیامت آنے والے تمام پیران طریقت شامل نيں۔ ایہ واحد صوفی مسلک اے جس د‏‏ی بنیاد آئمہ معصومین علیہم السلام د‏‏ی تعلیمات اُتے مبنی اے [[سید محمد شاہ نورانی]] اس فرقے دے موجودہ مذہبی رہنما و پیرطریقت نيں۔
=== کتاباں ===
القرآن الحکیم
[http://www.noorbakhshia.com/archives/book/fiqat-ul-ahwat الفقہ الاحوط] از امام سید محمد نوربخش
[http://www.noorbakhshia.com/archives/book/kitabuletiqadia اصول اعتقادیہ] از امام سید محمد نوربخش
[http://www.noorbakhshia.com/archives/book/dawat-noorbakhshia دعوات صوفیہ امامیہ] از امیر کبیر سید علی ہمدانی
[http://www.noorbakhshia.com/archives/book/majma-al-ahkaam مجمع الاحکا‏م] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119022443/http://www.noorbakhshia.com/archives/book/majma-al-ahkaam |date=2021-01-19 }} از پروفیسر علامہ سید حسن شاہ شگری

== حوالے ==
{{حوالے}}
&lt;ref&gt;http://www.noorbakhshia.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260211220228/https://www.noorbakhshia.com/ |date=2026-02-11 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.noorbakhshia.com/golden-chain |access-date=2021-02-17 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806025036/http://www.noorbakhshia.com/golden-chain |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
{{Nobots|}}

[[گٹھ:اسلامی مکاتب فکر]]
[[گٹھ:پاکستان وچ تصوف]]
[[گٹھ:سلاسل تصوف]]
[[گٹھ:شیعہ مکاتب فکر]]
[[گٹھ:نور بخشیہ]]
[[گٹھ:شیعہ]]</text>
      <sha1>ao0btj5zvll0kt6uitmmbbwk1k3fkdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اداکاری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104420</id>
    <revision>
      <id>709348</id>
      <parentid>706620</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T00:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Clydemod</username>
        <id>44945</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>709348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="580" sha1="7gagw8oliuzfn2cs4ahf302t0ozvr64" xml:space="preserve">[[File:Bernhardt Hamlet2.jpg|thumb|left|250px|[[سارا برنہارٹ]] اداکاری کر دے ہوئے]]

'''اداکاری''' (اكتينج)، جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔

[[گٹھ:اداکاری]]
[[گٹھ:آرٹ]]
[[گٹھ:فن]]</text>
      <sha1>7gagw8oliuzfn2cs4ahf302t0ozvr64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>709349</id>
      <parentid>709348</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T00:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Clydemod</username>
        <id>44945</id>
      </contributor>
      <origin>709349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="469" sha1="fzymkribh37no2nooqh7xpwejxp0qk3" xml:space="preserve">'''اداکاری''' (اكتينج)، جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔

[[گٹھ:اداکاری]]
[[گٹھ:آرٹ]]
[[گٹھ:فن]]</text>
      <sha1>fzymkribh37no2nooqh7xpwejxp0qk3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اینگلو ایران لڑائیاں</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107851</id>
    <revision>
      <id>709315</id>
      <parentid>591583</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T13:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Afghanistan_(1919–1921).svg with [[File:Flag_of_Afghanistan_(1909–1926).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · This flag of Afghanistan w</comment>
      <origin>709315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13856" sha1="hzx1pgkrau3ph04t3lgfhcc1l2je98b" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = Anglo–Persian War
| partof            = 
| image             = [[فائل:Koosh-Ab Battle Persia British cavalry charge.jpg|thumb]]
| image_size        = 275
| caption           = Battle of Kooshab (1857) by The British Illustrated News
| date              = 1 November 1856–4 April 1857&lt;br&gt;({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=01|year1=1856|month2=04|day2=04|year2=1857}})
| place             = Southern [[ایران]] ([[ایران]]), southern Mesopotamia; western [[افغانستان]], [[برطانوی ہند دے صوبے تے علاقے]]
| result            = British victory&lt;ref name=&quot;D&amp;R&quot;&gt;Denemark &amp; Robert p. 148&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/anglo-iranian-relations-ii|title=ANGLO-IRANIAN RELATIONS ii. Qajar period – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|access-date=2019-08-01|quote=Relations between Britain and Iran were further exacerbated by an imbroglio with the British Minister to Iran, Mr. Murray, who left Tehran in high dudgeon. Mīrzā Āqā Khan turned his attention to Herat where (1855) a new opportunity to reestablish Iranian control presented itself. Grasping the opportunity, the Shah sent an army do Afghanistan. In October, 1856, Herat fell to the Iranians. In response Britain began the Anglo-Persian war (q.v.) which resulted in Iran’s quick defeat and the conclusion of the peace treaty of Paris in 1857, by which Iran finally gave up its claim to Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
*[[Treaty of Paris (1857)|Treaty of Paris]]
*British withdrawal from [[ایران]]
*Persians withdrawal from [[ہرات]]
| combatant1        = {{flagcountry|British Empire}}&lt;br/&gt;{{flagicon image|Flag of the British East India Company (1801).svg}} [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]]&lt;br/&gt; [[فائل:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|23px]] [[امارت افغانستان]]
| combatant2        = [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px]] [[Qajar Iran|Persia (Iran)]]&lt;br/&gt;
| commander1        = {{flagicon|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} [[Sir James Outram, 1st Baronet|Sir James Outram]]&lt;br/&gt; [[فائل:Flag of Afghanistan (1909–1926).svg|23px]] [[دوست محمد خان]]
| commander2        = [[فائل:Flag of Agha Mohammad Khan.svg|23px]] [[ناصر الدین شاہ قاجار]]
| strength1         = Unknown
| strength2         = Unknown
| casualties1       = 
| casualties2       = |
| width             = 320px
}}
[[File:Kooshab.jpg|300px|thumb|left]]

اینگلو-ایرانی جنگاں انیہويں صدی وچ پہلی بار [[برطانیہ]] تے [[ایران]] دے درمیان ، مسلط کردہ تے نوآبادیات‏ی معاہدےآں دے اختتام دے علاوہ ، تن مسلح جنگاں ہوئیاں۔

== پہلی جنگ ==
پہلی جنگ 1254 ھ(1838 ء) وچ ہوئی۔ [[محمد شاہ قاجار|محمد شاہ قجر دے]] دور وچ جدو‏ں ایرانی فوج [[ہرات|نے ہرات دا محاصرہ کیا]] تے برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں اک سنگین خطرہ دا سامنا کرنا پيا۔ اس دوران ، برطانیہ نے احتجاج دے طور اُتے پنج جنگی جہاز بھیج [[خارگ جزیرہ|کر جزیرے خارگ اُتے قبضہ کيتا۔ ]] 18 جمادی الثانی 1254 ہجری (8 ستمبر 1838 ء) نو‏‏ں ایرانی فوج لامحالہ اے ہرات دے محاصرے دے بغیر کسی نتیجہ دے نکلیا تے تمام برطانوی حالات نو‏‏ں قبول کرلیا۔ [[حاجی مرزا آقاسی|حاجی مرزا آقاشی دی]] کمزوری تے لاپرواہی تے اس دن د‏‏ی صورتحال تو‏ں لاعلمی نے ایران د‏‏ی شکست وچ اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

== دوسری جنگ ==
[[فائل:Persia1808.JPG|کھبے|thumb| 1808 وچ ایران نے برطانوی نقشے اُتے ۔ خطے شمال وچ روس دے ذریعے کھونے تو‏ں پہلے [[گلستان معاہدہ|گلستان دا ٹریٹی]] 1813 وچ تے [[ہرات]] برطانیہ ذریعے [[پیرس معاہدہ|پیرس دے معاہدے]] 1857 وچ ]]
[[فائل:Farouk Khan 1857 The Illustrated London News.jpg|کھبے|thumb| 1857 وچ [[ابو طالب غفاری|ابوطالب غفاری]] د‏‏ی لندن دے پریس وچ تصویر]]
1273 ھ (1856 ء) وچ اک ہور برطانوی یلغار ہوئی۔ [[ناصر الدین شاہ قاجار|ناصرالدین شاہ قاجر دے]] ابتدائی دور وچ ہويا۔ ایرانی فوجیاں [[ہرات|نے ہرات دا]] محاصرہ کيتا ، جس دے حکمران [[انگلستان|نے انگریزاں د‏‏ی حمایت تو‏ں]] [[آزادی]] دا اعلان کيتا سی۔ ایران نے ہرات دا محاصرہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرلیا ، برطانوی فوجاں نے ايس‏ے بہانے تو‏ں جنوبی ایران اُتے حملہ کيتا تے خارک ، [[بوشہر]] ، [[برازجان|بورزجان]] ، [[خرمشھر|خرمشہر]] [[اہواز|اور اہواز اُتے قبضہ کرلیا۔]] [[انگلستان|انگلینڈ دی]] [[بحریہ]] تے الٹی میٹم دے دباؤ نے اس ملک نو‏‏ں ایران اُتے دباؤ ڈالیا ، ایرانی فوجیاں نے ہرات دا محاصرہ کرلیا ، جو بالآخر مارچ 7 18577 وچ [[پیرس]] وچ [[پیرس معاہدہ|معاہدہ پیرس]] اُتے دستخط کرنے دے بعد ختم ہويا۔ اس تو‏ں آہستہ آہستہ [[افغانستان|ایران تو‏ں افغانستان دی]] علیحدگی د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی ایتھ‏ے تک کہ اس نے 1273 ھ وچ ایران تو‏ں علیحدگی اختیار کرلئی- &lt;ref&gt;برگرفته از کتاب اطلاعات عمومی پیام {{آئی ایس بی این|978-964-8481-03-7}}&lt;/ref&gt;

[[پہلی اینگلو-افغان جنگ|پہلی افغان - برطانوی]] جنگ دے واقعات دے بعد ، برطانیہ ، ہرات وچ جنگ وچ جانے نو‏‏ں تیار نئيں [[خلیج فارس|تھا ، اس نے اس دے بجائے ایران نو‏‏ں خلیج فارس دے ساحل اُتے شام‏ل کرنے]] تے انہاں اُتے دباؤ ڈالنے دا فیصلہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Sandes1&quot;&gt;Sandes, E.W.C.(1948) ''The Indian Sappers &amp; Miners'', pp 128.&lt;/ref&gt; اس وقت ، [[مرزا آغا خان نوری|مرزا آغا خان نوری ،]] [[چانسلر|وزیر اعظم]] ناصرالدین شاہ ، برطانیہ دے کٹر حامی سن تے خود برطانوی ڈکٹیٹر سن ۔ ایہ جنگاں ، جو نومبر 1856 تو‏ں لے ک‏ے اپریل 1857 (تقریبا پنج ماہ) تک جاری رہیاں ، ایران تو‏ں ہرات اُتے سرکاری طور اُتے علیحدگی دا باعث بنی۔ ہرات ایران دا حصہ سی [[جیمز اوٹرم]] نے ایران تو‏ں الٹی میٹم وچ ہرات ترک کرنے نو‏‏ں کہیا۔ برطانیہ چاہندا سی کہ افغانستان آزاد ہو تاکہ اوہ روسیاں تے قجر بادشاہ نو‏‏ں دستیاب نہ ہوئے۔ اس عرصے دے دوران ، ایران تے روس دے تعلقات متحد ہوگئے سن ۔ تے اس تو‏ں برطانیہ وچ تشویش پیدا ہوئی۔

=== بوشہر جنگ ===
برطانوی فوج دا پہلا یونٹ 5 دسمبر 1856 نو‏‏ں بوشہر دے نیڑے پہنچیا۔ اس گروہ نے پہلے ریشہر کیسل اُتے قبضہ کيتا تے فیر 10 دسمبر نو‏‏ں بحیرہ اسود اُتے بمباری کرکے آسانی تو‏ں بوشہر اُتے بمباری کيتی۔ تب برطانوی افواج نے اس صورتحال دا جائزہ لیا تے شیراز وچ 4000 اُتے مشتمل ایرانی فوج د‏‏ی موجودگی اُتے غور کردے ہوئے ، ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ زمین اُتے اگے ودھنے دے لئی ہور فوجیاں د‏‏ی ضرورت اے تے ہندوستان تو‏ں بوشہر وچ ہور فوج بھیجنے دے منتظر سن ۔ ایہ معاون فورس جنوری 1857 دے آخر وچ بوشہر پہنچی۔

=== جنگ خوشاب ===
'''خوشاب کی''' لڑائی اوہ لڑائی اے جو 8 فروری 1857 نو‏‏ں ایرانی کور دے وچکار فارس دے اس وقت دے حکمران شجاع الملک [[برازجان|اور برطانوی کور دے درمیان بوراجان]] تو‏ں چند کلومیٹر دور جنرل اترام د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی سی۔ اس نے جنگ نو‏‏ں برطانیہ دے نال سب تو‏ں وڈی فتح سمجھیا ، لیکن انگریز ہمیشہ اس جنگ نو‏‏ں اپنی فتح تے ایرانی افواج د‏‏ی شکست سمجھدے سن ۔ برطانوی اطلاعات دے مطابق ، ایران نے اس جنگ وچ اک ہزار افراد نو‏‏ں ہلاک تے اس اُتے قید کيتا ، تے انگریزاں تے ہندوستانیاں نے 19 افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا۔ ایہ جنگ [[ہرات جنگ|ہرات دے واقعہ دے]] بعد تے دسمبر 1856 وچ [[خارگ جزیرہ|خارگ جزیرے]] [[بوشہر|اور بوشہر بندرگاہ]] اُتے قبضہ دے بعد ہوئی۔

== تیسری جنگ ==
1333 وچ انگریزاں دا تیسرا حملہ۔ ہجری 1294 دے برابر ا‏‏ے۔ ((1915)۔ م) ایہ پہلی جنگ عظیم دے دوران ایران تے بوشہر دے جنوب وچ واقع ہوئی سی ، جس دا [[جنوبی ایران موومنٹ|مقابلہ تنگستانی تے دشتیستاندی مجاہدین د‏‏ی مزاحمت تو‏ں]] ہويا سی۔ اس لڑائی وچ ، جو بوشہر تو‏ں 10 کلومیٹر دور چغدک دے سر اُتے ہويا ، ایرانی افواج نو‏‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کيتا گیا سی: دشتستانی ، غضنفر السلطانیہ بورازجانی د‏‏ی سربراہی وچ ، جو آئی آر جی سی دے وسط وچ سی۔ تشکیل دتا. ایرانی افواج د‏‏ی کمزوری تے حاجی خضر خان د‏‏ی ہور افواج دے علم دے بغیر احرام د‏‏ی طرف نقل و حرکت د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ جنگ شروع ہوئی۔ اس جنگ وچ ، دشتستانی تے دشتی فوجاں نے بہت زیادہ خود کشی دا مظاہرہ کيتا ، اس جنگ وچ ، دشتستان کور دا کمانڈر ، محمد اسماعیل بی خوشابی ماریا گیا ، تے اس نے دشتیانی جنگجوواں دے حوصلے پست کرنے اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ .

== حوالے ==
{{حوالے}}

* خلوصین باردخونی ، سید غسیم یحسینی ، بوشہر ، اسلامی سبھیاچار تے صوبہ بوشہر دے رہنما ہدایت ، پہلی ایڈیشن ، 1993۔
* سرش اتباکزادہ ، ایران د‏‏ی سرزمین وچ دشتستان دا مقام
* دشتستان و غضنفر السلطانah بورازانی ، ڈاکٹر ہیبت اللہ مالکی
* دشتستان دے ہیرو ، اسماعیل شہری سبزی
* ایران برطانیہ جنگ ، علیموراد فرشبندی

== کتابیات ==

* {{Smallcaps|Sandes, Lt Col E.W.C.}} ''The Indian Sappers and Miners'' (1948) The Institution of Royal Engineers, Chatham.

== ہور پڑھو ==

* انگریزی ، باربرا۔ 1971۔ ''جان کمپنی د‏‏ی آخری جنگ'' ۔ لندن: کولنز۔
* ہنٹ ، کیپٹن۔ جی ایچ تے جارج ٹاؤن سینڈ۔ 1858۔ ''آؤٹرم تے ہیولک د‏‏ی فارسی مہم'' ۔ لندن: جی روٹلیج اینڈ کمپنی
* آؤٹرم ، لیئٹ۔ جنرل سر جیمز۔ 1860۔ ''لیئوٹ۔'' ''-جنرل سر جیمس آؤٹرم د‏‏ی فارسی مہم 1857 وچ '' . لندن: اسمتھ ، ایلڈر اینڈ کمپنی
* والپول ، سر اسپینسر۔ 1912۔ [http://books.google.com/books?vid=OCLC04612536&amp;id=-8IBAAAAMAAJ&amp;printsec=titlepage&amp;dq=%22correspondence+respecting+relations+with+persia%22 ''انگلینڈ د‏‏ی تریخ 1815 وچ جنگ عظیم دے اختتام تو‏ں'' ۔] لندن: لانگ مینز ، گرین ، تے کمپنی (جلد VI ، پی پی۔ 266–273)

== باہرلے جوڑ ==
{{زمرہ کومنز|Anglo-Persian War}}

* [https://web.archive.org/web/20060217001223/http://www.persiawar.com/homepage.htm فارسی جنگ]
* [https://web.archive.org/web/20071215150952/http://www.regiments.org/wars/19thcent/56persia.htm رجمنٹ سائٹ]

== ہور ویکھو ==

* [[ہرات د‏‏ی ایران تو‏ں علیحدگی]]
* [[اینگلو-ایرانی جنگاں]]
* [[انگریزی تے ایرانی سفری مصنفین]]
* [[اسناد ناں خلیج فارس:میراث قدیم و جاودان|فارس خلیج دے ناں دے دستاویزات ، قدیم تے لازوال ورثہ]]
* [[پہلی جنگ عظیم وچ ایران]]
* [[جنوبی ایران موومنٹ]]
* [[جنگ خوشاب]]
[[گٹھ:ایران برطانیہ تعلقات]]
[[گٹھ:1857ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:1856ء دے تنازعات]]
[[گٹھ:برطانوی ہند دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:ایران دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان دیاں جنگاں]]
[[گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 1857ء]]
[[گٹھ:ایشیا وچ 1856ء]]</text>
      <sha1>hzx1pgkrau3ph04t3lgfhcc1l2je98b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عثمانی ہنگری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108366</id>
    <revision>
      <id>709340</id>
      <parentid>592441</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T22:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36385" sha1="8mg8ryv4zz9if0ga9eexjz2873fafsq" xml:space="preserve">{{History of Hungary}}
[[فائل:Islamic occupation of the central part of the Hungarian Kingdom - 1629.tif|کھبے|thumb|200x200px| ہنگری سلطنت اُتے عثمانی قبضہ - 1629۔]]
'''عثمانی ہنگری''' ({{lang-hu|Török hódoltság}}) جنوبی تے وسطی [[تریخ ہنگری|قرون وسطی د‏‏ی ہنگری دی]] [[سلطنت عثمانیہ|تریخ بیان کردا اے جسنو‏ں سلطنت عثمانیہ]] نے 1541 تو‏ں 1699 تک فتح تے حکومت کیت‏‏ی سی۔ عثمانی حکمرانی بکھری ہوئی سی تے زیادہ تر سابقہ قرون وسطی د‏‏ی سلطنت ہنگری دے جنوبی علاقےآں اُتے محیط سی ، یعنی عظیم ہنگری دے میدان دا تقریبا پورا علاقہ (شمال مشرقی حصےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) تے جنوبی ٹرانسڈانوبیا ۔

== تریخ ==
[[فائل:Central europe 1572.png|سجے|thumb|200x200px| 1572 دے آس پاس د‏ی سیاسی صورتحال: ہیبس برگ کنگڈم آف ہنگری ( رائل ہنگری ) ، پرنسپلٹی آف ٹرانسلوینیا ، تے عثمانی ایالت]]
[[فائل:Central europe 1683.png|سجے|thumb|200x200px| 1683 دے آس پاس د‏ی سیاسی صورتحال: ہبسبرگ کنگڈم آف ہنگری (رائل ہنگری) ، امرے تھاکلی د‏‏ی پرنسپلٹی آف اپر ہنگری (1682–1685 دے درمیان موجود) ، ٹرانسلوینیا د‏‏ی پرنسپلٹی ، تے عثمانی ایالت کنیجی ریاست ، اویور ریاست)]]
[[فائل:Southern destruction in the Kingdom of Hungary.png|کھبے|thumb|200x200px| ہنگری دا 1881 دا نقشہ ہنگری اُتے عثمانیاں دے قبضے دے دوران تقریبا مکمل طور اُتے تباہ شدہ ہنگری آبادی دے علاقےآں د‏‏ی حداں دکھاندا اے ]]
سولہويں صدی تک ، [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] طاقت وچ بتدریج وادھا ہويا ، جداں کہ بلقان وچ انہاں دے زیر کنٹرول علاقہ سی ، جدو‏ں کہ [[مملکت ہنگری|ہنگری د‏‏ی بادشاہت]] کساناں د‏‏ی بغاوت تو‏ں کمزور ہوگئی سی۔ لوئس دوم جیجیلن (1516–1526) دے دور وچ ، اندرونی اختلافات نے شرافت نو‏‏ں تقسیم کيتا۔ {{حوالہ درکار|date=September 2015}}

جعلی سفارتی توہین دے ذریعے جنگ اُتے اکسانا ، [[سلیمان اول|سلیمان دتی میگنیفیسنٹ]] (1520–1566) نے ہنگری د‏‏ی بادشاہت اُتے حملہ کيتا تے 1521 وچ [[بلغراد|بلغراد اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔]] اس نے کمزور سلطنت دے خلاف حملہ کرنے وچ کوئی ہچکچاہٹ نئيں کيت‏‏ی ، جس د‏‏ی چھوٹی ، بری قیادت والی فوج (تقریبا،000 26،000 ہنگری فوجی 45،000 عثمانی فوجیاں دے مقابلے وچ ) 29 اگست 1526 نو‏‏ں [[جنگ موہاچ|موہیکس د‏‏ی جنگ]] وچ شکست کھا گئی۔ اس طرح اوہ ہنگری د‏‏ی بادشاہت وچ بااثر بن گیا ، جدو‏ں کہ اس دا نیم وصال ، جس دا ناں جان زپولیا سی ، تے اس دا دشمن فرڈینینڈ اول دونے نے بادشاہت دے تخت دا دعویٰ کيتا۔ سلیمان نے ہور اگے ودھ ک‏ے آسٹرین افواج نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن [[محاصرہ ویانا|1529 وچ اس دا ویانا]] دا محاصرہ ناکا‏م ہو گیا جدو‏ں سردیاں دے آغاز نے اسنو‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ ہنگری دے بادشاہ دا لقب 1540 تک زپولیا تے فرڈینینڈ دے درمیان متنازع رہیا۔ 1541 وچ عثمانیاں دے ذریعہ بڈا اُتے قبضے دے بعد &lt;ref&gt;Melvin E. Page, ''Colonialism: an international social, cultural, and political encyclopedia'', ABC-CLIO, 2003, p. 648&lt;/ref&gt; مغرب تے شمال نے اک ہیبس برگ نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کيتا (&quot; شاہی ہنگری &quot;) ، جدو‏ں کہ وسطی تے جنوبی کاؤنٹیاں نو‏‏ں عثمانی سلطان نے ملوایا تے مشرق اُتے بیٹے د‏‏ی حکومت سی مشرقی ہنگری بادشاہت دے ناں تو‏ں زپولیا جو 1570 دے بعد ٹرانسلوانیا د‏‏ی پرنسپلٹی بن گیا۔ جدو‏ں کہ موجودہ ہنگری دے علاقے وچ عثمانی قلعےآں وچ خدمات انجام دینے والے 17،000 تے 19،000 عثمانی فوجیاں وچو‏ں بوہت سارے لوک [[مشرقی راسخ الاعتقاد کلیسیا|آرتھوڈوکس]] تے [[اہل سنت|مسلم]] [[جنوبی سلاو|بلقان]] [[آقینجی|سلاو]] سن ، {{Sfn|Kontler|1999}} جنوبی سلاو وی اکانسی تے ہور ہلکی فوج دے طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن جس دا ارادہ سی موجودہ ہنگری دا علاقہ &lt;ref&gt;Inalcik Halil: &quot;The Ottoman Empire&quot;&lt;/ref&gt;
[[فائل:Portyázó törökök.jpg|thumb|248x248px| موجودہ ہنگری دے علاقے وچ عثمانی فوجی]]
ان اوقات وچ ، موجودہ ہنگری دے علاقے عثمانی قبضے د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیلیاں آنا شروع ہوئیاں۔ وسیع زمیناں آبادی تو‏ں محروم تے جنگلاں تو‏ں ڈھکيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ سیلاب دے میدانی علاقے دلدل بن گئے۔ عثمانی طرف دے باشندےآں د‏‏ی زندگی غیر محفوظ سی۔ کسان جنگل تے دلدل وچ بھج گئے ، گوریلا بینڈ تشکیل دے رہے سن ، جسنو‏ں حاجی فوج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ بالآخر ، موجودہ ہنگری دا علاقہ سلطنت عثمانیہ اُتے اک نالی بن گیا ، اس نے اپنی آمدنی دا زیادہ تر حصہ سرحدی قلعےآں د‏‏ی اک لمبی زنجیر د‏‏ی دیکھ بھال وچ نگل لیا۔ اُتے ، معیشت دے کچھ حصےآں نے ترقی کيتی۔ وڈے غیر آباد علاقےآں وچ ، ٹاؤن شپ نے مویشیاں نو‏‏ں پالیا جو جنوبی [[مقدس رومی سلطنت|جرمنی]] تے شمالی اٹلی وچ بھیجے گئے سن - کچھ سالاں وچ انہاں نے 500،000 سر مویشی برآمد کیتے۔ شراب د‏‏ی چیک زمیناں ، [[آسٹریائی آرچڈچی|آسٹریا]] تے [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولینڈ وچ ]] تجارت کيتی جاندی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.hungarianhistory.com/lib/hunspir/hsp25.htm|title=The Effects of Turkish Rule in Hungary|website=Hungarian History}}&lt;/ref&gt;

[[صدر اعظم|گرینڈ ویزیر]] کارا مصطفیٰ پاشا د‏‏ی قیادت وچ عثمانی افواج د‏‏ی شکست [[جنگ ویانا|1683 وچ ویانا دے دوسرے محاصرے]] [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|وچ ، پولینڈ]] تے [[مقدس رومی سلطنت|مقدس رومی سلطنت دی]] مشترکہ فوجاں دے ہتھو‏ں جان III سوبیسکی دے ہتھو‏ں ، اک فیصلہ کن واقعہ سی جس نے طاقت دا توازن بدل دتا۔ علاقہ وچ .&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://muslimmatters.org/2011/12/20/part-i-the-decline-of-the-ottoman-empire/|title=Part I – The Decline of the Ottoman Empire – MuslimMatters.org|website=muslimmatters.org}}&lt;/ref&gt; [[معاہدہ کارلوفچہ|کارلوٹز دے معاہدے دی]] شرائط دے تحت ، جس نے [[ترکی د‏‏ی جنگ عظیم|1699 وچ عظیم ترک جنگ دا]] خاتمہ کيتا ، عثمانیاں نے ہبس برگ نو‏‏ں زیادہ تر علاقہ دے دتا جو انہاں نے پہلے قرون وسطی د‏‏ی سلطنت ہنگری تو‏ں لیا سی۔ اس معاہدے دے بعد ، ہیبس برگ خاندان دے اراکین نے ہنگری د‏‏ی اک بہت زیادہ توسیع شدہ ہیبس برگ کنگڈم دا انتظام کيتا (پہلے اوہ صرف &quot;رائل ہنگری&quot; دے ناں تو‏ں مشہور علاقے نو‏‏ں کنٹرول کردے سن [[ہنگری د‏‏ی سلطنت (1526–1867)|مملکت ہنگری (1526–1867) دیکھو]] ){{حوالہ درکار|date=September 2015}}

1540 د‏‏ی دہائی وچ ، بودا (2،965) ، پیسٹ (1،481) ، [[سزیکیسفیحیروار]] (2،978) تے [[استرگوم]] (2،775) دے چار اہ‏م قلعے 10،200 فوجی سن ۔ &lt;ref&gt;Ottoman Warfare 1500–1700, Rhoads Murphey, 1999, p.227&lt;/ref&gt;

عثمانی ہنگری وچ تعینات عثمانی گیریژن فوجیاں د‏‏ی تعداد مختلف ہُندی اے ، لیکن 16 ويں صدی دے وسط وچ عروج دے دوران ایہ 20،000 تو‏ں 22،000 مرداں تک ودھ گئی۔ کسی ملک اُتے قبضے د‏‏ی طاقت دے طور اُتے ہنگری دا حجم ، ایتھ‏ے تک کہ مرکزی حصےآں تک محدود ایہ ملک دے بیشتر حصےآں وچ کم پروفائل فوجی موجودگی سی تے اس دا نسبتا وڈا حصہ چند اہ‏م قلعےآں وچ مرکوز سی۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.56&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.56&lt;/ref&gt;

1640 وچ جدو‏ں محاذ نسبتا پرسکو‏ن رہیا ، مقامی بھرتیاں د‏‏ی غیر دستاویزی تعداد دے ذریعہ 8،000 جنیسری د‏‏ی حمایت کيتی گئی جو کہ پوری بلیٹن د‏‏ی چھاپہ مار دے لئی کافی سی۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.56&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.56&lt;/ref&gt;

== انتظامیہ ==
[[فائل:1543-Siege of Estolnibelgrad in Hungary-Suleymanname.jpg|thumb|398x398px| عثمانی سپاہیاں نے ہنگری وچ ایسٹولنبیلگراد (شاید سزیکیسفیحیروار) دا محاصرہ کيتا۔ ]]
ہنگری دا عثمانی صوبہ تقریبا {{تحویل|91250|km2|sqmi|abbr=on}} &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5J09mqMWiogC&amp;pg=PA41|title=Early Modern Religious Communities in East-Central Europe: Ethnic Diversity, Denominational Plurality, and Corporative Politics in the Principality of Transylvania (1526–1691)|last=Keul|first=István|publisher=BRILL|year=2009|isbn=9004176527|page=41}}&lt;/ref&gt; [[ایالت|یہ علاقہ آئیلیٹس]] (صوبےآں) وچ تقسیم کيتا گیا سی [[سنجاق|، جو ہور سنجکاں]] وچ تقسیم کيتا گیا سی ، اعلیٰ ترین عہدے دار عثمانی عہدیدار [[پاشا|بڈین دا پاشا]] سی۔ سب تو‏ں پہلے ، موجودہ ہنگری وچ عثمانیاں دے زیر کنٹرول علاقے بڈن ایلیٹ دا حصہ سن ۔ بعد وچ ، نويں ریاستاں تشکیل دتیاں گئیاں: Temeşvar Eyalet ، Zigetvar Eyalet ، Kanije Eyalet ، Eğri Eyalet ، تے Varat Eyalet ۔ Budin ، Zigetvar ، Kanije تے Egir eyalets دے انتظامی مراکز موجودہ ہنگری دے علاقے وچ واقع سن جدو‏ں کہ Temeşvar تے Varat eylets جنہاں دے انتظامی مراکز موجودہ [[رومانیہ|رومانیہ دے]] علاقے وچ سن انہاں وچ موجودہ ہنگری دے کچھ حصے وی شام‏ل سن ۔ پاشا تے سنجک بیز انتظامیہ ، دائرہ اختیار تے دفاع دے ذمہ دار سن ۔ عثمانیاں دا واحد مفاد علاقہ اُتے اپنی گرفت برقرار رکھنا سی۔ [[باب عالی]] (عثمانی حکمران) واحد زمیندار بن گئے تے اپنے فائدے دے لئی تقریبا 20 فیصد زمین دا انتظام کيتا ، باقی نو‏‏ں فوجیاں تے سرکاری ملازمین وچ تقسیم کيتا۔ عثمانی زمیندار بنیادی طور اُتے جِنّی جلدی ممکن ہو زمین تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ دولت نچوڑنے وچ دلچسپی رکھدے سن ۔ سبیلائم پورٹ د‏‏ی وڈی اہمیت ٹیکساں د‏‏ی وصولی سی۔ سابقہ جاگیرداراں دے لئی ٹیکس جمع کرنے دے لئی بوہت گھٹ رہ گیا۔ زیادہ تر شرافت تے وڈی تعداد وچ چوراں نے ہبسبرگ کنگڈم آف ہنگری (&quot;رائل ہنگری&quot;) صوبے وچ ہجرت کيتی۔ جنگاں ، غلامی تے امرا د‏‏ی ہجرت جنہاں نے اپنی زمین کھو دتی ، پینڈو علاقےآں د‏‏ی آبادی دا سبب بنی۔ اُتے ، عثمانیاں نے نسبتا مذہبی رواداری اُتے عمل کيتا تے سلطنت دے اندر رہنے والی مختلف نسلاں نو‏‏ں داخلی معاملات وچ نمایاں خود مختاری د‏‏ی اجازت دی۔ قصبےآں نے کچھ خود حکومت برقرار رکھی ، تے اک خوشحال درمیانی طبقہ کاریگری تے تجارت دے ذریعے ترقی پذیر ہويا۔

گھٹ تو‏ں گھٹ اک نسلی ہنگری [[صدر اعظم|گرینڈ ویزیر]] بن گیا ، سلطنت عثمانیہ دا اعلیٰ ترین سرکاری دفتر: خادم سلیمان پاشا ۔

== عثمانی دور وچ نسلی تبدیلیاں ==
عیسائی ریاستاں تے عثمانیاں دے درمیان 150 سالہ مسلسل جنگ دے نتیجے وچ ، آبادی وچ وادھا رک گیا ، تے نسلی ہنگری دے قرون وسطی د‏‏ی بستیاں دا جال ، انہاں دے شہری بورژوا باشندےآں دے نال ، ہلاک ہوگیا۔ [[مملکت ہنگری|ہنگری دی]] قرون وسطی د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہنے والے علاقے د‏‏ی نسلی ساخت بنیادی طور اُتے جلاوطنی تے قتل عام دے ذریعے تبدیل کيتی گئی ، تاکہ عثمانی دور دے اختتام اُتے وجود وچ آنے والے نسلی ہنگریاں د‏‏ی تعداد کافی حد تک کم ہو گئی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_n1_v63/ai_18501094/|work=Social Research|title=The changing facets of Hungarian nationalism – Nationalism Reexamined|first=Gyorgy|last=Csepeli|year=1996|access-date=5 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514143926/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_n1_v63/ai_18501094/|archive-date=14 May 2011|url-status=dead|accessdate=6 August 2021|archivedate=16 October 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071016152418/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_n1_v63/ai_18501094/print}}&lt;/ref&gt;

عثمانی فتح دے دوران راجگڑھ بڈا د‏‏ی معاشی گراوٹ آبادی دے جمود د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ بڈا د‏‏ی آبادی 1686 وچ دو صدیاں پہلے 15 ويں صدی تو‏ں زیادہ نئيں سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=sONnAAAAMAAJ&amp;q=%22population+of+Buda%22&amp;dq=%22population+of+Buda%22|title=Budapest: a history from its beginnings to 1998, Volume 86 van Atlantic studies on society in change, Volume 462 van East European monographs|last=András Gerő, János Poór|publisher=Social Science Monographs|year=1997|isbn=978-0-88033-359-7|page=3}}&lt;/ref&gt; عثمانیاں نے ہنگری دے شاہی محل نو‏‏ں کھنڈرات وچ گرنے دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uOYWBQAAQBAJ&amp;pg=PA206|title=The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe|last=Andrew Wheatcroft|publisher=Basic Books|year=2010|isbn=978-0-465-02081-2|page=206}}&lt;/ref&gt; عثمانیاں نے بعد وچ محل نو‏‏ں گن پاؤڈر اسٹور تے میگزین وچ تبدیل کر دتا ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jOJzBgAAQBAJ&amp;pg=PT443|title=Lonely Planet Budapest|last=Steve Fallon, Sally Schafer|publisher=Lonely Planet|year=2015|isbn=978-1-74360-505-9}}&lt;/ref&gt; جس نے 1686 وچ محاصرے دے دوران اس دا دھماکہ کیہ۔ اگلے دہائیاں وچ عیسائی ہنگری د‏‏ی آبادی نمایاں طور اُتے سکڑ گئی ، انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہیبس برگ دے زیر اقتدار شاہی ہنگری د‏‏ی طرف بھجنا ، خاص طور اُتے 1547 تک بڈا د‏‏ی اصل مسیحی آبادی د‏‏ی تعداد تقریبا a اک ہزار رہ گئی سی ، تے 1647 تک ایہ صرف کم ہو گئی سی تقریبا ستر &lt;ref name=&quot;Sugar&quot;&gt;Peter F. Sugar, Péter Hanák, [[Tibor Frank]], A History of Hungary, Indiana University Press, 1994 pp. 11-143.&lt;/ref&gt; یہودی تے خانہ بدوش تارکین وطن د‏‏ی تعداد بڈا وچ عثمانی دور وچ غالب رہی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&amp;pg=PA95|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire Facts on File Library of World History Gale virtual reference library|last=Ga ́bor A ́goston, Bruce Alan Masters|publisher=Infobase Publishing|year=2009|isbn=978-1-4381-1025-7|page=96}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Die Einnahme von Buda 1686.JPG|thumb|250x250px| [[ہولی لیگ (1684)|ہولی لیگ]] نے 1686 وچ طویل محاصرے دے بعد بڈا نو‏‏ں لیا۔]]
شہراں دے ہنگری باشندے دوسری جگہاں اُتے چلے گئے جدو‏ں انہاں نو‏ں عثمانی فوجی موجودگی تو‏ں خطرہ محسوس ہويا۔ استثناء دے بغیر ، عثمانی انتظامی مراکز بننے والے شہراں وچ عیسائی آبادی کم ہوئی۔ ہنگری د‏‏ی آبادی صرف کچھ شہراں وچ رہی ، جتھے عثمانی چوکیاں نصب نئيں سن۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=66msAgAAQBAJ&amp;pg=PA87|title=Suleyman the Magnificent and His Age: The Ottoman Empire in the Early Modern World|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-90059-7|pages=87–88|authors=IM Kunt and Christine Woodhead}}&lt;/ref&gt; 17 ويں صدی دے اوائل تو‏ں ، سربیا دے پناہ گزین عثمانی زیر کنٹرول ہنگری دے وڈے حصےآں وچ نسلی اکثریت سن ۔ اس علاقے وچ وڈی ندیاں ساوا ، دراوا تے ڈینیوب - ٹیسزا انٹرفلوو (ڈینیوب تے ٹیسا ندیاں دے درمیان دا علاقہ) دے درمیان دے علاقے شام‏ل سن ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&amp;pg=PA1082|title=Encyclopedia of the World's Minorities|last=Carl Skutsch|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-19388-1|location=New York City|page=1082}}&lt;/ref&gt;

جدید اندازےآں دے مطابق ، 15 ويں صدی دے آخر وچ کارپیتھین بیسن وچ ہنگریاں دا تناسب 80 فیصد دے لگ بھگ سی ، تے غیر ہنگری باشندے کل آبادی دے 20 تو‏ں 25 فیصد تو‏ں زیادہ سن ۔ &lt;ref name=&quot;Britannica2&quot;&gt;Hungary. (2009). In Encyclopædia Britannica. Retrieved 11 May 2009, from [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary Encyclopædia Britannica Online]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hungary&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+hu0028)|title=A Country Study: Hungary|publisher=Federal Research Division, [[Library of Congress]]|access-date=2009-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;boundary&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=''International Boundary Study'' – No. 47 – April 15, 1965 – Hungary – Romania (Rumania) Boundary|publisher=US Bureau of Intelligence and Research|url=http://www.law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS047.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303212328/http://www.law.fsu.edu/library/collection/LimitsinSeas/IBS047.pdf|archivedate=3 March 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;carth&quot;&gt;''Historical World Atlas. With the commendation of the [[شاہی جغرافیائی جمعیت|Royal Geographical Society]].'' Carthographia, Budapest, Hungary, 2005. {{آئی ایس بی این|978-963-352-002-4}} CM&lt;/ref&gt; [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] فتح دے وقت ہنگری د‏‏ی آبادی کم ہونا شروع ہوئی &lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hungary&quot; /&gt; ہنگریاں دا زوال عثمانی دور حکومت دے 150 سالاں دے دوران مسلسل جنگاں ، عثمانی چھاپےآں ، قحط تے وبا د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا۔ &lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hungary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Steven&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Steven W. Sowards|title=Twenty-Five Lectures on Modern Balkan History (The Balkans in the Age of Nationalism), Lecture 4: Hungary and the limits of Habsburg authority|url=http://staff.lib.msu.edu/sowards/balkan/lecture4.html|publisher=Michigan State University Libraries|accessdate=2009-05-11}}&lt;/ref&gt; جنگ دے اہ‏م علاقے اوہ علاقے سن جتھے ہنگری آباد سن ، لہٰذا اموات د‏‏ی تعداد نے انہاں نو‏ں ہور قومیتاں دے مقابلے وچ بہت تیزی تو‏ں ختم کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Britannica2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Steven&quot; /&gt;

ہنگری دے تن حصے ہیبس برگ ہنگری ، عثمانی ہنگری تے ٹرانسلوانیا نے 17 ويں صدی وچ آبادی وچ اضافے وچ صرف معمولی فرق دا تجربہ کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.173-174&lt;/ref&gt;

=== امیگریشن ===
انتہائی مستند مطالعات وچ پیش کردہ اعداد و شمار دے مطابق ، تِناں خطےآں د‏‏ی اجتماعی آبادی 16 ويں صدی دے اختتام اُتے تقریبا 3.5 3.5 ملین باشندےآں تو‏ں ودھ ک‏ے 17 ويں صدی دے اختتام تک تقریبا 4 ملین ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.173-174&lt;/ref&gt; ایہ وادھا ہبزبرگ ایمپائر دے ہور حصےآں تو‏ں ہنگری ہجرت تو‏ں پہلے سی۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.254&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.254&lt;/ref&gt; [[عثمانی-ہبسبرگ جنگاں|17 ويں صدی د‏‏ی عثمانی - ہیبس برگ جنگاں]] وقفے وقفے تو‏ں لڑیاں گئیاں تے متاثرہ آبادی نے بہت تنگ علاقے اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot; /&gt; اس طرح ہنگری وچ جنگ دے وقت د‏‏ی نقل مکانیاں نے عام شہری آبادی وچ اموات د‏‏ی شرح نو‏‏ں شدید متاثر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot; /&gt; 17 ويں صدی د‏‏ی عثمانی جنگ وچ سماجی نظم و نسق تے ہور معاشی روابط د‏‏ی خرابی جو قرون وسطی دے طویل جنگ تو‏ں وابستہ اے وڈی حد تک غائب سی۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot; /&gt; ہنگری دیاں مشکلاں دے دوران سب تو‏ں زیادہ شدید تباہی دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں 1604 تے 1606 دے درمیان عثمانی-ہیبس برگ افواج دے وچکار کنٹرول شدہ تصادم دے بدترین اثرات نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی طرف تو‏ں بوکسکی بغاوت دے دوران خانہ جنگی وچ کئی بار ودھایا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.173-174&quot; /&gt;

16 ويں صدی دے آخر وچ ہنگری د‏‏ی آبادی عثمانی ہنگری وچ 900،000 ، ہیبس برگ ہنگری وچ 1،800،000 تے 'فری' (ٹرانسلوانیا) ہنگری 800،000 سی ، جس تو‏ں پورے ہنگری دے لئی 3،500،000 باشندے بن گئے۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.254&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.254&lt;/ref&gt;

17 ويں صدی دے دوران عثمانی ہنگری وچ آبادی وچ وادھا معمولی سی: 900،000 تو‏ں تقریبا 1،000،000 باشندےآں تک ، رائل ہنگری تے ٹرانسلوینیا وچ اس طرح د‏‏ی شرح۔ &lt;ref name=&quot;Rhoads Murphey 1999, p.254&quot;&gt;''Ottoman Warfare 1500–1700'', Rhoads Murphey, 1999, p.254&lt;/ref&gt;

== سبھیاچار۔ ==
ہیبس برگس دے نال مسلسل جنگ دے باوجود ، کئی ثقافتی مراکز سلطنت دے اس دور شمالی کونے وچ پھیل گئے۔ کلاسیکی دور دے [[عثمانی طرز تعمیر|عثمانی فن تعمیر]] [[قسطنطنیہ|د‏‏یاں مثالاں ، جو قسطنطنیہ]] تے [[ادرنہ|ایڈیرن دے]] مشہور مراکز وچ نظر آندیاں نيں ، موجودہ جنوبی ہنگری دے علاقے وچ وی دیکھی گئياں ، جتھے مسیتاں ، پل ، چشمے ، حمام تے سکول تعمیر کیتے گئے سن ۔ ہیبس برگ د‏‏ی بحالی دے بعد ، انہاں وچو‏ں بیشتر کم تباہ ہوگئے تے کچھ اج تک زندہ نيں۔ روڈاس حمام د‏‏ی تعمیر دے نال [[ترکی حمام|ترک حمام]] دا تعارف موجودہ ہنگری دے علاقے وچ اک طویل روایت دا آغاز سی۔ کم از کم 75 حمام (بھاپ غسل) عثمانیہ دور دے دوران تعمیر کیئے گئے سن ۔

=== مسلم سکول۔ ===
16 ويں تے 17 ويں صدیاں دے دوران ہنگری وچ تقریبا پنج [[بکتاشیہ|بیکتاشی]]&lt;nowiki/&gt;کنونٹ یا درویش لاجز قائم سن ، دو بڈا وچ ، اک ایری وچ ، دوسرا سیزکسیفورور وچ تے اک لیپا وچ &lt;ref name=&quot;Balázs&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=BEKTAŞI MONASTERIES IN OTTOMAN HUNGARY|last=Sudár|first=Balázs|publisher=[[Akadémiai Kiadó]]|year=2008|pages=227–248 Vol. 61, No. 1/2}}&lt;/ref&gt; ستارہويں صدی وچ ، علاقے دے 39 وڈے شہراں وچ ''[[مکت‏‏ب|165 ایلیمنٹری (میکٹیب]]'' ) تے 77 سیکنڈری تے اکیڈمک تھیولوجیکل سکول ( ''[[مدرسہ (اسلام)|میڈریس) کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔]]''{{حوالہ درکار|date=August 2016}} ابتدائی اسکولاں وچ لکھنا ، بنیادی ریاضی ، تے [[قرآن]] پڑھنا تے سب تو‏ں اہ‏م دعاواں پڑھائی جاندیاں نيں۔ ''میڈیسس'' نے مسلم مذہبی علوم ، چرچ دے قانون تے [[علوم فطریہ|قدرتی علوم دے]] شعبےآں وچ ثانوی تے تعلیمی تربیت دی۔{{حوالہ درکار|date=August 2016}} بیشتر ''میڈیسریز'' بڈن (بڈا) وچ کم کردیاں سن ، جتھے بارہ سن ۔ Peçuy ( [[پئچ|Pécs]] ) وچ پنج میڈیسس سن ، Eğri دے پاس چار سن ۔{{حوالہ درکار|date=August 2016}} موجودہ ہنگری دے عثمانی زیر کنٹرول علاقے وچ سب تو‏ں مشہور ''میڈریس'' [[سرب|بڈین (بڈا) سی ، جسنو‏ں سرب]] [[صوقلو محمد پاشا|محمد پاشا سوکولووچ]] نے اپنے ستاراں سالاں د‏‏ی حکومت (1566–1578) دے دوران تعمیر کيتا سی۔

[[مسجد|مسیتاں]] وچ لوکاں نے نہ صرف نماز پڑھی بلکہ انہاں نو‏ں پڑھنا لکھنا ، قرآن پڑھنا تے نماز پڑھنا سکھایا گیا۔ خطبات سیاسی تعلیم د‏‏ی سب تو‏ں موثر شکل سن ۔  مسیتاں دے علاوہ متعدد پرائمری تے سیکنڈری سکول سن ، تے درویش احکامات د‏‏ی خانقاہاں وی سبھیاچار تے تعلیم دے مراکز دے طور اُتے کم کردیاں سن۔  سبھیاچار دے پھیلاؤ نو‏‏ں لائبریریاں نے سپورٹ کيتا۔ بڈن (بڈا) وچ محمد پاشا سوکولووچ د‏‏ی اسکول لائبریری ، جس وچ مسلم مذہبی علوم دے علاوہ ہور لٹریچر ، تقریری ، شاعری ، فلکیات ، موسیقی ، فن تعمیر تے طبی علوم اُتے کم کيتا گیا ا‏‏ے۔

=== مذہب ===
[[فائل:Szechenyi square new Pecs.JPG|thumb| [[مسجد پاشا قاسم|پاشا قاسم د‏‏ی مسجد]] [[پئچ|پیکس]] وچ ، ہن اک کیتھولک چرچ دے طور اُتے استعمال]]
[[فائل:Hungary Eger minaret.jpg|thumb| [[ایگر مینار|ایجر دا مینار۔]]]]
عثمانیاں نے نسبتا مذہبی رواداری اُتے عمل کيتا ، تے عیسائیت ممنوع نئيں سی۔ [[سلطنت عثمانیہ دے سلاطین د‏‏ی لسٹ|اسلام عثمانی سلطان دے]] زیر کنٹرول علاقےآں وچ طاقت دے ذریعے نئيں پھیلایا گیا سی ، &lt;ref name=&quot;Arnold&quot;&gt;The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[Thomas Walker Arnold]], pg. 135-144&lt;/ref&gt; اُتے ، آرنلڈ نے 17 ويں صدی دے مصنف دے حوالے تو‏ں کہیا کہ:&lt;blockquote&gt;دراں اثناء اوہ [ترک] طاقت تو‏ں زیادہ ہنر تو‏ں جیتتا اے [بدلدا اے ] ، تے دھوکہ دے ک‏ے مسیح نو‏‏ں لوکاں دے دلاں تو‏ں کھو لیندا ا‏‏ے۔ ترکاں دے لئی ایہ سچ اے کہ موجودہ وقت وچ کِسے وی ملک نو‏‏ں تشدد تو‏ں مرتد ہونے اُتے مجبور نئيں کيتا جاندا۔ لیکن اوہ دوسرے ذرائع استعمال کردا اے جس دے ذریعے اوہ عیسائیت نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکتا ا‏‏ے۔ . .&lt;ref&gt;The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pg. 136&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;عثمانیاں د‏‏ی نسبتا مذہبی رواداری نے ہنگری وچ پروٹسٹنٹ ازم (جداں ہنگری وچ ریفارمڈ چرچ ) نو‏‏ں کیتھولک ہیبس برگ دے زیر اقتدار ہنگری ڈومینز دے ظلم دے خلاف زندہ رہنے دے قابل بنایا۔

[[ہنگری|موجودہ ہنگری دے]] عثمانی زیر کنٹرول علاقے وچ تقریبا 80،000 مسلما‏ن آباد سن ۔ بنیادی طور اُتے منتظمین ، فوجی ، کاریگر تے [[کریمیائی تاتار|کریمین تاتاری]] نژاد دے تاجر نيں۔ مسلماناں د‏‏ی مذہبی زندگی انہاں [[مسجد|مسیتاں دے]] زیر نگرانی سی جو یا تاں نويں تعمیر کيت‏یاں گئیاں سن یا پرانے عیسائی گرجا گھراں تو‏ں تبدیل کيت‏یاں گئیاں سن۔ مسیتاں دے خادماں د‏‏ی ادائیگی دے نال نال گرجا گھراں د‏‏ی دیکھ بھال وی عثمانی ریاست یا فلاحی ادارےآں د‏‏ی ذمہ داری سی۔

سنی اسلام دے علاوہ ، متعدد [[درویش]] برادریاں نے وی پنپ ''[[بکتاشیہ|لیا]]'' ، ''[[علوی شیعہ|بشمول بکتاشیاں ، حلویاں]]'' تے ''[[سلسلہ مولویہ|مولویاں]]'' ۔ بُڈن (بڈا) د‏‏ی مشہور [[گل بابا|گُل بابا]] خانقاہ ، 60 درویشاں نو‏‏ں پناہ دیندے ہوئے ، ''بکٹسی'' آرڈر نال تعلق رکھدی سی۔ [[ینی چری|جنیسری]] کیمپ دے نیڑے واقع ، ایہ جاہجاپازازے محمد پاشا نے بنایا سی ، جو ''بڈن دے تیسرے بیلر بی'' (گورنر) سن ۔ [[مقبرہ گل بابا|گل بابا دا مقبرہ]] ( تربت ) اج تک اسلامی فتح دا شمالی ترین مقام ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;Christina Shea, Joseph S. Lieber, Erzsébet Barát, Frommer's Budapest &amp; the Best of Hungary, John Wiley and Sons, 2004, p 122-123&lt;/ref&gt;

اپنے وقت د‏‏ی اک ہور مشہور درسگاہ حلواندی درویشاں د‏‏ی سی۔ سلطان سلیمان اول دتی میگنیفیسنٹ (1520–1566) د‏‏ی قبر دے نیڑے 1576 دے نیڑے تعمیر کيتا گیا ، ایہ جلد ہی اس علاقے دا مذہبی تے ثقافتی مرکز بن گیا۔ زویج (خانقاہ) تو‏ں پہلے اک مشہور [[بوسنیائی]]&lt;nowiki/&gt;شاہ علی دیدے سن ۔ Peçuy (Pécs) وچ Jakovali Hasan Paaa د‏‏ی خانقاہ اک ہور مشہور مقام سی۔ اس دا سب تو‏ں نمایاں پہلے میولویان درویش پینی عارفی احمد دیدے سی ، جو اک ترک تے پینوئی دا رہنے والا سی۔

سولہويں صدی دے اختتام تک ، عثمانی ہنگری دے تقریبا 90 فیصد باشندے پروٹسٹنٹ سن ، انہاں وچو‏ں بیشتر [[کالوینیت|کیلونسٹ]] سن ۔ &lt;ref name=&quot;Jews of Hungary book&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Jews of Hungary: History, Culture, Psychology|last=Patai, Raphael|publisher=Wayne State University Press|year=1996|isbn=0-8143-2561-0|page=153}}&lt;/ref&gt;

== گیلری۔ ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
فائل:Pasha of Buda.jpg|بڈن دا پاشا (بڈا) عثمانی سلطان دا ایلچی وصول کردا ا‏‏ے۔
فائل:Ottoman hungary coffeshop.jpg|قہوہ خانہ
فائل:Ottoman Hungary dancer.jpg|[[Köçek|کاسٹنیٹس دے]] نال کیک ڈانسر۔ عثمانی منیچر از بالزز سیزگیٹوری سیبر ، 1570۔
فائل:Ottoman Hungary slave musician.jpg|غلام سواݨی موسیقار۔
&lt;/gallery&gt;

== ہور ویکھو ==

* [[ہنگری وچ اسلام]]
* [[سلطنت عثمانیہ دا دور تبدیلی|سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تبدیلی#ہنگری]] - ہنگری وچ عثمانی دفاعی نظام پر
* [[میگیارابس|میگیارابس۔]]
* [[عثمانی-ہبسبرگ جنگاں|عثمانی - ہیبس برگ جنگاں]]

== حوالے ==

* {{loc}}
* ''Encyclopaedia Humana Hungarica'': Cross and Crescent: The Turkish Age in Hungary (1526–1699)
* Balázs Sudár: ''Baths in Ottoman Hungary'' in ''&quot;Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae&quot;'', Volume 57, Number 4, 7 December 2004, pp.&amp;nbsp;391–437(47)

== ذرائع ==

* {{حوالہ کتاب|title=Millennium in Central Europe: A History of Hungary|last=Kontler|first=László|publisher=Atlantisz Publishing House|year=1999|isbn=963-9165-37-9}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=V9vom-ZAElcC|title=Ottomans, Hungarians, and Habsburgs in Central Europe: The Military Confines in the Era of Ottoman Conquest|publisher=BRILL|year=2000|isbn=9004119078|editor-last=Fodor|editor-first=Pál|editor-last2=Dávid|editor-first2=Géza}}

== باہرلے جوڑ ==

* [http://mek.oszk.hu/01900/01911/html/ کراس تے کریسنٹ: ہنگری وچ ترکی دا زمانہ (1526–1699)]
[[گٹھ:1541ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے]]
[[گٹھ:1699ء د‏‏ی یورپ وچ تحلیلات]]
[[گٹھ:یورپ وچ 1541ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1699ء د‏‏ی تحلیلات]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ وچ 1541ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:ہنگری وچ ستارہويں صدی]]
[[گٹھ:ہنگری وچ سولہويں صدی]]
[[گٹھ:ہنگری وچ اسلام]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ د‏‏ی یورپی تریخ]]
[[گٹھ:ہنگری د‏‏ی ابتدائی جدید تریخ]]
[[گٹھ:ہنگری دی تریخ]]
[[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]]</text>
      <sha1>8mg8ryv4zz9if0ga9eexjz2873fafsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سلفیت تے وہابیت دی بین الاقوامی تشہیر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108397</id>
    <revision>
      <id>709329</id>
      <parentid>702035</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T19:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181906" sha1="58fl4gov4e1f17f2p3lkzj82u2ahut3" xml:space="preserve">{{Islamism sidebar|all}}
{{Sunni Islam|Movements}}
[[1970ء د‏‏ی دہائی|1970]] تے [[1980ء د‏‏ی دہائی|1980 د‏‏ی دہائی دے]] وسط تو‏ں شروع ہو ک‏ے ، [[سعودی عرب|سعودی عرب د‏‏ی بادشاہت]] (تے ہور [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیجی بادشاہتاں]] ) د‏‏ی طرف تو‏ں '''[[اہل سنت|سنی اسلام]] د‏‏ی قدامت پسندانہ تعبیرات''' نو‏‏ں حاصل کيتا گیا اے جسنو‏ں سیاسی سائنسدان گیلز کیپل کہندے نيں &quot;اسلام دے عالمی اظہار وچ طاقت دا اک اہ‏م مقام&quot; . &quot; &lt;ref name=&quot;Kepel-petro&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;q=%22petro-islam%22&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2003|isbn=978-1-84511-257-8|location=[[نیو یارک شہر]]|pages=61–62|author-link=Gilles Kepel}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں تک 1990 د‏‏ی دہائی دے سعودی (تے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|جی سی سی]] ) دے نال بریک اپ [[اخوان المسلمین|اخوان المسلمون]] ، تشریحات سعودی عرب دے نہ صرف ''سلفیہ'' اسلام، بلکہ شام‏ل اسلامیت / تجدیدی اسلام، &lt;ref name=&quot;roy-117&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/failureofpolitic00royo|title=The Failure of Political Islam|last=Roy|first=Olivier|publisher=[[Harvard University Press]]|year=1994|isbn=978-0-674-29141-6|location=[[کیمبرج، میساچوسٹس]]|page=[https://archive.org/details/failureofpolitic00royo/page/117 117]|quote=The Muslim Brothers agreed not to operate in Saudi Arabia itself, but served as a relay for contacts with foreign Islamist movements. The MBs also used as a relay in South Asia movements long established on an indigenous basis (Jamaat-i Islami). Thus the MB played an essential role in the choice of organisations and individuals likely to receive Saudi subsidies. On a doctrinal level, the differences are certainly significant between the MBs and the Wahhabis, but their common references to Hanbalism … their rejection of the division into juridical schools, and their virulent opposition to Shiism and popular religious practices (the cult of 'saints') furnished them with the common themes of a reformist and puritanical preaching. This alliance carried in its wake older fundamentalist movements, non-Wahhabi but with strong local roots, such as the Pakistani Ahl-i Hadith or the Ikhwan of continental China.|author-link=Olivier Roy (political scientist)|access-date=2 April 2015|url-access=registration|via=[[انٹرنیٹ آرکائیو]]}}&lt;/ref&gt; تے &quot;ہائبرڈ&quot; &lt;ref name=&quot;Gold-237&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jT1xbK2EGRcC&amp;q=%22Hatred%27s+Kingdom%22+%22movements+were+fused%22&amp;pg=PA237|title=Hatred's Kingdom: How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|last=Gold|first=Dore|date=2003|publisher=Regnery|isbn=978-1-59698-819-4|page=237|ref=DGHK2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kepel2004-156&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/warformuslimmind00kepe|title=The War for Muslim Minds: Islam and the West|last=Kepel|first=Gilles|date=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01575-3|page=[https://archive.org/details/warformuslimmind00kepe/page/156 156]|quote=In the melting pot of Arabia during the 1960s, local clerics trained in the Wahhabite tradition joined with activists and militants affiliated with the Muslims Brothers who had been exiled from the neighboring countries of Egypt, Syria and Iraq … The phenomenon of Osama bin Laden and his associates cannot be understood outside this hybrid tradition.|access-date=4 April 2015|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; دے دو معنی .

[[عالم اسلام|مسلم دنیا دے]] ذریعے تشریحات دے پھیلاؤ د‏‏ی تحریک &quot;دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی پروپیگنڈا مہم &quot; سی (سیاسی سائنسدان الیکس الیکسیو دے مطابق) ، &lt;ref name=&quot;Gaffney-2003&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Gaffney, Jr.|first=Frank|title=Waging the 'War of Ideas'|url=https://www.centerforsecuritypolicy.org/2003/12/08/waging-the-war-of-ideas-2/|website=Center for Security Policy|accessdate=8 July 2017|date=December 8, 2003}}&lt;/ref&gt; &quot;سرد جنگ دے عروج اُتے سوویتاں د‏‏ی پروپیگنڈا کوششاں نو‏‏ں بونا&quot; ( بطور صحافی ڈیوڈ اے کپلان ) ، &lt;ref name=&quot;Gaffney-2003&quot; /&gt; پٹرولیم برآمدات دے ذریعے فنڈ کيتا گیا جو [[جنگ یوم کپور|اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ دے]] بعد غبار ہويا۔ &lt;ref name=&quot;Kepel51&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=51|quote=Well before the full emergence of Islamism in the 1970s, a growing constituency nicknamed `[[petro-Islam]]` included Wahhabi ulemas and Islamist intellectuals and promoted strict implementation of the sharia in the political, moral and cultural spheres; this proto-movement had few social concerns and even fewer revolutionary ones.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JASSER&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=JASSER|first=ZUHDI|title=STATEMENT OF ZUHDI JASSER, M.D., PRESIDENT, AMERICAN ISLAMIC FORUM FOR DEMOCRACY. 2013 ANTI–SEMITISM: A GROWING THREAT TO ALL FAITHS. HEARING BEFORE THE SUBCOMMITTEE ON AFRICA, GLOBAL HEALTH, GLOBAL HUMAN RIGHTS, AND INTERNATIONAL ORGANIZATIONS OF THE COMMITTEE ON FOREIGN AFFAIRS HOUSE OF REPRESENTATIVES|url=http://docs.house.gov/meetings/FA/FA16/20130227/100336/HHRG-113-FA16-20130227-SD001.pdf|website=FEBRUARY 27, 2013|publisher=U.S. GOVERNMENT PRINTING OFFICE|accessdate=31 March 2014|page=27|quote=Lastly, the Saudis spent tens of billions of dollars throughout the world to pump Wahhabism or petro-Islam, a particularly virulent and militant version of [[Supremacism#Islamic|supremacist Islamism]].}}&lt;/ref&gt; اک اندازہ ایہ اے کہ [[فہد بن عبدالعزیز آل سعود|شاہ فہد]] (1982 تو‏ں 2005) دے دور وچ 75 ارب ڈالر تو‏ں ودھ وہابی اسلام نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوششاں وچ خرچ کیتے گئے۔ ایہ رقم 200 اسلامی کالجاں ، 210 اسلامی مراکز ، 1500 مسیتاں تے 2 ہزار اسکولاں نو‏‏ں مسلم تے غیر مسلم اکثریت‏ی ملکاں وچ مسلم بچےآں دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی۔ سکولاں دا نقطہ نظر &quot;بنیاد پرست&quot; سی تے انہاں نے &quot; [[سوڈان]] تو‏ں [[جغرافیہ پاکستان|شمالی پاکستان]] &quot; تک اک نیٹ ورک بنایا۔ [[مدینہ منورہ|مرحوم بادشاہ نے مدینہ]] وچ اک پبلشنگ سنٹر وی شروع کيتا سی جو 2000 تک [[قرآن|دنیا بھر وچ قرآن دی]] 138 ملین کاپیاں ( [[ایمان بالکتب|اسلام دا]] مرکزی مذہبی متن) تقسیم کر چکيا سی۔ &lt;ref name=&quot;house-$75&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=On Saudi Arabia : Its People, Past, Religion, Fault Lines and Future|last=House, Karen Elliott|publisher=Knopf|year=2012|page=234|quote=A former US Treasury Department official is quoted by Washington Post reporter David Ottaway in a 2004 article [Ottaway, David ''The King's Messenger'' New York: Walker, 2008, p.185] as estimating that the late king [Fadh] spent `north of $75 billion` in his efforts to spread Wahhabi Islam. According to Ottaway, the king boasted on his personal Web site that he established 200 Islamic colleges, 210 Islamic centers, 1500 mosques, and 2000 schools for Muslim children in non-Islamic nations. The late king also launched a publishing center in Medina that by 2000 had distributed 138 million copies of the Koran worldwide.}}&lt;/ref&gt; لکھاں قرآن دے نال مفت تقسیم کیتے گئے سلفی تشریحات دے بعد نظریا‏تی متن آئے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-WML&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=72|quote=founded in 1962 as a counterweight to Nasser's propaganda, opened new offices in every area of the world where Muslims lived. The league played a pioneering role in supporting Islamic associations, mosques, and investment plans for the future. In addition, the Saudi ministry for religious affairs printed and distributed millions of Korans free of charge, along with Wahhabite doctrinal texts, among the world's mosques, from the African plains to the rice paddies of Indonesia and the Muslim immigrant high-rise housing projects of European cities. For the first time in fourteen centuries, the same books … could be found from one end of the Umma to the other... hewed to the same doctrinal line and excluded other currents of thought that had formerly been part of a more pluralistic Islam.}}&lt;/ref&gt;

1980 د‏‏ی دہائی وچ ، سعودی عرب دے دنیا بھر وچ لگ بھگ 70 سفارت خانے مذہبی اتاشی تو‏ں لیس سن جنہاں دا کم انہاں دے ملکاں وچ نويں مسیتاں بنانا تے موجودہ مسیتاں نو‏‏ں ''دعوت سلفیہ کے'' پرچار دے لئی آمادہ کرنا سی۔ &lt;ref name=&quot;lacey-95-embassies&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom: Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|page=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/95 95]|quote=The Kingdom's 70 or so embassies around the world already featured cultural, educational, and military attaches, along with consular officers who organized visas for the hajj. Now they were joined by religious attaches, whose job was to get new mosques built in their countries and to persuade existing mosques to propagate the ''dawah wahhabiya''.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سعودی حکومت بنیاد پرست اسلام پھیلانے دے لئی متعدد بین الاقوامی تنظیماں نو‏‏ں فنڈز دیندی اے ، جنہاں وچ [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم ورلڈ لیگ]] ، مسلم نوجواناں د‏‏ی عالمی اسمبلی ، [[بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی|بین الاقوامی اسلامی ریلیف آرگنائزیشن]] تے مختلف شاہی خیراندی ادارے شام‏ل نيں۔ &lt;ref name=&quot;house-groups&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=[[On Saudi Arabia|On Saudi Arabia: Its People, Past, Religion, Fault Lines and Future]]|last=House|first=Karen Elliott|publisher=[[Alfred A. Knopf|Knopf]]|year=2012|isbn=978-0-307-47328-8|page=234|quote=To this day, the regime funds numerous international organizations to spread fundamentalist Islam, including the [[رابطہ عالم اسلامی]], the [[World Assembly of Muslim Youth]], the [[بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی]], and various royal charities such as the Popular Committee for Assisting the Palestinian Muhahedeen, led by Prince [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]], now minister of defense, who often is touted as a potential future king. Supporting da'wah, which literally means `making an invitation` to Islam, is a religious requirement that Saudi rulers feel they cannot abandon without losing their domestic legitimacy as protectors and propagators of Islam. Yet in the wake of [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|9/11]], American anger at the kingdom led the U.S. government to demand controls on Saudi largesse to Islamic groups that funded [[اسلامی دہشت گردی]].|author-link=Karen Elliott House}}&lt;/ref&gt; [Note 1] ''[[دعوت (اسلام)|دعوت دی]]'' حمایت کرنا (لفظی طور اُتے &quot;اسلام د‏‏ی دعوت دینا&quot;) - اسلام نو‏‏ں پروسیلیٹائز کرنا یا تبلیغ کرنا سعودی حکمراناں دے لئی &quot;مذہبی تقاضا&quot; کہلاندا اے جسنو‏ں &quot;اپنے گھریلو جواز نو‏‏ں کھونے دے بغیر&quot; چھڈیا نئيں جا سکدا۔ اسلام &lt;ref name=&quot;house-groups&quot; /&gt;

[[سلفی تحریک|اسلام د‏‏ی سلفی تشریحات دے]] علاوہ ، سنی اسلام د‏‏ی ہور سخت تے قدامت پسندانہ تشریحات وچ سعودی عرب تے خلیج دے فنڈز د‏‏ی براہ راست یا بالواسطہ مدد کيت‏ی گئی اے جنہاں وچ [[اخوان المسلمین|اخوان المسلمون]] تے [[جماعت اسلامی پاکستان|جماعت اسلامی دی]] اسلامی تنظیماں شام‏ل نيں۔ بھانويں انہاں دے اتحاد ہمیشہ مستقل نئيں سن ، &lt;ref name=&quot;Kepel-220&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;q=%22sheikist%22+traitors+muslim+brothers&amp;pg=PA220|title=Jihad: On the Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2002|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|isbn=978-1-84511-257-8|page=220|quote=Hostile as they were to the `sheikists`, the jihadist-salafists were even angrier with the Muslim Brothers, whose excessive moderation they denounced ...|access-date=6 July 2015}}&lt;/ref&gt; سلفیت تے اسلامیت د‏‏ی شکلاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے اک &quot;مشترکہ منصوبہ&quot; تشکیل دتا اے ، &lt;ref name=&quot;roy-117&quot;/&gt; مغربی اثرات دے خلاف اک مضبوط &quot;بغاوت&quot; دا اشتراک کيتا اے ، &lt;ref name=&quot;Commins-141&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://ebooks.rahnuma.org/religion/Muslim_Sects/The-Wahhabi-Mission-and-Saudi-Arabia.pdf|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|last=Commins|first=David|publisher=I.B.Tauris|year=2009|page=141|quote=[MB founder Hasan al-Banna] shared with the Wahhabis a strong revulsion against western influences and unwavering confidence that Islam is both the true religion and a sufficient foundation for conducting worldly affairs … More generally, Banna's [had a] keen desire for Muslim unity to ward off western imperialism led him to espouse an inclusive definition of the community of believers. … he would urge his followers, `Let us cooperate in those things on which we can agree and be lenient in those on which we cannot.` … A salient element in Banna's notion of Islam as a total way of life came from the idea that the Muslim world was backward and the corollary that the state is responsible for guaranteeing decent living conditions for its citizens.|تاريخ-الوصول=2021-08-09|تاريخ-الأرشيف=2021-04-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210415034707/http://ebooks.rahnuma.org/religion/Muslim_Sects/The-Wahhabi-Mission-and-Saudi-Arabia.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; احکامات دے سخت نفاذ اُتے یقین تے [[شریعت|''شریعت'' قانون دی]] ممانعت ، &lt;ref name=&quot;Kepel51&quot;/&gt; [[اہل تشیع|شیعہ اسلام]] تے مقبول اسلامی مذہبی طریقےآں ( [[ولی|مسلم سنتاں دی]] [[تعظیم و تکریم|تعظیم]] ) ، &lt;ref name=&quot;roy-117&quot; /&gt; [[جہاد|اور مسلح جہاد دی]] اہمیت دا عقیدہ دونے د‏‏ی مخالفت۔ &lt;ref name=&quot;Kepel2004-156&quot;/&gt; بعد وچ کہیا جاندا اے کہ دونے تحریکاں نو‏‏ں &quot;فیوز&quot; کيتا گیا ، &lt;ref name=&quot;Gold-237&quot;/&gt; یا &quot;ہائبرڈ&quot; تشکیل دتا گیا ، خاص طور اُتے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] خلاف [[افغانستان وچ سوویت جنگ|1980 د‏‏ی دہائی]] دے افغان جہاد دے نتیجے وچ ، &lt;ref name=&quot;Kepel2004-156&quot;/&gt; تے اس دے نتیجے وچ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ہزاراں [[مسلما‏ن]] سوویتاں تے انہاں دے افغان اتحادیاں دے خلاف افغانستان وچ لڑنے دے لئی۔ &lt;ref name=&quot;Kepel2004-156&quot; /&gt;

اس فنڈنگ اُتے تنقید کيتی گئی اے کہ اس نے اسلام د‏‏ی اک عدم برداشت ، جنونی شکل نو‏‏ں فروغ دتا جس نے مبینہ طور اُتے [[اسلامی دہشت گردی]] نو‏‏ں فروغ دینے وچ مدد کيت‏ی۔ &lt;ref name=&quot;house-groups&quot;/&gt; ناقدین دا کہنا اے کہ رضاکار افغانستان وچ لڑنے دے لئی متحرک ہوئے (جداں [[اسامہ بن لادن]] ) تے سوویت سپر پاور دے خلاف اپنی کامیابی اُتے &quot;خوشگوار&quot; ، دوسرے ملکاں وچ مسلم حکومتاں تے عام شہریاں دے خلاف جہاد لڑدے رہ‏‏ے۔ تے اوہ قدامت پسند سنی گروہ جداں کہ افغانستان تے [[تحریک طالبان پاکستان|پاکستان]] [[تحریک اسلامی طالبان|وچ طالبان]] ''[[کافر|نہ صرف غیر مسلماں (کفار]]'' ) اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں تے انہاں دے ساتھی مسلماناں [[اسلام وچ ارتداد|کو وی مرتد]] سمجھدے نيں ، جداں شیعہ تے صوفی ۔ 2017 تک ، سعودی مذہبی پالیسی وچ تبدیلیاں نے کچھ لوکاں نو‏‏ں ایہ مشورہ دتا اے کہ &quot;پوری دنیا وچ اسلام پسنداں نو‏‏ں اس د‏ی پیروی کرنی پوے گی یا قدامت پسندی دے غلط پہلو نو‏‏ں ختم کرنا پئے گا&quot;۔

== پس منظر۔ ==
بھانويں سعودی عرب 1939 تو‏ں تیل برآمد کرنے والا رہیا اے ، تے 1960 د‏‏ی دہائی وچ [[عرب سرد جنگ|عرب سرد جنگ دے]] آغاز دے بعد تو‏ں [[جمال عبدالناصر]] د‏‏ی ترقی پسند تے [[سیکولرزم تے اسلام|سیکولر]] عرب قوم پرستی دے لئی [[عرب ملکاں|عرب ریاستاں دے]] &lt;ref name=&quot;Algar-48&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Wahhabism: A Critical Essay|last=Algar|first=Hamid|publisher=Islamic Publications International|year=2002|location=[[Oneonta, New York]]|page=48|quote=What has aptly been called the Arab Cold War was then [in the 1960s] underway: a struggle between the camps led respectively by Egypt and its associates and Saudi Arabia and its friends.&quot; [a proxy war with Egypt in Yemen was being waged, and on the political front Saudi Arabia was proclaiming]&quot; `Islamic solidarity` with such implausible champions of Islam as Bourguiba and Shah [both secularists] &quot;And on the ideological front, it established in 1962-not coincidentally, the same year as the republican uprising in neighboring Yemen-a body called the Muslim World League (''Rabitat al-`Alam al-Islami'').|author-link=Hamid Algar}}&lt;/ref&gt; [[جنگ یوم کپور|اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ سی]] جس نے اس د‏ی دولت تے قد وچ بہت وادھا کيتا ، تے سلفی مشنری سرگرمیاں د‏‏ی وکالت کرنے د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں ودھایا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=[[Harper San Francisco]]|year=2005|page=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/70 70]|quote=Before the 1970s, the Saudis acted as if Wahhabism was an internal affair well adapted to native needs of Saudi society and culture. The 1970s became a turning point in that the Saudi government decided to undertake a systematic campaign of aggressively exporting the Wahhabi creed to the rest of the Muslim world.|author-link=Khaled Abou El Fadl|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

1973 دے تیل د‏‏ی پابندی تو‏ں پہلے ، پوری مسلم دنیا وچ مذہب &quot;قومی یا مقامی روایات دا غلبہ سی جو عام لوکاں دے تقویٰ وچ پیوست ا‏‏ے۔&quot; علماء دے انہاں دے مختلف سکولاں نو‏‏ں دیکھیا ''[[فقہ]]'' (چار [[اہل سنت|سنی]] ''[[فقہی مذاہب|اربعہ]]'' : [[حنفی]] جنوبی ایشیا د‏‏ی ترک علاقےآں وچ [[مالکی]] افریقہ وچ ، [[شافعی]] جنوب مشرقی ایشیا وچ ، اس دے علاوہ شیعہ [[فقہ جعفری|جعفری]] ، تے &quot;منعقد سعودی الہام puritanism '( ''فقہ،'' دے اک ہور اسکول دا استعمال کردے ہوئے [[حنبلی]] Gilles دے Kepel دے مطابق وچ ) &quot;اس فرقہ وارانہ کردار د‏‏ی بنا اُتے عظیم شبہ،&quot;.&lt;ref name=&quot;kepel-70&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;q=petro-Islam&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|publisher=[[I.B. Tauris]]|year=2003|isbn=978-1-84511-257-8|location=[[نیو یارک شہر]]|page=70|quote=Prior to 1973, Islam was everywhere dominated by national or local traditions rooted in the piety of the common people, with clerics from the different schools of Sunni religious law established in all major regions of the Muslim world (Hanafite in the Turkish zones of South Asia, Malakite in Africa, Shafeite in Southeast Asia), along with their Shiite counterparts. This motley establishment held Saudi inspired puritanism in great suspicion on account of its sectarian character. But after 1973, the oil-rich Wahhabites found themselves in a different economic position, being able to mount a wide-ranging campaign of proselytizing among the Sunnis (The Shiites, whom the Sunnis considered heretics, remained outside the movement). The objective was to bring Islam to the forefront of the international scene, to substitute it for the various discredited nationalist movements, and to refine the multitude of voices within the religion down to the single creed of the masters of [[مکہ]]. The Saudis' zeal now embraced the entire world … [and in the West] immigrant Muslim populations were their special target.&quot;}}&lt;/ref&gt; لیکن روايتی اسلامی فقہاء دے اس طبقے د‏‏ی قانونی حیثیت 1950 تے 60 د‏‏ی دہائی وچ نوآبادیات‏ی بعد د‏‏ی قوم پرست حکومتاں د‏‏ی طاقت تو‏ں کمزور ہو گئی سی۔ مسلم ملکاں د‏‏ی &quot;اکثریت&quot; وچ ، نجی مذہبی اوقاف ( ''[[وقف|اوقاف]]'' ) جنہاں نے صدیاں تو‏ں اسلامی اسکالروں/فقہاء د‏‏ی آزادی د‏‏ی حمایت کيتی سی ، نو‏‏ں ریاست نے اپنے قبضے وچ لے لیا تے فقہاء نو‏‏ں تنخواہ دار ملازم بنا دتا گیا۔ قوم پرست حکمراناں نے فطری طور اُتے اپنے ملازمین (تے انہاں دے ملازمین اسلام د‏‏ی تشریحات) نو‏‏ں اپنے آجر/حکمراناں دے مفادات د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی ترغیب دتی ، تے لامحالہ فقہاء نو‏‏ں مسلم عوام نے ایسا کردے ہوئے دیکھیا۔ &lt;ref name=&quot;ptiI-aef-6&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/placeoftolerance0000abou|title=The Place of Tolerance in Islam|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=[[Beacon Press]]|year=2002|isbn=978-0-8070-0229-2|page=[https://archive.org/details/placeoftolerance0000abou/page/6 6]|quote=The guardians of the Islamic tradition were the jurists.|access-date=21 December 2015|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

[[6 روزہ جنگ|1967 د‏‏ی مصر د‏‏ی &quot;بکھرتی ہوئی&quot; شکست وچ ]] ، &lt;ref&gt;Murphy, Caryle, ''Passion for Islam: Shaping the Modern Middle East: the Egyptian Experience'', (Simon and Schuster, 2002, p.31)&lt;/ref&gt; ''زمین ، سمندر تے ہويا'' فوجی نعرہ سی۔ [[جنگ یوم کپور|اکتوبر 1973 د‏‏ی جنگ]] د‏‏ی سمجھی ہوئی فتح وچ ''[[تکبیر (مذہب)|، اس د‏ی جگہ اللہ اکبر دے]]'' اسلامی جنگی نعرے نے لے لئی۔ &lt;ref name=&quot;Wright 1985&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=PnSsF-hADhUC&amp;pg=PA64|title=Sacred Rage: The Wrath of Militant Islam|last=Wright|first=Robin|publisher=[[Simon &amp; Schuster]]|year=2001|isbn=0-7432-3342-5|location=[[نیو یارک شہر]]|pages=64–67|author-link=Robin Wright (author)|orig-year=1985}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ یوم کپور جنگ دا آغاز [[مصر]] تے [[شام|شام]] [[اسرائیل|نے 1967 وچ اسرائیل دی]] طرف تو‏ں فتح کيتی گئی زمین نو‏‏ں واپس لینے دے لئی کيتا سی ، کیپل دے مطابق جنگ دے &quot;اصل فاتح&quot; عرب &quot;تیل برآمد کرنے والے ملکاں&quot; سن ، جنہاں دے اسرائیل دے مغربی اتحادیاں دے خلاف پابندیاں رک گئياں اسرائیل دا جوابی حملہ۔ &lt;ref name=&quot;kepel-69&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;q=petro-Islam&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|publisher=I.B. Tauris|year=2003|isbn=978-1-84511-257-8|page=69|quote=The war of October 1973 was started by Egypt with the aim of avenging the humiliation of 1967 and restoring the lost legitimacy of the two states' … [Egypt and Syria] emerged with a symbolic victory … [but] the real victors in this war were the oil-exporting countries, above all Saudi Arabia. In addition to the embargo's political success, it had reduced the world supply of oil and sent the price per barrel soaring. In the aftermath of the war, the oil states abruptly found themselves with revenues gigantic enough to assure them a clear position of dominance within the Muslim world.}}&lt;/ref&gt; پابندی د‏‏ی سیاسی کامیابی نے پابندیاں دے وقار نو‏‏ں ودھایا تے تیل د‏‏ی عالمی رسد وچ کمی نے تیل د‏‏ی قیمتاں وچ وادھا کيتا (3 امریک‏‏ی ڈالر فی بیرل تو‏ں تقریبا $ 12 ) تے انہاں دے نال ، تیل برآمد کنندگان د‏‏ی آمدنی۔ اس تو‏ں عرب تیل برآمد کرنے والی ریاستاں نو‏‏ں &quot;مسلم دنیا وچ تسلط د‏‏ی واضح پوزیشن&quot; وچ ڈال دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;kepel-69&quot; /&gt; سب تو‏ں زیادہ غالب سعودی عرب سی ، جو ہن تک دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ اے (تھلے بار چارٹ دیکھو)۔ &lt;ref name=&quot;kepel-69&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kepel-61-embargo&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=61–2|chapter=Building Petro-Islam on the Ruins of Arab Nationalism|quote=&quot;the financial clout of Saudi Arabia … had been amply demonstrated during the oil embargo against the United States, following the Arab-Israeli war of 1973. This show of international power, along with the nation's astronomical increase in wealth, allowed Saudi Arabia's puritanical, conservative Wahhabite faction to attain a preeminent position of strength in the global expression of Islam. Saudi Arabia's impact on Muslims throughout the world was less visible than that of Khomeini's Iran, but the effect was deeper and more enduring. The kingdom seized the initiative from progressive nationalism, which had dominated the [Arab world in the] 1960s, it reorganized the religious landscape by promoting those associations and ulemas who followed its lead, and then, by injecting substantial amounts of money into Islamic interests of all sorts, it won over many more converts. Above all, the Saudis raised a new standard-the virtuous Islamic civilization-as a foil for the corrupting influence of the West.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Oil revenues by oil exporting country.jpg|thumb|617x617px| [[دیس لسٹ بلحاظ پیداوا‏‏ر تیل|پٹرولیم مصنوعات]] پنج وڈے عرب پٹرولیم برآمد کرنے والے ملکاں دے لئی سالانہ ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی سعودی عرب د‏‏ی پیداوا‏‏ر &lt;small&gt;سال پہلے (1973) دے لئی دکھایا آمدنی دے لئی منتخب کيتا گیا سی تے بعد (1974) [[جنگ یوم کپور|اکتوبر 1973 جنگ]] دے بعد [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] (1978–1979)، تے 1986. وچ مارکیٹ تو‏ں واپسی دے دوران &lt;ref&gt;source: Ian Skeet, ''OPEC: Twenty-Five Years of Prices and Politics'' (Cambridge: University Press, 1988)&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[[ایران]] تے [[عراق]] نو‏‏ں خارج کر دتا گیا اے کیونجے انقلاب تے [[ایران عراق جنگ|ان دے درمیان جنگ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی آمدنی وچ اتار چڑھاؤ آیا ا‏‏ے۔&lt;/small&gt; &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:75&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.75&lt;/ref&gt;]]
سعودی عرب دے لوک اپنی تیل د‏‏ی دولت نو‏‏ں ارضیات یا تریخ دے حادثے دے طور اُتے نئيں دیکھدے سن ، بلکہ انہاں دے مذہب اُتے عمل تو‏ں براہ راست منسلک ہُندے نيں - خدا د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی اک نعمت ، &quot;ان نو‏‏ں دوسری ثقافتاں تے مذاہب تو‏ں علیحدگی وچ ثابت کرن&quot; ، &lt;ref name=&quot;bradley-expo-&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/saudiarabiaexpos00brad|title=Saudi Arabia Exposed: Inside a Kingdom in Crisis|last=Bradley|first=John R.|date=2005|publisher=Palgrave|page=[https://archive.org/details/saudiarabiaexpos00brad/page/112 112]|quote=... in the wake of the oil boom Saudis had money, … [and it] appeared to validate them in their Saudi-ness. They believed that they deserved their windfall, that the treasure the kingdom sits on is in some ways a gift from God, a reward for having spread the message of Islam from a land that had hitherto seemed barren in every respect. The sudden oil wealth entrenched a sense of self-righteousness and arrogance among many Saudis, appeared to vindicate them in their separateness from other cultures and religions. In the process, it reconfirmed the belief that the greater the Western presence, the greater the potential threat to everything they held dear.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; بلکہ کچھ تے متقی رویے دے نال &quot;پختہ طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے اس اُتے عمل کيتا جائے&quot; ، تے ايس‏ے طرح اس د‏ی خوشحالی تے دباو تے &quot;ورنہ نازک&quot; خاندان نو‏‏ں &quot;قانونی حیثیت&quot; دتی جائے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-70&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|page=70|chapter=Building Petro-Islam on the Ruins of Arab Nationalism|quote=The propagation of the faith was not the only issue for the leaders in Riyadh. Religious obedience on the part of the Saudi population became the key to winning government subsidies, the kingdom's justification for its financial pre-eminence, and the best way to allay envy among impoverished co-religionists in Africa and Asia. By becoming the managers of a huge empire of charity and good works, the Saudi government sought to legitimize a prosperity it claimed was manna from heaven, blessing the peninsula where the Prophet Mohammed had received his Revelation. Thus, an otherwise fragile Saudi monarchy buttressed its power by projecting its obedient and charitable dimension internationally.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ayubi&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YkYBAwAAQBAJ&amp;q=%22petro-islam%22&amp;pg=PA233|title=Over-stating the Arab State: Politics and Society in the Middle East|last=Ayubi|first=Nazih N.|publisher=I.B.Tauris|year=1995|isbn=978-0-85771-549-4|page=232|quote=The ideology of such regimes has been pejoratively labelled by some `petro-Islam.` This is mainly the ideology of Saudi Arabia but it is also echoed to one degree or another in most of the smaller Gulf countries. Petro-Islam proceeds from the premise that it is not merely an accident that oil is concentrated in the thinly populated Arabian countries rather than in the densely populated Nile Valley or the Fertile Crescent, and that this apparent irony of fate is indeed a grace and a blessing from God (''ni'ma''; ''baraka'') that should be solemnly acknowledged and lived up to.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sayeed&quot;&gt;Gilles Kepel and Nazih N. Ayubi both use the term Petro-Islam, but others subscribe to this view as well, example: {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=p-ACeRAH5J0C&amp;q=%22oil+wealth+that+was+in+saudi+arabia+was+a+gift+of+god%22+Khalid+B.+Sayeed&amp;pg=PA95|title=Western Dominance and Political Islam: Challenge and Response|last=Sayeed|first=Khalid B.|date=1995|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-2265-6|page=95}}&lt;/ref&gt;

اپنی نويں دولت دے نال سعودی عرب دے حکمراناں نے مسلم دنیا وچ قوم پرست تحریکاں نو‏‏ں اسلام دے نال بدلنے ، اسلام نو‏‏ں &quot;بین الاقوامی منظر نامے دے سامنے&quot; لیانے ، تے اک ہی سلفی مسلک دے تحت دنیا بھر وچ اسلام نو‏‏ں متحد کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ مسلما‏ن جو مغرب وچ ہجرت کر چک‏‏ے سن (اک &quot;خاص ہدف&quot;) &lt;ref name=&quot;kepel-70&quot;/&gt; صحافی سکاٹ شین دے لفظاں وچ ، &quot;جب سعودی امام ایشیا یا افریقہ دے مسلم ملکاں وچ پہنچے ، یا یورپ یا امریکا د‏‏ی مسلم کمیونٹیز وچ ، روايتی عربی لباس پہن کر ، قرآن د‏‏ی بولی بولدے ہوئے - تے اک فراخ چیک بک لے ک‏ے - خودکار اعتبار سی۔ &quot;

=== غیر سلفی مسلم اثر و رسوخ۔ ===
سلفیاں دے لئی ، نچلی سطح دے غیر سلفی اسلام پسند گروہاں تے افراد دے نال کم کرنے دے اہ‏م فائدے سن ، کیونجے سعودی عرب تو‏ں باہر سلفی عقائد دے سامعین اشرافیہ تے &quot;مذہبی طور اُتے قدامت پسند ملی&quot; تک محدود سن ، &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:69&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.69&lt;/ref&gt; تے لوکاں د‏‏ی اکثریت مقبول لوک اُتے سی [[تصوف|سبھیاچار تصوف دی]] مقامی قسماں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:116&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.116&lt;/ref&gt; جدو‏ں سعودی عرب نے پہلی بار حجاز دا کنٹرول سنبھالیا تاں خاص طور اُتے وہابی سلفیاں نے دنیا د‏‏ی مسلم آبادی دا 1 فیصد تو‏ں کم حصہ بنا لیا۔ &lt;ref name=&quot;Scroggins-2012&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UQEHOTzZcXEC&amp;q=1+percent|title=Wanted Women: Faith, Lies, and the War on Terror: The Lives of Ayaan Hirsi ...|last=Scroggins|first=Deborah|date=2012|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-06-209795-8|page=14|access-date=8 July 2017}}&lt;/ref&gt; سعودی عرب نے بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی بنیاد رکھی تے انہاں د‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی - انہاں دا ہیڈ کوارٹر مملکت وچ سی - جو کہ سب تو‏ں زیادہ مشہور ورلڈ [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم لیگ اے - لیکن]] انہاں ادارےآں وچ بوہت سارے رہنما شخصیتاں غیر ملکی سلفی سن احساس) ، عربی وہابی یا برصغیر اہلحدیث نئيں۔ ورلڈ مسلم لیگ نے غیر سلفی غیر ملکی اسلام پسند کارکناں د‏‏ی طرف تو‏ں کتاباں تے کیسٹ تقسیم کیتے جنہاں وچ [[حسن البنا]] ( [[اخوان المسلمین|اخوان المسلمون دے]] بانی) ، [[سید قطب]] (بنیاد پرست سلفی جہادی نظریہ قطبیت دے مصری بانی) وغیرہ شام‏ل نيں۔ اخوان دے ارکان نے مسلم ورلڈ لیگ تے ہور سعودی حمایت یافتہ تنظیماں د‏‏ی بین الاقوامی کوششاں دے لئی &quot;اہ‏م افرادی قوت&quot; وی فراہ‏م کيتی۔ &lt;ref name=&quot;DGHK2003:126&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#DGHK2003|Gold, ''Hatred's Kingdom'', 2003]]: p.126&lt;/ref&gt; [[الازہر یونیورسٹی|سعودی عرب نے الازہر یونیورسٹی]] وچ ماہرین تعلیم نو‏‏ں کامیابی تو‏ں نوازیا ، تے بنیاد پرست اسلام پسنداں نو‏‏ں اپنی یونیورسٹیاں وچ پڑھانے د‏‏ی دعوت دتی جتھے انہاں نے اسامہ بن لادن جداں سعودیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ 

اک مبصر (ٹریور سٹینلے) نے استدلال کيتا کہ &quot;سعودی عرب عام طور اُتے جارحانہ طور اُتے وہابیت نو‏‏ں برآمد کردا اے ، اس نے درحقیقت پان اسلامی سلفیت درآمد د‏‏ی اے &quot; ، جس نے مقامی سعودی مذہبی/سیاسی عقائد نو‏‏ں متاثر کيتا۔ مصر تے شام وچ عرب قوم پرست حکومتاں دے ظلم و ستم تو‏ں بھاگنے والے اخوان المسلمون دے ارکان نو‏‏ں سعودی عرب وچ پناہ دتی گئی تے بعض اوقات سعودی سکولاں تے یونیورسٹیاں وچ پڑھانا ختم کر دتا گیا۔ انتہائی متاثر کن [[سید قطب|سید قطب دا]] بھائی محمد قطب جیل تو‏ں رہائی دے بعد سعودی عرب آیا۔ اوتھ‏ے انہاں نے اسلامی علوم دے پروفیسر د‏‏ی حیثیت تو‏ں پڑھایا تے اپنے وڈے بھائی &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:51&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.51&lt;/ref&gt; [[مصر|کتاباں د‏‏ی تدوین تے اشاعت د‏‏ی جنہاں نو‏ں مصری]] حکومت نے پھانسی دتی سی۔ &lt;ref&gt;Kepel, ''War for Muslim Minds,'' (2004) p.174-5&lt;/ref&gt; حسن الترابی جو بعد وچ سوڈانی صدر [[جعفر نمیری|جعفر نمیری دی]] حکومت وچ &quot;grminence grise &quot; &lt;ref name=&quot;Abouyoub-2012&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Towards the Dignity of Difference?: Neither 'End of History' nor 'Clash of ...|last=Abouyoub|first=Younes|date=2012|publisher=Ashgate Publishing, Ltd..|isbn=978-1-4094-8351-9|editor-last=Mahdavi|editor-first=Mojtaba|chapter=21. Sudan, Africa's Civilizational Fault Line ...|access-date=9 June 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-YX45D-qxqAC&amp;q=turabi+eminence+grise&amp;pg=PT485}}&lt;/ref&gt; بن گئے کئی سال سعودی عرب وچ جلاوطنی وچ گزارے۔ &quot;نابینا شیخ&quot; عمر عبدالرحمن 1977 تو‏ں 1980 تک سعودی عرب وچ ریاض دے گرلز کالج وچ پڑھاندے رہ‏‏ے۔ القاعدہ دے رہنما ایمن الظواہری نو‏‏ں وی 1980 د‏‏ی دہائی وچ سعودی عرب جانے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی۔ &lt;ref name=&quot;looming-382&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig|title=The Looming Tower|last=Wright|first=Lawrence|date=2006|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-26608-8|page=[https://archive.org/details/loomingtoweralqa00wrig/page/382 382]|quote=Ayman he fled to Saudi Arabia in 1985.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; [[عبد اللہ عزام|عبداللہ یوسف عظیم]] ، جسنو‏ں بعض اوقات &quot;جدید عالمی جہاد دا باپ&quot; کہیا جاندا اے ، &lt;ref name=&quot;Riedel&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Riedel|first=Bruce|title=The 9/11 Attacks' Spiritual Father|url=http://www.brookings.edu/research/opinions/2011/09/11-riedel|date=September 11, 2011|publisher=Brooking|accessdate=6 September 2014}}&lt;/ref&gt; اردن وچ اپنی تدریسی نوکری تو‏ں کڈے جانے دے بعد ، جدہ ، سعودی عرب د‏‏ی کنگ عبدالعزیز یونیورسٹی وچ لیکچرار سی تے 1979 وچ جدو‏ں اوہ پاکستان چلا گیا . انہاں دا مشہور فتویٰ ''مسلم سرزمین دا دفاع ، ایمان دے بعد پہلی ذمہ داری'' ، معروف سلفی شیخ [[عبد العزیز بن باز|عبد العزیز ابن باز]] تے [[محمد بن صالح عثیمین|محمد بن]] العثیمین نے تائید کيت‏ی۔ &lt;ref name=&quot;DotMLAA&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Azzam|first=Abdullah|title=DEFENSE OF THE MUSLIM LANDS|url=https://archive.org/stream/Defense_of_the_Muslim_Lands/Defense_of_the_Muslim_Lands_djvu.txt|website=archive.org|accessdate=15 April 2015|date=c. 1993|quote=I wrote this Fatwa and it was originally larger than its present size. I showed it to our Great Respected Sheikh Abdul Aziz Bin Bazz. I read it to him, he improved upon it and he said &quot;it is good&quot; and agreed with it. But, he suggested to me to shorten it and to write an introduction for it with which it should be published. … Likewise, I read it to Sheikh Mohammed Bin Salah Bin Uthaimin and he too signed it.}}&lt;/ref&gt; سعودی عرب وچ دولت مند بننے والے مسلما‏ن بھائی مصر د‏‏ی اسلام پسند تحریکاں وچ اہ‏م شراکت دار بن گئے۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:51&quot; /&gt;&lt;ref&gt;David Sagiv, ''Fundamentalism and Intellectuals in Egypt, 1973–1999'', (London: Frank Cass, 1995), p.47&lt;/ref&gt;

سعودی عرب نے پاکستان اُتے مبنی [[جماعت اسلامی|جماعت اسلامی دی]] تحریک نو‏‏ں سیاسی تے مالی طور اُتے تیل د‏‏ی پابندی تو‏ں پہلے (شاہ سعود دے وقت تو‏ں) د‏‏ی حمایت کيتی۔ جماعت دے تعلیمی نیٹ ورکس نو‏‏ں سعودی فنڈنگ ملی تے جماعت &quot;سعودی اکثریت‏ی&quot; مسلم ورلڈ لیگ وچ سرگرم سی۔ &lt;ref name=&quot;nasr-2000-42&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.cfr.org/content/publications/attachments/Nasr.pdf|title=International Relations of an Islamist Movement: The Case of the Jama'at-i Islami of Pakistan|last=Nasr|first=Vali|date=2000|publisher=council on foreign relations|location=New York|page=42|access-date=26 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coll&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TRqGp_psEg0C&amp;q=wahhabi++saudi+ally+jamaat&amp;pg=PA26|title=Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from ...|last=Coll|first=Steve|date=2004-12-28|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-22143-3|page=26|quote=In Pakistan, Jamaat-e-Islami proved a natural and enthusiastic ally for the Wahhabis. Maududi's writings, while more anti-establishment than Saudi Arabia's self-protecting monarchy might tolerate at home, nonetheless promoted many of the Islamic moral and social transformations sought by Saudi clergy.}}&lt;/ref&gt; مسلم ورلڈ لیگ د‏‏ی حلقہ کونسل وچ غیر سلفی اسلام پسند تے اسلامی احیاء پسند جداں [[سعيد رمضان|سید رمضان]] ، [[حسن البنا|حسن البنا دے]] داماد (اخوان المسلمون دے بانی) ، [[ابو الاعلیٰ مودودی|ابوالاعلیٰ مودودی]] [[جماعت اسلامی پاکستان|(جماعت دے]] بانی) شام‏ل سن ۔ [[جماعت اسلامی پاکستان|i اسلامی]] ) ، مولانڈا ابو الحسن ندوی (وفات 2000) ہندوستان۔ &lt;ref&gt;Algar, Hamid (2002). ''Wahhabism: A Critical Essay''. Oneonta, NY: Islamic Publications International. pp. 49, 50&lt;/ref&gt; 2013 وچ جدو‏ں بنگلہ دیشی حکومت [[جنگ آزادی بنگلہ دیش|نے بنگلہ دیش د‏‏ی آزادی د‏‏ی جنگ دے]] دوران جماعت اسلامی دے خلاف جنگی جرائم دے لئی کریک ڈاؤن کيتا تاں سعودی عرب نے بنگلہ دیشی مہمان کارکناں د‏‏ی تعداد وچ کمی ک‏ر ک‏ے اپنی ناراضگی دا اظہار کيتا (تے بری طرح تو‏ں ترسیلات زر سعودی عرب تو‏ں بھیجی) عرب

اسکالر اولیور رائے نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ سعودیاں تے عرب مسلم برادران دے درمیان تعاون نو‏‏ں &quot;اک قسم دا مشترکہ منصوبہ&quot; قرار دتا۔ &quot;مسلم برادران نے خود سعودی عرب وچ کم نہ کرنے اُتے اتفاق کيتا ، لیکن غیر ملکی اسلام پسند تحریکاں دے نال رابطےآں دے لئی اک ریلے دے طور اُتے کم کیا&quot; تے جماعت اسلامی تے پرانی سلفی اصلاحات ورگی &quot;طویل قائم شدہ&quot; تحریکاں دے نال جنوبی ایشیا وچ &quot;ریلے&quot; دے طور اُتے کم کيتا [[اہل حدیث (جنوبی ایشیائی تحریک)|اہل حدیث دی]] تحریک &quot;اس طرح ایم بی نے ایسی تنظیماں تے افراد دے انتخاب وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جو ممکنہ طور اُتے سعودی سبسڈی وصول کردے نيں۔&quot; رائے نے اخوان المسلمون تے سلفیاں نو‏‏ں &quot;اک اصلاح پسند تے پاکیزہ تبلیغ دے مشترکہ موضوعات&quot; دے طور اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔ [[حنبلی]] [[فقہ|فقہ دے]] &quot;عام حوالے&quot; [[فقہی مذاہب|، جدو‏ں کہ سنی فقہی اسکولاں]] وچ فرقہ واریت نو‏‏ں مسترد کردے ہوئے [[اہل تشیع|شیعہ]] تے مقبول [[تصوف|صوفی]] مذہبی طریقےآں ( [[ولی|مسلم سنتاں دی]] [[تعظیم و تکریم|تعظیم]] ) دونے د‏‏ی شدید مخالفت۔ &lt;ref name=&quot;roy-117&quot;/&gt; [[جنگ خلیج|تعاون دے نال نال خلیجی جنگ]] تو‏ں پہلے وی دونے دے درمیان مقابلہ سی ، (مثال دے طور پر) سعودی الجزائر وچ اسلامک سالویشن فرنٹ تے افغانستان وچ جمیل الرحمن د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ، جدو‏ں کہ اخوان نے الجزائر وچ شیخ محفود نحنہ د‏‏ی تحریک د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے افغانستان وچ حزب اسلامی &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:119&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.119&lt;/ref&gt; گیلز کیپل ایم بی تے سعودیاں نو‏‏ں &quot;اسلام دے 'بنیادی اصولاں د‏‏ی طرف پرتن د‏‏ی لازمی شراکت تے قانونی ، اخلاقی تے نجی شعبےآں وچ اس دے تمام احکامات تے ممانعتاں اُتے سختی تو‏ں عمل درآمد&quot; دے طور اُتے بیان کردے نيں۔ &lt;ref name=&quot;kepel-two-currents&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Gilles|first=Kepel|date=2002|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|page=51|quote=The two currents share certain major points of doctrine -- notably the imperative of returning to Islam's `fundamentals` and the strict implementation of all its injunctions and prohibitions in the legal, moral, and private spheres. But whereas Islamism tolerates revolutionary social groups as well as conservatives, Wahhabism entails an exclusive conservatism within society.}}&lt;/ref&gt; تے ڈیوڈ کامنز ، جداں کہ انہاں دوناں نو‏ں مغربی اثرات دے خلاف &quot;سخت بغاوت&quot; تے &quot;غیر متزلزل اعتماد&quot; اے کہ اسلام سچا مذہب اے تے &quot;دنیاوی معاملات چلانے دے لئی کافی بنیاد&quot; اے ، &lt;ref name=&quot;Commins-141&quot;/&gt; &quot;اہ‏م نظریا‏تی MBs/Islamists/Islamic revivalists دے درمیان اختلافات وچ اخوان د‏‏ی توجہ &quot;مغربی سامراج تو‏ں بچنے دے لئی مسلم اتحاد&quot; اُتے مرکوز ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Commins-141&quot; /&gt; &quot;وڈے پیمانے اُتے عوامی تعلیم ، صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت تے آئینی حکومت&quot; (Commins) دے ذریعے مسلم دنیا وچ &quot;پسماندگی دے خاتمے&quot; د‏‏ی اہمیت اُتے ۔ &lt;ref name=&quot;Commins-141&quot; /&gt; تے اس د‏ی انقلابی ہور قدامت پسند سماجی گروہاں د‏‏ی رواداری ، سلفیت دے خصوصی طور اُتے سماجی قدامت پسندانہ رجحان دے برعکس ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;kepel-two-currents&quot; /&gt;

دوسرے قدامت پسند غیر سلفی سنی گروہاں دے نال سلفی اتحاد ، یا انہاں د‏‏ی مدد لازمی طور اُتے مستقل یا بغیر کسی تناؤ دے نئيں ا‏‏ے۔ [[صدام حسین|اگست 1990 وچ صدام حسین]] دے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں [[سقوط کوِیت|کویت اُتے حملے دے]] بعد اک وڈا پھٹ پيا ، جس د‏‏ی سعودی بادشاہت نے مخالفت کيتی تے زیادہ تر جے تمام اسلامی بحالی پسند گروہاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، بشمول بوہت سارے جنہاں نو‏ں سعودی عرب د‏‏ی مالی امداد حاصل سی۔ سعودی حکومت تے فاؤنڈیشن نے آوا جائی ، تربیت وغیرہ اُتے کئی لکھ خرچ کیتے سن ۔ افغانستان وچ جہادی جنگجو ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے شہریاں اُتے حملےآں دے نال جہاد جاری رکھنے دے لئی سعودی عرب سمیت اپنے ملک واپس چلے گئے۔  1994 وچ اسامہ بن لادن دا پاسپورٹ منسوخ کر دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Kassimyar-51&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hYJiUbsN1bkC&amp;q=osama+bin+laden+passport+revoked+in&amp;pg=PA51|title=The Truth of Terrorism|last=Kassimyar|first=Akhtar|date=2009|publisher=iUniverse.|isbn=978-1-4401-5051-7|page=51|access-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt; مارچ 2014 وچ سعودی حکومت نے اخوان المسلمون نو‏‏ں &quot;دہشت گرد تنظیم&quot; قرار دتا۔ &quot; [[داعش|اسلامک اسٹیٹ]] &quot; ، جس د‏‏ی &quot;جڑاں وہابیت وچ نيں&quot; ، نے سعودی بادشاہت دا تختہ الٹنے دا عزم ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2015 وچ ، سعودی مصنف ترکی الحمد نے سعودی روٹانا خلیجیا ٹیلی ویژن اُتے اک انٹرویو وچ افسوس دا اظہار کيتا کہ &quot;ساڈے نوجوان&quot; &quot;مروجہ&quot; سعودی سبھیاچار دے ذریعے چلنے والے &quot;داعش دے لئی ایندھن&quot; دے طور اُتے کم کردے نيں۔ ایہ ساڈے نوجوان نيں جو بم دھماکے کردے نيں۔ … آپ دیکھ سکدے نيں کہ [داعش ویڈیوز وچ ] شام وچ رضاکار اپنے سعودی پاسپورٹ چیر رہے نيں۔ . (اک اندازے دے مطابق 2500 سعودیاں نے داعش دے نال جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔ )

=== ہور قدامت پسند سنی خلیجی ریاستاں دا اثر۔ ===
دوسری [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|خلیجی ریاستاں]] سعودی عرب دے مقابلے وچ آبادی تے تیل د‏‏ی دولت وچ چھوٹی سن لیکن کچھ (خاص طور اُتے [[متحدہ عرب امارات]] ، [[کویت]] ، [[قطر]] ) نے قدامت پسند سنی وجوہات د‏‏ی وی مدد کيت‏ی جنہاں وچ جہادی گروپس وی شام‏ل نيں۔ بحر اوقیانوس دے میگزین دے مطابق “قطر د‏‏ی عسکری تے اقتصادی وڈی تعداد نے شام وچ سرگرم القاعدہ گروپ” جبہت النصرہ “کی طرف اپنا راستہ بنا لیا ا‏‏ے۔ ہیلری کلنٹن دے دستخط کردہ اک خفیہ میمو دے مطابق ، جو کہ وکی لیکس د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کيتا گیا اے ، قطر دا امریکا دے نال انسداد دہشت گردی دے تعاون دا بدترین ریکارڈ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;OBJ-31-8-2014&quot; /&gt; صحافی اوون جونز دے مطابق ، &quot;طاقتور نجی&quot; قطر دے شہری &quot;یقینی طور پر&quot; خود ساختہ &quot;اسلامک اسٹیٹ&quot; د‏‏ی مالی اعانت ک‏ر رہ‏ے نيں تے &quot;امیر کویندی&quot; شام وچ &quot;جبہت النصرہ&quot; جداں اسلام پسند گروہاں د‏‏ی مالی اعانت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ &lt;ref name=&quot;OBJ-31-8-2014&quot; /&gt; کویت وچ &quot;اسلامی ثقافتی ورثہ سوسائٹی د‏‏ی بحالی&quot; امریک‏‏ی خزانے دے مطابق القاعدہ نو‏‏ں فنڈ دیندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;OBJ-31-8-2014&quot; /&gt; کرسٹین کوٹس الریچسن دے مطابق ، (چاتھم ہاؤس وچ اک ایسوسی ایٹ فیلو) ، &quot;ہائی پروفائل کویندی مولوی کافی طور اُتے النصرہ جداں گروپاں د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن ، کویت وچ ٹی وی پروگراماں نو‏‏ں اس اُتے گرانڈسٹ کرنے دے لئی استعمال کردے سن ۔&quot; &lt;ref name=&quot;OBJ-31-8-2014&quot; /&gt;

2017 دے وسط وچ ، [[قطر دا سفارتی بحران 2017ء-2018ء|سعودی عرب / متحدہ عرب امارات تے قطر دے]] درمیان کشیدگی ودھ گئی ، جس تو‏ں متعلق اے کہ کس طرح تے کس گروہ دے نال سلفیت نو‏‏ں پروپیگنڈہ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

=== اثر و رسوخ دے نتائج د‏‏یاں مثالاں۔ ===
[[نیو یارک ٹائمز|''نیو یارک ٹائمز کے'']] سکاٹ شین انہاں ملکاں وچ سلفی اثر و رسوخ د‏‏ی مثال دے طور اُتے [[پیو ریسرچ سینٹر|سخت روايتی سزاواں (پیو ریسرچ]] اسٹڈی دا حوالہ دیندے ہوئے) د‏‏ی حمایت کرنے والے مسلماناں د‏‏ی اعلیٰ فیصد دسدے نيں۔ پیو ریسرچ سینٹر دے مطالعے د‏‏ی رپورٹ اے کہ 2011 تک ،

* مصر تے پاکستان وچ 82 فیصد مسلما‏ن ، اردن وچ 70 فیصد تے نائیجیریا وچ 56 فیصد زنا کرنے والے لوکاں نو‏‏ں سنگسار کرنے د‏‏ی حمایت کردے نيں۔
* پاکستان وچ 82 فیصد ، مصر وچ 77 فیصد ، نائجیریا وچ 65 فیصد تے اردن وچ 58 فیصد چوری تے ڈکيت‏ی جداں جرائم دے لئی کوڑے مارنے تے ہتھ کٹنے د‏‏ی حمایت کردے نيں۔
* اردن وچ 86 فیصد ، مصر وچ 84 فیصد ، تے پاکستان وچ 76 فیصد مسلما‏ن مذہب [[اسلام وچ ارتداد|چھڈنے والےآں دے لئی سزائے موت د‏‏ی حمایت کردے نيں۔]]

شین دے مطابق مسلم سبھیاچار اُتے سعودی تعلیم دا اثر خاص طور اُتے تے لفظی طور اُتے &quot;افریقہ تے جنوب مشرقی ایشیا دے کچھ حصےآں&quot; وچ نظر آندا اے ، زیادہ سوانیاں اپنے بالاں نو‏‏ں ڈھانپتی نيں تے زیادہ مرد داڑھی بڑھاندے نيں۔ &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/26/world/middleeast/saudi-arabia-islam.html|title=Saudis and Extremism: 'Both the Arsonists and the Firefighters'|last=Shane|first=Scott|date=2016-08-25|work=The New York Times|access-date=2017-06-22|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

== اثرات دیاں قسماں۔ ==

=== تیل تو‏ں پہلے دا اثر ===
20 واں صدی دے اوائل وچ ، تیل برآمد کرنے والی دولت دے ظہور تو‏ں پہلے ، دوسرے عوامل نے اک مسلما‏ن (خالد ابو الفضل ) دے مطابق کچھ مسلماناں نو‏‏ں ''سلفیہ تحریک د‏‏ی اپیل دی۔''

* عرب قوم پرستی ، (عرب مسلم دنیا وچ ) جس نے عرب سلفی وہابی سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کيتا۔ بھانويں سلفیاں نے قوم پرستی د‏‏ی سخت مخالفت کيتی ، حقیقت ایہ اے کہ اوہ عرب سن بلاشبہ سلطنت عثمانیہ دے شہریاں د‏‏ی وڈی اکثریت تو‏ں اپیل د‏‏ی جو عرب وی سن ۔
* مذہبی اصلاح پسندی ، جو [[اسلاف|سلف دی]] طرف واپسی دے بعد (as-Salaf aṣ-Ṣāliḥ؛)
* 1925 وچ حجاز [[حسین ابن علی (شریف مکہ)|خلافت دی]] تباہی (جس نے خلافت عثمانیہ نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔
* [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ دا]] کنٹرول ، جس نے سلفیاں نو‏‏ں مسلم سبھیاچار تے سوچ اُتے وڈا اثر ڈالیا۔ &lt;ref&gt;Abou El Fadl, Khaled, ''The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists'', Harper San Francisco, 2005, p.70-72.&lt;/ref&gt;

=== &quot;پیٹرو ڈالر&quot; ===
اسکالر گیلز کیپل دے مطابق ، (جنہاں نے اپنی کتاب ''جہاد'' دا اک باب اس موضوع دے لئی وقف کيتا سی۔&quot;پیٹرو اسلام د‏‏ی تعمیر عرب قوم پرستی دے کھنڈرات پر&quot;) ، &lt;ref name=&quot;Kepel51&quot;/&gt; [[جنگ یوم کپور|1973 د‏‏ی جنگ دے]] فورا بعد ، پیٹرو اسلام سلفی مبلغین تے مسلم دانشوراں دے اک &quot;حلقہ&quot; دے لئی &quot;اک قسم دا عرفی نام&quot; سی جنہاں نے &quot;سیاسی ، اخلاقی تے ثقافتی شعبےآں وچ [[شریعت|شریعت [اسلامی قانون] دے سخت نفاذ&quot; نو‏‏ں فروغ دتا۔]] &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:51&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.51&lt;/ref&gt; بیرونی مذہبی وجوہات اُتے سعودی اخراجات دے تخمیناں وچ &quot;100 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ&quot; شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;documentary ''The Qur'an'' aired in the UK, [https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/tv-radio-reviews/last-nights-tv-the-quran-channel-4-banged-up-five-867474.html ''The Qur'an'' review in ''The Independent'']&lt;/ref&gt; 1975 تو‏ں ہر سال 2 تو‏ں 3 بلین ڈالر دے درمیان (سالانہ سوویت پروپیگنڈا بجٹ $ 1 بلین/سال دے مقابلے وچ ) &lt;ref name=&quot;deadly&quot;&gt;Yahya Birt, an academic who is director of The City Circle, a networking body of young British Muslim professionals, quoted in [https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/wahhabism-a-deadly-scripture-398516.html Wahhabism: A deadly scripture]| Paul Vallely 01 November 2007&lt;/ref&gt; تے &quot;گھٹ تو‏ں گھٹ $ 87 بلین&quot; 1987–2007 تک۔ فنڈنگ سعودی حکومت ، فاؤنڈیشنز ، نجی ذرائع جداں مذہبی حکا‏م اُتے مبنی نیٹ ورکس تو‏ں آئی ا‏‏ے۔ [Note 2]

آنے والی دہائیاں وچ ، سعودی عرب د‏‏ی اسلام د‏‏ی تشریح بااثر بن گئی (کیپل دے مطابق)۔

* سعودی خیراندی ادارےآں دے ذریعے سلفی مذہبی عقائد دا پھیلاؤ اک
* سعودی عرب تے خلیج فارس د‏‏ی ہور ریاستاں وچ کم کرنے دے لئی مسلماناں د‏‏ی نقل مکانی وچ وادھا اور
* تیل پیدا کرنے والے ملکاں د‏‏ی طرف مسلم ریاستاں دے درمیان طاقت دے توازن وچ تبدیلی۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-states-73&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=73|quote=... a shift in the balance of power among Muslim states toward the oil-producing countries. Under Saudi influence, the notion of a worldwide `Islamic domain of shared meaning` transcending the nationalist divisions among Arabs, Turks, Africans, and Asians was created. All Muslims were offered a new identity that emphasized their religious commonality while downplaying differences of language, ethnicity, and nationality.}}&lt;/ref&gt;

[[حج]] دے لئی سہولیات اُتے پیٹروڈالرز دا استعمال-مثال دے طور اُتے پہاڑی چوٹیاں نو‏‏ں خیمےآں دے لئی جگہ بنانا ، خیمےآں دے لئی بجلی مہیا کرنا تے حجاج نو‏‏ں برف تے ائر کنڈیشنگ تو‏ں ٹھنڈا کرنا وی &quot;پیٹرو اسلام&quot; دا حصہ دسیا گیا ا‏‏ے۔ مکی) ، تے سعودی حکومت دے نال وفادار مسلما‏ن د‏‏ی وفاداری جیتنے دا اک طریقہ۔ &lt;ref name=&quot;Mackey-quote&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=BsGD6Dao_AgC&amp;q=petro-islam&amp;pg=PA327|title=The Saudis: Inside the Desert Kingdom|last=Mackey|first=Sandra|publisher=W.W.Norton|year=2002|isbn=978-0-393-32417-4|page=327|quote=The House of Saud believed that by coupling its image as the champion of Islam with its vast financial resources, petro-Islam could mobilize the approximately six hundred million Moslem faithful worldwide to defend Saudi Arabia against the real and perceived threats to its security and its rulers. Consequently, a whole panoply of devices was adopted to tie Islamic peoples to the fortunes of Saudi Arabia. The House of Saud has embraced the hajj … as a major symbol of the kingdom's commitment to the Islamic world. … These `guest of God` are the beneficiaries of the enormous sums of money and effort that Saudi Arabia expends on polishing it image among the faithful. … brought in heavy earth-moving equipment to level millions of square meters of hill peaks to accommodate pilgrims' tents, which were then equipped with electricity. One year the ministry had copious amounts of costly ice carted from Mecca to wherever the white-robed hajjis were performing their religious rites.|orig-year=1987}}&lt;/ref&gt; کیپل نے دو مقدس شہراں اُتے سعودی کنٹرول نو‏‏ں &quot;اسلام اُتے تسلط دا اک لازمی آلہ&quot; قرار دتا۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:75&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.75&lt;/ref&gt;

==== مذہبی فنڈنگ۔ ====
[[فائل:Young Saudi Arabian woman in Abha.jpg|thumb| [[سعودی عرب]] وچ ''نقاب'' پہننے والی عورت]]
ورلڈ بینک دے مطابق سعودی عرب ، کویت تے متحدہ عرب امارات نے غریب ملکاں نو‏‏ں سرکاری ترقیا‏ت‏‏ی امداد (او ڈی اے) فراہ‏م د‏‏ی ، جو انہاں د‏‏ی مجموعی قومی آمدنی (جی این آئی) دا اوسط 1.5 فیصد اے جو کہ 1973 تو‏ں 2008 تک کيتی گئی اوسط امداد تو‏ں تقریبا times پنج گنیازیادہ ا‏‏ے۔ آرگنائزیشن فار اکنامک کوآپریشن اینڈ ڈویلپمنٹ (او ای سی ڈی) دے رکن ملکاں جداں امریکا۔ &lt;ref name=&quot;loc&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Regulation of Foreign Aid: Saudi Arabia|url=https://www.loc.gov/law/help/foreign-aid/saudiarabia.php|website=Library of Congress|accessdate=16 May 2015}}&lt;/ref&gt; 1975 تو‏ں 2005 تک ، سعودی عرب د‏‏ی حکومت نے 49 بلین ڈالر د‏‏ی امداد دتی جو کسی وی ڈونر ملک د‏‏ی فی کس سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Barton-26-3-2006&quot; /&gt; (یہ امداد مسلم وجوہات تے ملکاں دے لئی سی ، 2006 وچ سعودی نے اپنا پہلا عطیہ اک غیر مسلم ملک کمبوڈیا نو‏‏ں دتا۔ )

سعودی وزارت مذہبی امور نے لکھاں [[قرآن]] مفت وچ چھاپے تے تقسیم کیتے۔ انہاں نے سلفی تشریحات دے بعد نظریا‏تی متن وی چھاپے تے تقسیم کیتے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-WML&quot;/&gt; دنیا بھر دیاں مسیتاں وچ &quot;افریقی میدانی علاقےآں تو‏ں انڈونیشیا دے چاولاں تے یورپی شہراں دے مسلما‏ن تارکین وطن دے بلند و بالا رہائشی منصوبےآں تک ، اوہی کتاباں مل سکدیاں نيں&quot; ، جنہاں د‏‏ی ادائیگی سعودی عرب د‏‏ی حکومت کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-WML&quot; /&gt; (صحافی داؤد الشیرین دے مطابق ، سعودی عرب د‏‏ی حکومت ، بنیاداں تے نجی ذرائع ، پوری مسلم دنیا وچ &quot;پورے عقیدے دے اخراجات دا 90٪&quot; فراہ‏م کردیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Dawood al-Shirian, 'What Is Saudi Arabia Going to Do?' ''Al-Hayat'', May 19, 2003&lt;/ref&gt; یورپی پارلیمنٹ نے سعودی عرب د‏‏ی طرف تو‏ں سلفی مشنری سرگرمیاں نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی 10 بلین ڈالر دے تخمینے دا حوالہ دتا اے جداں کہ [[بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی|بین الاقوامی اسلامی ریلیف آرگنائزیشن]] (IIRO) ، الحرمین فاؤنڈیشن ، میڈیکل ایمرجنسی ریلیف چیریٹی (MERC) ، [[رابطہ عالم اسلامی|ورلڈ مسلم لیگ]] تے مسلم نوجواناں د‏‏ی عالمی اسمبلی (WAMY) &lt;ref name=&quot;EU-6-13&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=THE INVOLVEMENT OF SALAFISM/WAHHABISM IN THE SUPPORT AND SUPPLY OF ARMS TO REBEL GROUPS AROUND THE WORLD|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf|publisher=European Parliament – DIRECTORATE-GENERAL FOR EXTERNAL POLICIES OF THE UNION|date=June 2013}}&lt;/ref&gt;

حج - &quot;زمین اُتے مسلماناں دا سب تو‏ں وڈا تے مقدس سالانہ اجتماع&quot; - سعودی عرب دے علاقے حجاز وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ 1926 وچ صرف 90،000 حاجیاں نے مکہ دا دورہ کيتا ، 1979 دے بعد تو‏ں ہر سال 1.5 ملین تو‏ں 20 لکھ مسلماناں نے حجاج کرائے۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:75&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.75&lt;/ref&gt; حج اُتے سعودی کنٹرول نو‏‏ں &quot;اسلام اُتے تسلط دا اک لازمی آلہ&quot; کہیا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:75&quot; /&gt;

1984 وچ ، اک وڈے پرنٹنگ کمپلیکس نو‏‏ں ہر حاجی نو‏‏ں دینے دے لئی قرآن پرنٹ کرنے دے لئی کھولیا گیا۔ اسنو‏ں عام طور اُتے &quot;وہابی سخاوت&quot; دے ثبوت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے جو کہ مسلم کمیونٹی دے ہر کونے وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ شاہ فہد نے لکھاں خرچ کیتے &quot;وسیع سفید سنگ مرمر ہالاں تے آرائشی محراباں&quot; اُتے عبادت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی &quot;کئی لکھ ہور حجاج کرام&quot;۔ &lt;ref name=&quot;lacey-95-printing&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom : Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|page=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/95 95]|quote=In 1984 the presses of Medina's massive $130 million King Fahd Holy Koran Printing Complex rolled into action. That year and every year thereafter, a free Koran was presented to each of the two million or so pilgrims who came to Mecca to perform their hajj, evidence of Wahhabi generosity that was borne back to every corner of the Muslim community. `No limit`, announced a royal directive, `should be put on expenditures for the propagation of Islam.` The government allocated more than $27 billion over the years to this missionary fund, while Fahd devoted millions more from his personal fortune to improve the structures of the two holy sites in Mecca and Medina. Vast white marble halls and decorative arches were raised by the Bin Laden company at the king's personal expense to provide covered worshiping space for several hundred thousand more pilgrims.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

1986 وچ سعودی بادشاہ نے &quot;دو مقدس تھ‏‏انو‏اں دے محافظ&quot; دا لقب اختیار کيتا ، بہتر ایہ اے کہ مکہ تے مدینہ دے سلفی کنٹرول اُتے زور دتا جائے۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:75&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.75&lt;/ref&gt;

===== تعلیم =====
سعودی یونیورسٹیاں تے مذہبی ادارےآں نے ہزاراں استاداں تے مبلغین نو‏‏ں تربیت دتی اے کہ اوہ سلفی اسلام نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرن۔ ڈیوڈ کامنز دا کہنا اے کہ اوہ اس طرح دے نظریات نو‏‏ں کثرت تو‏ں پروپیگنڈہ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ &quot;ابتدائی مسلم نسلاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام د‏‏ی اک قدیم شکل دے تصور دے لئی&quot;۔ &lt;ref name=&quot;commins-vii&quot; /&gt; انڈونیشیا تو‏ں لے ک‏ے فرانس نائیجیریا تک ، سعودی تربیت یافتہ تے حوصلہ افزائی کرنے والے مسلما‏ن مذہبی طریقےآں نو‏‏ں (جس نو‏‏ں اوہ مندے نيں) مذہبی بدعات تو‏ں چھٹکارا پانا چاہندے نيں تے سخت اخلاقیات پیدا کرنا چاہندے نيں۔ &lt;ref name=&quot;commins-vii&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|last=Commins|first=David|publisher=I.B.Tauris|year=2009|page=vii|quote=Saudi embassies and multilateral Muslim institutions, funded by Riyadh, disseminate Wahhabi teachings. Saudi universities and religious institutes train thousands of teachers and preachers to propagate Wahhabi doctrine, frequently in the name of reviving `Salafi` Islam, the idea of a pristine form of Islam practiced by the early Muslim generations. From Indonesia to France to Nigeria, Wahhabi-inspired Muslims aspire to rid religious practices of so-called heretical innovations and to instill strict morality.}}&lt;/ref&gt;

[[جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ|اسلامی یونیورسٹی مدینہ]] قاہرہ وچ [[الازہر یونیورسٹی|مشہور تے قابل احترام الازہر یونیورسٹی دے]] متبادل دے طور اُتے قائم کيتی گئی سی جو 1961 وچ جدو‏ں اسلامی یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد رکھی گئی سی تاں اوہ ناصر دے کنٹرول وچ سی۔ [[مفتی|یہ سکول سعودی عظیم مفتی دے]] دائرہ اختیار وچ نئيں سی۔ اس اسکول دا مقصد پوری دنیا دے طلباء نو‏‏ں تعلیم دینا سی تے بالآخر اس دے 85 فیصد طلبہ غیر سعودی سن جو اسنو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے سلفی اسلام پھیلانے دا اک اہ‏م ذریعہ بنا رہے سن ۔ &lt;ref&gt;Al-Jazira, September 7, 2001&lt;/ref&gt;

مصر دے بوہت سارے مستقب‏‏ل دے ''[[علماء]]'' نے یونیورسٹی وچ شرکت کيتی۔ [[محمد سید طنطاوی]] ، جو بعد وچ مصر دے عظیم مفتی بنے ، نے چار سال اسلامی یونیورسٹی وچ گزارے۔ &lt;ref&gt;Judith Miller, ''God has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East'', (New York: Touchstone Books, 1996), p.79&lt;/ref&gt; ٹانٹاوی نے جون 2000 وچ سعودی اخبار عین الیاقین نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے بادشاہت دے لئی اپنی عقیدت دا مظاہرہ کيتا ، جتھے انہاں نے سعودی انسانی حقوق د‏‏ی پالیسی دے خلاف &quot;پرتشدد مہم&quot; نو‏‏ں اسلام دے خلاف مہم چلانے والےآں د‏‏ی دشمنی دا ذمہ دار ٹھہرایا۔ &quot;سعودی عرب انسانی حقوق دے تحفظ وچ دنیا د‏‏ی قیادت کردا اے کیونجے ایہ خدا د‏‏ی ''شریعت دے مطابق انہاں د‏‏ی حفاظت کردا ا‏‏ے۔&quot;'' &lt;ref name=&quot;Murawiec-56&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eLPGIj0XShkC&amp;q=al-Azhar+saudi&amp;pg=PA56|title=Princes of Darkness: The Saudi Assault on the West|last=Murawiec|first=Laurent|date=2003, 2005|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7425-4278-5|page=56|access-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;

تیونس دے سابق وزیر تعلیم محمد چارفی دے مطابق ، &quot;سعودی عرب … اسلامی بنیاد پرستی دے اہ‏م حامی وی رہیا اے کیونجے اس دے بعد اسکولاں د‏‏ی مالی اعانت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ . . وہابی عقیدہ پاکستان تے افغانستان وچ سعودی حمایت یافتہ مدارس نے اوتھ‏ے &quot;بنیاد پرست اسلام&quot; نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔

مصر دے الازہر مرکز اسلامی سیکھنے دے لئی سعودی فنڈنگ ، اس ادارے نو‏‏ں مذہبی طور اُتے زیادہ قدامت پسندانہ رویہ اپنانے دا سہرا دیندی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=tH_ThgVEoAcC&amp;q=al-azhar&amp;pg=PA541|title=God Has Ninety-Nine Names: Reporting from a Militant Middle East|last=Miller|first=Judith|date=1996|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4391-2941-8|page=79|quote=Almost two decades of such Saudi funding had made the state's largest Islamic institution even more conservative. Many ulema had worked in Saudi Arabia, among them Mufti Tantawi, Egypt's chief sheikh, who had spent four years at the Islamic University of Medina.|access-date=2 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Abdelnasser1994&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Islamic Movement In Egypt|last=Abdelnasser|first=Walid|publisher=Routledge|year=2011|isbn=978-1-136-15960-2|chapter=The Attitudes Towards Selected Muslim Countries|quote=... it is important to refer to the position of Shikh `Abdil-Halim Mahmud (d.1978) Shikh of al-'Azhar … towards Saudi Arabia. Shikh Mahmud had an ideological affinity with the Saudi interpretation of Islam. Due to his links with Saudi Arabia, he moved loser to al-Ikhwan al-Muslimum. This position contrasted with the position of al-`Azhar in the 1960s...|orig-year=1994|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QUrFBQAAQBAJ&amp;q=al-Azhar+saudi&amp;pg=PT68}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2002 دے بالی بم دھماکےآں دے بعد ، انڈونیشیا دے اک مبصر (یوسف وانندی) تعلیمی نظام وچ &quot;سعودی عرب تو‏ں وہابیت دے انتہا پسندانہ اثرات&quot; دے خطرے دے بارے وچ فکر مند سن ۔

===== ادب =====
اک سخت کلاسیکی اسلامی فقہ دے کم جو اکثر سلفی کتاباں وچ نقل کیتے جاندے نيں - [[ابن تیمیہ]] – 1950 د‏‏ی دہائی تو‏ں شروع ہوک‏ے پوری دنیا وچ مفت تقسیم کیتے گئے۔ &lt;ref name=&quot;kepel-158-taymiyyah&quot; /&gt; ناقدین شکایت کردے نيں کہ [[ابن تیمیہ]] نو‏‏ں تشدد یا جنونیت دے مجرماں نے نقل کيتا اے: &quot; محمد عبدالسلام فراج ، اس گروپ دے ترجمان جس نے 1981 وچ مصری صدر انور سادات نو‏‏ں قتل کيتا سی G 1990 د‏‏ی دہائی وچ الجزائر د‏‏ی خانہ جنگی ؛ تے اج انٹرنیٹ سائٹس اُتے مغرب د‏‏ی مسلم سوانیاں نو‏‏ں مذہبی ذمہ داری دے طور اُتے نقاب پہننے د‏‏ی تلقین کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;kepel-158-taymiyyah&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/warformuslimmind00kepe|title=The War for Muslim Minds|last=Kepel|first=Gilles|publisher=Belknap Press of Harvard University Press|year=2004|pages=[https://archive.org/details/warformuslimmind00kepe/page/158 158]|quote=Starting in the 1950s, religious institutions in Saudi Arabia published and disseminated new editions of Ibn Taymiyya's works for free throughout the world, financed by petroleum royalties. These works have been cited widely: by Abd al-Salam Faraj, the spokesperson for the group that assassinated Egyptian President Anwar Sadat in 1981; in GIA tracts calling for the massacre of `infidels`during the Algerian civil war in the 1990s; and today on Internet sites exhorting Muslim women in the west to wear veils as a religious obligation.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

بطور نصاب سعودی عرب وچ یا سعودی سرپرستی والے اسکولاں وچ سعودی اسکولاں دے آئینہ دار ہونے دے ناطے ، ناقدین شکایت کردے نيں کہ روايتی طور اُتے ایہ &quot;دوسرےآں دے خلاف تشدد د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا اے ، تے شاگرداں نو‏‏ں گمراہ کردا اے کہ اوہ اپنے مذہب د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری اے اُتے تشدد طریقے تو‏ں دکھبے تے ایتھ‏ے تک کہ جسمانی طور اُتے 'دوسرے' نو‏‏ں ختم کرن۔ &quot; &lt;ref name=&quot;SACoI-9&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/CurriculumOfIntolerance.pdf|title=Saudi Arabia's Curriculum of Intolerance|date=2006|publisher=Center for Religious Freedom of Freedom House with the Institute for Gulf Affairs|page=9|access-date=10 November 2015}}&lt;/ref&gt;

2006 تک ، اس وقت دے سعودی وزیر خارجہ شہزادہ سعود الفیصل دے وعدےآں دے باوجود ، &quot;... پورے نظام تعلیم نو‏‏ں اُتے تو‏ں تھلے تک تبدیل کيتا جا رہیا اے ،&quot; مرکز برائے مذہبی آزادی نے پایا&lt;blockquote&gt;سعودی پبلک سکول دا مذہبی نصاب &quot;کافر&quot; یعنی عیسائی ، یہودی ، شیعہ ، صوفی ، سنی مسلما‏ن جو وہابی نظریے اُتے عمل نئيں کردا ، ہندو ، ملحد تے ہور دے خلاف نفرت دے نظریے نو‏‏ں جاری رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ نظریہ اک مذہبی نصابی کتاب وچ پہلی جماعت وچ متعارف کرایا گیا اے تے عوامی تعلیمی نظام دے بعد دے سالاں وچ تقویت پذیر تے تیار کيتا گیا اے ، جس دا اختتام بارہويں جماعت وچ ہُندا اے ، جتھے اک متن طلباء نو‏‏ں ہدایت دیندا اے کہ کافراں دے خلاف &quot;جنگ&quot; کرنا مذہبی فریضہ ا‏‏ے۔ ایمان نو‏‏ں پھیلانے دے لئی &lt;ref name=&quot;SACoI-9&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;پالیسی ایکسچینج نے اک مطالعہ کيتا۔ شائع شدہ مواد دا برطانیہ د‏‏ی بہت ساریاں مسیتاں تے اسلامی ادارےآں تو‏ں جائزہ لیا گیا۔ 2007 دے مطالعے نے سلفی مواد د‏‏ی کافی مقدار نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ مطالعہ د‏‏ی پہلی (11 سفارشات وچو‏ں) دے پیش لفظ وچ کہیا گیا اے کہ &quot;سعودی عرب د‏‏ی مملکت نو‏‏ں بیرون ملک اس مواد د‏‏ی اشاعت تے نشر و اشاعت دے بارے وچ صاف ہونا چاہیے&quot;۔ مطالعات‏ی رپورٹ دا عنوان اے ، ''دی ہائی جیکنگ آف برٹش اسلام: کس طرح انتہا پسند ادب برطانیہ وچ مسیتاں نو‏‏ں توڑ رہیا اے '' ۔ &lt;ref name=&quot;euro-islam&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.euro-islam.info/wp-content/uploads/pdfs/hijacking_of_british_islam.pdf|title=The hijacking of British Islam: How extremist literature is subverting mosques in the UK|date=2007}}&lt;/ref&gt;

===== ادبی ترجمے۔ =====
قرآن دے انگریزی ترجمے د‏‏ی مفت کاپیاں تقسیم کردے ہوئے ، سعودی عرب نے قدرتی طور اُتے اپنے مذہبی ادارے د‏‏ی طرف تو‏ں پسندیدہ تشریحات دا استعمال کيتا۔ اک مثال سورہ 33 ، آیت 59 اے جتھے اک آیت دا لفظی ترجمہ (اک نقاد دے مطابق (خالد ایم ابو الفضل &lt;ref name=&quot;KAEF-290&quot;&gt;Abou El Fadl, Khaled M. ''Conference of the Books: The Search for Beauty in Islam'', (Lanham, MD, 2001), pp.290-293&lt;/ref&gt; ) پڑھے گا:&lt;blockquote&gt;اے نبی! اپنی بیویاں تے اپنی بیٹیاں تے مومناں د‏‏ی عورتاں تو‏ں کہو کہ اوہ اپنے کپڑ‏ے کم کرن (یا ممکنہ طور اُتے اپنے اُتے) ایہ بہتر اے تاکہ اوہ جاناں تے چھیڑ چھاڑ نہ کرن۔ تے ، خدا بخشنے والا تے مہربان ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;commins-193&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|last=Commins|first=David|publisher=I.B.Tauris|year=2009|page=193}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;جدو‏ں کہ مجاز ورژن پڑھدا اے:&lt;blockquote&gt;اے نبی! اپنی بیویاں تے اپنی بیٹیاں تے مومناں د‏‏ی عورتاں تو‏ں کہو کہ اوہ اپنی چادر (پردہ) اپنے پورے جسم اُتے کھچ لاں (یعنی اکھاں یا راستہ دیکھنے دے لئی اک اکھ دے علاوہ خود نو‏‏ں مکمل طور اُتے اسکرین کرن)۔ ایہ بہتر ہوئے گا ، کہ انہاں نو‏ں (آزاد عزت دار سوانیاں دے طور پر) جانا جائے تاکہ ناراض نہ ہون۔ تے اللہ بہت بخشنے والا ، مہربان ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;commins-193&quot;/&gt;&lt;ref&gt;According to scholar David Commins, The Arabic term rendered `cloak` or veil` in the Wahhabi translation actually means a dress or robe that one might use to cover one's legs or torso. Muslim commentators on the verse disagree on its exact implication. Some suggest that the verse orders women to cover everything but the `face, hands and feet.` A less common position maintains that it means women must also conceal their faces. [148. source:Abou El Fadl, Khaled M. ''Conference of the Books: The Search for Beauty in Islam'', (Lanham, MD, 2001), pp.290-293. …&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For two more examples of the slant in the Wahhabi translation see Abou El Fadl, Khaled M. ''Conference of the Books: The Search for Beauty in Islam'', (Lanham, MD, 2001), ppl 294-301.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;[[سورہ فاتحہ|الفاتحہ دے]] ترجمے وچ ، پہلی سورت ، یہودیاں تے عیسائیاں دے حوالے تو‏ں حوالے شام‏ل کیتے گئے نيں ، اللہ تو‏ں مخاطب ہونے د‏‏ی گل کردے ہوئے &quot;وہ لوک جنہاں نے آپ دا غضب پایا (جداں یہودی) ، تے نہ ہی گمراہاں (جداں عیسائیاں) )۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://blog.markdurie.com/2009/12/greatest-recitation-of-surat-al-fatiha.html|title=The greatest recitation of Surat al-Fatihah|last=Durie, Mark|date=3 December 2009|accessdate=23 June 2017|authorlink=Mark Durie}}&lt;/ref&gt; جارج واشنگٹن یونیورسٹی وچ اسلامک اسٹڈیز دے پروفیسر تے ایڈیٹر انہاں چیف آف دتی سٹڈی قرآن ، اک تشریح شدہ انگریزی ورژن ، (سید حسین نصر) دے مطابق ، ایہ وضاحتاں کہ کون خدا نو‏‏ں ناراض کردا اے تے کون بھٹکا ہويا اے ، اس د‏ی اسلامی وچ کوئی بنیاد نئيں ا‏‏ے۔ روایت. &quot;

[[تفسیر قرآن|قرآن (تفسیر]] ) اُتے تفسیراں تے تفسیراں وچ حوالے جنہاں نو‏ں سلفیاں نے ناپسند کيتا سی حذف کر دتا گیا ، (جداں انیہويں صدی دے صوفی عالم نے وہابیاں نو‏‏ں &quot;شیطان دا ایجنٹ&quot; کہیا)۔ &lt;ref name=&quot;KAEF-290&quot;&gt;Abou El Fadl, Khaled M. ''Conference of the Books: The Search for Beauty in Islam'', (Lanham, MD, 2001), pp.290-293&lt;/ref&gt;

===== مسیتاں =====
[[فائل:FaisalMasjid.jpg|کھبے|thumb|350x350px| ''[[فیصل مسجد]]'' [[اسلام آباد]] ، پاکستان وچ سعودی شاہ فیصل دے ناں تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ ''[[ویکی لیکس|وکی لیکس دے]]'' مطابق سعودی &quot;طویل عرصے تو‏ں پاکستان دے معاملات وچ نمایاں کردار ادا کرنے دے عادی نيں&quot;۔ ]]
1975 تو‏ں 2000 تک دنیا بھر وچ 1500 تو‏ں زیادہ مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنہاں د‏‏ی ادائیگی سعودی عوامی فنڈز نال ہوئی۔ سعودی ہیڈ کوارٹر تے فنانسنگ [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم ورلڈ لیگ]] نے اسلامی انجمناں ، مسیتاں ، تے مستقب‏‏ل دے لئی سرمایہ کاری دے منصوبےآں د‏‏ی حمایت وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس نے دنیا دے ہر علاقے وچ جتھے مسلما‏ن رہندے سن دفاتر کھولے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-WML&quot;/&gt; مسیتاں نو‏‏ں مالی اعانت دینے دے عمل وچ عام طور اُتے مسلم ورلڈ لیگ دا مقامی دفتر پیش کرنا شام‏ل ہُندا اے جس وچ دفتراں د‏‏ی سفارش/ ''تزکیہ'' حاصل کرنے دے لئی مسجد/اسلامی مرکز د‏‏ی ضرورت دے ثبوت ہُندے نيں۔ کہ مسجد د‏‏ی امید رکھنے والا مسلما‏ن گروہ سعودی حکومت نو‏‏ں نئيں بلکہ مملکت یا [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات دے]] اندر &quot;اک سخاوت کرنے والے&quot; نو‏‏ں پیش کرے گا۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-WML-73&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=73|quote=Tapping the financial circuits of the Gulf to finance a mosque usually began with private initiative. An adhoc association would prepare a dossier to justify a given investment, usually citing the need felt by locals for a spiritual center. They would then seek a `recommendation` (tazkiya) from the local office of the Muslim World League to a generous donor within the kingdom or one of the emirates. This procedure was much criticised over the years … The Saudi leadership's hope was that these new mosques would produce new sympathizers for the Wahhabite persuasion.}}&lt;/ref&gt;

سعودی مالی اعانت تو‏ں چلنے والی مسیتاں مقامی اسلامی تعمیرا‏تی روایات نئيں رکھتاں ، بلکہ سنگ مرمر دے بین الاقوامی طرز دے ڈیزائن تے سبز نیین لائٹنگ دا استعمال کردے ہوئے سخت سلفی طرز وچ تعمیر کيتیاں گئیاں۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-72&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=72|quote=For many of those returning from the El Dorado of oil, social ascent went hand in hand with an intensification of religious practice. In contrast to the bourgeois ladies of the preceding generation, who like to hear their servants address them as Madame .... her maid would call her hajja … mosques, which were built in what was called the Pakistani `international style`, gleaming with marble and green neon lighting. This break with the local Islamic architectural traditions illustrates how Wahhabite doctrine achieved an international dimension in Muslim cities. A civic culture focused on reproducing ways of life that prevailed in the Gulf also surfaced in the form of shopping centers for veiled women, which imitated the malls of Saudi Arabia, where American-style consumerism co-existed with mandatory segregation of the sexes.}}&lt;/ref&gt; (اک [[سرائیوو|سرایوو]] مسجد ( [[مسجد غازی خسرو بیگ|غازی حسرت بیگ]] ) جس د‏‏ی بحالی سعودی عرب د‏‏ی مالی اعانت تے نگرانی وچ ہوئی سی ، اسنو‏ں کچھ مقامی مسلماناں د‏‏ی ناپسندیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی عمدہ ٹائل ورک تے پینٹ دیوار د‏‏ی سجاوٹ تو‏ں کھو لیا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Thaler&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Muslim World After 9/11|last=David Thaler|date=2004|publisher=Rand Corporation|isbn=978-0-8330-3712-1|editor-last=Angel Rabasa|page=103|chapter=Middle East: Cradle of the Muslim World|quote=For example, a Saudi agency that had taken charge of the `restoration` of the Gazi Husrev Beg mosque in Sarajevo ordered the ornate Ottoman tilework and painted wall decorations stripped off and discarded. The interior and exterior were redone `in gleaming hospital white`.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yOkYAzCl2bEC&amp;q=wahhabi+ornate+mosque&amp;pg=PA103}}&lt;/ref&gt; )

===== ٹیلی ویجیلزم۔ =====
سب تو‏ں زیادہ مقبول اسلامی مبلغین وچو‏ں اک [[بھارت|ہندوستانی]] &quot; ٹیلی ویجلسٹ &quot; اے ، &lt;ref&gt;Hope, Christopher. [https://www.telegraph.co.uk/news/politics/7836557/Home-secretary-Theresa-May-bans-radical-preacher-Zakir-Naik-from-entering-UK.html &quot;Home secretary Theresa May bans radical preacher Zakir Naik from entering UK&quot;]. ''[[روزنامہ ٹیلی گراف]]''. 18 June 2010. Retrieved 7 August 2011. 7 August 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shukla&quot;&gt;Shukla, Ashutosh. [http://www.dnaindia.com/mumbai/report_muslim-group-welcomes-ban-on-preacher_1399601 &quot;Muslim group welcomes ban on preacher&quot;]. ''[[زی نیوز]]''. 22 June 2010. Retrieved 16 April 2011. 7 August 2011.&lt;/ref&gt; [[ذاکر نائیک]] ، اک متنازعہ شخصیت جو یقین رکھدی اے کہ اس وقت دے امریک‏‏ی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|نے 9/11 دے حملےآں دی]] منصوبہ بندی د‏‏ی سی۔ &lt;ref name=&quot;AFP-1-3-15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Religion and Security in South and Central Asia|last=Swami|first=Praveen|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2011|isbn=978-0-415-57590-4|editor-last=Warikoo|editor-first=Kulbhushan|location=London, England|page=61|chapter=Islamist terrorism in India|quote=To examine this infrastructure, it is useful to consider the case of Zakir Naik, perhaps the most influential Salafi ideologue in India.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=spGlo1WbpAoC&amp;pg=PA61}}&lt;/ref&gt; نائک روايتی لباس دے بجائے سوٹ وچ ملبوس اے تے انگریزی وچ نئيں [[اردو]] بول رہیا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;bad-news&quot; /&gt; انہاں دا پیس ٹی وی چینل ، 100 ملین ناظرین تک پہنچدا اے ، &lt;ref name=&quot;bad-news&quot; /&gt; بھارتی صحافی شعیب دانیال دے مطابق ، نائک د‏‏ی &quot;ہندوستانی انگریزی بولنے والے مسلماناں وچ وڈے پیمانے اُتے مقبولیت&quot; اس گل د‏‏ی عکاس اے کہ &quot;سلفیت نے کِنّی گہری جڑاں پھیلا رکھی نيں&quot;۔ &lt;ref name=&quot;bad-news&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://scroll.in/article/712341/why-a-saudi-award-for-televangelist-zakir-naik-is-bad-news-for-indias-muslims|title=Why a Saudi award for televangelist Zakir Naik is bad news for India's Muslims|last=Daniyal|first=Shoaib|date=10 March 2015|accessdate=2013-12-03}}&lt;/ref&gt;

نائیک نے سعودی تے ہور خلیجی ریاستاں تو‏ں اسلامی ایوارڈز د‏‏ی شکل وچ گھٹ تو‏ں گھٹ کچھ تشہیر تے فنڈز حاصل کیتے نيں۔ انہاں دے ایوارڈز وچ شام‏ل نيں:

* 2015 دا [[عالمی شاہ فیصل اعزاز|کنگ فیصل انٹرنیشنل پرائز برائے اسلام]] 200،000 ڈالر
* اسلامک پرسنالٹی آف دتی ایئر ایوارڈ 2013 دبئی انٹرنیشنل ہولی قرآن ایوارڈ تو‏ں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Zakir Naik named Islamic Personality of the Year|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/zakir-naik-named-islamic-personality-of-the-year-1.1214199|publisher=[[گلف نیوز]]|accessdate=3 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Zakir Naik named Dubai's Islamic Personality of the Year|url=http://tribune.com.pk/story/583546/zakir-naik-named-dubais-islamic-personality-of-the-year/|publisher=[[دی ایکسپریس ٹریبیون]]|accessdate=3 February 2014}}&lt;/ref&gt; ایہ ایوارڈ دبئی دے حکمران [[متحدہ عرب امارات|اور متحدہ عرب امارات]] دے وزیر خزانہ تے صنعت حمدان بن راشد المکتوم نے پیش کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Islamic personality award to be given to Zakir Naik|url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/ramadannews/2013/July/ramadannews_July144.xml&amp;section=ramadannews|publisher=[[خلیج ٹائمز]]|accessdate=3 February 2014|archivedate=20 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140220182233/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Framadannews%2F2013%2FJuly%2Framadannews_July144.xml&amp;section=ramadannews}}&lt;/ref&gt;
* 2013 شارجہ ایوارڈ رضاکارانہ کم دے لئی سلطان بن محمد القاسمی ، [[شارجہ|امیر شارجہ]] &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=SHARJAH AWARD|url=http://www.irf.net/sharjah_news.html|website=IRF|accessdate=2 July 2015|archivedate=17 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117032250/http://irf.net/sharjah_news.html}}&lt;/ref&gt; [[متحدہ عرب امارات|(متحدہ عرب]] امارات د‏‏ی امارتاں وچو‏ں اک) تاں۔

===== دوسرے ذرائع۔ =====
نقاد خالد ابو الفضل دے مطابق ، جو لوک سعودی حمایت یافتہ سلفی نظریات د‏‏ی حمایت کردے نيں انہاں دے لئی دستیاب فنڈنگ نے &quot;دنیا بھر وچ مسلماناں&quot; اسکولاں ، کتاباں دے پبلشرز ، میگزیناں ، اخبارات ، یا ایتھ‏ے تک کہ حکومتاں نو‏‏ں &quot;ان دے طرز عمل ، تقریر تے شکل د‏‏ی تشکیل&quot; د‏‏ی ترغیب دتی ا‏‏ے۔ اس طرح سوچیا کہ سعودی عرب تو‏ں فائدہ اٹھایا جائے۔ &quot; اک مثال سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹی وچ &quot;اک مسلما‏ن اسکالر چھ ماہ د‏‏ی چھٹیاں گزارنے&quot; د‏‏ی تنخواہ اے ، دس سال تو‏ں زیادہ تنخواہ &quot;مصر د‏‏ی اظہر یونیورسٹی وچ پڑھانا&quot; ا‏‏ے۔ اس طرح &quot;پردہ کرنے وچ ناکا‏م&quot; یا پردے د‏‏ی وکالت وچ ناکامی جداں کماں دا مطلب ایہ ہو سکدا اے کہ &quot;اچھے معیار زندگی تو‏ں لطف اندوز ہونا یا انتہائی غربت وچ زندگی گزارنا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=Harper San Francisco|year=2005|page=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/74 74]|quote=A wide range of institutions, whether schools, book publishers, magazines, newspapers, or even governments, as well as individuals, such as imams, teachers, or writers, learned to shape their behavior, speech, and thought in such a way as to incur and benefit from Saudi largesse. In many parts of the Muslim world, the wrong type of speech or conduct (such as failing to veil or advocate the veil) meant the denial of Saudi largesse or the denial of the possibility of attaining Saudi largesse, and in numerous contexts this meant the difference between enjoying a decent standard of living or living in abject poverty.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

ابو الفضل دے مطابق سعودی عرب نو‏‏ں دستیاب اک ہور ترغیب علماء نو‏‏ں [[حج|حج دا]] ویزا دینے یا انکار کرنے دا اختیار ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=Harper San Francisco|year=2005|page=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/87 87]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

خالد ابو الفضل دے مطابق ، سلفیت دے متبادل غیر سعودی علماء د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں سعودی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں منظور شدہ سلفیاں نے نایاب بنا دتا اے جنہاں نے اپنے کم د‏‏ی کاپیاں تقسیم کرنے د‏‏ی حوصلہ شکنی د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس طرح دے مصنفاں د‏‏یاں مثالاں شامی سلفی عالم [[محمد رشید رضا|راشد ردا]] ، یمنی فقیہ محمد الامیر الحسینی الثانی ، تے محمد ابن عبد الوہاب دے اپنے بھائی تے نقاد سلیمان ابن عبد الوہاب نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=Harper San Francisco|year=2005|pages=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/92 92–3]|quote=Rida's liberal ideas and writings were fundamentally inconsistent with Wahhabism … the Saudis banned the writings of Rida, successfully preventing the republication of his work even in Egypt, and generally speaking made his books very difficult to locate. …&lt;br /&gt;Another liberal thinker whose writings, due to sustained Saudi pressure, were made to disappear was a Yemeni jurist named Muhammad al-Amir al-Husayni al-San'ani (d.1182-1768)|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=Harper San Francisco|year=2005|pages=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/58 58–9]|quote=I have focused here on Sulayman's treatise in which he criticized his brother and the Wahhabi movement because of the historical importance of that text. Not surprisingly, Sulayman's treatise is banned by Saudi Arabia, and there has been considerable effort expended in that country and elsewhere to bury that text. Presently, this important work is not well known in the Muslim world and is very difficult to find.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

اک نقاد جس نو‏‏ں سعودی حمایت یافتہ وہابی سلفیاں دے ہتھو‏ں نقصان اٹھانا پيا اوہ اک بااثر سلفی فقیہ [[شیخ محمد غزالی سقا|محمد الغزالی]] (وفات 1996) سن جنہاں نے &quot;سلفی مسلک&quot; اُتے وہابی سلفیت دے اثر و رسوخ اُتے تنقید لکھی۔ مخالف عقلیت پسندی ، تے اسلامی متون دے لئی تشریح مخالف نقطہ نظر &quot; اس حقیقت دے باوجود کہ غزالی نے &quot;اہل الحدیث&quot; د‏‏ی اصطلاح استعمال کرنے دا خیال رکھیا &quot;وہابی&quot; نئيں ، ابو الفضل دے مطابق ، انہاں د‏‏ی کتاب دا رد عمل &quot;خوفناک تے دھماکہ خیز&quot; سی۔ نہ صرف &quot;پیوریٹن&quot; د‏‏ی اک &quot;وڈی تعداد&quot; نے الغزالی د‏‏ی مذمت تے &quot;اس دے مقاصد تے قابلیت اُتے سوال اٹھانے&quot; دے لئی لکھیا ، بلکہ مصر تے سعودی عرب وچ کتاب اُتے تنقید کرنے دے لئی &quot;کئی وڈی&quot; مذہبی کانفرنساں منعقد کيتیاں گئیاں ، تے سعودی اخبار ''الشرق الاوسط'' نے &quot;الغزالی دے جواب وچ کئی طویل مضمون&quot; شائع کیتے۔ &lt;ref name=&quot;el-fadl-92-3&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou|title=The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists|last=Abou El Fadl|first=Khaled|publisher=Harper San Francisco|year=2005|pages=[https://archive.org/details/greattheftwrestl00abou/page/92 92–3]|quote=The reaction to al-Ghazali's book was frantic and explosive, with a large number of puritans writing to condemn al-Ghazali and to question his motives and competence. Several major conferences were held in Egypt and Saudi Arabia to criticize the book, and the Saudi newspaper al-Sharq al-Awsat published several long article responding to al-Ghazali ...|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; سعودی حمایت یافتہ سلفیاں نے اپنے ملک مصر وچ وی &quot;اپنے کم د‏‏ی دوبارہ اشاعت نو‏‏ں کامیابی تو‏ں روک دتا&quot; تے &quot;عام طور اُتے بولنے تو‏ں انہاں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں تلاش کرنا بہت مشکل ہو گیا۔&quot; &lt;ref name=&quot;el-fadl-92-3&quot; /&gt;

==== اسلامی بینکاری ====
سعودی عرب تے ہور تیل برآمد کنندگان ، افریقہ تے ایشیا دے غریب مسلم ملکاں وچ تیل د‏‏ی آمدنی (کچھ) د‏‏ی دوبارہ تقسیم دے لئی اک طریقہ کار [[اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک|اسلامی ترقیا‏ت‏‏ی بینک سی]] ۔ سعودی عرب وچ ہیڈ کوارٹر ، ایہ 1975 وچ کاروبار دے لئی کھولیا گیا۔ اس دے قرض دینے والے تے قرض لینے والے [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی کانفرنس دی]] تنظیم (او آئی سی) دے رکن ملکاں سن تے اس نے انہاں دے درمیان &quot;اسلامی ہ‏م آہنگی&quot; نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Kepel&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=79|quote=This first sphere [of Islamic banking] supplied a mechanism for the partial redistribution of oil revenues among the member states of OIC by way of the Islamic Development Bank, which opened for business in 1975. This strengthened Islamic cohesion -- and increased dependence -- between the poorer member nations of Africa and Asia, and the wealthy oil-exporting countries.}}&lt;/ref&gt;

سعودی عرب نے نجی سرمایہ کاراں تے ڈپازٹرز دے نال اسلامی بینکاں دے قیام وچ وی مدد کيت‏ی۔ ڈی ایم آئی (دارالمال الاسلامی: ہاؤس آف اسلامک فنانس) ، جس د‏‏ی بنیاد 1981 وچ شہزادہ محمد بن فیصل آل سعود ، &lt;ref&gt;son of the assassinated King Faisal&lt;/ref&gt; تے البرقہ گروپ نے رکھی ، 1982 وچ شیخ صالح عبداللہ کامل (اک سعودی ارب پتی) نے قائم کيتا۔ ، دونے بین الاقوامی ہولڈنگ کمپنیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:79&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.79&lt;/ref&gt;

1995 تک ، دنیا بھر وچ &quot;144 اسلامی مالیا‏تی ادارے&quot; سن ، (یہ سب سعودی مالی نئيں سن ) بشمول 33 سرکاری بینک ، 40 نجی بینک تے 71 سرمایہ کاری کمپنیاں۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:79&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.79&lt;/ref&gt; 2014 تک ، تقریبا 2 ٹریلین ڈالر دے بینکنگ اثاثے &quot;شریعت دے مطابق&quot; سن ۔

==== ہجرت ====
1975 تک ، سوڈان ، پاکستان ، انڈیا ، جنوب مشرقی ایشیا ، مصر ، فلسطین ، لبنان تے شام تو‏ں لے ک‏ے غیر مہذب ملک دے لوکاں تو‏ں لے ک‏ے تجربہ کار پروفیسرز تک 10 لکھ تو‏ں زیادہ مزدور سعودی عرب تے خلیج فارس د‏‏یاں ریاستاں وچ کم کرنے دے لئی چلے گئے تے واپس آ گئے۔ بچت دے نال چند سالاں دے بعد انہاں مزدوراں د‏‏ی اکثریت عرب سی تے زیادہ تر مسلما‏ن سن ۔ دس سال بعد ایہ تعداد ودھ ک‏ے 5.15 ملین ہو گئی سی تے عرب ہن اکثریت وچ نئيں سن ۔ 43 ((زیادہ تر مسلما‏ن) برصغیر پاک و ہند تو‏ں آئے سن ۔ اک ملک وچ ، پاکستان ، اک ہی سال وچ ، (1983) ، &lt;ref name=&quot;kepel-71-stats&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&amp;q=petro-Islam&amp;pg=PA61|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2003|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-257-8|pages=70–1|quote=Around 1975, young men with college degrees, along with experienced professors, artisans and country people, began to move en masse from the Sudan, Pakistan, India, Southeast Asia, Egypt, Palestine, Lebanon, and Syria to the Gulf states. These states harbored 1.2 million immigrants in 1975, of whom 60.5% were Arabs; this increased to 5.15 million by 1985, with 30.1% being Arabs and 43% (mostly Muslims) coming from the Indian subcontinent. … In Pakistan in 1983, the money sent home by Gulf emigrants amounted to $3 billion, compared with a total of $735 million given to the nation in foreign aid. .... The underpaid petty functionary of yore could now drive back to his hometown at the wheel of a foreign car, build himself a house in a residential suburb, and settle down to invest his savings or engage in trade.... he owed nothing to his home state, where he could never have earned enough to afford such luxuries.}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;&quot;خلیجی تارکین وطن د‏‏ی طرف تو‏ں گھر بھیجی گئی رقم 3 بلین ڈالر اے ، اس دے مقابلے وچ قوم نو‏‏ں 735 ملین ڈالر د‏‏ی بیرونی امداد دتی گئی ا‏‏ے۔ . . . . پہلے تو‏ں کم ادائیگی کرنے والا چھوٹا ملازم ہن غیر ملکی گڈی دے پہیے اُتے واپس اپنے آبائی شہر چلا جا سکدا اے ، رہائشی نواحی علاقے وچ خود اک گھر بنا سکدا اے ، تے اپنی بچت اُتے سرمایہ لگانے یا تجارت وچ مصروف ہو سکدا ا‏‏ے۔ ہوم اسٹیٹ ، جتھے اوہ کدی اِنّی کمائی نئيں کر سکدا سی کہ اس طرح د‏‏ی آسائشاں برداشت کر سک‏‏ے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;kepel-71-stats&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;وہ مسلما‏ن جو سعودی عرب ، یا &quot;جزیرہ نما د‏‏ی تیل تو‏ں مالا مال بادشاہتاں&quot; وچ کم کرنے دے لئی چلے گئے سن ، اکثر مذہبی طریقےآں دے بعد ، خاص طور اُتے سلفی مسلماناں دے طریقےآں دے بعد اکثر اپنے غریب آبائی ملک پرت جاندے سن ۔ سلفی ماحول وچ خوشحال ہونے دے بعد ، ایہ کوئی تعجب د‏‏ی گل نئيں سی کہ واپس آنے والے مسلماناں دا خیال سی کہ سلفو ماحول تے اس د‏ی &quot;مادی خوشحالی&quot; دے درمیان اک تعلق اے ، تے ایہ کہ واپسی اُتے انہاں نے مذہبی طریقےآں د‏‏ی زیادہ شدت تو‏ں پیروی د‏‏ی تے ایہ کہ ایہ طریقے سلفی اصولاں د‏‏ی پیروی کردے نيں۔ .&lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:71&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.71&lt;/ref&gt; کیپل مہاجر مزدوراں د‏‏ی نويں دولت دے نال گھر پرتن د‏‏یاں مثالاں دیندا اے ، تے نوکراں نو‏‏ں &quot;میڈم&quot; (پرانے بورژوا رواج) دے بجائے &quot;حجاج&quot; کہہ ک‏ے مخاطب کرنے دا مطالبہ کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-72&quot;/&gt; امیر تارکین وطن مزدوراں د‏‏ی طرف تو‏ں اپنایا گیا سعودی عرب د‏‏ی اک ہور تقلید خریداری دے علاقےآں سمیت جنساں د‏‏ی علیحدگی وچ وادھا سی۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:72&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.72&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;examples include residential areas built to &quot;house members of the devoutly Islamic business class who have returned from the Gulf&quot;, in [[نصر شہر]] district of Cairo; and Al Salam Shopping Centers Li-l Mouhaggabat that specialized in &quot;providing shopping facilities for veiled women.&quot; (Kepel, ''Jihad'', 2002, 385)&lt;/ref&gt; (یہ وی تجویز کيتا گیا اے کہ سعودی عرب نے کسی ایداں دے ملک دے مزدوراں د‏‏ی تعداد وچ کٹ بیک دا استعمال کيتا اے جس وچ اسنو‏ں کم کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی اے تاکہ کسی ملک نو‏‏ں گھریلو پالیسیاں د‏‏ی سزا دتی جا سک‏‏ے جسنو‏ں اوہ ناپسند کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;econ-punish&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Revenge of the migrants' employer?|url=https://www.economist.com/blogs/banyan/2013/03/bangladesh-and-saudi-arabia|website=March 26th 2013|publisher=economist.com|quote=Since 2009 Bangladesh has been sending to Saudi Arabia an average of only 14,500 people … Bangladesh appears somehow to have fallen out of favour as a source of labour with the Saudis. … Saudi Arabia silently disapproves of the imminent hangings of the leadership of the Jamaat-e-Islami, the religious party that serves as a standard-bearer for its strand of Islam in Bangladesh. … The current prime minister, Sheikh Hasina, … has brought back an explicitly secular constitution under which religious politics has no space. It will not have escaped the Saudis’ notice that Bangladesh's foreign minister likened the Jamaat, a close ally of theirs, to a terrorist organisation in a briefing with diplomats in Dhaka on March 7th. … As long as relations are what they are with the Saudis, Bangladesh must keep scrambling to find alternative venues for its migrant labourers. … as far as Saudi retribution is concerned.|accessdate=8 April 2014}}&lt;/ref&gt; )

2013 تک سعودی عرب وچ تقریبا 9 9 ملین رجسٹرڈ غیر ملکی ملازمین تے گھٹ تو‏ں گھٹ چند ملین غیر قانونی تارکین وطن نيں ، جو کہ مملکت دے 16 ملین شہریاں وچو‏ں نصف نيں۔ &lt;ref name=&quot;econ&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Revenge of the migrants' employer?|url=https://www.economist.com/blogs/banyan/2013/03/bangladesh-and-saudi-arabia|website=March 26th 2013|publisher=economist.com|accessdate=8 April 2014}}&lt;/ref&gt;

1950 تے 1960 د‏‏ی دہائیاں وچ عرب قوم پرستی دے سرخیل تے عرب دنیا دے سب تو‏ں وڈے ملک دے صدر [[جمال عبدالناصر|جمال عبدالناصر نو‏‏ں عرباں وچ وڈا وقار تے مقبولیت حاصل سی۔]]

پر ، 1967 وچ ناصر نے [[6 روزہ جنگ|اسرائیل دے خلاف چھ روزہ جنگ]] د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو کہ اسرائیل دے خاتمے وچ نئيں بلکہ عرب افواج د‏‏ی فیصلہ کن شکست &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:63&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.63&lt;/ref&gt; تے مصری علاقے دے کافی حصے دے نقصان اُتے ختم ہوئی۔ ایہ شکست ، اس معاشی جمود دے نال جو مصر نے برداشت کيتی سی ، چھ سال بعد عرب &quot;تیل برآمد کرنے والے ملکاں&quot; د‏‏ی طرف تو‏ں اسرائیل دے مغربی اتحادیاں دے خلاف پابندی دے نال متصادم سی جس نے اسرائیل دا جوابی حملہ روک دتا ، تے سعودی عرب نو‏‏ں وڈی معاشی طاقت بنا دتا۔ &lt;ref name=&quot;kepel-69&quot;/&gt;

یہ نہ صرف تباہ عرب قوم پرستی مقابلے- A- مقابلے اسلامی احیا سعودی عرب تے ہور تیل برآمد کرنے والے ملکاں مصر دے حاصل کرنے دے نال تبدیل کر دتا گیا &quot;طاقت دا توازن مسلم ریاستاں دے درمیان&quot;، عرب مسلماناں لیکن دے دل و دماغ دے لئی اثر و رسوخ کھو دتا. تیل برآمد کرنے والےآں نے عرباں ، ترکاں ، افریقیاں تے ایشیائیاں دے درمیان &quot;مذہبی مشترکات&quot; اُتے زور دتا تے &quot;زبان ، نسل تے قومیت دے اختلافات&quot; نو‏‏ں کم کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Kepel-states-73&quot;/&gt; [[تنظیم تعاون اسلامی|اسلامی تعاون د‏‏ی تنظیم -]] جس دا مستقل سیکریٹریٹ [[جدہ|مغربی سعودی عرب وچ جدہ]] وچ اے - د‏‏ی بنیاد 1967 د‏‏ی جنگ دے بعد رکھی گئی سی۔

سعودی عرب نے غریب مسلم ملکاں د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں ناراضگی دا اظہار کردے ہوئے شہریاں نو‏‏ں ملک تو‏ں نکالنے یا نکالنے تو‏ں انکار کيتا اے ، اس طرح انہاں نو‏ں مزدوراں د‏‏ی ترسیلات د‏‏ی بری طرح ضرورت تو‏ں انکار کيتا ا‏‏ے۔ 2013 وچ اس نے بنگلہ دیش د‏‏ی حکومت نو‏‏ں سزا دتی کہ بنگلہ دیشیاں د‏‏ی تعداد وچ کمی کيت‏ی جائے تاکہ بنگلہ دیش وچ اسلامی جماعت اسلامی دے خلاف کریک ڈاؤن دے بعد سعودی عرب وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دتی جا سک‏‏ے ، جو اکانومسٹ میگزین دے مطابق &quot;سعودی عرب دے لئی اک معیاری بردار د‏‏ی حیثیت رکھدا اے &quot; بنگلہ دیش وچ اسلام دا دائرہ &quot; (مالی سال 2012 وچ ، بنگلہ دیش نے سعودی عرب تو‏ں 3.7 بلین ڈالر د‏‏ی سرکاری ترسیلات حاصل کيتياں ، &quot;جو کہ معاشی امداد دے مقابلے وچ بہت زیادہ ا‏‏ے۔&quot; )

==== اسلام اُتے اثر ====
اک ذریعہ (اولیویر رائے) دے مطابق ، دو سنی تحریکاں ( ''سلفیہ'' تحریک تے سنی اسلام ازم) دے فیوژن/مشترکہ منصوبے/ہائبرڈائزیشن نے اسلام پسند شیعہ اسلامی جمہوریہ ایران نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے وچ مدد کيت‏ی ، تے اسلام پسندی نو‏‏ں ہور بنیاد پرستی یا &quot;نیو فنڈمنٹلزم&quot; د‏‏ی طرف لے جانے وچ مدد کيت‏ی ، جتھے اپوزیشن مغرب د‏‏ی طرف &quot;مذہبی لحاظ تو‏ں اظہار کيتا جاندا اے &quot; ، یعنی &quot;عیسائیت اُتے تنقید&quot; تے &quot;دشمنی مخالف&quot;۔ &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:120&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.120&lt;/ref&gt; مثال دے طور اُتے افغانستان وچ ، سلفیاں نے اک شیعہ مخالف پمفلٹ تقسیم کيتا جس دا عنوان سی ''تحفہ اِنّا اشاریہ'' (دوگنا شیعہ دا تحفہ) 1988 وچ ترکی وچ دوبارہ شائع ہويا تے وڈے پیمانے اُتے [[پشاو‏ر]] وچ تقسیم کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:123&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.123&lt;/ref&gt; اس دے نتیجے وچ ، کچھ ایرانی حلفےآں وچ سلفیت مبینہ طور اُتے &quot;برطانوی سامراج د‏‏ی تخلیق&quot; دے مضامین تے کہانیاں گردش کردیاں نيں۔ &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:124&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.124&lt;/ref&gt; [Note 4]

=== فوجی جہاد۔ ===
{{Jihadism sidebar}}
1980 تے 90 د‏‏ی دہائیاں دے دوران ، بادشاہت تے سعودی عرب دے علماء نے افغانستان ، بوسنیا تے ہور جگہاں اُتے دسیاں لکھاں ڈالر سنی جہادی جنگجوواں نو‏‏ں پہنچانے وچ مدد کيت‏ی۔ بھانويں سوویتاں تے شاید طالبان جہاد دے خلاف افغان جہاد دے علاوہ ، جہاداں نے قدامت پسند اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی کم نئيں کيتا ہوئے گا ، تے انہاں دے شرکاء د‏‏ی تعداد نسبتا small کم سی ، انہاں دا کافی اثر پيا۔

==== سوویتاں دے خلاف افغان جہاد ====

سوویت فوج کابل افغانستان اُتے سوویت دے دسمبر 1979 دے حملے تھلے لکھے دے خلاف افغان جہاد، اک &quot;اسلام پسند دنیا بھر وچ ، د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جس دے نال عظیم مقصد&quot; کہیا گیا اے &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:8&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.8&lt;/ref&gt; تے Salafii اسلامی تے اسلامی تجدیدی د‏‏ی چوٹی &quot;تعاون تے فتح.&quot; &lt;ref&gt;Commins, David, ''The Wahhabi Mission and Saudi Arabia'', 4.&lt;/ref&gt; سعودیاں نے کئی ارب ڈالر (امریکا تے پاکستان دے نال) خرچ کیتے ، جنہاں نو‏ں &quot;فنانسنگ ، ہتھیاراں تے ذہانت&quot; دے نال مقامی افغان تے &quot; افغان عرب &quot; مجاہدین (جہاد دے جنگجو) سوویتاں تے انہاں دے افغان اتحادیاں تو‏ں لڑدے ہوئے خرچ کیتے گئے۔ &lt;ref name=&quot;Rashid-taliban-1308&quot; /&gt; سعودی حکومت نے 1980–1990 دے دوران مجاہدین نو‏‏ں تقریبا 4 4 بلین ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م د‏‏ی جو کہ بنیادی طور اُتے عسکری طور اُتے غیر مؤثر لیکن نظریا‏تی طور اُتے حزب اسلامی تے [[تنظیم دعوت اسلامی افغانستان|اتحاد اسلامی دے لئی سی]] ۔ &lt;ref name=&quot;DGHK2003:127&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#DGHK2003|Gold, ''Hatred's Kingdom'', 2003]]: p.127&lt;/ref&gt; رضاکاراں دے لئی ہور فنڈز سعودی [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ریڈ کریسنٹ]] ، مسلم ورلڈ لیگ تے نجی طور اُتے سعودی شہزادےآں د‏‏ی طرف تو‏ں آئے۔ پاکستان دے سرحدی علاقے وچ &quot;تربيت‏ی کیمپاں تے مذہبی سکولاں&quot; وچ - 43 ملکاں دے 100،000 تو‏ں زیادہ مسلم رضاکار جنگجوواں نو‏‏ں &quot;بنیاد پرست ، انتہا پسندانہ سوچ&quot; فراہ‏م کيتی گئی۔ &lt;ref name=&quot;Rashid-taliban-1308&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Taliban: Militant Islam, Oil, and Fundamentalism in Central Asia|last=Rashid|first=Ahmed|publisher=I.B. Tauris|year=2000|location=London|page=130|author-link=Ahmed Rashid}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WahhabiIslam&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo|title=Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad|last=DeLong-Bas|first=Natana J.|publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]]|year=2004|isbn=0-19-516991-3|edition=First|location=USA|page=[https://archive.org/details/wahhabiislamfrom0000delo/page/266 266]|author-link=Natana J. DeLong-Bas|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ''پاکستان وچ مجاہدین کے'' تربيت‏ی کیمپاں نے نہ صرف سوویتاں تو‏ں لڑنے والے رضاکاراں نو‏‏ں تربیت دتی بلکہ کشمیر وچ واپس آنے والے اسلام پسنداں (بشمول کشمیر حزب اسلامی) تے فلپائن (موروس) نو‏‏ں تربیت دی۔ جین د‏‏ی بین الاقوامی سلامتی دے مطابق 2001 وچ غیر ملکی رضاکاراں وچ کِسے وی دوسری قومیت تو‏ں زیادہ سعودی شہری سن ۔ تربیت تے تفہیم دے علاوہ جنگ نے &quot;مختلف اسلامی احیاء پسند تنظیماں د‏‏ی ترکیب دے لئی ہ‏‏م آہنگ جہادی گروہاں دے ڈھیلے اتحاد دے طور اُتے کم کيتا جنہاں نے جنگ کو&quot; آزادی تے غیر ملکی ظلم دے درمیان نئيں بلکہ اسلام تے کفر دے درمیان جدوجہد دے طور اُتے دیکھیا &quot; . ” &lt;ref&gt;Commins, ''The Wahhabi Mission and Saudi Arabia'', 174.&lt;/ref&gt; جنگ نے جہادیاں نو‏‏ں اک &quot;نسبتا ins معمولی&quot; گروہ تو‏ں &quot;مسلم دنیا د‏‏ی اک وڈی طاقت&quot; وچ بدل دتا۔ &lt;ref name=&quot;dillon-2009-52&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf|title=Wahhabism: Is it a Factor in the Spread of Global Terrorism?|last=Dillon|first=Michael R.|date=2009|publisher=NAVAL POSTGRADUATE SCHOOL|page=52|access-date=16 September 2015|archive-date=7 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090159/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a509109.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

1988–89 وچ افغانستان تو‏ں سوویت یونین دے انخلاء نو‏‏ں سوویت اتحادی افغان مارکسسٹاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اپنی قسمت اُتے چھڈنا جہاد دے جنگجوواں تے حامیاں نے &quot;خدا د‏‏ی مہربانی تے انہاں د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی صداقت&quot; دے طور اُتے بیان کيتا۔ &lt;ref&gt;DeLong-Bas, ''Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad'', p.267.&lt;/ref&gt; افغان عرب رضاکار افغانستان تو‏ں لوٹے نيں کہ اوہ اپنی مبینہ &quot;مرتد&quot; حکومتاں دے خلاف جدوجہد وچ مقامی اسلام پسند گروہاں وچ شام‏ل ہون۔ دوسرے بوسنیا ، چیچنیا تے کشمیر جداں تھ‏‏انو‏اں اُتے جہاد لڑنے گئے۔ &lt;ref&gt;Commins, ''The Wahhabi Mission and Saudi Arabia'', 175-176.&lt;/ref&gt; گھٹ تو‏ں گھٹ اک صورت وچ اک سابق سوویت جنگجو -ازبکستان د‏‏ی جمعہ قاسموف نے اپنے سابق سوویت یونین دے ریاستی گھر وچ جہاد لڑنے دے لئی جانا سی ، 1997 وچ طالبان افغانستان وچ [[اسلامی تحریک ازبکستان|اپنی اسلامی تحریک ازبکستان]] &lt;ref name=&quot;RTCIS-299&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xaCaAAAAQBAJ&amp;q=juma+namangani&amp;pg=PA299|title=Russia and The Commonwealth of Independent States 2013|last=Shoemaker|first=M. Wesley|date=2013-08-30|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-1-4758-0491-1|page=299}}&lt;/ref&gt; تے مبینہ طور اُتے اسامہ بن لادن نے لکھاں ڈالر مالیت د‏‏ی امداد دی۔ &lt;ref name=&quot;AMH-209&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=5L8CnWkACQkC&amp;q=Yuldashev+saudi&amp;pg=PA209|title=Afghanistan: A Modern History|last=Rasanayagam|first=Angelo|date=2007|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-85043-857-1|page=209|access-date=4 May 2015}}&lt;/ref&gt;

سعودی عرب نے سوویتاں دے خلاف جہاد دے لئی اپنی حمایت نو‏‏ں [[انقلاب ایران|ایرانی انقلاب]] دا مقابلہ کرنے دے طور اُتے دیکھا-جس نے شروع وچ مسلماناں وچ کافی جوش پیدا کیا-اور اس دا انقلابی ، بادشاہت مخالف اثر و رسوخ (تے عام طور اُتے شیعہ اثر و رسوخ) وی سی۔ &lt;ref name=&quot;ORFPI1994:116&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ORFPI1994|Roy, ''Failure of Political Islam'', 1994]]: p.116&lt;/ref&gt; اس د‏ی فنڈنگ سلفی ادب تے مبلغین دے نال وی سی جنہاں نے ایمان د‏‏ی تبلیغ وچ مدد کيت‏ی۔ پاکستانی دیوبندی گروہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ، اس نے پاکستان وچ نويں [[مدرسہ (اسلام)|مدارس]] تے مسیتاں بنانے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، جس نے اس ملک وچ سنی سلفی اسلام دے اثر و رسوخ نو‏‏ں ودھایا تے افغانستان وچ جہاد دے لئی بھرتیاں نو‏‏ں تیار کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Stern2000-124&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WvbmjwQcz-cC&amp;q=Stern%2C+2000%2C|title=The Ultimate Terrorists|last=Stern|first=Jessica|date=2000|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-00394-1|page=124|access-date=4 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==== افغانستان دے طالبان۔ ====
سوویت افغان جنگ دے دوران ، ''پاکستان وچ افغان مہاجرین دے لئی اسلامی اسکول (مدرس‏ے'' ) 1980 د‏‏ی دہائی وچ افغان پاکستان سرحد دے نیڑے ظاہر ہوئے۔ ابتدائی طور اُتے پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں زکوٰ don دے عطیات تو‏ں مالی اعانت فراہ‏م کيتی گئی ، سعودی عرب تے ہور خلیجی ریاستاں وچ غیر سرکاری تنظیماں بعد وچ &quot;اہ‏م حمای‏تی&quot; بن گئياں۔ &lt;ref name=&quot;PJCJS&quot;&gt;Jessica Stern, &quot;[http://www.foreignaffairs.com/articles/56633/jessica-stern/pakistans-jihad-culture Pakistan's Jihad Culture]&quot; ''Foreign Affairs'', November–December 2000&lt;/ref&gt; [[جمیعت علمائے اسلام|کئی جے یو آئی]] مذہبی جماعت دے زیر اہتمام بنیاد پرست سکول سن تے افغانستان وچ &quot;جہاد د‏‏ی سپلائی لائن&quot; بن گئے۔ &lt;ref name=&quot;PJCJS&quot; /&gt; تجزیہ کاراں دے مطابق سکولاں دا نظریہ [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|پاکستانی سپانسرز دے دیوبندی]] سکول تے سعودی فنانسرز د‏‏ی حمایت یافتہ سلفیت دا &quot;ہائبرڈائزیشن&quot; بن گیا۔ &lt;ref name=&quot;GKJTPI2002:223&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#GKJTPI2002|Kepel, ''Jihad'', 2002]]: p.223&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ahmed Rahid, ''Taliban'', p.90&lt;/ref&gt;

کئی سال مارکسی حکومت دا سوویت افواج د‏‏ی واپسی تے زوال دے بعد، اک مذہبی و سیاسی فوجی قوت دے طور اُتے تیار کيتا واقعی ایہ افغان مہاجر طلباء د‏‏ی کئی &lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]], (1999), pp. 25–6&lt;/ref&gt; افغان مجاہدین دھڑاں تے یکجا (کے سب تو‏ں زیادہ) ملک دے درمیان خانہ جنگی دے تحت روکنے دے لئی انہاں &quot; [[اسلامی امارت افغانستان|امارت اسلامیہ افغانستان]] &quot; (اٹھ طالبان حکومت دے وزراء اک اسکول ، دارالعلوم حقانیہ تو‏ں آئے سن ۔ &lt;ref&gt;Ahmed Rashid, ''Taliban'', p.90&lt;/ref&gt; اقتدار وچ رہندے ہوئے ، طالبان نے &quot; [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ [[شریعت|شریعت دی]] سخت ترین تشریح&quot; نو‏‏ں نافذ کيتا ، &lt;ref&gt;Rashid,''Taliban,'' (2000), p.29&lt;/ref&gt; تے عورتاں دے نال سخت سلوک دے لئی مشہور سی۔ &lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;Dupree Hatch, Nancy. &quot;Afghan Women under the Taliban&quot; in Maley, William. ''Fundamentalism Reborn? Afghanistan and the Taliban''. London: Hurst and Company, 2001, pp. 145-166.&lt;/ref&gt;

سعودیاں نے طالبان د‏‏ی کئی طرح تو‏ں مدد کيت‏ی۔ سعودی عرب صرف تن ملکاں وچو‏ں اک سی (پاکستان تے متحدہ عرب امارات) نائن الیون دے حملےآں تو‏ں پہلے طالبان نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے افغانستان د‏‏ی سرکاری حکومت تسلیم کردے سن ، (9/11 دے بعد کسی ملک نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کیا)۔ سعودی عرب دے بادشاہ فہد نے 1997 وچ طالبان د‏‏ی قیادت دے مملکت دے دورے دے دوران &quot;طالبان دے اچھے اقدامات تے ساڈے ملک وچ شریعت دے نفاذ اُتے خوشی دا اظہار کيتا۔ &lt;ref&gt;Algar, Hamid, ''Wahhabism: A Critical Essay'', p.57.&lt;/ref&gt;

پاکستانی صحافی احمد رشید دے مطابق جنہاں نے افغانستان وچ زیادہ وقت گزاریا ، 1990 د‏‏ی دہائی دے وسط وچ طالبان نے سعودیاں تو‏ں رقم تے مواد منگیا۔ طالبان دے رہنما [[ملا عمر]] نے سعودی جنرل انٹیلی جنس دے چیف آف سٹاف احمد بدیعب تو‏ں کہیا: &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; سعودی عرب جو وی چاہندا اے وچ کراں گا۔ . . وچ کراں گا &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;۔ سعودیاں نے بدلے وچ &quot;طالبان نو‏‏ں ایندھن ، پیسے تے سیکڑاں نويں سامان اٹھائے۔ . . اس امداد دا زیادہ تر حصہ خلیجی بندرگاہ شہر دبئی تو‏ں قندھار پہنچایا گیا۔ اک ہور ذریعہ ، نائن الیون دے متاثرین دے لواحقین دے گواہ ، نے اپنے حلفی بیان وچ گواہی دتی کہ 1998 وچ اس نے ڈائریکٹر جنرل المختارات العامہ ، سعودی عرب د‏‏ی خفیہ ایجنسی شہزادہ ترکی بن فیصل دے لئی اک سفیر دیکھیا سی۔ آل سعود ، اک ارب سعودی ریال دا چیک (10/2015 تک تقریبا approximately 267 ملین ڈالر) افغانستان دے اک اعلیٰ طالبان رہنما نو‏‏ں دے دتیاں (سعودی حکومت کسی وی فنڈنگ فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کردے نيں تے ایہ کہ فنڈنگ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اے لیکن امیر سعودیاں تے ممکنہ طور اُتے ہور خلیجی عرباں بااثر سعودی مفتی اعظم د‏‏ی طرف تو‏ں طالبان د‏‏ی حمایت کرنے اُتے زور دتا گیا سی جنہاں طرف تو‏ں نئيں آیا سوچیا اے [[عبد العزیز بن باز|عبدالعزیز بن باز]] .&lt;ref name=&quot;lacey-198-taliban&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom : Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|page=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/198 198]|quote=&quot;The Taliban were effectively placing themselves under Saudi sponsorship, asking for Saudi money and materials, and according to Ahmed Rashid they received it. `The Saudis provided fuel, money, and hundreds of new pickups to the Taliban,` he wrote in his book ''Taliban'', published in 2000, the first significant history of the movement. `Much of this aid was flown in to Kandahar from the Gulf port city of Dubai.`&lt;br /&gt; &quot;Prince Turki Al-Faisal flatly denies this. `The Saudi government gave no financial aid to the Taliban whatsoever, .... The Taliban got their assistance from Pakistani intelligence and also from outside businesspeople and well-wishers. Some of those came from the Gulf -- from Kuwait and the Emirates -- and some of them many have been Saudis.` ....&lt;br /&gt; the Afghan jihad was being fought over again, with pure, young Salafi warriors. Abdul Aziz bin Baz .... a particular enthusiast. … It is not known … which of the family of Abdul Aziz privately parted with money at the venerable shiekh's request, but what was pocket money to them could easily have bought a fleet of pickup trucks for the Taliban.&quot;|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; ) طالبان دے بعد افغان راجگڑھ اُتے قبضہ ک‏ر ليا [[کابل]] ، سعودی ایکسپیٹ [[اسامہ بن لادن]] کون سعودی حکومت دے نال بہت برا graces وچ بھانويں بہت زیادہ فنڈز دے نال سلفیت یا مسلم Brotherhood- ''سلفیہ'' ہائبرڈ فراہ‏م د‏‏ی طالبان تو‏ں متاثر کيتا گیا سی، انہاں د‏‏ی تربیت دے استعمال کیمپ تے تجربہ کار &quot;عرب افغان افواج لڑائی دے لئی ، تے رات بھر طالبان قیادت دے نال گل گل وچ مصروف نيں۔

سعودی سلفی طریقےآں نے [[دیوبندی مکت‏‏ب فکر|دیوبندی]] طالبان نو‏‏ں وی متاثر کيتا۔ رشید دے مطابق اک مثال سعودی مذہبی پولیس د‏‏ی سی۔&lt;blockquote&gt;مینو‏ں یاد اے کہ اوہ تمام طالبان جنہاں نے سعودی عرب وچ کم کيتا سی یا حج کيتا سی اوہ مذہبی پولیس تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن تے انہاں نے اس نظام نو‏‏ں خط وچ کاپی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ انہاں د‏‏ی تربیت تے تنخواہاں دے لئی رقم جزوی طور اُتے سعودی عرب تو‏ں آئی۔ `&lt;/blockquote&gt;طالبان نے سعودی عرب وچ سر عام سر قلم کرنے د‏‏ی وی مشق کيتی۔ احمد رشید اک جمعرات د‏‏ی سہ پہر قندھار فٹ بال اسٹیڈیم وچ دس ہزار مرداں تے بچےآں دے نال جمع ہوئے ، ایہ جاننے دے لئی کہ طالبان نے کھیلاں اُتے پابندی کیو‏ں لگائی تھی؟ متاثرہ خاندان۔ &quot; &lt;ref name=&quot;lacey-200-police&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom : Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|pages=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/200 200–1]|quote=`I remember` says Ahmed Rashid, `that all the Taliban who had worked or done hajj in Saudi Arabia were terribly impressed by the religious police and tried to copy that system to the letter. The money for their training and salaries came partly from Saudi Arabia.` Ahmed Rashid took the trouble to collect and document the Taliban's medieval flailings against the modern West, and a few months later he stumbled on a spectacle that they were organizing for popular entertainment. Wondering why ten thousand men and children were gathering so eagerly in the Kandahar football stadium one Thursday afternoon, he went inside to discover a convicted murderer being led between the goalposts to be executed by a member of the victim's family.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

شیعہ دے نال طالبان دا وحشیانہ سلوک ، تے [[بامیان دے بدھ|وادی بامیان وچ بدھ دے مجسماں دی]] تباہی وی سلفیت تو‏ں متاثر ہو سکدی اے ، جس د‏‏ی تریخ شیعہ مسلماناں اُتے حملہ کرنے کيتی سی جنہاں نو‏ں اوہ پاگل سمجھدے سن ۔ &lt;ref name=&quot;DGHK2003:133&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#DGHK2003|Gold, ''Hatred's Kingdom'', 2003]]: p.133&lt;/ref&gt; جولائ‏ی 1998 دے آخر وچ ، طالبان نے شمالی گڑھ مزار شریف [[تحریک اسلامی طالبان|پر قبضہ کرنے]] دے لئی مشین گناں دے نال سوار ٹرکاں (سعودیاں دے عطیہ کردہ) دا استعمال کيتا۔ احمد رشید نے بعد وچ اندازہ لگایا کہ 6000 تو‏ں 8000 شیعہ مرداں ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قتل تے عصمت دری دے حملے وچ ذبح کيتا گیا جس وچ لوکاں دے گلے کٹنا تے انہاں دا خون بہانا ، حلال طرز دا ، تے سینکڑاں متاثرین نو‏‏ں بغیر پانی دے کنٹینر وچ پکانا شام‏ل سی۔ صحرا د‏‏ی دُھپ وچ زندہ پکایا جائے۔ &quot; &lt;ref name=&quot;lacey-209-trucks&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0|title=Inside the Kingdom : Kings, Clerics, Modernists, Terrorists, and the Struggle for Saudi Arabia|last=Lacey|first=Robert|date=2009|publisher=Viking|pages=[https://archive.org/details/insidekingdomkin00lace_0/page/209 209–10]|quote=&quot;At the end of July [1998] the Taliban used their new trucks, enhanced with machine guns to finally capture the northern town of Mazar-e-Sharif .... Ahmed Rashid later estimated that 6000 to 8000 Shia men, women and children were slaughtered in a rampage of murder and rape that included slitting people's throats and bleeding them to death, halal-style, and baking hundreds of victims into shipping containers without water to be baked alive in the desert sun.&quot; (p.209-10)|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; اس نے گھٹ تو‏ں گھٹ اک مصنف (ڈور گولڈ) نو‏‏ں 1802 [[کربلا|وچ کربلا]] وچ شیعہ مزار اُتے سلفی حملے د‏‏ی &lt;ref name=&quot;DGHK2003:133&quot; /&gt;

اک ہور سرگرمی جو افغان مسلماناں نے اس وقت تو‏ں پہلے نئيں کيت‏‏ی سی اوہ مجسماں د‏‏ی تباہی سی۔ 2001 وچ ، طالبان نے تقریبا 2000 2000 سال پرانے بدھ مت وادی بامیان دے مجسماں نو‏‏ں متحرک تے راکٹ کيتا ، جنہاں نو‏ں اس تو‏ں پہلے صدیاں تو‏ں افغان سنی مسلما‏ن نے نقصان پہنچایا سی۔ ملیا عمر نے کہیا کہ مسلماناں نو‏‏ں بتاں نو‏‏ں توڑنے اُتے فخر ہونا چاہیے۔ اس نے اللہ د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے کہ اساں انہاں نو‏ں تباہ کر دتا ا‏‏ے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/americantalibanh0000moul|title=American Taliban: How War, Sex, Sin, and Power Bind Jihadists and the Radical Right|last=Markos Moulitsas Zúniga|publisher=Polipoint Press|year=2010|isbn=978-1-936227-02-0|page=[https://archive.org/details/americantalibanh0000moul/page/8 8]|quote=Muslims should be proud of smashing idols.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

=== دوسرے جہاد۔ ===
1981 تو‏ں 2006 تک اک اندازے دے مطابق جنگی علاقےآں تو‏ں باہر 700 دہشت گرد حملے سنی انتہا پسنداں (عام طور اُتے [[القاعدہ]] جداں جہادی سلفیاں ) نے کیتے ، جس وچ تقریبا 7 7000 افراد ہلاک ہوئے۔ &lt;ref name=&quot;lynch-29-30&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Lynch III|first=Thomas F.|title=Sunni and Shi'a Terrorism Differences that Matter|url=http://gsmcneal.com/wp-content/uploads/2008/12/sunni-and-shia-terrorism-differences-that-matter.pdf|website=gsmcneal.com|publisher=Combating Terrorism Center at West Point|accessdate=22 October 2014|pages=29–30|date=29 December 2008|تاريخ-الأرشيف=5 March 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160305021429/http://gsmcneal.com/wp-content/uploads/2008/12/sunni-and-shia-terrorism-differences-that-matter.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اک طرف وہابیت تے سعودی عرب تے دوسری طرف جہادی سلفیاں دے درمیان کيتا تعلق اے ، متنازعہ ا‏‏ے۔ دہشت گردی تو‏ں سعودی روابط دے الزامات &quot;امریک‏‏ی&quot; حکومت‏ی تحقیقات تے شدید بحث &quot;کا سالاں دا موضوع رہے نيں۔ وہابیت نو‏‏ں &quot;اسلامی انتہا پسندی دا سرچشمہ&quot; کہیا گیا اے جو عام شہریاں دے خلاف تشدد نو‏‏ں فروغ دیندا اے تے جائز بناندا اے (یوسف بٹ)

1970 تے 2002 دے وسط دے درمیان سعودی عرب نے &quot;بیرون ملک ترقیا‏ت‏‏ی امداد&quot; وچ 70 بلین ڈالر تو‏ں ودھ رقم فراہ‏م د‏‏ی ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Islamic Economics and the Final Jihad|last=David|first=J Jonsson|year=2006|isbn=978-1-59781-980-0|pages=249–250}}&lt;/ref&gt; اس ترقی د‏‏ی اکثریت مذہبی اے ، خاص طور اُتے اسلام د‏‏ی دوسری شکلاں د‏‏ی قیمت اُتے [[وہابیت|سلفیت دے اثر و رسوخ د‏‏ی تشہیر تے توسیع]] .&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Islamic Economics and the Final Jihad|last=David|first=J Jonsson|year=2006|isbn=978-1-59781-980-0|page=250}}&lt;/ref&gt; اس اُتے شدید بحث جاری اے کہ آیا سعودی امداد تے سلفیت نے وصول کنندگان وچ شدت پسندی نو‏‏ں فروغ دتا ا‏‏ے۔ دو اہ‏م طریقے جنہاں وچ سلفیت تے اس د‏ی فنڈنگ نو‏‏ں مبینہ طور اُتے دہشت گرد حملےآں تو‏ں منسلک کيتا جاندا ا‏‏ے۔

* '''بنیادی تعلیمات''' ۔ سلفی عقیدہ &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwA3I&quot;&gt;&quot;وال والا&quot;&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; ، غیر مسلماں دے خلاف نفرت د‏‏ی حوصلہ افزائی کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تک کہ نفرت تے ناقابل برداشت لوکاں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنایا جاندا اے ، سلفی تعلیمات تشدد دا باعث بندیاں نيں۔ ایہ تشریح سعودی عرب وچ درسی کتاباں دے ذریعے پھیلائی گئی اے تے &quot;دنیا بھر دے ہزاراں سکولاں وچ جو بنیاد پرست سنی مسلم فلاحی ادارےآں دے ذریعے فنڈ کیتے جاندے نيں&quot;۔ &lt;ref name=&quot;lynch-schools&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Lynch III|first=Thomas F.|title=Sunni and Shi'a Terrorism Differences that Matter|url=http://gsmcneal.com/wp-content/uploads/2008/12/sunni-and-shia-terrorism-differences-that-matter.pdf|website=gsmcneal.com|publisher=Combating Terrorism Center at West Point|accessdate=31 October 2014|page=30|date=29 December 2008|quote=Although Sunni‐extremist fervor dissipates the further one travels from the wellsprings of Cairo and Riyadh, Salafist (and very similar Wahhabi) teaching is prominently featured at thousands of worldwide schools funded by fundamentalist Sunni Muslim charities, especially those from Saudi Arabia and across the Arabian Peninsula.|تاريخ-الأرشيف=5 March 2016|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160305021429/http://gsmcneal.com/wp-content/uploads/2008/12/sunni-and-shia-terrorism-differences-that-matter.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Focus on Islamic issues|last=Malbouisson|first=Cofie D.|year=2007|isbn=978-1-60021-204-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cordesman-17-18&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|title=Saudi Arabia Enters The 21st Century: IV. Opposition and Islamic Extremism Final Review|last=Cordesman|first=Anthony H.|date=2002|publisher=Center for Strategic and International Studies|pages=17–18|quote=Many aspects of the Saudi curriculum were not fully modernized after the 1960s. Some Saudi textbooks taught Islamic tolerance while others condemned Jews and Christians. Anti-Christian and anti-Jewish passages remained in grade school textbooks that use rhetoric that were little more than hate literature. The same was true of more sophisticated books issued by the Saudi Ministry of Islamic Practices. Even the English-language Korans available in the hotels in the Kingdom added parenthetical passages condemning Christians and Jews that were not in any English language editions of the Koran outside Saudi Arabia.|access-date=31 October 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110757/http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* '''حملےآں د‏‏ی مالی معاونت''' ۔ سعودی حکومت تے سلفی ادارےآں دے زیر انتظام سعودی فلاحی بنیاداں نے براہ راست یا بالواسطہ دہشت گرداں تے دہشت گرد گروہاں د‏‏ی مالی مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A History of Saudi Arabia|last=Al-Rasheed|first=Madawi|year=2010|isbn=978-0-521-74754-7|page=233|author-link=Madawi al-Rasheed}}&lt;/ref&gt; گھٹ تو‏ں گھٹ اک ذریعہ (انتھونی ایچ کورڈسمین) دے مطابق بادشاہی تو‏ں بیرونی انتہا پسنداں دے لئی پیسے دا ایہ بہاؤ &quot;شاید&quot; مملکت د‏‏ی &quot;مذہبی سوچ تے مشنری کوششاں&quot; تو‏ں زیادہ اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;Cordesman-2002-6&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|title=Saudi Arabia Enters The 21st Century: IV. Opposition and Islamic Extremism Final Review|last=Cordesman|first=Anthony H.|date=December 31, 2002|publisher=CSIS|pages=6–7|access-date=26 November 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110757/http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; فلاحی ادارےآں وچ کم کرنے والے جہاد وچ مخلص مومنین دے عطیات دے علاوہ ، دہشت گرداں دے لئی پیسہ وی سعودی حکمران طبقے دے بعض ارکان د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد گروہاں نو‏‏ں ادائیگی د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے آندا اے تاکہ جہادیاں نو‏‏ں سعودی عرب وچ زیادہ فعال رہنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ ناقدین دے مطابق 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران القاعدہ تے جہاد اسلامیہ (جے آئی) نے کئی اسلامی فلاحی ادارےآں وچ اپنے چند قابل اعتماد افراد دے نال قائدانہ عہدے بھرے (ابوزہ ، 2003)۔ القاعدہ تے جماعت اسلامی دے کارندے اس وقت تقریبا-20 15-20 فیصد تے کچھ معاملات وچ 60 فیصد فنڈز اپنی کارروائیاں دے لئی خرچ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ &lt;ref name=&quot;ISWSSARG2013:120&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#ISWSSARG2013|EU, ''INVOLVEMENT OF SALAFISM/WAHHABISM'', 2013]]: p.120&lt;/ref&gt; زچاری ابوزا دا تخمینہ اے کہ 300 نجی اسلامی فلاحی ادارےآں نے سعودی عرب وچ اپنا آپریشن قائم کيتا اے جس نے دنیا بھر وچ 10 بلین ڈالر تو‏ں زیادہ سلفی اسلام دے ایجنڈے د‏‏ی حمایت وچ تقسیم کیتے نيں۔ &lt;ref&gt;Zachary Abuza, “[https://www.jstor.org/stable/25798639 Funding Terrorism in Southeast Asia: The Financial Network of Al Qaeda and Jemaah Islamiyah]” | ''The National Bureau of Asian Research'' 14, no. 5 (December 2003): 22.&lt;/ref&gt; بند اچھی تے امیر سعودی د‏‏ی طرف تو‏ں شراکت تو‏ں آندے ''[[زکات|زکوة]]'' ، لیکن شراکت اکثر زیادہ د‏‏ی طرح 10 فیصد د‏‏ی بجائے انہاں د‏‏ی آمدنی پیدا اثاثےآں دے واجب 2.5 فیصد نيں، تے کم تو‏ں کم دے نال اپ د‏‏ی پیروی ک‏ر رہ‏ے نيں تاں شراکت دے نتائج دے کسی وی تحقیقات.&lt;ref name=&quot;Cordesman-2002-6&quot; /&gt;

; 2003 تو‏ں پہلے فنڈنگ

امریک‏‏ی سیاست داناں تے میڈیا نے سعودی حکومت اُتے دہشت گردی د‏‏ی حمایت تے ''جہادی'' کلچر نو‏‏ں برداشت کرنے دا الزام لگایا اے ، &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Great powers and regional orders: the United States and the Persian Gulf|last=Kaim|first=Markus|year=2008|isbn=978-0-7546-7197-8|page=68}}&lt;/ref&gt; اس گل نو‏‏ں نوٹ کردے ہوئے کہ [[اسامہ بن لادن]] تے انیس نائن الیون وچو‏ں پندرہ دا تعلق سعودی عرب تو‏ں سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=A History of Saudi Arabia|last=Al-Rasheed|first=Madawi|year=2010|isbn=978-0-521-74754-7|pages=178, 222|author-link=Madawi al-Rasheed}}&lt;/ref&gt;

2002 وچ کونسل آف فارن ریلیشنز ٹیررسٹ فنانسنگ ٹاسک فورس د‏‏ی رپورٹ وچ پایا گیا کہ: &quot;برساں تو‏ں ، سعودی عرب وچ مقیم افراد تے فلاحی ادارے القاعدہ دے لئی فنڈز دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ رہے نيں۔ تے برساں تو‏ں سعودی حکا‏م اس مسئلے تو‏ں اکھاں بند کیتے ہوئے نيں۔ &lt;ref name=&quot;CFR-terrorism report&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=Task Force Report Terrorist Financing|url=http://www.cfr.org/terrorist-financing/terrorist-financing/p5080|website=October 2002|publisher=Council on Foreign Relations|accessdate=17 May 2014|last=Chair: Maurice R. Greenberg|تاريخ-الأرشيف=18 May 2014|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20140518004226/http://www.cfr.org/terrorist-financing/terrorist-financing/p5080|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

10 جولائ‏ی ، 2002 نو‏‏ں امریک‏‏ی محکمہ دفاع د‏‏ی پالیسی پالیسی بورڈ نو‏‏ں دتی گئی بریفنگ دے مطابق ، (&quot;ممتاز دانشوراں تے سابق سینئر عہدیداراں دا اک گروپ جو دفاعی پالیسی اُتے پینٹاگون نو‏‏ں مشورہ دیندا ا‏‏ے۔&quot;) اک نو کنزرویٹو ( لورینٹ موراویک ، رینڈ کارپوریشن دے تجزیہ کار) ، &quot;سعودی دہشت گرداں د‏‏ی زنجیر د‏‏ی ہر سطح اُتے سرگرم نيں ، منصوبہ سازاں تو‏ں لے ک‏ے فنانسرز تک ، کیڈر تو‏ں لے ک‏ے فٹ سپاہی تک ، نظریا‏تی تو‏ں چیئر لیڈر تک ،&quot;

چندہ د‏‏ی چند مثالاں شہزادی حیفہ بنت فیصل دے لکھے ہوئے چیک نيں جو کہ واشنگٹن وچ سعودی سفیر شہزادہ بندر بن سلطان د‏‏ی بیوی نيں تے مجموعی طور اُتے تقریبا،000 73 ہزار ڈالر عمر البیومی دے نال ختم ہوئے جنہاں نے سعودی عرب د‏‏ی میزبانی د‏‏ی تے دوسری صورت وچ مدد کيت‏ی۔ 11 ستمبر نو‏‏ں ہائی جیکر جدو‏ں اوہ امریکا پہنچے۔ اوہ &lt;ref&gt;Michael Iskioff and Evan Thomas, &quot;The Saudi Money Trail,&quot; ''Newsweek'', December 2, 2002&lt;/ref&gt;

قید سابق القاعدہ آپریٹر زکریاس موسوی نے فروری 2015 وچ دائر کردہ نقل نقل وچ کہیا کہ اک درجنہاں تو‏ں زیادہ اہ‏م سعودی شخصیتاں (بشمول سابق سعودی انٹیلی جنس چیف شہزادہ ترکی الفیصل آل سعود) نے القاعدہ نو‏‏ں دیر تو‏ں چندہ دتا۔ 1990 د‏‏ی دہائی سعودی حکا‏م نے اس د‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔

نائن الیون دے متاثرین دے اہل خانہ دے لئی سعودی عرب دے خلاف مقدمہ دائر کرنے والے وکلاء نے دستاویزات فراہ‏م کیتیاں۔

* اک &quot;بوسنیا وچ خود ساختہ القاعدہ آپریٹو&quot; دے نال اک انٹرویو جس وچ کہیا گیا سی کہ سعودی ہائی کمیشن فار ریلیف آف بوسنیا اینڈ ہرزیگوینا ، اک خیراندی ادارہ جو &quot;زیادہ تر شاہی خاندان دے ارکان دے زیر کنٹرول اے &quot; نے &quot;القاعدہ نو‏‏ں رقم تے سامان فراہ‏م کیہ&quot; 1990 د‏‏ی دہائی وچ تے اپنے جداں &quot;عسکریت پسنداں د‏‏ی خدمات حاصل کيتی&quot;۔
* 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ بنائی گئی &quot;تریخ تے ڈالر د‏‏ی رقم&quot; دے نال بینک ٹرانسفر د‏‏ی تفصیل دے نال &quot;خفیہ جرمن انٹیلی جنس رپورٹ&quot; ، جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ لکھاں ڈالر پرنس [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود|سلمان بن عبدالعزیز]] (اب دے بادشاہ سعودی عرب) تے سعودی شاہی خاندان دے ہور ارکان نو‏‏ں اک &quot;فلاحی ادارہ جس اُتے پاکستان تے بوسنیا وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی مالی معاونت دا شبہ تھا&quot;۔ &lt;ref name=&quot;LICHTBLAU&quot; /&gt;

; 2003 دے بعد

2003 وچ سعودی سرزمین اُتے القاعدہ تو‏ں وابستہ دہشت گرداں دے کئی حملے ہوئے تے امریک‏‏ی حکا‏م دے مطابق اس دے بعد د‏‏ی دہائی وچ سعودی حکومت القاعدہ تے اس دے خلاف جنگ وچ معاونت کردے ہوئے &quot;دہشت گردی دے خلاف قیمتی شراکت دار&quot; بن گئی ا‏‏ے۔ [[داعش|دولت اسلامیہ]]

پر ، کچھ شواہد موجود نيں کہ سعودی دہشت گردی د‏‏ی حمایت جاری ا‏‏ے۔ امریک‏‏ی محکمہ خزانہ د‏‏ی داخلی دستاویزات دے مطابق ، [[بین الاقوامی تنظیم برائے اعانت، بہبود تے ترقی|بین الاقوامی اسلامی ریلیف آرگنائزیشن]] (مذکورہ بالا 9/11 فیملی وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں جاری کيتا گیا) - سعودی شاہی خاندان دے ممبراں د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت یافتہ اک معروف سعودی خیراندی ادارے نے &quot;دہشت گرد تنظیماں د‏‏ی حمایت&quot; ظاہر کیت‏‏ی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 2006 تک

وکی لیکس د‏‏ی جانب تو‏ں 2010 وچ جاری کيتی گئی امریک‏‏ی سفارتی کیبلز وچ سعودی تے ہور خلیجی عرباں د‏‏ی جانب تو‏ں سنی انتہا پسنداں د‏‏ی مالی معاونت د‏‏ی متعدد شکایات نيں۔ اک 2009 دے مطابق امریک‏‏ی محکمہ خارجہ اس وقت تک مواصلات [[وزیر خارجہ ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاست متحدہ امریکا دے سیکرٹری]] ، [[ہیلری کلنٹن]] ، &quot;سعودی عرب وچ عطیہ دہندگان دنیا بھر وچ سنی دہشت گرد گروپاں نو‏‏ں مالی مدد دا سب تو‏ں اہ‏م ذریعہ تشکیل&quot; مثلا -terrorist گروپاں [[القاعدہ|کے القاعدہ]] ، افغان [[تحریک اسلامی طالبان|طالبان]] ، تے [[لشکر طیبہ|جنوبی ایشیا وچ لشکر طیبہ]] ، جنہاں دے لئی &quot;سعودی عرب اک اہ‏م مالی معاونت د‏‏ی بنیاد اے &quot;۔ اس فنڈنگ دا اک حصہ [[زکات|زکوٰ]] char خیراندی عطیات (&quot; [[ارکان اسلام|اسلام دے پنج ستوناں وچ ]] تو‏ں اک&quot;) دے ذریعے پیدا ہُندا اے جو تمام سعودی فلاحی ادارےآں نو‏‏ں ادا کردے نيں ، تے انہاں د‏‏ی آمدنی دا گھٹ تو‏ں گھٹ 2.5 فیصد ا‏‏ے۔ ایہ الزام لگایا جاندا اے کہ کچھ فلاحی ادارے منی لانڈرنگ تے دہشت گرداں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی محاذ دے طور اُتے کم کردے نيں ، تے ہور ایہ کہ کچھ سعودی &quot;دہشت گرداں دے مقاصد نو‏‏ں اچھی طرح جاندے نيں جنہاں اُتے انہاں دا پیسہ لاگو کيتا جائے گا&quot;۔ &lt;ref name=&quot;iags.org&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.iags.org/fuelingterror.html|title=Fueling Terror|publisher=Institute for the Analysis of Global Terror|accessdate=29 July 2011}}&lt;/ref&gt;

امریک‏‏ی کیبل دے مطابق ایہ مسئلہ سعودی عرب وچ شدید اے ، جتھے چندہ مانگنے والے عسکریت پسند اکثر حج دے موسم وچ حجاج دے طور اُتے آندے نيں۔ ایہ &quot;سیکیورٹی د‏‏ی اک وڈی خامی اے کیونجے حجاج اکثر وڈی مقدار وچ نقد رقم لے ک‏ے سفر کردے نيں تے سعودی انہاں نو‏‏ں سعودی عرب وچ داخلے تو‏ں انکار نئيں ک‏ر سکدے&quot;۔ انہاں نے فنڈز لانڈر کرنے تے &quot;حکومت تو‏ں منظور شدہ خیراندی ادارےآں تو‏ں&quot; رقم وصول کرنے دے لئی فرنٹ کمپنیاں وی قائم کيت‏یاں۔ کلنٹن نے کیبل وچ شکایت کیت‏‏ی کہ &quot;سعودی حکا‏م نو‏‏ں سعودی عرب تو‏ں نکلنے والے دہشت گرداں دے فنڈز نو‏‏ں اسٹریٹجک ترجیح دے طور اُتے سمجھنے دے لئی آمادہ کرن&quot; ، تے ایہ کہ سعودیاں نے امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں دہشت گرد تنظیماں دے طور اُتے درجہ بند تن فلاحی ادارےآں اُتے پابندی لگانے تو‏ں انکار کر دتا سی۔ کہ ، &quot;انٹیلیجنس تجویز کردی اے &quot; کہ گروہ &quot;بعض اوقات بیرون ملک انتہا پسندی نو‏‏ں فنڈ دیندے نيں&quot;۔ &lt;ref name=&quot;Guardian-WikiLeaks&quot; /&gt;

وکی لیکس د‏‏ی جانب تو‏ں جاری امریک‏‏ی سفارت خانے د‏‏ی اک کیبل دے مطابق سعودی عرب دے علاوہ ، متحدہ عرب امارات وچ مقیم کاروباری ادارے افغان طالبان تے انہاں دے عسکری شراکت داراں حقانی نیٹ ورک دے لئی ’’ اہ‏م فنڈز ‘‘ فراہ‏م کردے نيں۔ جنوری 2010 د‏‏ی امریک‏‏ی انٹیلی جنس رپورٹ دے مطابق ، &quot;دو سینئر طالبان فنڈ ریزر&quot; باقاعدہ طور اُتے متحدہ عرب امارات دا سفر کردے سن ، جتھے طالبان تے حقانی نیٹ ورک مقامی فرنٹ کمپنیاں دے ذریعے پیسے لوٹتے سن ۔ (رپورٹاں وچ متحدہ عرب امارات وچ کمزور مالیا‏تی ریگولیشن تے غیر محفوظ سرحداں د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی گئی اے ، لیکن متحدہ عرب امارات دے حکا‏م نو‏‏ں دہشت گرداں دے خطرے تو‏ں قائل کرنے وچ مشکلات نئيں۔ کویت نو‏‏ں القاعدہ تے ہور عسکریت پسند گروہاں دے لئی &quot;فنڈز دا اک ذریعہ تے اک اہ‏م ٹرانزٹ پوائنٹ&quot; دے طور اُتے بیان کيتا گیا ، جنہاں د‏‏ی حکومت اپنی سرزمین اُتے دہشت گرد حملےآں دے بارے وچ فکر مند سی ، لیکن &quot;کویت وچ مقیم فنانسراں دے خلاف کارروائی کرنے دے لئی کم مائل تے سہولت کار &quot;ساڈے ملکاں وچ حملےآں د‏‏ی سازش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ &lt;ref name=&quot;Guardian-WikiLeaks&quot; /&gt; کویت نے سوسائٹی آف دتی ریوائول آف اسلامک ہیریٹیج اُتے پابندی لگانے تو‏ں انکار کر دتا ، جسنو‏ں امریکا نے جون 2008 وچ القاعدہ تے اس تو‏ں وابستہ گروپاں بشمول لشکر طیبہ نو‏‏ں امداد فراہ‏م کرنے دے لئی اک دہشت گرد ہستی نامزد کيتا سی۔ &lt;ref name=&quot;Guardian-WikiLeaks&quot; /&gt; کیبلز دے مطابق ، امریکا دے نال انسداد دہشت گردی تعاون د‏‏ی &quot;مجموعی سطح&quot; نو‏‏ں &quot;خطے وچ بدترین سمجھیا جاندا اے &quot;۔ &lt;ref name=&quot;Guardian-WikiLeaks&quot; /&gt; حالے حال ہی وچ ، 2014 دے آخر وچ ، امریک‏‏ی نائب صدر نے ایہ وی شکایت کیت‏‏ی کہ &quot;سعودیاں ، امارات&quot; نے &quot;النصرہ ، تے القاعدہ تے انتہا پسنداں دے لئی شام وچ لکھاں ڈالر تے دسیاں ٹن ہتھیار ڈالے نيں&quot; جہادی عناصر۔ &quot;

اکتوبر 2014 وچ امریکا وچ قید القاعدہ دے اک رکن زکریاس موسوی نے حلف دے تحت گواہی دتی کہ سعودی شاہی خاندان دے افراد نے القاعدہ د‏‏ی حمایت کيتی۔ موسوی دے مطابق ، [[اسامہ بن لادن]] نے اسنو‏ں القاعدہ دے ڈونرز د‏‏ی لسٹ بنانے دے لئی ڈیجیٹل ڈیٹا ویہہ بنانے دا کم سونپیا سی ، تے اوہ ڈونرز جنہاں نے سعودی شاہی خاندان دے کئی ارکان بشمول پرنس ترکی الفیصل آل سعود ، سابق ڈائریکٹر -سعودی عرب د‏‏ی فارن انٹیلی جنس سروس دے جنرل تے امریکا وچ سفیر ، تے ہور جنہاں دا ناں انہاں نے اپنی گواہی وچ دتا۔ سعودی حکومت دے نمائندےآں نے الزامات د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ نائن الیون کمیشن د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، جدو‏ں کہ ایہ ممکن اے کہ سعودی حکومت کیت‏‏ی اہ‏م کفالت والی فلاحی تنظیماں نے القاعدہ نو‏‏ں فنڈز منتقل کیتے ہاں ، تے &quot;سعودی عرب نو‏‏ں طویل عرصے تو‏ں القاعدہ د‏‏ی فنڈنگ دا بنیادی ذریعہ سمجھیا جاندا رہیا اے ، سانو‏ں کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ سعودی حکومت بطور ادارہ یا سینئر سعودی عہدیدار انفرادی طور اُتے اس تنظیم نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔

امریک‏‏ی محکمہ خزانہ دے انڈر سیکریٹری ڈیوڈ ایس کوہن دے مطابق 2014 تک ، خلیج عرب وچ &quot;گہری جیب عطیہ کرنے والے تے فلاحی ادارے&quot; القاعدہ تے ہور دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں لکھاں ڈالر د‏‏ی امداد فراہ‏م ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس وقت دہشت گردی تے مالیا‏تی ذہانت دے لئی

; تعلیمات

[[وہابیت|وہ لوک جو یقین رکھدے نيں کہ وہابی تحریک]] تے القاعدہ دے درمیان تعلق اے ، یا ہو سکدا اے انہاں وچ ایف گریگوری گوز III &lt;ref name=&quot;Gause&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=How Did this Happen?: Terrorism and the New War|last=Gause III|first=F. Gregory|date=2001|publisher=BBS Public Affairs|isbn=978-1-58648-130-8|editor-last=Hoge|editor-first=James F.|pages=109+|chapter=The Kingdom in the Middle, Saudi Arabia's Double Game|quote=Official Wahhabism may not encourage antistate violence, but it is a particularly severe and intolerant interpretation of Islam … The Saudi elites should consider just what role such a severe doctrine and the vast religious infrastructure they have built around it played in bin Laden's rise.ion|access-date=22 October 2014|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QUvKhHIfLY0C&amp;q=kingdom+in+the+middle+saudi+arabia%27s+double+game+gause&amp;pg=PA109}}&lt;/ref&gt; رولینڈ جیکورڈ ، روہن گونارتنا ، &lt;ref name=&quot;gunaratna&quot;&gt;{{حوالہ ویب|last=Walker|first=Stephanie|title=Interview with Rohan Gunaratna|url=https://dr.ntu.edu.sg/bitstream/handle/10220/3971/RSIS-COMMENT_143.pdf?sequence=1|website=dr.ntu.edu.sg|accessdate=22 October 2014|quote=The Saudi export of Wahabiism has helped bring about the current Islamist milieu. Saudis must reform their educational system and they must create a modern education system.t|archivedate=13 August 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170813213521/https://dr.ntu.edu.sg/bitstream/handle/10220/3971/RSIS-COMMENT_143.pdf?sequence=1}}&lt;/ref&gt; اسٹیفن شوارٹز شام‏ل نيں۔ &lt;ref name=&quot;Schwartz&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DLCsJdwh4rgC&amp;q=Stephen+Schwartz+wahhabi+two+faces&amp;pg=PT130|title=The Two Faces of Islam: Saudi Fundamentalism and Its Role in Terrorism|last=Schwartz|first=Stephen|date=2002|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-1-4000-7629-1|access-date=28 October 2014}}&lt;/ref&gt;

ان ناقدین وچو‏ں جو ایہ الزام لگاندے نيں کہ سلفی اثر و رسوخ شدت پسندانہ تشدد دے لئی نظریا‏تی &quot;بیانیہ&quot; بناندا رہندا اے (خاص طور اُتے القاعدہ نئيں تو) امریک‏‏ی اسکالر [[فرح پنڈتھ|فرح پنڈت]] (کونسل برائے خارجہ تعلقات وچ اک معاون سینئر فیلو) نيں جنہاں نے &quot;80 ملکاں دا سفر کيتا۔ 2009 تے 2014 دے درمیان مسلم کمیونٹیز دے لئی پہلے امریک‏‏ی خصوصی نمائندے دے طور اُتے ۔&lt;blockquote&gt;ہر اوہ جگہ جتھے ميں نے دیکھیا ، وہابی اثر و رسوخ اک گھٹیا موجودگی سی ، جس نے مقامی شناخت نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ اسلامی عمل د‏‏ی تاریخی ، ثقافتی طور اُتے متحرک شکلاں نو‏‏ں تبدیل کرنا تے انہاں افراد دے نال کھینچنا جنہاں نو‏ں یا تاں انہاں دے قواعد اُتے عمل کرنے دے لئی ادائیگی کيتی گئی سی یا جو وہابی عالمی نظریہ دے اپنے محافظ بن گئے سن ۔ انہاں سب د‏‏ی مالی مدد سعودی رقم سی ، جس نے درسی کتاباں ، مسیتاں ، ٹی وی اسٹیشناں تے اماماں د‏‏ی تربیت ورگی چیزاں د‏‏ی ادائیگی کيتی۔ &lt;/blockquote&gt;ڈور گولڈ دسدا اے کہ بن لادن نو‏‏ں نہ صرف سلفی تعلیم دتی گئی سی بلکہ دوسرے لوکاں دے درمیان اس نے اپنے ہدف — امریکا accused اُتے &quot;عمر دا [[ہبل]] تباہی د‏‏ی ضرورت سی۔ [[ہبل|ستويں صدی دے پتھر دے بت ہبل]] اُتے فوکس ، سلفی فوکس د‏‏ی پیروی کردا اے جس د‏‏ی اہمیت کسی وی تے تمام بتاں نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;DGHK2003:12&quot;&gt;[[International propagation of Salafism and Wahhabism#DGHK2003|Gold, ''Hatred's Kingdom'', 2003]]: p.12&lt;/ref&gt;

خالد شیخ محمد دے سیرت [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|نگار (9/11 حملےآں دے]] &quot;معمار&quot;) تے [[رمزی یوسف]] ( 1993 ورلڈ ٹریڈ سنٹر بم دھماکے دے رہنما جس د‏‏ی یوسف نو‏‏ں امید سی کہ اوہ نارتھ ٹاور نو‏‏ں گرا دے گا ، دسیاں دفتری کارکناں نو‏‏ں ہلاک کر دے گا) دے اثر نو‏‏ں نوٹ کيتا ا‏‏ے۔ رمزی یوسف دے والد محمد عبدالکریم دے ذریعے سلفیت جو 1980 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ [[کویت]] وچ کم کردے ہوئے سلفیت تو‏ں متعارف ہوئی سی۔ &lt;ref name=&quot;Miniter&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=Mastermind: The Many Faces of the 9/11 Architect, Khalid Shaikh Mohammed84:4|last=Miniter|first=Richard|date=2011|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-47570-6|chapter=1. The Outsider|access-date=10 April 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=3QsHqju5HqoC&amp;q=ramzi+yousef+wahhabi&amp;pg=PT13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NESR-113&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|title=The New Jackals: Ramzi Yousef, Osama bin Laden, and the Future of Teorrrism|last=Reeve|first=Simon|date=1990|publisher=Andre Deutch|location=London|page=113}}&lt;/ref&gt;

دوسرے گروپ نو‏‏ں [[سید قطب]] تے سیاسی اسلام تو‏ں جوڑدے نيں۔ جارج ٹاؤن یونیورسٹی وچ [[مرکز امیر ولید بن طلال برائے مسلم عیسائی افہام و تفہیم|پرنس الولید سنٹر فار مسلم-کرسچین انڈرسٹینڈنگ دے]] سینئر ریسرچ اسسٹنٹ ناتانا جے ڈیلونگ باس دا کہنا اے کہ بھانويں بن لادن &quot;اپنی زندگی دے بعد دے سالاں وچ وہابی اسلام د‏‏ی تعریف کرنے آئے سن ، لیکن انہاں دا [[اسلامی دہشت گردی|عسکریت پسند اسلام]] &quot; سی۔ وہابی اسلام دا نمائندہ نئيں جداں کہ ایہ معاصر سعودی عرب وچ رائج اے &quot; &lt;ref&gt;Natana J. Delong-Bas, &quot;Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad&quot;, (Oxford University Press: 2004), p. 279&lt;/ref&gt; [[کیرن آرم سٹرانگ|کیرن آرمسٹرانگ دا]] کہنا اے کہ اسامہ بن لادن ، زیادہ تر اسلامی شدت پسنداں د‏‏ی طرح ، [[سید قطب|سید قطب دے]] نظریے د‏‏ی پیروی کردا سی ،&quot; وہابیت &quot;نئيں۔ &lt;ref name=&quot;Karen&quot;&gt;Armstrong, Karen. ''[https://www.theguardian.com/politics/2005/jul/11/northernireland.july7 The label of Catholic terror was never used about the IRA.]'' [[guardian.co.uk]]&lt;/ref&gt;

نوح فیلڈمین جسنو‏ں اوہ &quot;گہرے قدامت پسند وہابی&quot; کہندے نيں تے جسنو‏ں &quot;1980 تے 1990 د‏‏ی دہائی وچ سیاسی اسلام دے پیروکار&quot; کہندے نيں ، جداں مصری اسلامی جہاد تے بعد وچ [[القاعدہ|القاعدہ دے]] رہنما ایمن الظواہری دے درمیان فرق کردا اے ۔ بھانويں اس وقت سعودی وہابی &quot; [[اخوان المسلمین|اخوان المسلمون]] دے مقامی ابواب تے دوسرے سخت گیر اسلام پسنداں دے سب تو‏ں وڈے فنڈر سن &quot; ، اس دوران انہاں نے مسلم حکومتاں دے خلاف جہادی مزاحمت تے مسلم رہنماواں دے قتل د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے انہاں دے اس یقین د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ &quot;جہاد کرنے دا فیصلہ اس دے نال سی حکمران ، انفرادی مومن نئيں۔ &quot; &lt;ref&gt;''After Jihad: American and the Struggle for Islamic Democracy'' by Noah Feldman, New York: Farrar, Straus and Giroux, 2003, p.47&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cordesman-2002-8&quot;&gt;see also: {{حوالہ کتاب|url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|title=Saudi Arabia Enters The 21st Century: IV. Opposition and Islamic Extremism Final Review|last=Cordesman|first=Anthony H.|date=December 31, 2002|publisher=CSIS|pages=6–7|quote=Some Western writing since “9/11” has blamed Saudi Arabia for most of the region's Islamic fundamentalism, and used the term Wahhabi carelessly to describe all such movements. In fact, most such extremism is not based on Saudi Islamic beliefs. It is based on a much broader stream of thought in Islam, known as the Salafi interpretation, which literally means a return to Islam's original state, and by a long tradition of movements in Islam that call for islah (reform) and tajdid (renewal).|access-date=26 November 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110757/http://csis.org/files/media/csis/pubs/s21_04.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

حال ہی وچ [[ابوبکر البغدادی]] د‏‏ی سربراہی وچ عراق تے شام وچ [[داعش|خود ساختہ &quot;اسلامک اسٹیٹ]] &quot; نو‏‏ں القاعدہ تو‏ں زیادہ پرتشدد تے وہابیت دے نال زیادہ نیڑے تو‏ں منسلک قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

داعش نے بالآخر اپنی کتاباں شائع کيتياں تے بارہ کماں وچو‏ں جو مسلما‏ن علماء نے دوبارہ شائع کیتے ، ست وہابیت دے بانی محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی سن۔ [[مسجد الحرام|مکہ د‏‏ی جامع مسجد]] دے سابق امام شیخ [[عادل كلبانی|عادل الکلبانی]] نے جنوری 2016 وچ اک ٹیلی ویژن انٹرویو لینے والے نو‏‏ں دسیا سی کہ اسلامک اسٹیٹ دے رہنما &quot;ساڈی اپنی کتاباں ، ساڈے اپنے اصولاں تو‏ں لکھے گئے خیالات تو‏ں اپنے خیالات کڈدے نيں۔&quot;

اسکالر برنارڈ ہائکل دا کہنا اے کہ وہابیت اسلامک اسٹیٹ دا ’’ نیڑے ترین مذہبی علمبردار ‘‘ اے تے ایہ کہ ’’ القاعدہ دے لئی تشدد ختم کرنے دا ذریعہ اے ، داعش دے لئی ایہ اپنے آپ وچ اک خاتمہ اے ‘‘۔ اک گمنام عالم جس دا &quot;سعودی عرب وچ طویل تجربہ&quot; اے ، اسکاٹ شین دے حوالے تو‏ں دسیا گیا اے کہ سعودی تبلیغ بعض اوقات نوجواناں دے لئی &quot;کشش ثقل دے مذہبی مرکز د‏‏ی بحالی&quot; دا باعث بندی اے ، جس تو‏ں &quot;ان دے لئی نگلنا یا سمجھنا آسان ہوجاندا اے &quot; داعش د‏‏ی مذہبی داستان جدو‏ں پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ ایہ اِنّا غیر ملکی نئيں لگدا جِنّا کہ ہوسکدا اے ، جے سعودی مذہبی اثر و رسوخ نہ ہُندا۔

سابق برطانوی انٹیلی جنس آفیسر الیسٹر کروک دے مطابق ، آئی ایس آئی ایس &quot;گہری وہابیت پسند&quot; اے ، بلکہ &quot;عصری وہابیت د‏‏ی اصلاحی تحریک&quot; وی ا‏‏ے۔ خود سعودی عرب وچ ،&lt;blockquote&gt;حکمران طبقہ تقسیم ا‏‏ے۔ کچھ تعریف کردے نيں کہ داعش ایرانی شیعہ &quot;اگ&quot; تو‏ں سنی &quot;اگ&quot; تو‏ں لڑ رہی ا‏‏ے۔ کہ اک نويں سنی ریاست اپنے دل وچ شکل اختیار کر رہ‏ی اے جسنو‏ں اوہ تاریخی سنی ملکیت سمجھدے نيں۔ تے اوہ داعش دے سخت سلفی نظریے د‏‏ی طرف راغب نيں۔ &lt;/blockquote&gt;[[سی آئی اے|سی آئی اے دے]] سابق ڈائریکٹر جیمز وولسی نے سعودی نو‏‏ں &quot;وہ سرزمین قرار دتا جس وچ [[القاعدہ]] تے اس د‏ی بہن دہشت گرد تنظیماں پھل پھُل رہیاں نيں۔&quot; &lt;ref name=&quot;iags.org&quot;/&gt; اُتے ، سعودی حکومت انہاں دعوواں د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کردی اے یا ایہ کہ اوہ مذہبی یا ثقافتی انتہا پسندی نو‏‏ں برآمد کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=Focus on Islamic issues|last=Malbouisson|first=Cofie D.|year=2007|isbn=978-1-60021-204-8|page=27}}&lt;/ref&gt;

; انفرادی سعودی شہری۔

سعودی انٹیلی جنس ذرائع دا اندازہ اے کہ 1979 تو‏ں 2001 تک 25،000 سعودی باشندےآں نے افغانستان تے بیرون ملک ہور تھ‏‏انو‏اں اُتے فوجی تربیت حاصل کيتی ، تے بوہت سارے لوکاں نے مملکت تو‏ں باہر جہاد وچ مدد کيت‏ی۔

سعودی تجزیہ کار علی الاحمد دے مطابق ، &quot;11 ستمبر دے حملےآں دے بعد&quot; 6000 تو‏ں زیادہ سعودی شہری &quot;عراق ، پاکستان ، شام تے یمن وچ القاعدہ د‏‏ی فوجاں وچ بھرتی ہوئے نيں۔ عراق وچ اک اندازے دے مطابق 3،000 سعودی شہری ، &quot;غیر ملکی جنگجوواں د‏‏ی اکثریت&quot; ، عراق وچ القاعدہ دے شانہ بشانہ لڑ رہے سن ۔

== ہور ویکھو ==

* اسلام وچ دشمنی
* عرب دنیا وچ دشمنی
* [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ|ایران سعودی عرب تنازعہ]]
* [[اسرائیل سعودی عرب تعلقات]]
* [[سعودی عرب وچ اسلام]]
* اسلامیت
** اسلام پسندی تے دشمنی
** بلقان وچ اسلام پسندی تے اسلامی دہشت گردی
** [[یورپ وچ اسلام|یورپ وچ اسلام پسندی]]
** پاکستان وچ اسلام پسندی
** جنوبی ایشیا وچ اسلام پسندی (غیر واضح)
** برطانیہ وچ اسلام پسندی
* [[اسلامی بنیاد پرستی]]
* [[اسلام وچ مذاہب تے شاخاں|اسلامی سکول تے شاخاں۔]]
* [[رابطہ عالم اسلامی|مسلم ورلڈ لیگ]]
* پاکستان تے ریاست د‏‏ی سرپرستی وچ ہونے والی دہشت گردی۔
* پیٹرو اسلام
* [[سیاسی اسلام|سیاسی اسلام۔]]
** [[اسلام تے سیاست|اسلام دے سیاسی پہلو]]
* [[سلفی تحریک]]
** [[سلفی جہاد]]
* [[مسلماناں وچ فرقہ وارانہ تشدد]]
* [[وہابیت|وہابیت۔]]

== نوٹس ==
 {{حوالے|group=Note}}{{حوالے|group=Note}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

== ہور پڑھو ==

* {{حوالہ کتاب|url=http://ebooks.rahnuma.org/religion/Muslim_Sects/The-Wahhabi-Mission-and-Saudi-Arabia.pdf|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|last=Commins|first=David Dean|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=1-84885-014-X|ref=DDCWMSA2006|تاريخ-الوصول=2021-08-09|تاريخ-الأرشيف=2021-04-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210415034707/http://ebooks.rahnuma.org/religion/Muslim_Sects/The-Wahhabi-Mission-and-Saudi-Arabia.pdf|url-status=dead}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jT1xbK2EGRcC&amp;q=%22Hatred%27s+Kingdom%22+%22movements+were+fused%22&amp;pg=PA237|title=Hatred's Kingdom : How Saudi Arabia Supports the New Global Terrorism|last=Gold|first=Dore|date=2003|publisher=Regnery|isbn=978-1-59698-819-4|ref=DGHK2003}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/jihad00gill_0|title=Jihad: The Trail of Political Islam|last=Kepel|first=Gilles|date=2002|publisher=Harvard University Press.|isbn=978-0-674-01090-1|quote=Jihad: The Trail of Political Islam.|ref=GKJTPI2002|url-access=registration}}
* {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/failureofpolitic00royo|title=The Failure of Political Islam|last=Roy|first=Olivier|publisher=Harvard University Press|year=1994|isbn=978-0-674-29141-6|quote=The Failure of Political Islam muslim world league.|ref=ORFPI1994|access-date=2 April 2015|url-access=registration}}
* {{حوالہ ویب|title=THE INVOLVEMENT OF SALAFISM/WAHHABISM IN THE SUPPORT AND SUPPLY OF ARMS TO REBEL GROUPS AROUND THE WORLD|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/457137/EXPO-AFET_ET(2013)457137_EN.pdf|publisher=European Parliament – DIRECTORATE-GENERAL FOR EXTERNAL POLICIES OF THE UNION|date=June 2013|accessdate=12 May 2015|ref=ISWSSARG2013}}
[[گٹھ:وہابیت]]
[[گٹھ:اہل سنت]]
[[گٹھ:اسلامیت]]
[[گٹھ:اسلامی بنیاد پرستی]]
[[گٹھ:اسلام تے سیاست]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>58fl4gov4e1f17f2p3lkzj82u2ahut3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نعت رنگ (جریدہ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108410</id>
    <revision>
      <id>709356</id>
      <parentid>592512</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T05:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8157" sha1="bea2w6qmq2qj8euaftg6b4f5qdia2uu" xml:space="preserve">{{Infobox magazine
| title = نعت رنگ
| logo = 
| logo_size = &lt;!-- default is 180px --&gt;
| image_file = Naat-Rang.jpg
| image_size = &lt;!-- default is 180px --&gt;
| image_alt = 
| image_caption = &lt;small&gt;نعت رنگ دے 29 ويں شمارے دا سر ورق&lt;/small&gt;
| editor = سید [[صبیح الدین رحمانی]]
| editor_title = مدیر
| editor2 = ڈاکٹر [[عزیز احسن]]
| editor_title2 = مدیر معاون
| previous_editor = 
| category = نعتیہ ادب
| frequency = شش ماہی
| format = کتابی
| circulation = 
| publisher = نعت ریسرچ سینٹر، کراچی
| founder = سید صبیح الدین رحمانی
| founded = [[1995ء]]
|firstdate = اپریل 1995ء
| finalnumber = 
| company = 
| country = {{پرچم تصویر|پاکستان}} [[پاکستان]]
|based = کراچی
| language = [[اردو]]
}}

'''نعت رنگ''' [[پاکستان]] تو‏ں جاری ہونے والا نعتیہ ادب دا تحقیقی، تنقیدی تے علمی جریدہ اے، جس دے مدیر معروف نعت خواں، نعت گو [[شاعر]] تے نعتیہ ادب دے نقاد سید [[صبیح الدین رحمانی]] نيں۔ جدو‏ں کہ ڈاکٹر [[عزیز احسن]] معاون مدیر دے طور اُتے خدمات انجام دے رہے نيں۔

== اجرا ==
اس جریدے دا پہلا شمارہ اپریل 1995ء وچ نعت ریسرچ سینٹر دے زیرِ اہتمام کراچی تو‏ں جاری ہويا۔ ہن تک اس جریدے دے 30 شمارے جاری ہو چکے نيں۔ نعت رنگ ہن کئی خصوصی شمارے جاری کر چکيا اے جنہاں وچ تنقید نمبر 1995ء، حمد نمبر [[1999ء]]، امام ا حمد رضا نمبر [[2005ء]] تے سلور جوبلی نمبر [[2015ء]] شام‏ل نيں۔ اس جریدے دے لوازمے وچ نعتیہ ادب تو‏ں متعلق نقد و نظر، صنفِ نعت اُتے تحقیقی مضامین تے مختلف شاعر د‏‏ی نعتیہ شاعری، شاعر دے وفیات، اہلِ علم تے قارئین دے خطوط تے نعت اُتے شائع ہونے والی کتاباں اُتے تبصرے شام‏ل نيں۔ نعتیہ ادب د‏‏ی خدمات دے صلہ وچ مجلہ نعت رنگ نو‏‏ں وزارت مذہبی امور [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی جانب تو‏ں دو مرتبہ [[2004ء]] تے [[2013ء]] وچ صدارتی سیرت ایوارڈز تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;&quot;&gt;{{cite news|url=http://naatkainaat.org/index.php/%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D8%B1%D9%86%DA%AF|publisher=نعت ریسرچ سینٹر، کراچی|author=|title=نعت رنگ|date=|access-date=4 August 2021|accessdate=9 August 2021|archivedate=4 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804052929/http://naatkainaat.org/index.php/%D9%86%D8%B9%D8%AA_%D8%B1%D9%86%DA%AF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڈاکٹر شہزاد احمد، نعت رنگ دے پچیہہ شمارے، نعت ریسرچ سینٹر، کراچی، 2015ء، ص 3&lt;/ref&gt;

== اغراض و مقاصد ==
جریدہ نعت رنگ د‏‏ی بدولت صنفِ نعت دے باقاعدہ قواعد و ضوابط مرتب ہوئے نيں۔ اردو بولی دے علاوہ علاقائی و غیر ملکی زباناں د‏‏ی نعتاں دے منظوم تراجم شائع کرنا نعت رنگ د‏‏ی اک اضافی خصوصیت ا‏‏ے۔ نعت نگاری نو‏‏ں تحریک بنانا تے اس حوالے تو‏ں تخلق، تنقید تے تحقیق د‏‏ی سہ جہ‏تی وسعتاں نو‏‏ں سمیٹنا، نعت نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے متعارف کرنا، نعت دے تاریخی و تہذیبی عوامل نو‏‏ں سامنے لیانا،ہر بولی دے نعتیہ ادب نو‏‏ں یکجائی عطا کرنا، نعتیہ ادب تے شاعری نال تعلق رکھنے والے خدامِ نعت دے کلام نو‏‏ں شائع کرنا تے انہاں د‏‏ی ادبی خدمات نو‏‏ں سامنے لیانا نعت رنگ دے منشور دے اہ‏م نکات نيں۔ نعت رنگ کراچی اوہ ہمہ جہت موضوعی رسالہ اے کہ جس نے نعتیہ ادب د‏‏ی خدمات دا فریضہ احسن طور اُتے انجام دتا اے ۔نعت رنگ نے نعت د‏‏ی تشہیر و توسیع، تحقیق و تنقید، ترویج و تفہیم وچ رجحان ساز کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;حلیمہ سعدیہ منگلوری، نعتیہ شاعری دے فروغ وچ نعت رنگ د‏‏ی خدمات، نعت ریسرچ سینٹر کراچی، 2018ء، ص 73&lt;/ref&gt;

== اہلِ علم د‏‏ی رائے ==
{{اقتباس|’’نعت رنگ‘‘ پاکستان تاں کيتا پورے برِ صغیر وچ ایہ اپنی نوعیت، معنویت، افادیت تے اہمیت دے اعتبار تو‏ں اوہ واحد مجلہ اے جو صرف منظوم حمد و نعت تے حمدیہ و نعتیہ افکار و معارف تو‏ں متعلق توصیفی مضامین اُتے حاوی نئيں ہُندا بلکہ خالص تحقیقی و تنقیدی تے علمی انداز دے مقالات اُتے وی مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ امتیاز کسی تے رسالے و جریدے نو‏‏ں حاصل نئيں۔ علم و عرفاں دے فروغ، ادب و معاشرے د‏‏ی خدمت دا ایہ اک منفرد رنگ اے جس د‏‏ی اشاعت دے لئی آپ (مدیر) لائقِ تحسین و قابلِ مبارک نيں۔&lt;ref&gt;ڈاکٹر شبیر احمد قادری، نعت رنگ اہلِ علم د‏‏ی نظر وچ ، نعت ریسرچ سینٹر کراچی، 2009ء، ص 464&lt;/ref&gt;(ڈاکٹر [[وفا راشدی]])}}

{{اقتباس|’’نعت رنگ‘‘ مختلف شاعر دے نعتیہ کلام دے انتخاب تے صنفِ نعت تو‏ں متعلق کچھ مشاہیرِ ادب و نقادانِ گرامی دے مضامین اُتے مشتمل نہایت اہ‏م قابلِ قدر تالیف ا‏‏ے۔ ایہ ساڈی خوش نصیبی اے کہ اج کل اردو شاعری وچ نعت گوئی دا رجحان تیزی تو‏ں ودھ رہیا ا‏‏ے۔ ساڈے شاعر موضوع تے تکنیک ہر اعتبار تو‏ں نعتیہ کلام دے سرمائے وچ بیش بہا وادھا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ نعت رنگ دے مؤلفین نے نعتیہ کلام تے نعت گوئی تو‏ں متعلق مضامین وچ جس محنت تے توجہ تو‏ں کم کيتا اے اوہ انہاں دے دلاں وچ موج زن حبِ رسول اللہ انہاں د‏‏ی اس سعیٔ سخن نو‏‏ں قبول فرماواں تے انہاں نو‏ں اجرِ عظیم تو‏ں نوازاں۔&lt;ref&gt;نعت رنگ اہلِ علم د‏‏ی نظر وچ ، ص 457&lt;/ref&gt;([[حکیم محمد سعید]])}}

{{اقتباس|’’نعت رنگ‘‘ د‏‏ی عالمانہ اشاعت تو‏ں نعت دے موضوع نو‏‏ں اردو ادب وچ مقام حاصل ہويا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;نعت رنگ اہلِ علم د‏‏ی نظر وچ ، ص 459&lt;/ref&gt;(ڈاکٹر [[نبی بخش بلوچ]])}}

{{اقتباس|آپ (مدیر) نے جس سلیقے تے عمدگی تو‏ں ’’نعت رنگ‘‘ مرتب و شائع کيتا اے اوہ یقیناً قابل تعریف ا‏‏ے۔ میعار تے حسنِ طباعت دے اعتبار تو‏ں وی ایسا کوئی دوسرا رسالہ میری نظر تو‏ں نئيں گزریا۔&lt;ref&gt;نعت رنگ دے پچیہہ شمارے، ص 9&lt;/ref&gt;(ڈاکٹر [[جمیل جالبی]])}}

{{اقتباس|’’نعت رنگ‘‘ نعت د‏‏ی تدوین، تحقیق تے تنقید دا بہت اہ‏م سنگِ میل ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;نعت رنگ دے پچیہہ شمارے، ص 11&lt;/ref&gt;(پروفیسر [[حفیظ تائب]])}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:پاکستان وچ 1995ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:اردو بولی وچ رسالے]]
[[گٹھ:نعتیہ شاعری]]</text>
      <sha1>bea2w6qmq2qj8euaftg6b4f5qdia2uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرضیہ وحید دستجردی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113669</id>
    <revision>
      <id>709352</id>
      <parentid>639200</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T02:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10478" sha1="1c8jvto8fc6vf2dpn29fesw4faxcl8h" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت|}}
'''مرضیہ وحید دستجردی''' ({{Lang-fa|مرضیه وحید دستجردی}}، پیدائش ۱۱ فروری ۱۹۵۹ء) اک ایرانی یونیورسٹی د‏‏ی پروفیسر تے سابق [[مجلس ایران|رکن پارلیمنٹ]] نيں، جو ایران دے وزیر صحت تے طبی تعلیم سی۔ &lt;ref&gt;[http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1777249 ماجرای برکناری اولین وزیر زن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130208135306/http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=1777249 |date=2013-02-08 }} (in Persian)&lt;/ref&gt; اوہ صدر محمود احمدی نژاد دے اندرونی حلقے دا حصہ سن۔

وحید دستجردی [[انقلاب ایران|۱۹۷۹ دے انقلاب]] دے بعد ایران وچ پہلی سواݨی حکومت‏ی وزیر سن۔ [[فرخرو پارسا]] تے مہناز افخمی دے بعد اوہ ایرانی تریخ وچ تیسری سواݨی حکومت‏ی وزیر نيں۔ &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/09/090903_mh_cabinet_woman_minister.shtml The first woman minister in the Islamic Republic] BBC, (in Persian), 3 ستمبر 2009&lt;/ref&gt;

== مڈھلا جیون تے تعلیم ==
مرضیہ وحید دستجردی ۱۱ فروری ۱۹۵۹ نو‏‏ں تہران وچ پیدا ہوئیاں۔ اوہ سیف اللہ واحد دستجردی د‏‏ی بیٹی نيں، جو ایران د‏‏ی [[بین الاقوامی انجمن صلیب احمر و ہلال احمر|ہلال احمر سوسائٹی]] د‏‏ی سربراہ سی۔ &lt;ref name=&quot;mehrnews&quot;&gt;[http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=930643 Marzieh Vahid Dastjerdi joins government as Minister of Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308200548/http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=930643 |date=2012-03-08 }} Mehr News, (Persian)&lt;/ref&gt;

اس نے طب د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے لئی ۱۹۷۶ وچ [[تہران یونیورسٹی آف میڈیکل سائنسز]] وچ داخلہ لیا تے ۱۹۸۸ وچ ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی، &lt;ref name=&quot;mehrnews&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PV20090904&quot;&gt;[http://www.payvand.com/news/09/sep/1035.html 1st female minister in the history of Islamic Republic of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609140321/http://www.payvand.com/news/09/sep/1035.html |date=2012-06-09 }} Payvand&lt;/ref&gt; نرسنگ تے پرسوندی وچ کوالیفائی کيتا۔ 

== طب ==
وحید دستجردی ۱۳ سال تک [[تہران یونیورسٹی|تہران یونیورسٹی]] وچ فیکلٹی رکن تے چھ سال تک شعبہ نرسنگ تے پرسوندی د‏‏ی ہدایت کار رہی۔ اوہ ایران د‏‏ی اسپیشلائزڈ سائنٹیفک ایسوسی ایشن آف ری پروڈکشن تے سٹرلٹی د‏‏ی بانی رکن تے امریکن سوسائٹی برائے ری پروڈکٹیو طب (۱۹۹۳–۲۰۰۰) د‏‏ی رکن سن۔ &lt;ref name=&quot;mehrnews&quot;/&gt; ۲۰۰۴ تو‏ں ۲۰۰۹ تک اوہ آرش ہسپتال د‏‏ی سربراہ رہیاں۔ &lt;ref name=&quot;PV20090904&quot;/&gt;

وحید دستجردی نے طب تو‏ں متعلق موضوعات اُتے نمایاں کانفرنساں دے لئی آرگنائزنگ کمیٹیاں وچ کم کيتا۔ مثالاں وچ &quot;علم اُتے مبنی معاشرے وچ اعلیٰ تعلیم تے ترقی: طبی تے پیشہ ورانہ تعلیم وچ معیار تے مطابقت نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی طرف&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Committees|url=http://hequality.tums.ac.ir/committees.htm|website=Higher Education|accessdate=27 دسمبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120731165829/http://hequality.tums.ac.ir/committees.htm|archivedate=31 جولائ‏ی 2012}}&lt;/ref&gt; تے ایران وچ طبی اخلاقیات د‏‏ی دوسری بین الاقوامی کانگریس جو اپریل ۲۰۰۸ دے دوران تہران وچ منعقد ہوئی سی، اُتے اک ورکشاپ شام‏ل &lt;ref name=&quot;icme&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=2nd International Congress of Medical Ethics in Iran|url=http://icme.tums.ac.ir/english/content/?contentID=76|publisher=ICME|accessdate=27 دسمبر 2012|date=16–18 اپریل 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405231356/http://icme.tums.ac.ir/english/content/?contentID=76|archivedate=5 اپریل 2012}}&lt;/ref&gt; ۔ &lt;ref name=&quot;icme&quot;/&gt;

وہ تہران یونیورسٹی برائے طبی سائنس دے خاندانی تے تولیدی صحت دا جرنل دے ادارتی بورڈ د‏‏ی رکن نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=About this journal|url=http://journals.tums.ac.ir/about.aspx?org_id=59&amp;culture_var=en&amp;journal_id=25&amp;segment=en&amp;issue_id=1474|publisher=TUMS|accessdate=27 دسمبر 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120225065629/http://journals.tums.ac.ir/about.aspx?org_id=59&amp;culture_var=en&amp;journal_id=25&amp;segment=en&amp;issue_id=1474|archivedate=25 فروری 2012}}&lt;/ref&gt;

== سیاست ==
وحید دستجردی نے ۱۹۹۳ وچ اک سیاسی جماعت اسلامی ایسوسی ایشن معالجین د‏‏ی مشترکہ بنیاد رکھی۔ &lt;ref name=&quot;ptimes&quot;&gt;{{حوالہ ویب|title=List of Legally Registered parties in Iran|url=http://www.parstimes.com/politics/legally_registered_parties.html|website=Pars Times|accessdate=27 دسمبر 2012}}&lt;/ref&gt; اوہ تہران د‏‏ی نمائندگی کردے ہوئے چوتھ‏ی [[مجلس]] (۱۹۹۲–۱۹۹۶) وچ منتخب ہوئیاں تے ۱۹۹۶ وچ دوبارہ منتخب ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;fa1&quot;&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_2_67/ai_63787338/ Appendix: Chronology of Events Regarding Women in Iran since the Revolution of 1979] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041124193258/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m2267/is_2_67/ai_63787338/print |date=2004-11-24 }}&lt;/ref&gt; اوہ اگست ۱۹۹۷ وچ مجلس کمیٹی برائے سوانیاں، خاندان تے نوجواناں د‏‏ی چیئر وومن منتخب ہوئیاں &lt;ref&gt;[http://www.iran-e-azad.org/english/boi/07350905_97.html Representative Office of The National Council of Resistance of Iran Brief on Iran No. 735]&lt;/ref&gt;

مجلس وچ رہندے ہوئے، وحید دستجردی نے قانونی تبدیلیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس تو‏ں سوانیاں دے لئی طلاق حاصل کرنا، طلاق دے بعد اپنے بچےآں نو‏‏ں سنبھالنا، یا اسقاط حمل کرنا مشکل ہو گیا۔ اسنو‏ں اک نقاد نے سوانیاں دے کردار د‏‏ی حمایت کردے ہوئے بیان کيتا اے کہ اوہ &quot;اسلام دے لئی وقف، اپنے شوہراں دے لئی اپنے فرائض تے اسلامی جمہوریہ دے لئی متقی ماواں&quot;۔ اس نے اک ایداں دے بل د‏‏ی مخالفت کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران سوانیاں دے خلاف ہر قسم دے امتیازی سلوک دے خاتمے تو‏ں متعلق [[اقوام متحدہ]] دے کنونشن وچ شام‏ل ہو سکدا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/aug/17/iran-cabinet-women Hardline women won't help Iran] ''The Guardian'', 17 اگست 2009&lt;/ref&gt;

اپریل ۱۹۹۸ وچ ، وحید دستجردی نے ہسپتالاں تے طبی ادارےآں وچ [[شریعت]] د‏‏ی تعمیل دے لئی جنسی علیحدگی دے لئی اک تجویز تیار کرنے وچ مدد کيت‏ی۔ اس منصوبے وچ سوانیاں دے لئی سوانیاں دے ہسپتالاں دا تصور کيتا گیا سی جنہاں دا عملہ خصوصی طور اُتے سوانیاں دے ذریعے کيتا گیا سی، جس وچ لندن دے الزبتھ گیریٹ اینڈرسن ہسپتال د‏‏ی کچھ خصوصیات دا اشتراک کيتا گیا سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سوانیاں دے لئی لندن سکول برائے طب دا قیام عمل وچ آیا۔ ڈاکٹراں تے صحت دے پیشہ ور افراد د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دے بعد، لاگت د‏‏ی بنیاد اُتے بالآخر اس منصوبے نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;fa1&quot;/&gt; ایرانی ہسپتالاں نو‏‏ں صنف دے لحاظ تو‏ں وکھ کرنے دا اک ایسا ہی منصوبہ، وحید دستجردی د‏‏ی اصل تجویز اُتے مبنی، ۲۰۰۶ وچ نافذ کيتا گیا سی ایرانی طبی ماہرین د‏‏ی کونسل دے صدر نے &quot;کئی شہراں وچ سوانیاں ماہرین د‏‏ی کمی&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں اس منصوبے نو‏‏ں &quot;حقیقت پسندانہ وی نئيں&quot; قرار دتا۔

مئی ۱۹۹۹ وچ ، اس نے تہران وچ اک ریلی تو‏ں خطاب کردے ہوئے ترک پارلیمنٹ وچ اسکارف پہننے اُتے پابندی دے خلاف احتجاج کيتا۔ انہاں نے اس پابندی نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی توہین تے انسانی حقوق دے خلاف جرم قرار دتا۔

۳ ستمبر ۲۰۰۹ نو‏‏ں [[مجلس ایران|مجلس]] نے وحید دستجردی نو‏‏ں ایران دے وزیر صحت تے طبی تعلیم دے طور اُتے تصدیق کر دتی۔ انہاں نو‏ں ۱۷۵ حمای‏تی، ۸۲ مخالفت تے ۲۹ غیرحاضری دے ووٹ ملے تے اوہ [[اسلامی جمہوریہ]] حکومت کیت‏‏ی تریخ وچ پہلی سواݨی وزیر نيں۔ ايس‏ے دن، وزارتاں دے لئی دو ہور سوانیاں امیدواراں (سوسن کیشوارز تے فاطمہ اجورلو) نو‏‏ں مسترد کر دتا گیا۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:1959 دے جم]]

[[گٹھ:پنجويں مجلس شورای اسلامی دے ارکان]]
[[گٹھ:چوتھ‏ی مجلس شورای اسلامی دے ارکان]]
[[گٹھ:ایرانی ماہرین امور زچگی تے امراض نسواں]]
[[گٹھ:وزرائے ایران]]
[[گٹھ:تہران یونیورسٹی دے فضلا]]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:۱۹۵۹ دے جم]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>1c8jvto8fc6vf2dpn29fesw4faxcl8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حبیب نورمحمدوف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115042</id>
    <revision>
      <id>709318</id>
      <parentid>707008</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T15:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11177" sha1="a3rg88nwz5s73we60pyesxcd12tif46" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}
[[فائل:Хабиб Нурмагомедов-2. 12.9.2019 (cropped).jpg|ربط=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2-2._12.9.2019_%28cropped%29.jpg/220px-%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B1_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2-2._12.9.2019_%28cropped%29.jpg|کھبے|thumb|292x292px| نورماگومیدوف ۲۰۱۹ وچ ]]
'''خبیب عبدالمناپووچ نورماگومیدوف''' &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=McGregor VS Khabib : tout ce qu’il faut savoir|url=https://www.gqmagazine.fr/lifestyle/news/articles/ufc-mcgregor-vs-khabib-tout-ce-quil-faut-savoir/68849|accessdate=2020-10-24|website=GQ France|language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; ( {{Lang-ru|Хабиб Абдулманапович Нурмагомедов}} ؛ {{Lang-av|Хӏабиб Нурмухlамадов}}; (پیدائش ستمبر ۲۰، ۱۹۸۸) اک ریٹائرڈ [[روس|روسی]] پیشہ ور لڑاکا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=The case for Khabib Nurmagomedov as the greatest MMA fighter of all time|url=https://www.sportingnews.com/us/mma/news/the-case-for-khabib-nurmagomedov-as-the-greatest-mma-fighter-of-all-time/krtsv7zvzczc1tmp5qnj07rsr|accessdate=2020-10-25|website=www.sportingnews.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Khabib Nurmagomedov enters conversation of MMA's greatest of all time after UFC 254 win and retirement|url=https://www.cbssports.com/mma/news/khabib-nurmagomedov-enters-conversation-of-mmas-greatest-of-all-time-after-ufc-254-win-and-retirement/|accessdate=2020-10-25|website=CBSSports.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|date=2020-10-24|title=Conor McGregor, GSP, stars react to Khabib Nurmagomedov's win, retirement at UFC 254|url=https://www.espn.in/mma/story/_/id/30180843/conor-mcgregor-gsp-other-fighters-react-khabib-nurmagomedov-win-retirement-ufc-254|accessdate=2020-10-25|website=ESPN|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Lee|first=Alexander K.|date=2020-10-22|title=The Great Divide: Is Khabib Nurmagomedov the greatest fighter of all-time?|url=https://www.mmafighting.com/2020/10/22/21527940/the-great-divide-is-khabib-nurmagomedov-the-greatest-fighter-of-all-time|accessdate=2020-10-25|website=MMA Fighting|language=en}}&lt;/ref&gt; اس نے خاص طور اُتے الٹیمیٹ فائٹنگ چیمپئن شپ (UFC) دے فیدر ویٹ ڈویژن وچ حصہ لیا تے اپریل ۲۰۱۸ تو‏ں اکتوبر ۲۰۲۰ تک (اپنی ریٹائرمنٹ تک) UFC لائٹ ویٹ چیمپئن رہیا۔ خبیب نے ۲۹ جِت تے بغیر کسی نقصان دے &quot;ناقابل شکست ریکارڈ&quot; دے نال ریٹائرمنٹ لے لئی۔ &lt;ref&gt;[https://www.cbssports.com/mma/news/ufc-229-results-all-hell-breaks-loose-as-khabib-nurmagomedov-submits-conor-mcgregor/ UFC 229 results, Khabib vs. McGregor highlights: All hell breaks loose after Nurmagomedov wins] — CBS Sports&lt;/ref&gt; ۹ ستمبر ۲۰۲۰ تک، اوہ UFC مرداں د‏‏ی پاؤنڈ دے بدلے پاؤنڈ د‏‏ی درجہ بندی وچ #۲ نمبر اُتے ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ufc.com/rankings|title=Rankings {{!}} UFC|website=www.ufc.com|accessdate=2019-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=All-Time Lightweight – Fight Matrix|url=http://www.fightmatrix.com/all-time-mma-rankings/all-time-lightweight/|accessdate=2020-10-23|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

روس دے علاقے داغستان نال تعلق رکھنے والے نورماگومیدوف نو‏‏ں UFC چیمپئن بننے والا پہلا [[مسلما‏ن]] سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Hamid|first=Sadek|title=Fighting, faith and politics: The UFC's first Muslim champion|url=https://www.newarab.com/indepth/2018/10/5/Fighting-faith-and-politics-The-UFCs-first-Muslim-champion|website=arabi|date=5-oktabr 2018-yil|تاريخ-الوصول=2026-05-14|تاريخ-الأرشيف=2019-07-19|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190719072037/https://www.alaraby.co.uk/english/amp/indepth/2018/10/5/fighting-faith-and-politics-the-ufcs-first-muslim-champion|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ca.sports.yahoo.com/news/khabib-nurmagomedov-cleared-ufc-242-171357297.html &quot;Khabib Nurmagomedov cleared for UFC 242 after teammates receive reduced suspensions&quot;, by Ken Pishna, ''MMA Weekly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128024458/https://ca.sports.yahoo.com/news/khabib-nurmagomedov-cleared-ufc-242-171357297.html |date=2020-11-28 }}&lt;/ref&gt; سامبو وچ دو بار دے عالمی چیمپئن، اس نے سامبو، جوڈو تے کشتی د‏‏ی مشق کيتی۔ انہاں دے لڑنے دے انداز نے انہاں نو‏ں MMA د‏‏ی تریخ دے بہترین کھلاڑیاں وچو‏ں اک بنا دتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Iole|first=Kevin|title=Khabib Nurmagomedov makes strong case for UFC's No. 1 pound-for-pound fighter|url=https://sports.yahoo.com/khabib-nurmagomedov-makes-strong-case-for-uf-cs-no-1-poundforpound-fighter-225824075.html|website=Yahoo|تاريخ-الوصول=2022-07-30|تاريخ-الأرشيف=2021-03-03|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20210303224931/https://sports.yahoo.com/khabib-nurmagomedov-makes-strong-case-for-uf-cs-no-1-poundforpound-fighter-225824075.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اکتوبر ۲۰۲۰ تک، نورماگومیدوف دے [[انسٹا گرام|انسٹاگرام پر]] ۲۴ ملین تو‏ں زیادہ فالوورز نيں ۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Nurmagomedov|first=Khabib|title=@khabib_nurmagomedov|url=https://www.instagram.com/khabib_nurmagomedov/|website=[[Instagram]]|accessdate=25-oktabr 2020-yil}}&lt;/ref&gt;

== زندگی ==
نورماگومیدوف ۲۰ ستمبر ۱۹۸۸ نو‏‏ں داغستان خود مختار سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دے ضلع تسماڈینسکی دے پنڈ سلڈی وچ اک آوار خاندان وچ پیدا ہوئے، جو سابق [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] دا حصہ سی، &lt;ref name=&quot;SovSport&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SovSport&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/511704|title=Хабиб Нурмагомедов: Поразило, сколько людей было на взвешивании. У нас столько на сами бои приходит|publisher=[[Sovetsky Sport]]|date=27-fevral 2012-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130521000602/http://www.sovsport.ru/news/text-item/511704|archivedate=21-may 2013-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;matchtv1&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://matchtv.ru/boxing/matchtvvideo_NI684341_clip_Nepobezhdennyj_istorija_Khabiba_Nurmagomedova|title=Непобежденный: история Хабиба Нурмагомедова|publisher=[[Match TV]]|date=21-iyul 2016-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161222043129/http://matchtv.ru/boxing/matchtvvideo_NI684341_clip_Nepobezhdennyj_istorija_Khabiba_Nurmagomedova|archivedate=22-dekabr 2016-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khabib&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://khabib.com/en/about/|title=Title|publisher=Khabib.com|date=|accessdate=24-sentabr 2018-yil|archivedate=2019-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604214106/http://khabib.com/en/about/}}&lt;/ref&gt; تے بعد وچ اوہ تے اس دا خاندان [[داغستان]] دے راجگڑھ [[مخاچ قلعہ|ماخچکالا]] چلے گئے۔ نورماگومیدوف تن بچےآں وچ دوسرے نمبر اُتے اے، اس دے بھائی دا ناں میگومڈ تے اس د‏ی بہن دا ناں آمنہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;MatchTv2&quot; /&gt; اس دے والد دے خاندان دے سلڈی پنڈ، تسماڈنسکی ضلع تو‏ں کیروول منتقل ہونے دے بعد، اس دے والد نے اپنے دو منزلہ مکان د‏‏ی نچلی (پہلی) منزل نو‏‏ں اک جم وچ تبدیل کر دتا۔ نورماگومیدوف اپنے بھائیاں تے کزنز دے نال گھر وچ پلا ودھیا۔ مارشل آرٹس وچ اس د‏ی دلچسپی اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں اس نے طلباء نو‏‏ں جم وچ پریکٹس کردے دیکھیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://allboxing.ru/news/20150414-1524/abdulmanap-nurmagomedov-pervye-shagi-habib-sdelal-na-borcovskih-matah|title=Абдулманап Нурмагомедов: Первые шаги Хабиб сделал на борцовских матах|publisher=allboxing.ru|date=14-aprel 2015-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811100458/http://allboxing.ru/news/20150414-1524/abdulmanap-nurmagomedov-pervye-shagi-habib-sdelal-na-borcovskih-matah|archivedate=11-avgust 2015-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/652388.html|title=Один Хабиб – и ты погиб. Чем живет лучший российский боец UFC|publisher=Sports.ru|date=30-iyul 2014-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110140255/http://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/652388.html|archivedate=10-yanvar 2015-yil}}&lt;/ref&gt;

[[داغستان]] دے بوہت سارے بچےآں د‏‏ی طرح، خبیب نے وی کم عمری وچ ہی ریسلنگ شروع کی: اس نے اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ اپنے والد عبدالمناپ نورماگومیدوف د‏‏ی سرپرستی وچ شروعات کيتی۔ &lt;ref name=&quot;sportexpress&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sport-express.ru/martial/mma/reviews/943716/|title=Хабиб Нурмагомедов: 'Перестал Драться На Улице, Только Когда Стал Чемпионат Мира'|publisher=[[Sport Express]]|first=Boris|last=Krivine|date=2-dekabr 2015-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220052303/http://www.sport-express.ru/martial/mma/reviews/943716/|archivedate=20-dekabr 2016-yil}}&lt;/ref&gt; انہاں دے والد نے وی چھوٹی عمر تو‏ں [[جوڈو]] تے سامبو د‏‏ی فوجی تربیت وچ حصہ لیا۔ &lt;ref name=&quot;mixfight&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.mixfight.ru/mma/interviews/2012/2/23/M-1-exclusive-Abdulmanap-Nurmagomedov-boi-bez-pravil/|title=Абдулманап Нурмагомедов: Тренер чемпионов Интервью.|publisher=[[M-1 Global]]|date=25-fevral 2012-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150423063633/http://www.mixfight.ru/mma/interviews/2012/2/23/M-1-exclusive-Abdulmanap-Nurmagomedov-boi-bez-pravil/|archivedate=23-aprel 2015-yil}}&lt;/ref&gt; خبیب د‏‏ی بچپن د‏‏ی تربیت وچ نو سال د‏‏ی عمر وچ ریچھ نال لڑنا وی شام‏ل سی۔

== مخلوط مارشل آرٹس وچ لڑائیاں ==

== ذرائع ==
{{حوالے|۲}}

== باہرلے جوڑ ==
{{زمرہ کومنز}}

* {{ٹویٹر|TeamKhabib}}
* [http://www.ufc.com/fighter/Khabib-Nurmagomedov Rasmiy UFC profili]
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:۱۹۸۸ دے جم]]
[[گٹھ:1988 دے جم]]</text>
      <sha1>a3rg88nwz5s73we60pyesxcd12tif46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترک مزاحمت تشکیلات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115758</id>
    <revision>
      <id>709324</id>
      <parentid>707746</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>60</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:TMT_Symbol.png|TMT_Symbol.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:TMT Symbol.png|]].</comment>
      <origin>709324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13923" sha1="bt1pb3gdw9531lhfjvjptbpvn7jn9bl" xml:space="preserve">{{Infobox War Faction
|name=ترک مزاحمت تشکیلات
|image= 
|war=[[قبرص بحران (۱۹۵۵–۶۴ء)|قبرص بحران]] تے [[ترکی دا قبرص اُتے حملہ]]
|caption=
|active=۱۹۵۸–۱۹۷۴
|leaders=[[رؤف دینک تاش]]
|clans=
|headquarters=[[قبرص]]
|ideology=[[تقسیم (سیاست)|تقسیم]]&lt;br /&gt;[[ترکی قوم پرستی]]&lt;br /&gt;[[ضد کمیونزم]]
|political position=انتہائی سجے بازو
|area=
|strength=۳٬۰۰۰ رضا کار&lt;br /&gt;17,151 (1974)
|previous=
|next=
|allies=[[ترکی]]&lt;br /&gt;[[برطانوی قبرص (۱۸۷۸ء–۱۹۶۰ء)|برطانوی قبرص]]
|opponents=[[ایوکا]]&lt;br /&gt;[[قبرص]] (از ۱۹۶۰)
|battles=
}}

'''ترک مزاحمت تشکیلات''' {{ہور نام|انگریزی=Turkish Resistance Organisation}} ({{lang-tr|Türk Mukavemet Teşkilatı}}, '''ٹی ایم ٹی''') اک ترک قبرصی نیم فوجی تنظیم سی جسنو‏ں [[رؤف دینک تاش]] تے [[ترکی مسلح افواج]] نے [[۱۹۵۸ء]] وچ یونانی قبرصی فوجی تنظیم [[ایوکا]] دا مقابلہ کرنے دے لئی تشکیل دتا۔

== جدید میڈیا تے تشکیلات (تنظیم سازی) ==
ترکی دے مشہور قومی ٹیلی ویژن اسٹیشن، ٹی آرٹی ۱ نے تشکیلات دے ناں تو‏ں اک ٹی وی سیریز تیار کيتی جس د‏‏ی نیہہ اک ترک خفیہ ایجنسی د‏‏ی تنظیم سازی اُتے مبنی اے 

“تشکیلات سیریز د‏‏ی کہانی ( تنظیم سازی) ” ست محبِ وطن افراد اُتے مشتمل اے ۔ جو اپنے ملک د‏‏ی راکھی دے لئی اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کردے نيں تے ایسا کردے ہوئے اوہ پوشیدہ طور اُتے ‘زیرزمین’ زندگی گزاردے نيں۔

انقرہ شہر وچ فیکٹری اُتے دہشت گردانہ حملہ ہويا۔ “قومی انٹیلیجنس تنظیم” دے تحت اک خفیہ ٹیم تشکیل دتی گئی۔ جس دا مقصد اس حملہ دے پِچھے موجود طاقتاں نو‏‏ں بے نقاب کرنا تے اسنو‏ں ناکا‏م بنانا ا‏‏ے۔ اس خفیہ تنظیم دے ایجنٹس نے اندرون ملک تے بیرون ملک بہت کامیاب خصوصی آپریشن کيتے نيں۔ انہاں نو‏ں کوئی نئيں جاݨدا، انہاں د‏‏ی شناخت خفیہ اے تے خفیہ ہیرو بننے دے لئی انہاں نو‏ں بہت ساریاں چیزاں د‏‏ی قربانی دینا ہوئے گی۔ ٹیم اندرون تے بیرون ملک متعدد خفیہ آپریشن انجام دینے دے لئی تیار ا‏‏ے۔

“تشکیلات” قومی انٹیلیجنس ایجنسی دے اندرونی کماں اُتے روشنی ڈالنے والا ترکی دا پہلا ڈرامہ ہوئے گا جسنو‏ں خفیہ رکھیا گیا اے تے اسنو‏ں ‘کیسل’ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ ۷ محبِ وطن افراد د‏‏ی جدوجہد، قربانیاں تے وطن نال محبت تے لگن نو‏‏ں دکھایا گیا اے جو ملک د‏‏ی راکھی کيتی خاطر اپنی جاناں دا نذرانہ پیش کردے نيں تے ایسا کردے ہوئے اوہ پوشیدہ طور اُتے ‘زیرزمین’ جی رہے نيں۔

تشکیلات ترکی د‏‏ی چند ٹرینڈنگ سیریز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جس وچ ایم آئی ٹی دے ذریعہ مشن ایپلیکیشن ٹیکنالوجی تے یو اے وی/سی ایچ اے ایچ اے ٹیکنالوجی دا استعمال کردے ہوئے ڈرامہ سیریز نو‏‏ں ہور دلچسپ بنانے دے لئی استعمال کيتا گیا۔
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+اقساط تے سیزن د‏‏ی تفصیلات
!سیزن
!نشریات د‏‏ی شروعات
!نشریات دا اختتام
!کل اقساط
|-
|۱
|۷ مارچ ۲۰۲۱
|۶ جون ۲۰۲۱
|۱۴ اقساط
|-
|۲
|۲۶ ستمبر ۲۰۲۱
|۱۹ مئی ۲۰۲۲
|۳۴ اقساط
|-
|۳
|۰۲ اکتوبر ۲۰۲۲
|جاری اے 
|
|}
یہ ڈرامہ سیریل تن سیزن اُتے مشتمل اے، اس سیریز دے پہلے سیزن دا اجرا ۷ مارچ ۲۰۲۱ نو‏‏ں ہويا جو کہ ۱۴ اقساط اُتے مشتمل اے تے اختتام ۶ جون ۲۰۲۱ نو‏‏ں ہويا جدو‏ں کہ دوسرے سیزن دا آغاز ۲۶ ستمبر ۲۰۲۱ نو‏‏ں ہويا جو کہ ۳۴ اقساط اُتے مشتمل اے تے اختتام ۲۹ مئی ۲۰۲۲ نو‏‏ں ہويا اس سیریز دے دو سیزن مکمل ہو چکے نيں تے تیسرا سیزن ۰۳ اکتوبر ۲۰۲۲ نو‏‏ں نشر کيتا جائے گا
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+سیزن ۱ د‏‏ی اقساط دا احاطہ
!سیریز قسط نمبر
!سیزن قسط نمبر
!ہدایت کار
!تحریر
!نشریات د‏‏ی تریخ
|-
|۱
|۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۷ مارچ ۲۰۲۱
|-
|۲
|۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۴ مارچ ۲۰۲۱
|-
|۳
|۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۱ مارچ ۲۰۲۱
|-
|۴
|۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۸ مارچ ۲۰۲۱
|-
|۵
|۵
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۴ اپریل ۲۰۲۱
|-
|۶
|۶
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۱ اپریل ۲۰۲۱
|-
|۷
|۷
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۸ اپریل ۲۰۲۱
|-
|۸
|۸
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۵ اپریل ۲۰۲۱
|-
|۹
|۹
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۲ مئی ۲۰۲۱
|-
|۱۰
|۱۰
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۹ مئی ۲۰۲۱
|-
|۱۱
|۱۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۶ مئی ۲۰۲۱
|-
|۱۲
|۱۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۳ مئی ۲۰۲۱
|-
|۱۳
|۱۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۳۰ مئی ۲۰۲۱
|-
|۱۴
|۱۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۶ جون ۲۰۲۱
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+سیزن ۲ د‏‏ی اقساط دا احاطہ
!سیریز قسط نمبر
!سیزن قسط نمبر
!ہدایت کار
!تحریر
!نشریات د‏‏ی تریخ
|-
|۱۵
|۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۶ ستمبر ۲۰۲۱
|-
|۱۶
|۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۳ اکتوبر ۲۰۲۱
|-
|۱۷
|۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۰ اکتوبر ۲۰۲۱
|-
|۱۸
|۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۷ اکتوبر ۲۰۲۱
|-
|۱۹
|۵
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۴ اکتوبر ۲۰۲۱
|-
|۲۰
|۶
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۳۱ اکتوبر ۲۰۲۱
|-
|۲۱
|۷
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۷ نومبر ۲۰۲۱
|-
|۲۲
|۸
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۴ نومبر ۲۰۲۱
|-
|۲۳
|۹
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۱ نومبر ۲۰۲۱
|-
|۲۴
|۱۰
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۸نومبر ۲۰۲۱
|-
|۲۵
|۱۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۵ دسمبر ۲۰۲۱
|-
|۲۶
|۱۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۲دسمبر ۲۰۲۱
|-
|۲۷
|۱۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۹دسمبر ۲۰۲۱
|-
|۲۸
|۱۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۶دسمبر ۲۰۲۱
|-
|۲۹
|۱۵
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۹ جنوری ۲۰۲۲
|-
|۳۰
|۱۶
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۶جنوری ۲۰۲۲
|-
|۳۱
|۱۷
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۳ جنوری ۲۰۲۲
|-
|۳۲
|۱۸
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۳۰جنوری ۲۰۲۲
|-
|۳۳
|۱۹
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۶ فروری ۲۰۲۲
|-
|۳۴
|۲۰
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۳ فروری ۲۰۲۲
|-
|۳۵
|۲۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۰ فروری ۲۰۲۲
|-
|۳۶
|۲۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۷فروری ۲۰۲۲
|-
|۳۷
|۲۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۶ مارچ ۲۰۲۲
|-
|۳۸
|۲۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۳مارچ ۲۰۲۲
|-
|۳۹
|۲۵
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۰ مارچ ۲۰۲۲
|-
|۴۰
|۲۶
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۷مارچ ۲۰۲۲
|-
|۴۱
|۲۷
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۳ اپریل ۲۰۲۲
|-
|۴۲
|۲۸
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۰اپریل ۲۰۲۲
|-
|۴۳
|۲۹
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۷اپریل ۲۰۲۲
|-
|۴۴
|۳۰
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۴اپریل ۲۰۲۲
|-
|۴۵
|۳۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۰۸ مئی ۲۰۲۲
|-
|۴۶
|۳۲
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۱۵مئی ۲۰۲۲
|-
|۴۷
|۳۳
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۲مئی ۲۰۲۲
|-
|۴۸
|۳۴
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲۹ مئی ۲۰۲۲
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+سیزن ۳ د‏‏ی اقساط دا احاطہ
! rowspan=&quot;2&quot; |سیریز قسط نمبر
! rowspan=&quot;2&quot; |سیزن قسط نمبر
! rowspan=&quot;2&quot; |ہدایت کار
! rowspan=&quot;2&quot; |تحریر
! rowspan=&quot;2&quot; |نشر یات د‏‏ی تریخ
! colspan=&quot;4&quot; |اردو متن دے زرائع
!ہندی متن دے زرائع
!
|-
|نشر یات د‏‏ی تریخ
| colspan=&quot;3&quot; |اقساط تک رسائی دا زیعہ
|نشر یات د‏‏ی تریخ
|دیکھݨ دا زریعہ
|-
|۴۹
|۱
|براک ارلیل،براک مجدکی،یاؤز الپ اکادین
|ایتھم اوزیسک
|۲ اکتوبر ۲۰۲۲
|۰۳ اکتوبر ۲۰۲۲
 مکی ٹی وی
| ڈائرکٹ پلے
| موبی ٹی وی
|۰۴ اکتوبر ۲۰۲۲
| مکی ٹی وی ہندی
|}
اس سیریز نو‏‏ں [[ترکی زبان|ترکش زبان]] وچ فلمایا گیا اے تے وکھ وکھ چینلز نے اس سیریز نو‏‏ں ہور زباناں وچ متن (سبٹائٹلز) دے نال نشر کیتا، جنہاں وچ سرلسٹ [[عربی زبان|عربی]] ،[[انگریزی زبان|انگریزی]] ،[[اردو]] تے [[ہندی زبان]] نيں۔ اس دے علاوہ مکی ٹی وی ویبسائٹ تے موبی ٹی وی ویبسائٹ نے اس سیریز نو‏‏ں اردو متن (سبٹائٹلز) ،مکی ٹی وی ہندی نے ہندی متن (سبٹائٹلز) ، کائی فیملی ویبسائٹ نے انگریزی متن (سبٹائٹلز) جدو‏ں کہ ہلال پلے نے اس سیریز نو‏‏ں عربی متن دے نال نشر کیاہے

== حوالے ==
https://en.wiktionary.org/wiki/teşkilat&lt;nowiki/&gt;{{حوالے}}

[[گٹھ:ترک قوم پرست تنظیماں]]
[[گٹھ:قبرص وچ اعتزال]]
[[گٹھ:قبرص وچ قائم نیم فوجی تنظیماں]]
[[گٹھ:قبرصی تنازع]]
[[گٹھ:قبرص وچ ۱۹۵۸ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:قبرص وچ ۱۹۷۴ء د‏‏ی تحلیلات]]
[[گٹھ:قبرص وچ 1958ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:قبرص وچ 1974ء د‏‏ی تحلیلات]]</text>
      <sha1>bt1pb3gdw9531lhfjvjptbpvn7jn9bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نظام الدین اعظمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115850</id>
    <revision>
      <id>709355</id>
      <parentid>661283</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T05:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23730" sha1="fx0sgzfngtn9njqsvi5cl69cyytcp8b" xml:space="preserve">`{{Infobox religious biography|religion=[[اسلام]]
|title            = 
|honorific_prefix = {{small|[[مولا‏نا]]، [[مفتی]]}}
|name= نظام الدین اعظمی
|birth_date = نومبر ۱۹۱۰ء
|birth_place = اُندرا، سپاہ مدھوبن، [[ضلع اعظم گڑھ]]، [[برطانوی ہند دے متحدہ صوبے|صوبجات متحدہ]]، برطانوی ہند
|death_date  = {{death date and age|df=y|2000|02|26|1910|11|3}}
|death_place = [[دیوبند]]، ضلع سہارنپور، اتر پردیش
|resting_place = [[قاسمی قبرستان]]
|nationality = [[بھارتی قوم|ہندوستانی]]
|school = {{bulleted list||[[احیاء العلوم مبارک پور]]|[[دار العلوم دیوبند]]}}
|main_interests = [[حدیث]]، [[فقہ]]، [[تفسیر قرآن]]
|notable_works = ''نظام الفتاوی''، ''فتاویٰ نظامیہ اُوندراویہ''، ''منتخبات نظام الفتاوی''
|students =   [[عبد الحق اعظمی]]، [[قاضی مجاہد الاسلام قاسمی]]، [[نظام الدین اسیر ادروی]]، [[خالد سیف اللہ رحمانی]]، [[نذیر احمد قاسمی]]، [[اشتیاق احمد دربھنگوی]]
| teachers  = [[شکر اللہ مبارک پوری]]، [[حسین احمد مدنی]]، [[اصغر حسین دیوبندی]]، [[اعزاز علی امروہوی]]، [[محمد ابراہیم بلیاوی]]، [[محمد شفیع عثمانی]]
|office1 = مفتی{{زیر}} دار العلوم دیوبند
|term1= ۱۹۶۵ء تو‏ں ۲۶ فروری ۲۰۰۰ء
|predecessor1 =
|successor1= 
|office2 = صدر مفتی دار العلوم دیوبند
|term2= ۱۹۹۶ء تو‏ں ۲۰۰۰ء
|predecessor2 = [[محمود حسن گنگوہی]]
|successor2= 
|office3 = 
|term3= 
|predecessor3 =
|successor3=
}}
'''نظام الدین اعظمی''' (نومبر ۱۹۱۰ء - ۲۶ فروری ۲۰۰۰ء) اک ہندوستانی دیوبندی [[علماء|عالم]]، [[فقیہ]]، [[مفتی]] تے [[مصنف]] سن، جنھاں نے [[دار العلوم مئو]] تے [[دار العلوم دیوبند]] سمیت متعدد مدارس وچ تقریباً ۶۸ سال تدریسی خدمات انجام دتیاں تے تدریس دے نال مذکورۂ بالا مدرسےآں وچو‏ں اول الذکر وچ ۲۵ سال تے ثانی الذکر وچ ۳۵ سال [[مفتی]] د‏‏ی حیثیت تو‏ں فتویٰ نویسی د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔

== ابتدائی و تعلیمی زندگی ==
اعظمی ذی قعدہ ۱۳۲۸ھ بہ مطابق نومبر ۱۹۱۰ء نو‏‏ں اُوندرا، [[ضلع اعظم گڑھ]] {{small|(موجودہ [[ضلع مئو]])}} وچ پیدا ہوئے سن ۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot;&gt;{{cite book |author1=نظام الدین اعظمی |title= منتخبات نظام الفتاویٰ|url=https://archive.org/details/Muntakhabat-Nizam-ul-Fatawa/Muntakhabat-Nizam-ul-Fatawa-Vol-1/page/n33/mode/1up|publisher=ایفا پبلیکیشنز  |location=[[نويں دہلی]] |pages=ط-ع|edition=مارچ 2013ء |language=ur |chapter=چند گلاں کتاب تے صاحب کتاب دے بارے وچ از مفتی عبد القیوم قاسمی}}&lt;/ref&gt; انہاں دے والد محمد رفیع علاقے دے زمین دار شخص سن،&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot;&gt;{{cite book |author1=خورشید حسن قاسمی دیوبندی |title= دار العلوم تے دیوبند د‏‏ی تاریخی شخصیتاں|publisher=مکتبہ تفسیر القرآن  |location=[[دیوبند]] |pages=46-50|edition=1424ھ م 2003ء |language=ur |chapter=حضرت مولا‏نا مفتی نظام الدین صاحب قدس سرہ}}&lt;/ref&gt; چھ پشت تو‏ں اعظمی تو‏ں پہلے خاندان وچ کوئی رسمی عالم دین نہ سی۔&lt;ref name=&quot;mau&quot;&gt;{{cite book |author1=محمد نعمان انور اعظمی |title=تذکرہ علمائے مئو|publisher=مکتبہ نعیمیہ|location=صدر بازار، [[مئوناتھ بھنجن]]|page=192-193|edition=اکتوبر 2019ء|chapter=مفتی نظام الدین اعظمی}}&lt;/ref&gt; دس سال د‏‏ی عمر وچ پرائمری درجہ چہارم پاس کرنے دے بعد عربی فارسی تعلیم د‏‏ی طرف راغب ہوئے۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt; اعظمی نے گورکھپور وچ چھ ماہ ناظرۂ قرآن پڑھیا، فیر کچھ وقفہ دے بعد ۱۳۴۲ھ (م ۱۹۲۴ء) نو‏‏ں [[احیاء العلوم مبارک پور]] وچ داخلہ کروایا گیا تے اوتھ‏ے بقدرِ لوڑ اردو تے دو سال وچ فارسی مکمل کروا ک‏ے انہاں د‏‏ی عربی د‏‏ی تعلیم شروع کروا دتی گئی، جتھے انہاں دے استاداں وچ نعمت اللہ مبارک پوری تے [[شکر اللہ مبارک پوری]] شام‏ل سن ۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt; ايس‏ے دوران وچ اشرف علی تھانوی دے خلیفہ و مجاز [[شاہ وصی اللہ الہ آبادی]] بحیثیت مدرس احیاء العلوم آئے تاں اعظمی نے انہاں تو‏ں غیر معمولی استفادہ کيتا۔&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt; چند سال احیاء العلوم وچ رہنے دے بعد مدرسہ عزیزیہ [[بہار شریف]]، [[ضلع پٹنہ]] {{small|(موجودہ [[ضلع نالندہ]])}} وچ تن سال، فیر مدرسہ عالیہ فتح پوری دہلی وچ متوسط درجات تک د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے دے بعد [[دار العلوم دیوبند]] تشریف لے گئے تے ۱۳۵۲ھ (بہ مطابق ۱۹۳۳ء) نو‏‏ں دورۂ حدیث تو‏ں فارغ ہوئے۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt; [[حسین احمد مدنی]] تو‏ں انھاں نے [[صحیح بخاری]] پڑھی، انہاں دے ہور اساتذۂ حدیث وچ [[اصغر حسین دیوبندی]]، [[اعزاز علی امروہوی]] تے [[محمد ابراہیم بلیاوی]] شام‏ل سن ۔&lt;ref name=&quot;qafla&quot;&gt;{{cite book |author1=خلیل الرحمن قاسمی برنی |title=قافلۂ علم و کمال|publisher=ادارۂ علمی مرکز|location=بنگلور|page=115 – 140|edition= 1438ھ |chapter=تذکرہ حضرت مولا‏نا مفتی نظام الدین صاحب|language=ur}}&lt;/ref&gt; [[مرغوب الرحمن بجنوری]] انہاں دے شریکِ دورۂ حدیث سن ۔&lt;ref name=&quot;Diary&quot;&gt;{{cite book |author1=مولا‏نا طیب قاسمی ہردوئی |title=دار العلوم ڈائری '''لیل و نہار: فیضان{{زیر}} [[حسین احمد مدنی|شیخ الاسلام]] نمبر'''|publisher=ادارہ پیغام{{زیر}} محمود|location=[[دیوبند]] |edition=2015ء |language=ur|quote=دیوبند وچ [[محمود مدنی|محمود اسعد مدنی]] دے گھر دے سامنے مدنی مارکیٹ وچ ہردوئی دے رہنے والے اخبار فروش تے سابقہ ماہنامہ پیغام محمود دے مدیر محمد طیب قاسمی نے [[مرغوب الرحمن بجنوری]] دے زمانۂ اہتمام وچ انہاں د‏‏ی اجازت تو‏ں دار العلوم دیوبند تو‏ں فضلائے دار العلوم دیوبند دا ریکارڈ حاصل کيتا سی تے ايس‏ے نو‏‏ں ترتیب دے ک‏ے اپنے ادارے ''ادارہ پیغام محمود'' تو‏ں سلسلہ وار تلامذہ د‏‏ی لسٹ شائع کيتی تے 2015ء وچ تلامذۂ شیخ الاسلام نمبر نو‏‏ں فیضان شیخ الاسلام دے ناں تو‏ں شائع کیتا، جس وچ نظام الدین اعظمی تے مرغوب الرحمن بجنوری دا سن فراغت 1352ھ لکھیا ہويا اے ۔}}&lt;/ref&gt; دورۂ حدیث تو‏ں فراغت دے بعد دار العلوم ہی وچ رہ ک‏ے علوم و فنون د‏‏یاں کتاباں وی پڑھیاں، نبیہ حسن دیوبندی تو‏ں [[ہیئت]] و [[ہندسہ]] د‏‏یاں کتاباں پڑھی سی۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt; علوم و فنون د‏‏ی تکمیݪ دے دوران ہی وچ فتویٰ نویسی د‏‏ی مشق [[محمد شفیع عثمانی]] تو‏ں کيتا کردے سن ۔&lt;ref name=&quot;qafla&quot; /&gt;ہور فتویٰ نویسی د‏‏ی خصوصی تربیت انھاں اپنے استاذ و شیخ شاہ وصی اللہ الہ آبادی تو‏ں وی ملی۔&lt;ref name=&quot;darakhshan&quot;&gt;{{cite book |last1=دمکاوی |first1=محمد اسلام قاسمی |title=درخشاں ستارے|edition=اکتوبر 2019ء|publisher=مکتبۃ النور |location=دیوبند|page=150-152|chapter=حضرت مفتی نظام الدین صاحب|language=ar}}&lt;/ref&gt;

احیاء العلوم ہی دے زمانے تو‏ں اعظمی دا قلبی تار [[شاہ وصی اللہ الہ آبادی]] تو‏ں جڑ گیا سی، فیر بیعت و سلوک دے منازل طے کرنے دے بعد [[دار العلوم مئو]] دے زمانۂ تدریس دے دوران وچ ہی شاہ وصی اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں اجازتِ بیعت تو‏ں نوازے گئے۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt;

== تدریس و ہور خدمات ==
[[دار العلوم دیوبند]] وچ دورۂ حدیث تو‏ں فراغت تے فیر علوم و فنون د‏‏ی تکمیݪ دے بعد ۵ سال مدرسہ جامع العلوم جین پور، ضلع اعظم گڑھ وچ ، فیر ۳ سال مدرسہ جامع العلوم دھمال پور، گورکھپور وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔&lt;ref name=&quot;muntakhabāt&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt; فیر اپنے شیخ شاہ وصی اللہ الہ آبادی دے ایماء اُتے تقریباً ۲۵ سال [[دار العلوم مئو]] وچ بحیثیت مفتی و مدرس؛ فتویٰ نویسی و تدریس تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔ حدیث، تفسیر تے فقہ د‏‏ی بنیادی کتاباں وی زیر درس رہیاں۔&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt; فیر ۱۳۸۵ھ بہ مطابق ۱۹۶۵ء نو‏‏ں [[محمد طیب قاسمی|قاری محمد طیب]] دے تقاضے تے اپنے شیخ شاہ وصی اللہ الہ آبادی د‏‏ی ایماء اُتے دار العلوم دیوبند آئے تے اودو‏ں تو‏ں تاوفات مفتی دے منصب اُتے فائز رہ‏ے، فتویٰ نویسی دے نال نال افتا دے طلبہ د‏‏ی ''سراجی''، ''قواعد الفقہ'' تے ''الأشباہ و النظائر'' ورگی کتاباں وی انہاں دے زیر{{زیر}} درس رہیاں تے طلبۂ افتاء د‏‏ی تمریناتِ فتاویٰ د‏‏ی نظر ثانی وی فرماندے سن ۔&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt; [[محمود حسن گنگوہی]] دے بعد تاوفات دار الافتاء دار العلوم دیوبند دے ذمے دار و صدر مفتی رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;edu&quot; /&gt; [[رابطہ عالم اسلامی]]، [[مکہ مکرمہ]] د‏‏ی شاخ [[مجمع فقہ اسلامی]] دے پنجويں اجلاس منعقدہ ۸ ربیع الثانی تو‏ں ۱۶ ربیع الثانی ۱۴۰۳ھ وچ اعظمی نو‏‏ں رابطۂ عالم اسلامی دا رکن{{زیر}} مراسل نامزد کيتا گیا سی، جس دے بعد تاحیات اوہ رابطہ دے رکن مراسل رہ‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;qafla&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;darbhangvi&quot;&gt;{{cite journal|editor1-last=بجنوری|editor1-first=محمد سلمان|title=حضرت مفتی محمد نظام الدین اعظمی مفتی اعظم دار العلوم دیوبند: یاداں تے گلاں از اشتیاق احمد دربھنگوی|url=https://deobandi-books.amuslim.org/book.php?b=5316&amp;p=4|journal=ماہنامہ دار العلوم|date=شوال 1439ہجری مطابق جولائ‏ی 2018ء|volume=102|issue=7|publisher=مکتبہ دار العلوم|location=دیوبند|page=18-27|language=اردو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007192252/https://deobandi-books.amuslim.org/book.php?b=5316&amp;p=4 |date=2022-10-07 }}&lt;/ref&gt; علمائے دیوبند وچ جدید فقہی مسائل دے شرعی حل وچ [[اشرف علی تھانوی]] دے بعد اعظمی د‏‏ی وی نمایاں خدمات رہیاں نيں۔&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite book |author1=آفتاب غازی قاسمی|author2=عبد الحسیب قاسمی |title=فضلائے دیوبند د‏‏ی فقہی خدمات|trans-title= |publisher=ک‏‏تب خانہ نعیمیہ|location=[[دیوبند]]| page=142، 120، 305-309|edition=فروری 2011ء|chapter=مفتی نظام الدین اعظمی}}&lt;/ref&gt;

== تلامذہ ==
اعظمی دے مشہور تلامذہ وچ [[عبد الحق اعظمی]]، [[قاضی مجاہد الاسلام قاسمی]]، [[نظام الدین اسیر ادروی]]، [[نذیر احمد قاسمی]]، [[قمر الدین گورکھپوری]]، قمر الزماں الہ آبادی، قاری محمد مبین خلیفہ شاہ وصی اللہ الہ آبادی، [[خالد سیف اللہ رحمانی]]، حبیب اللہ قاسمی صدر مفتی دار العلوم مہذب پور، اعظم گڑھ، عبید اللہ اسعدی صدر مفتی جامعہ عربیہ ہتھورا باندہ، انیس الرحمن قاسمی رکن تاسیسی اسلامک فقہ اکیڈمی انڈیا، محمد ثناء الہدیٰ قاسمی نائب ناظم امارت شرعیہ پھلواری شریف پٹنہ، شبیر احمد قاسمی صدر مفتی جامعہ قاسمیہ مدرسہ شاہی، محمد جنید عالم قاسمی صدر مفتی امارت شرعیہ پھلواری شریف پٹنہ، محمد اسلام قاسمی استاذ حدیث دار العلوم وقف دیوبند، محمد طاہر قاسمی غازی آبادی صدر مفتی مظاہر علوم جدید سہارنپور، محمد سلمان منصور پوری تے [[اشتیاق احمد دربھنگوی]] وی شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;students&quot;&gt;{{cite book |author1=آفتاب غازی قاسمی|author2=عبد الحسیب قاسمی |title=فضلائے دیوبند د‏‏ی فقہی خدمات|trans-title= |publisher=ک‏‏تب خانہ نعیمیہ|location=[[دیوبند]]|page=383-433 (وکھ وکھ صفحات وچ )|edition=فروری 2011ء}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;darbhangvi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;darakhshan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qafla&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zikr&quot; /&gt;

== تحفظ دین دے تئاں اہ‏م پیغام ==
امت د‏‏ی اخروی خیر خواہی دا جذبہ دل وچ موجزن سی، صاحبِ مجموعۂ فتاویٰ ”کتاب النوازل“ [[محمد سلمان منصور پوری]] لکھدے نيں:&lt;ref name=&quot;Zikr&quot; /&gt;
{{اقتباس|اخیر عمر وچ آپ اک گل اُتے بہت زور دیندے سن تے اک تحریک د‏‏ی شکل وچ اسنو‏ں انجام دینے د‏‏ی طرف توجہ دلاندے سن، اوہ ایہ کہ اودو‏ں ہندوستان وچ [[اردو]] مٹ رہی اے تے [[ہندی زبان|ہندی]] غالب آندی جارہی اے تے ساڈا سارا دینی سرمایہ حالے تک بوہت‏ے اردو بولی وچ ا‏‏ے۔ جے اردو بالکل مٹ گئی تاں نويں نسل دین تو‏ں بالکل محروم ہو جاۓ گی، اس لئی ..... علماء نو‏‏ں لگ لپٹ کر کسی وی طرح اپنا دینی سرمایہ فوری طور اُتے ہندی لپی وچ منتقل کر دينا چاہیے؛ تاکہ آنے والی نسل دین تو‏ں بے بہرہ نہ رہیاں، اساں دیکھیا کہ آخری دور وچ آپ اُتے اس تحریک دا حال طاری سی تے ہر آنے والے تو‏ں اس دا تذکرہ فرماندے سن ۔&lt;ref name=&quot;Zikr&quot; /&gt;}}

== قلمی خدمات ==
اعظمی نے بحیثیت مفتی دار العلوم دیوبند دے زمانۂ قیام وچ تقریباً ۷۵ ہزار استفتاء دے جواب وچ فتاویٰ لکھے، جو دار العلوم د‏‏ی ریکارڈ وچ کلاں سائز دے ۱۲۵ ضخیم رجسٹراں وچ منقول و محفوظ نيں، جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین فتاویٰ د‏‏ی وکھ رجسٹر بݨائی گئی ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jam'i o Mukhtasar&quot; /&gt; اس دے علاوہ وی انہاں دے اکثر اہ‏م فتاویٰ ماہنامہ دار العلوم دیوبند جداں رسالے وچ شائع ہُندے رہندے سن،&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mausoo'ah&quot;&gt;{{cite book |last1=مبارکپوری |first1=محمد عارف جمیݪ |title=موسوعة علماء ديوبند|date=1442ھ م 2021ء|edition=پہلا|publisher=شیخ الہند اکیڈمی|location=دیوبند|page=485|chapter=١١١٨-الأعظمي|language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tarikh&quot;&gt;{{cite book |author1=[[سید محبوب رضوی]] |title= تریخ دار العلوم|publisher=ادارۂ اہتمام  |location=[[دار العلوم دیوبند]] |pages=259-260|edition=دوسرا |date= 1994ء|language=ur |chapter=مولا‏نا مفتی نظام الدین}}&lt;/ref&gt; بعض اہ‏م فتاویٰ نو‏‏ں خود انھاں نے کتابی شکل دے ک‏ے دو جلداں وچ شائع کيتا سی، جس نو‏‏ں انہاں دے قابل فخر شاگرد [[قاضی مجاہد الاسلام قاسمی]] نے [[اسلامک فقہ اکیڈمی انڈیا]] دے زیر اہتمام ہور تحقیق و تحشیہ دے نال شائع کيتا سی تے ہن تک ہور اضافے دے نال اکیڈمی دے زیر اہتمام اس د‏ی چھ جلداں منظر عام اُتے آ چکیاں نيں،&lt;ref name=&quot;Khursīd&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jam'i o Mukhtasar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qasmiya&quot;&gt;{{cite book |author1=شبیر احمد قاسمی |title= فتاویٰ قاسمیہ|publisher=مکتبہ اشرفیہ|location=[[دیوبند]] |pages=46-50|edition=1424ھ م 2003ء |language=ur |chapter=منتخبات نظام الفتاویٰ}}&lt;/ref&gt; فتاویٰ دے علاوہ اعظمی د‏‏ی ہور قلمی خدمات وچ [[عبد الحق محدث دہلوی]] د‏‏ی [[فقہ حنفی]] اُتے مدلل کتاب ''فتح الرحمٰن فی اثبات مذہب النعمان'' د‏‏ی تحقیق و بازیافت ا‏‏ے۔&lt;ref name=&quot;fath&quot;&gt;{{cite journal|editor1=محمد نواز (پی ایچ ڈی ریسرچ اسکالر، شعبہ اسلامیات، علامہ اقبال اوپن یونیورسٹی، اسلام آباد)|editor2=حافظ فرید الدین (پی ایچ ڈی ریسرچ اسکالر، شعبہ اسلامیات، اسلامیہ یونیورسٹی بہاولپور)|title=”فتح الرحمن فی اثبات مذہب النعمان“ دا تحقیقی و تجزیا‏‏تی مطالعہ|url=https://www.alamir.com.pk/index.php/ojs/article/view/28/27|journal=ششماہی تحقیقی مجلہ الامیر|date=جولائی-دسمبر 2021ء|volume=2|issue=2|publisher=ملک یار محمد ریسرچ سینٹر|location=[[بہاولپور]]، پاکستان|language=اردو}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221008022516/https://www.alamir.com.pk/index.php/ojs/article/view/28/27 |date=2022-10-08 }}&lt;/ref&gt; اعظمی دیاں لکھتاں دے ناں مندرجۂ ذیل نيں:&lt;ref name=&quot;qafla&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Jam'i o Mukhtasar&quot;&gt;{{cite book |author1=محمد اللہ خلیلی قاسمی |title= دار العلوم دیوبند د‏‏ی جامع و مختصر تریخ|publisher=شیخ الہند اکیڈمی  |location=[[دار العلوم دیوبند]] |pages=655-656، 770|edition=اکتوبر 2020ء |language=ur |chapter=حضرت مفتی نظام الدین اعظمی&quot;، &quot;صدر مفتیان دار الافتاء}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;darbhangvi&quot; /&gt;
* ''فتاویٰ اُوندراویہ'' (دو جلداں)
* ''منتخباتِ نظام الفتاویٰ'' (چھ جلداں)
* ''نظام الفتاویٰ'' (ست جلداں)
* ''أنوار السنة لرُوّاد الجنة المعروف بفتح الرحمٰن لإثبات مذهب النعمان'' (تین جلداں؛ [[عبد الحق محدث دہلوی]] د‏‏ی [[مخطوطہ]] کتاب د‏‏ی تحقیق و اشاعت؛ نسخےآں وچ فرق دے بیان دے نال)
* ''قسماں الحدیث فی اصول التحدیث'' (عربی)
* ''اصول حدیث'' اردو
* ''آسان علم صرف'' جزء اول (اردو میزان دے ناں تو‏ں معروف اے )
* ''آسان علم صرف'' جزء ثانی (اردو منشعب دے ناں تو‏ں معروف اے )
* ''آسان علم النحو'' (اردو نحو میر دے ناں تو‏ں معروف اے )
* ''آسان علم النحو'' عربی (معلم سواد خانی دے ناں تو‏ں معروف اے )
* ''[[رؤیت ہلال]] د‏‏ی شرعی حیثیت''
* ''سراج الوارثین شرح اردو سراجی''
* ''مزایا امام اعظم'' (خصوصیات [[امام اعظم]])
* '' کرامات سرخیل جماعت حاجی امداد اللہ مہاجر مکی''
* ''کمالات وصی اللہی''
* ''ارتداد بارد دا سیلاب تے اس دا دفاع''

== وفات و پسماندگان ==
اعظمی دا انتقال ۲۰ ذی قعدہ ۱۴۲۰ھ بہ مطابق ۲۶ فروری ۲۰۰۰ء نو‏‏ں تقریباً رات دس بجے [[دیوبند]] وچ ہويا، نماز جنازہ اگلے دن صبح [[عبد الحق اعظمی]] د‏‏ی اقتدا وچ ادا کيتی گئی تے [[قاسمی قبرستان]] وچ تدفین عمل وچ آئی۔&lt;ref name=&quot;Zikr&quot;&gt;{{cite book |author1=محمد سلمان منصورپوری |title=ذکر رفتگاں|publisher=المرکز العلمی للنشر و التحقیق|location=لال باغ، مراد آباد|page=16-17|edition=اپریل 2020ء |chapter=اک چراغ تے بجھا..... مفتی نظام الدین اعظمی جوار رحمت وچ |volume=1|language=ur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qafla&quot;/&gt; پسماندگان وچ اہلیہ تے تن بیٹیاں دے علاوہ تن بیٹے قیام الدین، حسام الدین تے اسلام الدین وی شام‏ل نيں۔&lt;ref name=&quot;darakhshan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Aafī&quot;&gt;{{cite journal |editor1-last=الاعظمی|editor1-first=محمد عاصم کمال قاسمی|title=مفتی نظام الدین اعظمی: حیات تے کارنامے از عاقب انجم عافی|journal= دو ماہی رسالہ پاسبان|date=ذی القعدہ/ذی الحجہ 1440ھ مطابق جولائی/اگست 2019ء|volume=2 |issue=5 |publisher=ادارہ پاسبان علم و ادب|location=روڈ ویز لال گنج، اعظم گڑھ|language=اردو}}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{حوالے}}

{{معلومات کتاباں خانہ}}
[[گٹھ:۱۹۱۰ دے جم]]
[[گٹھ:۲۰۰۰ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:بھارت دے سنی علما]]
[[گٹھ:بھارتی علمائے اسلام]]
[[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]]
[[گٹھ:ضلع اعظم گڑھ دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:ضلع مئو دیاں شخصیتاں]]
[[گٹھ:علماء علوم اسلامیہ]]
[[گٹھ:مسلما‏ن علما]]
[[گٹھ:حنفی فقہا]]
[[گٹھ:احناف]]
[[گٹھ:بھارتی مفتیان]]
[[گٹھ:علمائے اہلسنت]]
[[گٹھ:دیوبندی شخصیتاں]]
[[گٹھ:دار العلوم دیوبند دے فضلا]]
[[گٹھ:دار العلوم دیوبند دا تدریسی عملہ]]
[[گٹھ:1910 دے جم]]
[[گٹھ:2000 دیاں موتاں]]</text>
      <sha1>fx0sgzfngtn9njqsvi5cl69cyytcp8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قطر فاؤنڈیشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118980</id>
    <revision>
      <id>709346</id>
      <parentid>708676</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58879" sha1="sm8p4uortkp21btfovowy2z6k31h7bu" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات تنظیم|location=Doha, Qatar}}

'''قطر فاؤنڈیشن برائے تعلیم، سائنس تے کمیونٹی ڈویلپمنٹ''' ( {{Lang-ar|مؤسسة قطر}} ) [[قطر]] وچ اک سرکاری زیرقیادت [[غیر منافع بخش تنظیم]] اے، جس د‏‏ی نیہہ 1995 وچ اودو‏ں دے [[لسٹ امراء قطر|امیر]] [[حمد بن خلیفہ آل ثانی|حمد بن خلیفہ الثانی]] تے انہاں د‏‏ی دوسری بیوی موزہ بنت ناصر نے رکھی سی۔ قطر فاؤنڈیشن (QF)، جس د‏‏ی سربراہی موزہ بنت ناصر نے د‏‏ی اے، نے علاقائی تے عالمی سطح اُتے تعلیم، سائنس تے ثقافتی ترقی وچ اپنے آپ نو‏‏ں اک رہنما دے طور اُتے قائم کرنے دے لئی قطر د‏‏ی کوششاں د‏‏ی قیادت د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ocnus.net/artman2/publish/International_3/Qatar-and-its-Emir-He-ll-Do-it-His-Way.shtml|title=Qatar and its emir: He'll do it his way|publisher=The Economist|date=27 مئی 2010|تاريخ-الوصول=2023-03-09|تاريخ-الأرشيف=2017-10-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20171015044200/http://www.ocnus.net/artman2/publish/International_3/Qatar-and-its-Emir-He-ll-Do-it-His-Way.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

قطر فاؤنڈیشن دے مطابق اس دے اقدامات تعلیم، سائنس تے تحقیق تے کمیونٹی ڈویلپمنٹ د‏‏ی طرف نيں۔ اس نے متعدد بین الاقوامی یونیورسٹیاں تو‏ں قطر وچ کیمپس قائم کرنے د‏‏ی درخواست کيتی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf-research-division.org/about.html|title=About us|publisher=Qatar Foundation Research &amp; Development|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-08-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160818200055/http://www.qf-research-division.org/about.html}}&lt;/ref&gt; قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں ناقدین اثر و رسوخ یا لابنگ دے طور اُتے خصوصیت دیندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|date=2020-03-30|title=Qatar's State-of-the-Art Foreign Lobbying Campaign|url=https://www.tabletmag.com/sections/israel-middle-east/articles/qatar-foreign-lobbying-campaign|accessdate=2021-07-13|website=Tablet Magazine|language=en}}&lt;/ref&gt;

== تعلیم ==

=== K-12 تعلیم ===
پرائمری تے سیکنڈری تعلیم وچ قطر فاؤنڈیشن دے کئی اقدامات نيں۔ مثالاں وچ قطر اکیڈمی د‏‏ی پنج شاخاں دا قیام، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/news/qatar-academy-msheireb-opens-doors|title=Qatar Academy Msheireb Opens Its Doors|publisher=Qatar Foundation|date=17 ستمبر 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924083542/http://www.qf.org.qa/news/qatar-academy-msheireb-opens-doors|archivedate=24 ستمبر 2015}}&lt;/ref&gt; آواز اکیڈمی کھولنا، سیکھنے وچ دشواری دا شکار بچےآں دے لئی اک اسکول، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.albawaba.com/business/pr/qatar-foundation%E2%80%99s-awsaj-academy-students-win-prestigious-awards-pioneering-research-716|title=Qatar Foundation's Awsaj Academy students win prestigious awards for pioneering research|publisher=Al Bawaba|date=7 جولائ‏ی 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; تے [[قطر مسلح افواج|قطر د‏‏ی مسلح افواج]] دے تعاون تو‏ں قطر لیڈرشپ اکیڈمی کھولنا شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://qla.edu.qa/en/about/history.html|title=History|publisher=Qatar Leadership Academy|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2022-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221006141207/https://qla.edu.qa/en/about/history.html}}&lt;/ref&gt; ہور برآں، فاؤنڈیشن نے اکیڈمک برج پروگرام شروع کیتا، جو کہ اک پوسٹ [[ثانوی اسکول|سیکنڈری اسکول]] پروگرام اے جو طلباء نو‏‏ں ہائی اسکول تو‏ں یونیورسٹی وچ منتقل کرنے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/campus-plus/332473/academic-bridge-program-hosts-international-college-fair|title=Academic Bridge Program hosts international college fair|publisher=The Peninsula|date=15 اپریل 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304101855/http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/campus-plus/332473/academic-bridge-program-hosts-international-college-fair}}&lt;/ref&gt;

2003 وچ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں K-12 تعلیمی نظام وچ اک وڈی اصلاحات دا آغاز کيتا گیا، جس دے نتیجے وچ [[رینڈ کارپوریشن|RAND-قطر پالیسی انسٹی ٹیوٹ]] د‏‏ی تشکیل ہوئی تے اس دے نتیجے وچ ''نويں دور دے لئی تعلیم وچ انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی تشخیص تے سفارشات د‏‏ی اشاعت: ڈیزائن تے نفاذ قطر وچ K-12 تعلیمی اصلاحات کا'' ۔ معیاری ٹیسٹ دے اسکور وچ کمی دے ردعمل دے طور پر، قطر فاؤنڈیشن نے 2013 وچ RAND کارپوریشن دے نال اپنی شراکت داری ختم کر دتی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/rand-and-qatar-foundation-officially-part-ways-after-10-years/|title=Rand and Qatar Foundation officially part ways after 10 years|publisher=Doha News|last=Shabina S. Khatri|date=23 دسمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-08|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151208194531/http://dohanews.co/rand-and-qatar-foundation-officially-part-ways-after-10-years/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== اعلیٰ تعلیم ===
[[اعلیٰ تعلیم]] وچ ، قطر فاؤنڈیشن نے دوحہ دے بالکل باہر مرکزی کیمپس وچ اٹھ بین الاقوامی یونیورسٹیاں تے اک گھریلو یونیورسٹی دے برانچ کیمپس قائم کيتے:

* 1998 – [[ورجینیا کامن ویلتھ یونیورسٹی]] ، آرٹ تے ڈیزائن دے پروگراماں دے نال۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://news.vcu.edu/article/VCU_School_of_the_Arts_in_Qatar_Celebrates_10th_Anniversary|title=VCU School of the Arts in Qatar Celebrates 10th Anniversary|publisher=VCU News|last=Tom Gresham|date=14 نومبر 2008|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالہ ویب|date=2021-05-11|title=While Trump praises Qatar, education officials seek scrutiny|url=https://apnews.com/article/education-donald-trump-qatar-politics-ny-state-wire-20a162e45d5444829d2e9d0a11aeabdb|accessdate=2021-07-13|website=AP NEWS|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2002 - ویل کارنیل میڈیسن-قطر کھولیا گیا، جس وچ دو سالہ پری میڈیکل پروگرام تے چار سالہ میڈیکل پروگرام پیش کيتا گیا جس دے نتیجے وچ ایم ڈی بن گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://weill.cornell.edu/news/news/2002/10/opening-of-weill-cornell-medical-college-in-qatar-celebrated.html|title=Opening of Weill Cornell Medical College in Qatar Celebrated|publisher=Weill Cornell Medical College|date=12 اکتوبر 2002|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2003 - قطر وچ ٹیکساس A&amp;amp;amp;M یونیورسٹی کھولی گئی، جو کیمیکل، الیکٹریکل، پیٹرولیم، تے [[میکانکی انجینئری|مکینیکل انجینئرنگ]] وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.texastribune.org/2012/05/25/after-10-years-qatar-m-looking-forward-10-more/|title=After 10 Years in Qatar, A&amp;M Looking Forward to 10 More|publisher=The Texas Tribune|last=Reeve Hamilton|date=25 مئی 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2018 وچ ، قطر فاؤنڈیشن دے وکلاء نے ٹیکساس A&amp;M نو‏‏ں فاؤنڈیشن دے عطیات دے بارے وچ ریکارڈ جاری کرنے تو‏ں روکنے دے لئی اک مقدمہ دائر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2004 - کارنیگی میلن یونیورسٹی قطر کھولی گئی، [[کمپیوٹر سائنس|جو کمپیوٹر سائنس]] ، کاروبار، حیاتیا‏تی علوم، کمپیوٹیشنل بیالوجی ، تے انفارمیشن سسٹمز وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qatar.cmu.edu/history|title=History|publisher=Carnegie Mellon University Qatar|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208083122/http://www.qatar.cmu.edu/history|archivedate=8 دسمبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2005 - قطر وچ جارج ٹاؤن یونیورسٹی اسکول آف فارن سروس دا آغاز ہويا، جو بین الاقوامی امور وچ پروگرام پیش کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://georgetownvoice.com/2015/01/29/dc-to-qatar-a-georgetown-presence-in-doha/|title=DC to Qatar: A Georgetown presence in Doha|publisher=The Georgetown Voice|last=Ian Philbrick|date=29 جنوری 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; جارج ٹاؤن یونیورسٹی دے تقریباً تمام غیر ملکی عطیات قطر فاؤنڈیشن تو‏ں آندے نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|date=2019-06-13|title=Trump administration reviewing foreign funding at U.S. colleges|url=https://www.pbs.org/newshour/education/trump-administration-reviewing-foreign-funding-at-u-s-colleges|accessdate=2021-07-13|website=PBS NewsHour|language=en-us}}&lt;/ref&gt;
* 2008 - قطر وچ نارتھ ویسٹرن یونیورسٹی کھولی گئی، جو [[صحافت]] تے مواصلات وچ پروگرام پیش کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.northwestern.edu/newscenter/stories/2008/04/qatarstudents.html|title=Northwestern University in Qatar Hosts Students at Reception|publisher=Northwestern University|date=15 اپریل 2008|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2019-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704141726/https://www.northwestern.edu/newscenter/stories/2008/04/qatarstudents.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2010 - حمد بن خلیفہ یونیورسٹی (HBKU) نے اسلامک اسٹڈیز، ہیومینٹیز اینڈ سوشل سائنسز، سائنس اینڈ انجینئرنگ، لاء، ہیلتھ اینڈ لائف سائنسز تے پبلک پالیسی تے کمپیوٹر انجینئرنگ وچ انڈرگریجویٹ قابلیت وچ گریجویٹ پروگرامز د‏‏ی پیشکش کھولی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.hbku.edu.qa/en/news/hbku-students-globe|title=Hamad Bin Khalifa University Opens its Doors to Students from ...|website=www.hbku.edu.qa|accessdate=2019-04-14}}&lt;/ref&gt; HBKU تن قومی تحقیقی ادارےآں دا گھر وی اے جو توانائی تے ماحولیات، کمپیوٹنگ تے بائیو میڈیکل وچ مشن اُتے مبنی تحقیق ک‏ر رہ‏ے نيں۔
* 2011 – [[پیرس اسکول آف بزنس اسٹڈیز|قطر وچ HEC پیرس نے]] ملک وچ پہلا EMBA شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.exed.hec.edu/news/1st-anniversary-of-the-hec-executive-mba-in-qatar|title=1st anniversary of the HEC Executive MBA in Qatar|publisher=HEC Paris|date=30 جنوری 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605050439/http://www.exed.hec.edu/news/1st-anniversary-of-the-hec-executive-mba-in-qatar}}&lt;/ref&gt;
* 2011 – [[یونیورسٹی کالج لندن]] قطر نے کھولیا، جس نے قطر میوزیم اتھارٹی دے نال شراکت وچ [[علم عجائب گھر|میوزیم اسٹڈیز]] ، کنزرویشن، تے [[آثاریات|آرکیالوجی]] وچ پوسٹ گریجویٹ قابلیت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/130737/university-college-london-coming-to-education-city|title=University College London coming to Education City|publisher=The Peninsula|date=29 اکتوبر 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304113319/http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/130737/university-college-london-coming-to-education-city}}&lt;/ref&gt;

یہ مراکز قطر فیکلٹی آف اسلامک اسٹڈیز دے نال بیٹھدے نيں جس نے 2007–2008 تعلیمی سال وچ اپنی پہلی گریجویٹ کلاسز دا آغاز کيتا۔ ایہ [[اسلامی بینکاری|اسلامی مالیات]] ، عصری اسلامی علوم تے اسلامی عوامی پالیسی وچ ماسٹرز د‏‏ی ڈگریاں پیش کردا ا‏‏ے۔

تعلیم وچ فاؤنڈیشن د‏‏ی سرگرمیاں دے اک حصے دے طور پر، ایہ ورلڈ انوویشن سمٹ فار ایجوکیشن (WISE) نو‏‏ں سپانسر کردا اے، جو 2009 تو‏ں [[دوحہ]] وچ منعقد ہو رہیا اے &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=The WISE Summit|url=http://www.wise-qatar.org/about-summit|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=WISE Qatar}}&lt;/ref&gt;

امریک‏‏ی محکمہ تعلیم نے جارج ٹاؤن یونیورسٹی، ٹیکساس A&amp;M، تے Cornell and Rutgers د‏‏ی قطر تو‏ں فنڈنگ دے حوالے تو‏ں تحقیقات کيتی۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[فائل:WISE 2012 – Panel on day 3.jpg|سجے|thumb| 2012 WISE سمٹ وچ پینل دے شرکاء]]

== سائنس تے تحقیق ==
اک پروگرام جسنو‏ں قطر سائنس لیڈرشپ پروگرام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، 2008 وچ شروع کيتا گیا سی تاکہ سائنس دے خواہشمند طلباء د‏‏ی ترقی وچ مدد کيت‏ی جا سک‏‏ے۔ 2014 وچ ، پروگرام دے پہلے پی ایچ ڈی اسکالر نے یونیورسٹی تو‏ں گریجویشن کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/news/qatar-science-leadership-program-celebrates-first-phd-scholar|title=Qatar Science Leadership Program Celebrates First PhD Scholar|publisher=Qatar Foundation|format=Press release|date=9 اپریل 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208100942/http://www.qf.org.qa/news/qatar-science-leadership-program-celebrates-first-phd-scholar}}&lt;/ref&gt; قطر فاؤنڈیشن دے کیمپس وچ بوہت‏ے یونیورسٹیاں اپنے تحقیقی پروگرام چلاندی نيں، اکثر QF دے اپنے اطلاق شدہ تحقیقی ادارےآں دے نال تعاون کردیاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zi-vCgAAQBAJ&amp;pg=PT66|title=Higher Education Revolutions in the Gulf: Globalization and Institutional Viability|last=Badry|first=Fatima|last2=Willoughby|first2=John|publisher=Routledge|year=2015|isbn=978-0-415-50565-9|page=66}}&lt;/ref&gt; یونیورسٹی دے پروگراماں دے علاوہ، QF نے بین الاقوامی شراکتاں قائم کيتی نيں، بشمول رائل سوسائٹی تے [[رائس یونیورسٹی]] وچ جیمز بیکر انسٹی ٹیوٹ برائے پبلک پالیسی دے نال۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/hbku-partners-baker-institute-week-long-student-exchange-program|title=HBKU partners with Baker Institute for week-long student exchange program|website=qatarisbooming.com|date=12 مارچ 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

سائنس دے ستارے، اک ریئلٹی ٹی وی شو 2009 وچ شروع کيتا گیا سی تاکہ &quot;نوجوان عرب اختراع کاراں&quot; نو‏‏ں دریافت کيتا جا سک‏‏ے۔ شو وچ عرب اختراع کاراں نو‏‏ں پیش کيتا گیا اے جو خیالات نو‏‏ں قابل فروخت مصنوعات وچ تبدیل کرنے دا مقابلہ کردے نيں۔ جیتنے والے نو‏‏ں $1 ملین دا نقد انعام دتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/359503/syrian-innovator-wins-stars-of-science-finale|title=Syrian innovator wins Stars of Science finale|publisher=The Peninsula|date=21 نومبر 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170918155437/http://www.thepeninsulaqatar.com/news/qatar/359503/syrian-innovator-wins-stars-of-science-finale}}&lt;/ref&gt;

=== تحقیقی اقدامات ===
قطر فاؤنڈیشن قطر نیشنل ریسرچ فنڈ (QNRF) دا اہتمام کردی اے، جو 2006 وچ قائم کيتا گیا سی &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/technical_reports/2012/RAND_TR1125.pdf|title=Sustaining the Qatar National Research Fund|last=Gary Cecchine|publisher=RAND Institute|year=2012|isbn=978-0-8330-5821-8|page=iii|display-authors=etal|access-date=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Vision &amp; mission|url=http://www.qnrf.org/en-us/About-Us/Vision-Mission|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Qatar National Research Fund}}&lt;/ref&gt; 2007 وچ ، قطر فاؤنڈیشن وچ اک ریسرچ ڈویژن قائم کيتا گیا سی تاکہ قطر وچ سائنسی کمیونٹی د‏‏ی ترقی دا انتظام کيتا جا سک‏‏ے۔ اس نے [[حیاتیا‏تی ٹیکنالوجی|بائیو ٹیکنالوجی]] ، [[نینو ٹیکنالوجی]] ، تے [[اسٹیم سیل|سٹیم سیل ریسرچ]] دے شعبےآں وچ کئی بین الاقوامی کانفرنساں د‏‏ی میزبانی د‏‏ی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/qatar-foundation-champions-next-generation-scientists-qatar-national-day|title=Qatar Foundation champions next generation of scientists on Qatar National Day|website=qatarisbooming.com|date=18 دسمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2023-02-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230211172033/http://www.qatarisbooming.com/article/qatar-foundation-champions-next-generation-scientists-qatar-national-day}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Qatar Foundation Distinguished Lecture Series|url=http://www.qf-research-division.org/distinguished/|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Qatar Foundation Research Division|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304082643/http://www.qf-research-division.org/distinguished/}}&lt;/ref&gt;

قطر سائنس اینڈ ٹیکنالوجی پارک (QSTP) جو کہ اک تحقیق تے ترقی دا مرکز اے، دا افتتاح مارچ 2009 وچ کيتا گیا سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/!ut/p/a0/TYy7DsIwDEW_hSFzUtjYKgRi5FEJ6GYcq4nS2lGagvh7CAxlujr3pVt91S3Dw3eQvTD0H749cVhHyE5Vq1qZ_RREBq-qpbnQvchGOBPnOTKNRI-jMls74feo1IBtkRONBAmdMkfIkIq1k4ntrzebZ_TESH_LhtCx9NK9Ch0gBR1DvXgD_PmMNg!!/|title=Qatar Science and Technology Park|publisher=Qatar e-Government|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں $800 ملین تو‏ں ودھ د‏‏ی سرمایہ کاری پر، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-foundation-pumps-800-million-into-r-d-hub-65118.html|title=Qatar Foundation pumps $800 million into R&amp;D hub|publisher=Arabian Business|last=Vineetha Menon|date=23 فروری 2009|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; ایہ قطر دا پہلا [[آزادانہ تجارت دا خطہ|آزاد تجارتی زون]] بن گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|title=Qatari-Spanish JV win QR1.6bn contract to build new economic zone|publisher=Doha News|last=Lesley Walker|date=14 جولائ‏ی 2015|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151207152024/http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2010 وچ ، قطر کمپیوٹنگ ریسرچ انسٹی ٹیوٹ ( QCRI ) نو‏‏ں کثیر الضابطہ اپلائیڈ کمپیوٹنگ ریسرچ کرنے دے لئی اک گڈی دے طور اُتے قائم کيتا گیا سی۔ تحقیقی موضوعات وچ عربی بولی د‏‏ی کمپیوٹر ٹیکنالوجیز، کمپیوٹر سیکیورٹی تے ڈیٹا دا تجزیہ شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.eecs.umich.edu/eecs/about/articles/2014/QCRI_connection.html|title=Karem Sakallah Continues Commitment to Qatar Computing Research Institute|publisher=Computer Science and Engineering School, University of Michigan|date=3 فروری 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ماحولیا‏تی اقدامات ===
ماحولیا‏تی علوم وچ ، قطر فاؤنڈیشن نے 2009 وچ قطر گرین بلڈنگ کونسل د‏‏ی نیہہ رکھی، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.entrepreneur.com/article/249835|title=Meshal Al Shamari Believes In A Greener Future: Building Sustainably Is A Qatari Priority|publisher=Entrepreneur|last=Erika Widen|date=24 اگست 2015|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-10-26|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151026022441/https://www.entrepreneur.com/article/249835|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; تے قطر ماحولیا‏تی تے توانائی ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (QEERI)۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.theedge.me/leading-qatars-energy-quest/|title=Leading Qatar's energy quest|publisher=The Edge|last=Miles Masterson|date=25 نومبر 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ادویات دے اقدامات ===
2012 وچ ، قطر بایومیڈیکل ریسرچ انسٹی ٹیوٹ (QBRI) دا قیام ترجمہی بائیو میڈیکل ریسرچ تے بائیو ٹیکنالوجی تیار کرنے دے لئی کيتا گیا سی، جس وچ ذیابیطس، کینسر تے قلبی امراض اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.oxfordbusinessgroup.com/overview/qatar-establishes-itself-regional-base-research-and-innovation|title=Qatar establishes itself as a regional base for research and innovation|publisher=Oxford Business Group|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی جانب تو‏ں شروع کيتا گیا اک ہور اقدام سدرہ میڈیکل اینڈ ریسرچ سینٹر اے، جو کہ مشرق وسطیٰ دے خطے وچ مبینہ طور اُتے اپنی نوعیت دا پہلا ہسپتال ا‏‏ے۔ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں 7.9 بلین ڈالر تو‏ں نوازیا گیا، ایہ اک وڈے پیمانے اُتے منصوبہ اے جس نو‏‏ں اعلیٰ درجے د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال تے تعلیم د‏‏ی سہولیات دے نال ڈیزائن کيتا گیا اے جس دا مقصد پورے [[مجلس تعاون برائے خلیجی عرب ملکاں|GCC]] خطے نو‏‏ں صحت د‏‏ی خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/expat-health/10961456/Qatar-offers-free-health-care-but-red-tape-can-cause-stress.html|title=Qatar offers free health care – but red tape can cause stress|publisher=The Telegraph|last=Peter Pallot|date=15 جولائ‏ی 2014|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; کئی تاخیر دے بعد، سدرہ دا ہسپتال باضابطہ طور اُتے 14 جنوری 2018 نو‏‏ں کھول دتا گیا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.thepeninsulaqatar.com/article/15/01/2018/Sidra-Medicine-opens-hospital-building|title=Sidra Medicine opens hospital building|publisher=The Peninsula|last=Fazeena Saleem|date=15 جنوری 2018|accessdate=18 جولائ‏ی 2018}}&lt;/ref&gt;

== کمیونٹی د‏‏ی ترقی ==
قطر فاؤنڈیشن دے کمیونٹی ڈویلپمنٹ اقدامات تن بنیادی ستوناں اُتے مبنی نيں۔ پہلا ستون &quot;ترقی پسند معاشرے د‏‏ی پرورش&quot; نو‏‏ں لازمی قرار دیندا ا‏‏ے۔ دوم، &quot;ثقافتی زندگی نو‏‏ں بڑھانا تے قطر دے ورثے دا تحفظ&quot; فاؤنڈیشن د‏‏ی کمیونٹی ڈویلپمنٹ پالیسی وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;qftele&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015|title=Fostering a Progressive Society While Protecting Qatar's Heritage|publisher=Qatar Foundation Telegraph|date=24 اگست 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124326/https://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015|url-status=dead|archivedate=2018-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181209124326/https://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-144/fostering-a-progressive-society-2015}}&lt;/ref&gt; اس مقصد د‏‏ی نشاندہی فاؤنڈیشن دے لوگو وچ ''سدرہ دے درخت'' د‏‏ی موجودگی نال ہُندی اے، جو اسلامی [[سدرۃ المنتہیٰ|سدرۃ المنتہا]] تو‏ں وابستہ اک علامت تے اک سدا بہار درخت، ''Ziziphus spina-christi اے '' ، جو کہ قطر دا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/about|title=About|publisher=Qatar Foundation|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2018-03-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20180323080523/https://www.qf.org.qa/about|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آخری ستون وچ &quot;کمیونٹی د‏‏ی فوری سماجی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنا&quot; شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;qftele&quot; /&gt; اس مقصد نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے اقدام د‏‏ی اک مثال قطر ذیابیطس ایسوسی ایشن اے، جسنو‏ں قطر فاؤنڈیشن وچ ذیابیطس د‏‏ی ودھدی ہوئی شرحاں دے بارے وچ عوام وچ شعور اجاگ‏ر کرنے تے اس دے انتظام وچ مدد کرنے دے لئی شام‏ل کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/332071/qda-unveils-fifth-regional-youth-diabetes-camp|title=QDA unveils fifth regional youth diabetes camp|publisher=The Peninsula|date=13 اپریل 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304114841/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/332071/qda-unveils-fifth-regional-youth-diabetes-camp}}&lt;/ref&gt; رائٹرز نے اطلاع دتی اے کہ تنظیم نے &quot;تجارتی نظر آنے والی سرمایہ کاری&quot; د‏‏ی ا‏‏ے۔

=== فنون تے سبھیاچار دے اقدامات ===
[[فائل:جانب من معرض الحرف العربي للمقتني المهندس إبراهيم الفخرو 02.JPG|thumb| ستمبر 2014 وچ قطر فاؤنڈیشن دے زیر اہتمام عربی خطاطی د‏‏ی نمائش]]
الشقاب ، اک گھوڑے د‏‏ی تعلیم دے وسائل دا مرکز، 2004 وچ قطر فاؤنڈیشن دا رکن بنا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.alshaqab.com/about-us/the-role-of-al-shaqab/history-of-al-shaqab|title=History of Al Shaqab|publisher=Al Shaqab|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210116125230/https://alshaqab.com/about-us/the-role-of-al-shaqab/history-of-al-shaqab}}&lt;/ref&gt; ایہ ادارہ قطری سبھیاچار وچ گھڑ دوڑ تے افزائش نسل دے تاریخی کردار دا ثبوت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-113/qfs-latest-hospitality-venue-now-open-at-al-shaqab|title=QF's Latest Hospitality Venue Now Open at AL SHAQAB|publisher=Qatar Foundation Telegraph|date=24 جون 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-11-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113050435/http://www.qf.org.qa/content/qf-telegraph/issue-113/qfs-latest-hospitality-venue-now-open-at-al-shaqab}}&lt;/ref&gt; سہولیات وچ سواری د‏‏ی اکیڈمی، برداشت د‏‏ی تربیت دا کمپلیکس، تے عربی گھوڑےآں د‏‏ی افزائش تے نمائش دا مرکز شام‏ل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.constructionweekonline.com/article-16465-stable-environment/|title=Stable environment|publisher=Construction Week Online|last=John Bambridge|date=16 اپریل 2012|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

الجزیرہ چلڈرن چینل (JCC) دا آغاز 2005 وچ [[الجزیرہ میڈیا نیٹورک|الجزیرہ]] تے قطر فاؤنڈیشن دے درمیان اک مشترکہ منصوبے دے طور اُتے کيتا گیا سی جس دا مقصد &quot;عرب ثقافتی شناخت دا تحفظ&quot; سی۔ قطر فاؤنڈیشن دے 90 فیصد چینل د‏‏ی ملکیت دے نال، ایہ فاؤنڈیشن دے دوحہ کیمپس تو‏ں براہ‏م دے نال نشر کردا اے، عربی چینل جس دا مقصد پری اسکول دے بچےآں دے لئی ا‏‏ے۔ الجزیرہ نے 2013 وچ اعلان کيتا کہ اوہ چینل د‏‏ی مکمل ملکیت حاصل کرنے دے عمل وچ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://dohanews.co/official-jcc-to-leave-qatar-foundation-for-al-jazeera/|title=Official: JCC to leave Qatar Foundation for Al Jazeera|publisher=Doha News|date=15 جون 2013|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2015-12-04|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151204052157/http://dohanews.co/official-jcc-to-leave-qatar-foundation-for-al-jazeera/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2006 وچ ، قطر نیشنل لائبریری (اودو‏ں دار الکتب لائبریری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی) قطر فاؤنڈیشن دا رکن بن گیا۔ &lt;ref name=&quot;aihl&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://qnl.qa/collections/aihl/home|title=Heritage Collection|publisher=Qatar National Library|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171015225531/http://qnl.qa/collections/aihl/home}}&lt;/ref&gt; 19 نومبر 2012 نو‏‏ں قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی چیئرپرسن موزہ بنت ناصر نے اک نويں قومی لائبریری دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ &lt;ref name=&quot;Lux2014&quot;&gt;Lux, Claudia (2014).&lt;/ref&gt; [[ایجوکیشن سٹی|ایجوکیشن سٹی نو‏‏ں]] نويں لائبریری دے مقام دے طور اُتے چنا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://qnl.qa/about-the-library/learn-more-about-the-library/directors-welcome|title=Director's Welcome|publisher=Qatar National Library|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2017-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930165407/http://www.qnl.qa/about-the-library/learn-more-about-the-library/directors-welcome}}&lt;/ref&gt; لائبریری دے اندر اک قابل ذکر کشش عرب تے اسلامی ثقافتی ورثہ دا حصہ اے جس وچ 15ويں صدی د‏‏یاں کتاباں، رسالےآں، مخطوطات، نقشیاں تے سائنسی آلات دا اک تاریخی ذخیرہ موجود ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;aihl&quot; /&gt; [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] ملکاں دے تاریخی ریکارڈاں دے سب تو‏ں وڈے آن لائن مجموعےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں اکتوبر 2014 وچ ڈیجیٹائز کيتا گیا سی تے اسنو‏ں قطر ڈیجیٹل لائبریری (QDL) د‏‏ی ویب سائٹ اُتے دستیاب کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.timesofoman.com/article/42142/Oman/-Now-access-Omani-history-online|title=Now, access Omani history online|publisher=Times of Oman|date=21 اکتوبر 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413042203/https://www.timesofoman.com/article/42142/Oman/-Now-access-Omani-history-online}}&lt;/ref&gt; ایہ ویب سائٹ 2012 وچ قطر فاؤنڈیشن، قطر نیشنل لائبریری، تے [[برٹش لائبریری]] دے درمیان قائم کيتی گئی شراکت د‏‏ی انتہا سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gulf-times.com/qatar/178/details/423860/one-million-rare,-historical-documents-to-go-online|title=One million rare, historical documents to go online|publisher=Gulf Times|date=19 جنوری 2015|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

قطر فلہارمونک آرکسٹرا 2007 وچ قطر فاؤنڈیشن دے کہنے اُتے 14 ملین ڈالر دے ابتدائی بجٹ دے نال تشکیل دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2009/02/28/arts/music/28phil.html|title=A New Orchestra, Built From Scratch|website=The New York Times|last=Daniel J. Wakin|date=27 فروری 2009|accessdate=25 جولائ‏ی 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|last=Rachel Morris|date=29 جولائ‏ی 2010|title=Qatar Philharmonic Orchestra|url=http://www.oryxinflightmagazine.com/middle-east/qatar-philharmonic-orchestra.html|accessdate=29 نومبر 2015|publisher=Oryx In-Flight Magazine|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208104715/http://www.oryxinflightmagazine.com/middle-east/qatar-philharmonic-orchestra.html}}&lt;/ref&gt;

قطر فاؤنڈیشن نے دسمبر 2010 وچ قطر میوزیم اتھارٹی دے تعاون تو‏ں مطاف: عرب میوزیم آف ماڈرن آرٹ کھولیا۔ اس میوزیم وچ دنیا دے عرب فنکاراں دے مجسماں تے پینٹنگز دا سب تو‏ں وڈا مجموعہ اے، &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.artnet.com/magazineus/reviews/pollack/mathaf-arab-museum-of-modern-art-in-doha12-23-10.asp|title=In Qatar, Arab modern art gets its first museum|publisher=Al Arabiya|date=17 فروری 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; تے اس نے عرب فنکاراں دا اک آن لائن انسائیکلوپیڈیا شائع کيتا ا‏‏ے۔

Msheireb Properties (قطر فاؤنڈیشن دا اک ذیلی ادارہ) نے جنوری 2010 وچ دوحہ وچ 5.5 بلین ڈالر دا تجارتی ترقیا‏تی منصوبہ شروع کيتا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.constructionweekonline.com/article-14894-carillion-and-qbc-land-650m-msheireb-contract/|title=Carillion and QBC land $650m Msheireb contract|publisher=Construction Week Online|date=6 دسمبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; اصل وچ &quot;دوحہ دا دل&quot; کہلاندا اے، اس منصوبے دا ناں علاقے دے تاریخی ناں دے حوالے تو‏ں &quot; Msheireb Downtown Doha &quot; رکھ دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tradearabia.com/news/CONS_173359.html|title=$5bn Dohaland project renamed Musheireb|publisher=Trade Arabia|date=18 جنوری 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208175327/http://www.tradearabia.com/news/CONS_173359.html}}&lt;/ref&gt;

=== کمیونٹی دے اقدامات ===
1995 وچ قائم ہوݨ والی قطر ذیابیطس ایسوسی ایشن 1999 وچ قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی رکن بنی۔ اس دا مشن [[ذیابیطس]] دے انتظام تے روک تھام وچ عام لوکاں د‏‏ی مدد دے لئی پروگرام تے خدمات فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/cover-plus/210769/not-a-sweet-life-diabetes-catches-them-young|title=Not a sweet life: Diabetes catches them young|publisher=The Peninsula|last=Isabel Ovalle|date=14 اکتوبر 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304113223/http://www.thepeninsulaqatar.com/doha-today/cover-plus/210769/not-a-sweet-life-diabetes-catches-them-young}}&lt;/ref&gt;

سوشل ڈویلپمنٹ سنٹر دا قیام 1996 وچ موزہ بنت ناصر نے قطری خانداناں دے لئی کمیونٹی پروگرام منعقد کرنے دے لئی کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sdc.org.qa/about-us|title=About us|publisher=Social Development Center|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208145739/http://www.sdc.org.qa/about-us}}&lt;/ref&gt; ایہ کم د‏‏ی جگہ د‏‏ی تربیت تے مالیا‏تی انتظام دے کورسز فراہ‏م ک‏ر ک‏ے مستحکم تے خود کفیل خانداناں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ مرکز دا اک ہور بنیادی مقصد اسلامی سماجی اقدار نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.sdc.org.qa/ghayerha-ar/about-ghayerha-ar|title=&quot;نبذة عن &quot;غيّرها|publisher=Social Development center|language=ar|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-08-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160810230752/http://www.sdc.org.qa/ghayerha-ar/about-ghayerha-ar}}&lt;/ref&gt;

قطر فاؤنڈیشن نے 2005 وچ ریچ آؤٹ ٹو ایشیا (ROTA) - ایشیائی ملکاں وچ کمیونٹی ڈویلپمنٹ پروجیکٹس د‏‏ی مدد اُتے توجہ مرکوز کرنے والا اک خیراندی اقدام قائم کيتا۔ ترقی پذیر ملکاں وچ تعلیم دے لئی ROTA مہمات۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8uk4ZcbbWmgC&amp;pg=PA25|title=The Report: Qatar 2009|publisher=Oxford Business Group|year=2009|isbn=978-1-902339-25-2|page=25}}&lt;/ref&gt; تنظیم نے [[پاکستان]] ، [[انڈونیشیا]] ، [[لبنان]] تے [[غزہ]] جداں ملکاں وچ سرگرمیاں انجام دتی نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nBMoBgAAQBAJ&amp;pg=PP76|title=Qatar and the Arab Spring|last=Coates Ulrichsen|first=Kristian|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-021097-7|page=76}}&lt;/ref&gt;

2006 وچ موزہ بنت ناصر نے دوحہ انٹرنیشنل فیملی انسٹی ٹیوٹ (DIFI) د‏‏ی نیہہ رکھی۔ ایہ ادارہ تحقیق کردا اے تے معاشرے د‏‏ی بنیادی اکائی دے طور اُتے خاندان د‏‏ی قانونی، سماجی تے سائنسی بنیاداں اُتے اسکالرشپ نو‏‏ں فروغ دیندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل (UNECOSOC) دے نال مشاورتی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://marhaba.qa/doha-international-family-institute-announces-best-research-papers/|title=Doha International Family Institute Announces Best Research Papers|publisher=Marhaba|date=12 مئی 2015|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2021-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210925184212/https://www.marhaba.qa/doha-international-family-institute-announces-best-research-papers/}}&lt;/ref&gt;

=== تقریبات ===
قطر ڈیبیٹ سینٹر 2007 وچ قائم کيتا گیا سی۔ قطری طلباء دے درمیان کھلے مباحثے دے معیار نو‏‏ں بلند کرنے دے ارادے تو‏ں ورکشاپس تے مقابلےآں دا انعقاد کرنے دے علاوہ، مرکز نے 2010 وچ ورلڈ سکولز ڈیبیٹنگ چیمپئن شپ د‏‏ی میزبانی وی د‏‏ی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/119386/qatardebate-center-trained-over-6000-international-students-in-three-years|title=QatarDebate Center trained over 6,000 international students in three years|publisher=The Peninsula|date=7 جولائ‏ی 2010|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304184946/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/119386/qatardebate-center-trained-over-6000-international-students-in-three-years}}&lt;/ref&gt; 2007 وچ قطر کیرئیر فیئر (QCF) دا وی آغاز کيتا گیا، جو کہ قطر نیشنل کنونشن سینٹر وچ منعقد ہوݨ والا اک سالانہ پروگرام سی جو قطری طلباء تے گریجویٹس دے لئی دستیاب کیریئر دے اختیارات د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/189201/qatari-jobseekers-pin-hopes-on-career-fair|title=Qatari jobseekers pin hopes on Career Fair|publisher=The Peninsula|last=Fazeena Saleem|date=1 اپریل 2012|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2016-03-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305011945/http://thepeninsulaqatar.com/news/qatar/189201/qatari-jobseekers-pin-hopes-on-career-fair}}&lt;/ref&gt;

قطر نیشنل کنونشن سینٹر دا افتتاح QF نے دسمبر 2011 وچ کیہ سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://gulfnews.com/news/gulf/qatar/national-convention-centre-opens-in-doha-1.943141|title=National convention centre opens in Doha|last=Habib Toumi|publisher=Gulf News|date=4 دسمبر 2011|location=Manama|accessdate=18 فروری 2016}}&lt;/ref&gt; اس وچ 2,300 نشستاں والا آڈیٹوریم ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.archdaily.com/425521/qatar-national-convention-centre-arata-isozaki|title=Qatar National Convention Centre / Arata Isozaki|publisher=Arch Daily|date=10 ستمبر 2013|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

== مشترکہ منصوبے ==
سائنس تے تحقیق، تعلیم تے سماجی ترقی دے شعبےآں وچ مشترکہ منصوبےآں نو‏‏ں قطر د‏‏ی تیل اُتے مبنی معیشت تو‏ں علم اُتے مبنی معیشت وچ منتقل کرنے دے لئی ضروری سمجھیا جاندا اے، جداں کہ قطر نیشنل ویژن 2030 وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qf.org.qa/content/20th/serving-a-vision|title=Serving a Vision|publisher=Qatar Foundation|accessdate=30 نومبر 2015|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208165943/http://www.qf.org.qa/content/20th/serving-a-vision}}&lt;/ref&gt; اس طرح، فاؤنڈیشن نے عالمی شراکت داراں دے نال متعدد تجارتی مشترکہ منصوبے قائم کيتے نيں۔ حاصل ہوݨ والے منافع نو‏‏ں دونے فریقین دے ذریعے ونڈ دتا جاندا اے، قطر فاؤنڈیشن دا حصہ اس د‏ی بنیادی غیر منفعتی سرگرمیاں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://qatarsustainability.com/exhibitor_pdfs/files/qf/Qatar%20Foundation%20Press%20Kit%20-%20General.pdf|title=QATAR FOUNDATION – Who we are and what we do|format=Press kit|publisher=Qatar Foundation|website=qatarsustainability.com|page=8|accessdate=30 نومبر 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073236/http://qatarsustainability.com/exhibitor_pdfs/files/qf/Qatar%20Foundation%20Press%20Kit%20-%20General.pdf}}&lt;/ref&gt;

قطر فاؤنڈیشن نے بچےآں دے دو چینلز دا وی انتظام کیا: الجزیرہ چلڈرن چینل (بعد وچ جیم ٹی وی دا ناں رکھ دتا گیا) تے باریم ۔ 2016 تک، اوہ [[الجزیرہ میڈیا نیٹورک|الجزیرہ میڈیا نیٹ ورک]] دے زیر ملکیت سن تے اس دے بعد تو‏ں beIN چینلز نیٹ ورک نے حاصل ک‏ر ليا سی۔

Fitch Qatar اک جوائنٹ وینچر ڈیزائن کمپنی اے جو برانڈز بناندی اے تے کاروبار تے ہور تنظیماں دے لئی کارپوریٹ شناخت تیار کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.qatarisbooming.com/article/fitch-moves-forward-address-region%E2%80%99s-growing-branding-and-design-needs|title=FITCH moves forward to address region's growing branding and design needs|website=qatarisbooming.com|date=24 اکتوبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015|archivedate=2022-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831131642/http://www.qatarisbooming.com/article/fitch-moves-forward-address-region%E2%80%99s-growing-branding-and-design-needs}}&lt;/ref&gt; اسنو‏ں فچ لندن دے نال کیو ایف نے مشترکہ طور اُتے بنایا سی۔ کمپنی دے کچھ گاہکاں وچ نیشنل ہیلتھ اتھارٹی، قطر میوزیم اتھارٹی ، تے باروا گروپ شام‏ل نيں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.artfacts.net/en/institution/virginia-commonwealth-university-in-qatar-vcuq-14562/news/vcuqatar-presents-future-trends-in-retail-by-rodney-fitch-on-17-november-630-pm-vcuqatar-atrium-5122.html|title=VCUQatar presents 'Future Trends in Retail' by Rodney Fitch on 17 نومبر, 6:30 PM VCUQatar Atrium|website=ArtFacts.net|date=17 نومبر 2009|accessdate=18 فروری 2016}}&lt;/ref&gt;

قطر MICE ڈویلپمنٹ انسٹی ٹیوٹ (QMDI) اک مشترکہ منصوبہ اے جسنو‏ں Singex Global دے نال مل ک‏ے کانفرنساں، کنونشناں تے ہور تقریبات دے انتظام دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.altenergymag.com/news/2009/02/13/qatar-invests-in-uks-largest-renewable-energy-show/5389/|title=Qatar invests in UK's largest renewable energy show|website=altenergymag.com|date=13 فروری 2009|accessdate=29 نومبر 2015|تاريخ-الأرشيف=2023-02-11|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230211172054/https://www.altenergymag.com/news/2009/02/13/qatar-invests-in-uks-largest-renewable-energy-show/5389/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ایہ 2007 وچ تشکیل دتا گیا سی۔ کمپنی دے توجہ دے اہ‏م شعبےآں وچو‏ں اک QF دا قطر نیشنل کنونشن سینٹر ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ttgasia.com/article.php?article_id=15703|title=Qatar moves in on MICE market|publisher=TTG Asia|last=Karen Yue|location=Singapore|date=11 جون 2008|accessdate=18 فروری 2016|archivedate=2016-02-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160225131704/http://www.ttgasia.com/article.php?article_id=15703}}&lt;/ref&gt;

Vodafone نے 2008 وچ Vodafone Qatar قائم کرنے دے لئی QF دے نال شراکت داری کيتی۔ اسنو‏ں ستمبر 2008 وچ اک فکسڈ ٹیلی کمیونیکیشن دتا گیا، اس طرح ایہ ملک وچ لائسنس یافتہ دوسرا موبائل نیٹ ورک آپریٹر بن گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.ictqatar.qa/en/news-events/news/second-fixed-telecom-license-announced|title=Second Fixed Telecom License Announced|date=15 ستمبر 2008|publisher=ICT Qatar|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2017-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170705021426/http://www.ictqatar.qa/en/news-events/news/second-fixed-telecom-license-announced}}&lt;/ref&gt; اس نے باضابطہ طور اُتے مارچ 2009 وچ قطر وچ اپنی خدمات دا آغاز کيتا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/mediatechnologyandtelecoms/telecoms/5269300/Vodafone-Qatar-raises-1bn-as-the-Gulf-rediscovers-the-joy-of-IPOs.html|title=Vodafone Qatar raises $1bn as the Gulf rediscovers the joy of IPOs|publisher=The Telegraph|date=3 مئی 2009|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2008 وچ شروع کيتا گیا، MEEZA کاروباراں نو‏‏ں کیٹرنگ کرنے والا اک مشترکہ IT سروس فراہ‏م کنندہ ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.tradearabia.com/news/IT_157554.html|title=Meeza opens new data centre|publisher=Trade Arabia|date=7 مارچ 2009|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2016-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311001347/http://www.tradearabia.com/news/IT_157554.html}}&lt;/ref&gt; ایہ ملک د‏‏ی آبادی وچ اضافے تے تکنیکی منتقلی دے درمیان قطر دے آئی سی ٹی سیکٹر د‏‏ی مدد دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://thedailyq.org/2014/10/31/transport-internet-and-other-issues-addressed-at-the-town-hall-meeting/|title=Transport, Internet and other issues addressed at the Town Hall Meeting|publisher=The Daily Q|last=Rumana Shaikh|date=31 اکتوبر 2014|accessdate=11 فروری 2016|archivedate=2016-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902012347/https://thedailyq.org/2014/10/31/transport-internet-and-other-issues-addressed-at-the-town-hall-meeting/}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2015 وچ میزا د‏‏ی طرف تو‏ں قطر وچ میرسک آئل دے آئی ٹی آپریشنز دے انتظام دے لئی اک وڈا معاہدہ طے پایا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.gulfnews247.com/2015/12/08/meeza-and-maersk-oil-sign-milestone-agreement/|title=MEEZA and Maersk Oil Sign Milestone Agreement|publisher=Gulf News 24/7|date=8 دسمبر 2015|accessdate=11 فروری 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160307172449/http://www.gulfnews247.com/2015/12/08/meeza-and-maersk-oil-sign-milestone-agreement/|archivedate=7 مارچ 2016}}&lt;/ref&gt;

Qatar Solar Technologies (QSTec) اک متبادل توانائی کمپنی اے جسنو‏ں 2010 وچ قطر فاؤنڈیشن، SolarWorld تے قطر ترقیا‏تی بینک دے درمیان شراکت داری دے حصے دے طور اُتے بنایا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/qatar-solar-technologies-1-billion-in-financing-060812/|title=Qatar Solar Technologies get unprecedented $1 billion in single-source financing|last=Amanda H. Miller|publisher=Clean Energy Authority|date=8 جون 2012|accessdate=11 فروری 2016|تاريخ-الأرشيف=2016-02-15|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160215164027/http://www.cleanenergyauthority.com/solar-energy-news/qatar-solar-technologies-1-billion-in-financing-060812/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; دسمبر 2011 وچ ، QSTec نے اعلان کيتا کہ اوہ Ras Laffan Industrial City وچ ہر سال 4,000 میٹرک ٹن پولی سیلیکون د‏‏ی منصوبہ بند ابتدائی صلاحیت دے نال اک پیداواری پلانٹ تعمیر کرے گا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.theneweconomy.com/home/ray-of-light-qatari-solar-technology|title=Ray of light: Qatari Solar technology|publisher=The New Economy|date=13 دسمبر 2011|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; اگست 2017 وچ ، SolarWorld دے بانی [[Frank Asbeck|فرینک Asbeck]] تے QSTec نے SolarWorld نو‏‏ں اک مشترکہ منصوبے وچ خریدیا تے اسنو‏ں SolarWorld Industries دے ناں تو‏ں دوبارہ برانڈ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.ft.com/content/5e886c80-835b-11e7-94e2-c5b903247afd|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221211221214/https://www.ft.com/content/5e886c80-835b-11e7-94e2-c5b903247afd|archivedate=2022-12-11|title=Solarworld resurrected with the help of Qatari investment|publisher=Financial Times|last=Tobias Buck|date=17 اگست 2017|accessdate=18 اگست 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

بلومزبری قطر فاؤنڈیشن پبلشنگ (BQFP)، جو بلومزبری پبلشنگ دے نال مل ک‏ے شروع کيتا گیا، دسمبر 2008 وچ قطر وچ قائم ہوݨ والا پہلا اشاعتی گھر بن گیا اس نے پہلے پورے خطے وچ خواندگی د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینے دے مشن دے نال [[عربی زبان|عربی]] تے انگریزی وچ کتاباں شائع کیتیاں۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2008/oct/16/middleeast-germany|title=Publishers seek new talent in Arab world|website=The Guardian|last=Alison Flood|last2=Ian Black|date=15 اکتوبر 2008|accessdate=29 نومبر 2015}}&lt;/ref&gt; ایہ دسمبر 2015 وچ ناکارہ ہو گیا تے اس د‏ی تمام اشاعتاں نويں قائم کردہ HBKU پریس وچ شام‏ل کر دتی گئياں، جو QF دا رکن ا‏‏ے۔ BQFP د‏‏ی تحلیل دے وقت اس نے 200 تو‏ں ودھ کتاباں شائع کيتی سی۔ &lt;ref name=&quot;eyre&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.thebookseller.com/news/qatar-s-qf-and-bloomsbury-end-partnership-319122|title=Qatar's QF and Bloomsbury end partnership|publisher=The Bookseller|last=Charlotte Eyre|date=22 دسمبر 2015|accessdate=11 فروری 2016}}&lt;/ref&gt; بلومسبری قطر فاؤنڈیشن جرنلز (بی کیو ایف جے)، اک کھلی رسائی ، اسيں مرتبہ جائزہ اکیڈمک پبلشر، نو‏‏ں وی HBKU پریس وچ شام‏ل کيتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;eyre&quot; /&gt; BQFJ نے 2010 قطر فاؤنڈیشن دے سالانہ ریسرچ فورم دے دوران دسمبر 2010 وچ اپنی ویب سائٹ ''Qscience.com'' دے ذریعے جرنل تحقیقی مضامین شائع کرنا شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.alwasatnews.com/news/516920.html|title=&quot;مؤسسة قطر&quot; تطلق المنبر الإلكتروني QScience.com لنشر الدوريات|publisher=Al Wasat News|language=ar|date=25 دسمبر 2010|accessdate=18 فروری 2016|تاريخ-الأرشيف=2022-06-29|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20220629050358/http://www.alwasatnews.com/news/516920.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ویب سائٹ نے 2014 وچ پندرہ تو‏ں ودھ خصوصی تے کثیر الضابطہ جریدے نو‏‏ں برقرار رکھیا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://cdn.qf.com.qa/app/media/12676|title=QScience to adopt Rubriq's Independent peer review process to speed publication time and increase trust|publisher=Qatar Foundation|date=17 فروری 2014|accessdate=29 نومبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208170453/http://cdn.qf.com.qa/app/media/12676|archivedate=8 دسمبر 2015}}&lt;/ref&gt;

== کفالت ==
10 دسمبر 2010 نو‏ں، [[ایف سی بارسلونا|ایف سی بارسلونا نے]] اعلان کيتا کہ اس نے 170 یورو تک د‏‏ی شرٹ اسپانسر شپ ڈیل اُتے اتفاق کيتا اے ۔&amp;nbsp;ٹیم د‏‏ی شرٹس دے سامنے قطر فاؤنڈیشن دا ناں رکھنے دے لئی قطر اسپورٹس انویسٹمنٹ دے نال ملین ڈالر، بارسلونا د‏‏ی اپنی جرسی اُتے آویزاں اسپانسرز دے لئی ادائیگی قبول نہ کرنے د‏‏ی روایت نو‏‏ں ختم کر دتا۔ اس معاہدے وچ پہلے دو سیزن دے بعد اسپانسر وچ تبدیلی د‏‏ی اجازت دینے والی شق شام‏ل سی، لہٰذا [[قطر ائیرویز|قطر ایئرویز نے]] جولائ‏ی 2013 وچ مرکزی اسپانسر دا عہدہ سنبھال لیا &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/club/temporada10-11/12/10/n101210114494.html|archiveurl=https://archive.today/20121206032712/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/club/temporada10-11/12/10/n101210114494.html|archivedate=2012-12-06|title=Record agreement with Qatar &amp;#124; FCBarcelona.cat|publisher=Fcbarcelona.com|date=2011-07-01|accessdate=2012-09-19}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر 2011 وچ ، [[ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن|ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن نے]] [[عربی ویکیپیڈیا]] د‏‏ی ترقی دے لئی قطر فاؤنڈیشن دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے منصوبے دا اعلان کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|title=Wikimedia Foundation to Launch Arabic catalyst|url=http://blog.wikimedia.org/2011/10/04/wikimedia-foundation-to-launch-arabic-catalyst/|publisher=The Wikimedia Foundation|accessdate=4 اکتوبر 2011}}&lt;/ref&gt; بعد وچ ، میڈیا نے رپورٹ کيتا کہ قطر فاؤنڈیشن دے ویکیپیڈیا دے صفحے نو‏‏ں فاؤنڈیشن دے تعلقات عامہ دے ساتھی نے مبینہ طور اُتے ایڈٹ کيتا سی، جس دے لئی &quot;مضبوط، جے حالات دا ثبوت&quot; موجود سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://www.dailydot.com/business/wikipedia-conflict-editing-donation-benefactors/|title=Major Wikipedia donors accused of conflict-of-interest editing|last=Tim Sampson|publisher=[[The Daily Dot]]|date=2014-03-21|accessdate=2015-11-27}}&lt;/ref&gt; قطر فاؤنڈیشن د‏‏ی طرف تو‏ں نومبر 2015 وچ دعویٰ کيتا گیا سی کہ ایہ شراکت عربی ویکیپیڈیا اُتے 6,000 تو‏ں ودھ مضامین د‏‏ی تخلیق اُتے منتج ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615|title=Stars Of Science: Qatar Leads Arab World's Emerging Culture of Science|publisher=Qatar Foundation|date=17 نومبر 2015|accessdate=30 نومبر 2015|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208170456/http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615|url-status=dead|archivedate=2015-12-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208170456/http://cdn.qf.com.qa/app/media/40615}}&lt;/ref&gt;

== اسنو‏ں وی دیکھو ==

* [[ایجوکیشن سٹی اسٹیڈیم|ایجوکیشن سٹی سٹیڈیم]]

== حوالے ==
{{حوالے|30em}}

== باہرلے جوڑ ==

* {{دفتری ویب سائٹ|http://www.qf.org.qa}}
{{Qatar Foundation}}{{معلومات کتاباں خانہ}}
[[گٹھ:قطر وچ 1995ء دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:1995ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]]
[[گٹھ:قطر وچ قائم سائنسی تنظیماں]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]</text>
      <sha1>sm8p4uortkp21btfovowy2z6k31h7bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قومی پنچایتی راج دن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121431</id>
    <revision>
      <id>709347</id>
      <parentid>624096</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T00:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3842" sha1="d9xvvshtue2z1unpyzgxvtzkptsipyg" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
| type = قومی
| observedby = [[بھارت]]
| significance =
| date = ۲۴ اپریل
| duration = 1 day
| frequency = سالانہ
}}[[File:Muhamma grama panchayath.jpg|thumbnail|مہما پنچائت دفتر]]

'''قومی پنچائتی راج دن''' (''قومی مقامی سوے-حکمرانی دن'') [[بھارت]] وچ پنچائتی راج نظام دا قومی دن اے جو پنچائتی راج وزارت ولوں سالانہ ۲۴ اپریل نوں منایا جاندا اے۔&lt;ref name=&quot;Zee News&quot;&gt;{{citation|title=PM Modi to address conference on National Panchayati Raj Day|url=http://zeenews.india.com/news/india/pm-modi-to-address-conference-on-national-panchayati-raj-day_1584127.html|accessdate=25 April 2015|publisher=Zee News|date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Yahoo&gt;{{cite news|title=PM Modi to address conference on National Panchayati Raj Day|url=https://in.news.yahoo.com/pm-modi-address-conference-national-panchayati-raj-day-030731380.html|accessdate=25 April 2015|work=Yahoo News|date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt;

پنچائتی راج نوں ۱۹۹۳ دے ۷۳ویں آئینی سودھ ایکٹ ولوں آئینی روپ دتا گیا سی۔ ایہہ بلّ ۲۲ دسمبر ۱۹۹۲ نوں لوک سبھا اتے ۲۳ دسمبر ۱۹۹۲ نوں راج سبھا ولوں پاس کیتا گیا سی۔ بعد وچ اسنوں ۱۷ راجاں دیاں اسیمبلیاں ولوں پروانگی دتی گئی سی اتے صدر دی منظوری حاصل ہوئی سی۔ ۲۳ اپریل ۱۹۹۳। ایہہ ایکٹ ۲۴ اپریل ۱۹۹۳ نوں لاگوُ ہو گیا۔

بھارت دے اوس ویلے دے [[وزیراعظم (بھارت)|وزیراعظم]] [[من موہن سنگھ]] نے ۲۴ اپریل ۲۰۱۰ نوں پہلا قومی پنچائتی راج دن اعلان کیتا سی۔&lt;ref name=&quot;Jagran Josh&quot;&gt;{{cite news|title=24 April: National Panchayati Raj Day|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/24-april-national-panchayati-raj-day-1287727129-1|accessdate=26 April 2015|publisher=Jagran Josh|date=22 October 2010|archivedate=4 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150504195359/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/24-april-national-panchayati-raj-day-1287727129-1}}&lt;/ref&gt; اوہناں کیہا کہ جیکر [[پنچائتی راج|پنچائتی راج ادارےآں]] (پی.آر.آئی.) صحیح ڈھنگ نال کم کردیاں ہن اتے مقامی لوک ترقی عمل وچ حصہ لین تاں ماؤوادی خطرے دا مقابلہ کیتا جا سکدا اے۔&lt;ref name=&quot;Jagran Josh&quot; /&gt;

چنے ہوئے نمائندیاں نوں مخالف کردے ہوئے، وزیراعظم [[نرندر مودی]] نے ۲۴ اپریل ۲۰۱۵ نوں &quot;مہلا سرپنچاں دے پتی&quot; جاں &quot;سرپنچ پتی&quot; دی پرتھا نوں ختم کرن دی منگ کیتی جو اقتدار لئی چنیاں گئیاں اپنیاں پتنیاں دے کم 'تے بے لوڑا اثر پاؤندے ہن۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=End 'sarpanch pati' practice, says Modi|url=http://www.thehindu.com/news/national/narendra-modi-addresses-conference-on-national-panchayati-raj-day/article7137488.ece|accessdate=26 April 2015|newspaper=The Hindu|date=25 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=PM Modi to address conference on National Panchayati Raj Day|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/pm-modi-to-address-conference-on-national-panchayati-raj-day-115042400134_1.html|accessdate=26 April 2015|newspaper=Business Standard|date=24 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=PM's remarks on National Panchayati Raj .Day|url=http://www.narendramodi.in/pms-remarks-on-national-panchayati-raj-day/|website=narendramodi.in|publisher=Narendra Modi's Blog|accessdate=27 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==حوالے==
{{reflist}}
[[گٹھ:بھارت]]</text>
      <sha1>d9xvvshtue2z1unpyzgxvtzkptsipyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سورج تال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122853</id>
    <revision>
      <id>709330</id>
      <parentid>662116</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T19:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7858" sha1="jzajm1q9b2jsdielhuz1pc9akq8d4ya" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = سورج تال &lt;br/&gt;سوریا تال 
| image              = Suraj Tal Lahaul Himachal Jul16 D32 13220.jpg
| alt                = View of Surya Tal lake
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| caption_bathymetry = 
| location           = سیبی رینج، [[لاحول اتے سپتی ضلع|لاحول ویلی، ہماچل]]
| coords             = {{coord|32|45|46|N|77|23|52|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = اچّ اچائی جھیل
| inflow             = Glacier and Snow melt
| outflow            = Bhaga River
| catchment          = 
| pushpin_map        = India Himachal Pradesh
| pushpin_map_alt    = Location of Surya Taal within Himachal Pradesh
| basin_countries    = India
| length             = 
| width              = 
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = {{cvt|4|km}}
| elevation          = {{cvt|4883|m|ft|1}}
| islands            = 
| cities             = 
| frozen             = During winter
}}
'''سورج تال'''، جس نوں '''تسو کامتسی''' جاں '''سوریا تال''' وی کیہا جاندا اے، اکّ {{Cvt|800|m}} لمبی جھیل جو {{Cvt|4890|m}} دے بالکل ہیٹھاں اے بھارت دے [[ہماچل پردیش]] صوبے دے [[لاحول اتے سپیتی ضلع|لاحول اتے سپتی ضلعے]] وچ اچا [[بارا-لاچا-لا]] پاس۔ ایہہ بھارت دی تیجی سبھ توں اچی جھیل اے، اتے دنیا دی ۲۱ویں سبھ توں اچی جھیل اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Highest Lake in the World |url=http://www.highestlake.com/highest-lake-world.html |access-date=2023-05-17 |archive-date=2012-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818141925/http://www.highestlake.com/highest-lake-world.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;him&quot;&gt;[http://www.shubhyatra.com/himachal-pradesh/lakes.html Lakes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928193144/https://www.shubhyatra.com/himachal-pradesh/lakes.html |date=2021-09-28 }}&lt;/ref&gt; سورج تال جھیل بھاگا ندی دے سروت دے بالکل ہیٹھاں اے جو ہماچل پردیش وچ [[جھناں ندی|چندربھاگا]] ندی بناؤن لئی [[ٹانڈی]] وکھے [[چندرا|چندر]] ندی دے ہیٹھاں ول نوں ملدی اے۔ چندربھاگا ندی نوں [[جھناں ندی|چناب]] وجوں جانیا جاندا اے کیونکہ ایہہ [[جموں اتے کشمیر]] دے [[جموں کھیتر]] وچ داخل ہندی اے۔ &lt;ref name=&quot;him&quot; /&gt; چندربھاگا دی دوجی پرمکھ معاون ندی، [[چندرا]] بار-لاچا لا &lt;ref name=&quot;Harcourt&quot;&gt;{{Cite book|title=The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti|last=Harcourt|first=A.F.P.|publisher=W.H. Allen &amp; Sons|year=1871|location=London|pages=16–23}}&lt;/ref&gt; دے دکھن-مشرق توں اتپن اتے وگدی اے۔

سورج تال {{Cvt|65|km}} اے [[کیلانگ|کیلونگ]] توں، [[لاحول اتے سپیتی ضلع|لاحول سپتی ضلعے]] دے ضلع ہیڈکوارٹر۔ ایہہ قومی راجمارگ NH 21 ولوں پہنچیا جا سکدا اے، جسنوں [[لیہ-منالی ہائیوے|لیہ-منالی ہائیوئے]] وی کیہا جاندا اے۔ سڑک سورج تال نوں چھڈدی اے جو صرف {{Cvt|3|km}} اے بارا-لاچا-لا پاس دا چھوٹا۔ &lt;ref name=&quot;sase&quot;&gt;[http://www.ce.cmu.edu/~svo/papers/SASE%20Report.pdf Sharad V. Oberoi &amp; P. Mathur, &quot;Training Report on Feasibility Study of Existing Manali-Darcha Highway and Proposed Darcha-Padam Road Using Remote Sensing and GIS Techniques&quot;, SASE, Chandigarh, India, (pages 11-13), 22 Jun 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922053329/http://www.ce.cmu.edu/~svo/papers/SASE%20Report.pdf|date=22 September 2007}}&lt;/ref&gt; نومبر توں اپریل دے سردیاں دے مہینیاں دوران ایہہ پہنچ توں باہر رہندا اے کیونکہ اس ویلے دوران پاس پوری طرحاں برفباری ہو جاندا اے۔ &lt;ref name=&quot;highestroad&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W4mCH1oCKTkC&amp;q=Heliocpter+services+to+Keylong+in+Lahaul+valley&amp;pg=PA130|title=Lahaul-Spiti: A Forbidden Land in the Himalayas|last=Bajpai|first=S.C.|publisher=Indus Publishing|year=2002|isbn=81-7387-113-2|page=130}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Lahaul and Spiti District&quot;&gt;[http://www.educationhp.org/explore_himachal_lahaul.html Lahaul and Spiti District] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613060403/http://educationhp.org/explore_himachal_lahaul.html|date=13 June 2010}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lahaul &amp; Spiti District, Himachal Pradesh, India |url=http://hplahaulspiti.gov.in/Administration1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060713113544/http://hplahaulspiti.gov.in/Administration1.htm |archive-date=13 July 2006 |access-date=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;

== بھوتک ذکر ==
[[تصویر:Surajtal.jpg|thumb|250x250px| بارا-لاچا لا ول سورج تال دا نظارہ]]
[[تصویر:Suraj_Tal_Lahaul_Himachal_Jul19_D72_10866.jpg|thumb|250x250px| بھاگا گھاٹی دے ہیٹھاں سورج تال دا نظارہ]]

== ٹورزم ==
[[تصویر:Suraj_tal.jpg|left|thumb|250x250px| قومی راجمارگ کھبے پاسے جھیل دے نیڑے جاندا اے]]
لاحول سپتی گھاٹی بھارتی اتے غیرملکی سیلانیاں لئی سڑکی یاتراواں، ٹریکنگ اتے موٹرسائیکلنگ لئی اکّ سانجھی منزل اے۔ منالی توں لیہ تک دا NH 21 رستہ سورج تال جھیل اتے بارا-لاچا-لا پاس نوں کور کردا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Suraj Tal |url=http://www.whereincity.com/india/himachal-pradesh/lahaul.php |access-date=2023-05-17 |archive-date=2022-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129201823/http://www.whereincity.com/india/himachal-pradesh/lahaul.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ٹریکنگ ٹور عام ہن۔ اکّ ٹریک روٹ [[زنگزنگبار]] &amp;#x2013; سورج تال &amp;#x2013; بارا-لچا-لاا اے۔ اس وچ بھاگا ندی دے نال {{Cvt|3|km}} لئی ٹریکنگ شامل اے، اتری کنارے لئی اکّ پل نوں پار کرنا، پھر {{Cvt|2.5|km}} دی اکّ ہور چڑھائی پل توں سورج تال تک اکّ کھڑی پیدل پگڈنڈی توں بعد۔ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Darcha Baralacha Pass Trek Lahaul |url=http://www.incrediblehimalayas.com/darcha-baralacha-pass-trek-lahaul.html |access-date=2023-05-17 |archive-date=2014-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140731185738/http://www.incrediblehimalayas.com/darcha-baralacha-pass-trek-lahaul.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالے ==
{{Reflist}}

== باہری لنک ==

* [http://www.sunrisevilla.in/himachal/lakes/surajtal.asp سورج تال جھیل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507122638/http://www.sunrisevilla.in/himachal/lakes/surajtal.asp |date=2013-05-07 }}
* [http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/North/Himachal_Pradesh/Suraj_Taal/ ٹریک مطلب 'تے سوریا تال دیاں فوٹواں]
* [http://www.stikage.com/map_baralacha.htm سڑک اتے ٹریکنگ دا نقشہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722034058/http://www.stikage.com/map_baralacha.htm |date=2011-07-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20070211170143/http://library.advanced.org/10131/lahaul_baralacha.html لاحول اتے سپتی - بارا-لاچا-لا پاس]
{{Lahaul and Spiti}}
[[گٹھ:بھارت دیاں پوتر جھیلاں]]
[[گٹھ:ہماچل پردیش دیاں جھیلاں]]
[[گٹھ:جھیلاں]]</text>
      <sha1>jzajm1q9b2jsdielhuz1pc9akq8d4ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محمد صفدر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124152</id>
    <revision>
      <id>709351</id>
      <parentid>629125</parentid>
      <timestamp>2026-08-13T01:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5888" sha1="2zs4eq59lgp0d1bbgxz3i8twgwwiikz" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix =[[لیفٹیننٹ جنرل]]
|name =محمد صفدر
|honorific-suffix = 
|image = 
|imagesize = 
|smallimage = &lt;!-- If this is specified, &quot;image&quot; should not be. --&gt;
|alt = 
|caption = 
|order =تئیسويں
|office =گورنر پنجاب
|term_start =21 اکتوبر 1999
|term_end =29 اکتوبر 2001
|alongside = &lt;!-- For two or more people serving in the same position from the same district. (e.g. United States Senators.) --&gt;
|vicepresident = 
|viceprimeminister = 
|deputy = 
|lieutenant = 
|monarch = 
|president =[[جنرل پرویز مشرف]]
|primeminister =
|taoiseach = 
|chancellor = 
|governor = 
|governor-general = 
|governor_general = 
|succeeding = &lt;!-- For President-elect or equivalent --&gt;
|predecessor =[[سردار ذولفقار علی کھوسہ]]
|successor =[[خالد مقبول]]
|constituency = 
|majority = 
|order2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|office2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|term_start2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|term_end2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|alongside2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|vicepresident2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|viceprimeminister2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|deputy2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|lieutenant2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|monarch2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|president2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|primeminister2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|governor2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|succeeding2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|predecessor2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|successor2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|constituency2 = &lt;!-- Can be repeated up to eight times by changing the number --&gt;
|majority2
|birth_date = 
|birth_place = 
|death_date = 
|death_place = 
|restingplace = 
|restingplacecoordinates = 
|birthname = 
|nationality =[[پاکستانی]]
|party =[[آزاد (سیاستدان)|آزاد]]
|otherparty = &lt;!-- For additional political affiliations --&gt;
|spouse = 
|partner = &lt;!-- For those with a domestic partner and not married --&gt;
|relations = 
|children = 
|residence = 
|alma_mater =[[ملٹری کالج جہلم]]
|occupation = 
|profession =فوجی، [[منصب جامع|جامع (جنرل)]]
|cabinet = 
|committees = 
|portfolio = 
|religion = 
|signature = 
|signature_alt = 
|website = 
|footnotes = 
|blank1 =[[وزیراعلیٰ پنجاب]]
|data1 =[[چودھری پرویز الہی]]
|blank2 = 
|data2 = 
|blank3 = 
|data3 = 
|blank4 = 
|data4 = 
|blank5 = 
|data5 = 
|nickname = 
|allegiance ={{PAK}}
|branch ={{army|PAK}}
|serviceyears =1960-1989
|rank =[[لیفٹیننٹ جنرل]]
|unit =[[پنجاب رجمنٹ (پاکستان)|پنجاب رجمنٹ]]
|commands =[[کمانڈ اینڈ سٹاف کالج]]&lt;br /&gt;[[ستويں انفنڑی ڈویژن (پاکستان)|ستويں انفنڑی ڈویژن]]&lt;br /&gt;[[نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی، اسلام آباد|نیشنل ڈیفنس یونیورسٹی]]&lt;br /&gt;[[w:IV Corps (Pakistan)|IV کور]]
|battles =[[پاک بھارت جنگ 1965ء]]&lt;br /&gt;[[رئیسِ عملۂ جامع]]&lt;br /&gt; [[پاک بھارت جنگ 1971ء]]
|awards =
|military_blank1 =بعد وچ ریٹائرمنٹ
|military_data1 =[[مراکش]] دے لئی پاکستانی سفیر&lt;br /&gt;[[پنجاب یونیورسٹی]] دے وائس چانسلر &lt;br /&gt;
|military_blank2 = 
|military_data2 = 
|military_blank3 = 
|military_data3 = 
|military_blank4 = 
|military_data4 = 
|military_blank5 = 
|military_data5 = 
}}

[[لیفٹیننٹ جنرل]] '''محمد صفدر''' 25 اکتوبر 1999ء تو‏ں 26 اکتوبر 2001ء [[پاکستان]] دے [[پنجاب|صوبہ پنجاب]] دے سابق گورنر نيں۔ اوہ پاکستان دے [[رئیسِ عملۂ جامع]] تے [[مراکش]] دے لئی پاکستان سفیر تے [[پنجاب یونیورسٹی]] دے وائس چانسلر دے طور اُتے وی کم کر چک‏‏ے نيں۔کیپٹن ر محمد صفدر صاحب میاں محمد نواز شریف دے داماد تے محترمہ مریم صفدر صاحبہ دے شوہر نيں۔

== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.karachipage.com/news/Oct_99/102299.html ڈان: پاکستان دے گورنراں د‏‏ی لسٹ]
* [http://findarticles.com/p/articles/mi_hb092/is_/ai_n28749172 گورنر دا صفحہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522112415/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb092/is_10_30/ai_n28749172/ |date=2012-05-22 }}

{{s-start}}
{{s-mil}}
{{succession box |title=[[رئیسِ عملۂ جامع|رئیس عملہ جامع پاکستان]]
|years=1986 – 1988
|before=[[مرزا اسلم بیگ]]
|after=[[میاں محمد افضال]]}}
|-
{{s-off}}
{{succession box |title=[[گورنر پنجاب]]
|years=1999 – 2001
|before=[[سردار ذولفقار علی کھوسہ]]|
after=[[خالد مقبول]]}}
{{end}}

[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:پاکستانی جرنیل]]
[[گٹھ:پاکستانی سفرا برائے مراکش]]
[[گٹھ:پاکستانی سیاست دان]]
[[گٹھ:پنجاب (پاکستان) دے گورنر]]
[[گٹھ:مراکش وچ پاکستانی سفیر]]
[[گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان]]
[[گٹھ:پنجاب یونیورسٹی دے وائس چانسلر]]
[[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]]</text>
      <sha1>2zs4eq59lgp0d1bbgxz3i8twgwwiikz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فہد قاضی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124534</id>
    <revision>
      <id>709344</id>
      <parentid>629757</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="sde6vp0bwhjn3vyt6ow6p1qg4tnfxoy" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شخصیت}}
'''شیخ فہد القاضی''' (ولادت: {{تقریباً|۱۹۵۷}} - وفات: ۱۲ نومبر ۲۰۱۹ء) سعودی عرب دے اسلامی عالم، جج تے ماہر تعلیم سن جو شدید [[نمونیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جیل وچ انتقال کر گئے۔ اوہ [[صحوہ تحریک]] تے کمیٹی برائے پروموشن آف ویوٹ اینڈ دتی پریوینشن آف وائس تو‏ں وابستہ سن ۔ &lt;ref name=&quot;Middle East Monitor&quot;&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.middleeastmonitor.com/20191114-prominent-sheikh-dies-in-saudi-prison/|title=Prominent sheikh dies in Saudi prison|date=14 نومبر 2019}}&lt;/ref&gt; [[امام محمد بن سعود اسلامی یونیورسٹی|امام محمد ابن سعود یونیورسٹی دے]] سابق طالب علم سن ۔

۲۰۱۳ وچ انھاں نے سعودی وزیر تعلیم دے اس فیصلے اُتے اعتراض کيتا سی جس وچ طالبات نو‏‏ں گھوڑےآں د‏‏ی دوڑ وچ شرکت کيتی اجازت دتی گئی سی

== مڈھلا جیون تے تعلیم ==
شیخ زاہد العابد المحطاصب ابی عبداللہ فہد بن سلیمان بن محمد القادی ۱۳۷۷ ہجری وچ [[ریاض]] وچ پیدا ہوئے۔ ہائی سکول تو‏ں فارغ التحصیل ہوݨ دے بعد اس نے [[جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ|مدینہ د‏‏ی اسلامی یونیورسٹی]] وچ اک سمسٹر پڑھیا تے فیر [[امام محمد بن سعود اسلامی یونیورسٹی]] تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے۔

== گرفتاری ==
وہ شاہی عدالت نو‏‏ں خفیہ مشورے دا خط بھیجنے دے بعد ستمبر ۲۰۱۶ تو‏ں حراست وچ سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://english.alaraby.co.uk/news/saudi-cleric-jailed-writing-letter-dies-prison|title=Muslim cleric jailed for writing advice letter to Saudi king dies in prison|تاريخ-الوصول=2023-06-09|تاريخ-الأرشيف=2024-04-23|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240423174510/https://english.alaraby.co.uk/news/saudi-cleric-jailed-writing-letter-dies-prison|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|url=https://www.albawaba.com/editors-choice/saudi-imam-dies-jail-3-years-after-sending-letter-king-1321209|title=Saudi Imam Dies in Jail 3 Years After Sending Letter to the King}}&lt;/ref&gt; اکتوبر ۲۰۱۹ وچ ، اسنو‏ں چھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اسنو‏ں [[عبد العزیز طریفی]] ، [[ابراہیم السکران]] تے محمد الحذیف دے نال گرفتار کيتا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Middle East Monitor&quot;/&gt;

== وفات ==
قاضی ۱۲ نومبر نو‏‏ں [[نمونیا]] د‏‏ی وجہ تو‏ں سعودی جیل وچ انتقال کر گئے۔ انہاں دے اہل خانہ نے طبی لاپرواہی دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی موت دا ذمہ دار حکا‏م نو‏‏ں ٹھہرایا۔ &lt;ref name=&quot;Middle East Monitor&quot;/&gt; انہاں نو‏ں ۱۳ نومبر ۲۰۱۹ نو‏‏ں سپرد خاک کيتا گیا تے لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد نے ریاض د‏‏ی الراجی مسجد وچ انہاں د‏‏ی نماز جنازہ وچ شرکت کيتی۔

== حوالے ==
{{حوالے}}
[[گٹھ:2019 دیاں موتاں]]
[[گٹھ:1957 دے جم]]
[[گٹھ:قضاۃ شریعت]]
[[گٹھ:سعودی مسلم شخصیتاں]]
[[گٹھ:سعودی ائمہ کرام]]
[[گٹھ:سعودی زیر حراست تے قیدی شخصیتاں]]
[[گٹھ:فضلاء جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]]
[[گٹھ:جامعہ الامام محمد بن سعود الاسلامیہ دے فضلا]]
[[گٹھ:۲۰۱۹ دیاں موتاں]]
[[گٹھ:۱۹۵۷ دے جم]]
[[گٹھ:Short description is different from Wikidata]]</text>
      <sha1>sde6vp0bwhjn3vyt6ow6p1qg4tnfxoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شعیب سلطان خان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133663</id>
    <revision>
      <id>709336</id>
      <parentid>707896</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T20:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43643" sha1="8ot7y1mlm51a4kc2sq0te2xegx6q0v3" xml:space="preserve">{{معلومات خانہ شخصیت
| ناں = شعیب سلطان خان&lt;br /&gt;
Shoaib Sultan Khan
| التصویر = Young ssk.jpg
}}

'''شعیب سلطان خان''' (پیدائش 11 جولائ‏ی 1933ء)، [[پاکستان]] وچ [[پینڈو ترقی]] دے پروگراماں دے علمبرداراں وچو‏ں اک نيں۔ بطور [[پاکستان ایڈمنسٹریٹو سروسز]] آفیسر، انہاں نے 25 سال [[حکومت پاکستان]] دے نال کم کیتا، بعد وچ انہاں نے جنیوا وچ قائم آغا خان فاؤنڈیشن وچ 12 سال، فیر [[یونیسیف]]&lt;nowiki/&gt;ماں 14 سال خدمات انجام دتیاں۔ اپنی ریٹائرمنٹ دے بعد تو‏ں، اوہ رضاکارانہ بنیاداں اُتے پاکستان دے کل وقتی رورل سپورٹ پروگرامز تو‏ں منسلک نيں۔ اج، رورل سپورٹ پروگرامز نے پاکستان دے وفاق دے [[قبائلی علاقہ جات|زیر انتظام قبائلی علاقے]] سمیت 110 ضلعے وچ 297,000 کمیونٹی تنظیماں بنانے وچ مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔

انہاں نو‏ں 1989ء وچ اقوام متحدہ دے ماحولیا‏تی پروگرام گلوبل 500ء ایوارڈ، 1990ء وچ [[ستارۂ امتیاز|ستارہ امتیاز]]، 1992ء وچ [[رامن میگ سیسے انعام|رامون میگسیسے ایوارڈ]]، 1994ء وچ [http://wwf.panda.org/wwf_news/wwf_awards/wwf_duke_of_edinburgh_conservation_award/ ڈبلیو ڈبلیو ایف ڈیوک آف ایڈنبرا کنزرویشن ایوارڈ] &quot;مین آف د‏ی ایئر&quot; روٹری انٹرنیشنل (2005ء وچ پاکستان گولڈ میڈل، [[پاکستان د‏‏ی شہری اعزازی علامات|ستارہ ایزار]] تے 2007ء وچ [[صدر پاکستان]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[ہلال امتیاز]] ملیا ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ramon Magsaysay Award|url=http://www.rmaf.org.ph/pdf/2012/2012TheMagsaysayAward.pdf|publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation|accessdate=2024-04-15|archivedate=2016-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806125346/http://www.rmaf.org.ph/pdf/2012/2012TheMagsaysayAward.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Noble Pakistan: 10 Pakistanis honoured with Ramon Magsaysay Award|url=http://tribune.com.pk/story/758221/noble-pakistan-9-pakistanis-honoured-with-ramon-magsaysay-award/|newspaper=The Express Tribune|date=7 ستمبر 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=SHGs impress Pakistan team|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/shgs-impress-pakistan-team/article1816895.ece|newspaper=The Hindu|date=28 مارچ 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I9qFAAAAMAAJ|title=HRCP Newsletter: A Quarterly Publication of the Human Rights Commission of Pakistan|date=1995-01-01|publisher=The Commission|pages=14|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Duke of Edinburgh Conservation Award |url=http://wwf.panda.org/who_we_are/history/duke_of_edinburgh_conservation_award/ |publisher=WWF Global}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GensAAAAMAAJ|title=Managing change in different organizations|last=Qureshi|first=Zafar Iqbal|date=2006-01-01|publisher=Ferozsons|isbn=9789690020451|pages=41|language=en}}&lt;/ref&gt;انہاں نے متعدد تحقیقی مقالے تے کتاباں لکھایاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Rural Change in the Third World |url=http://www.betterworldbooks.com/rural-change-in-the-third-world-pakistan-and-the-aga-khan-rural-support-program-id-9780313280115.aspx |publisher=Better World Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Aga Khan Rural Support Programme: A Journey through Grassroots Development|date=21 اکتوبر 2009|id={{ASIN|0195476689|country=in}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Man in the Hat|url=http://www.vanguardbooks.com/browsetitle.php?isbn=9789694025636&amp;subject=|publisher=Vanguard Books|accessdate=2024-04-15|archivedate=2018-06-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623144909/http://www.vanguardbooks.com/browsetitle.php?isbn=9789694025636&amp;subject=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Aga Khan Rural Support Programme|year=2009|url=https://books.google.com/books?id=ImpMPgAACAAJ|publisher=Amazon.com|isbn=978-0-19-547668-2}}&lt;/ref&gt; 2009ء وچ ، انہاں نو‏ں &quot;غریباں د‏‏ی طاقت تے صلاحیت نو‏‏ں بے نقاب کرنے&quot; دے لئی [[نوبل امن انعام]] دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=30 years of Aga Khan Rural Support Programme: Working with Shoaib Sultan Khan|url=http://www.youlinmagazine.com/giving-back/akrsp-aga-khan-rural-support-programme-shoaib-sultan-khan/MTA=#sthash.JOT7RYtY.dpbs|newspaper=Youlin Magazine|date=23 اگست 2013}}&lt;/ref&gt;2019ء وچ انہاں نو‏ں [[صدر پاکستان]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[نشان امتیاز]] تو‏ں نوازیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |last= |first= |date=2019-03-23 |title=President Alvi confers top civil, military awards for excellence on Pakistan Day |url=https://www.dawn.com/news/1471417 |access-date=2020-12-15 |website=DAWN |language=en}}&lt;/ref&gt;

== سوانح عمری ==
شعیب سلطان خان 11 جولائ‏ی 1933ء نو‏‏ں [[برطانوی ہند دے صوبے اورعلاقے|برطانوی ہندوستان]] دے شہر [[مراد آباد]] وچ پیدا ہوئے جو ہن ہندوستان دے [[اتر پردیش]] وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں دے دادا سلطان احمد بیگ نے [[برطانوی راج]] دے دناں وچ [[آگرہ تے اودھ دے متحدہ صوبے|متحدہ صوبے]] د‏‏ی ریاستی سول سروس وچ اک باوقار عہدہ حاصل کيتا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |date=اگست 1992 |title=Khan, Shoaib Sultan: Biography |url=http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/biography/122 |publisher=Ramon Magsaysay Award Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hAYUAQAAMAAJ|title=Great men and women of Asia: Ramon Magsaysay Awardees from South Asia, 1987–2005|last=Goloy|first=Angelina G.|last2=Balgos|first2=Cecile C. A.|last3=Foundation|first3=Ramon Magsaysay Award|last4=Inc|first4=Anvil Publishing|date=2006-08-30|publisher=Anvil|isbn=9789712718366|pages=115|language=en}}&lt;/ref&gt;

شعیب نے [[لکھنؤ یونیورسٹی]] تو‏ں انگریزی وچ [[ماسٹر آف آرٹس]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی تے اس دے بعد [[جامعہ کیمبرج|کیمبرج یونیورسٹی]] وچ پبلک ایڈمنسٹریشن کورس مکمل کيتا۔ انہاں نے [[جامعۂ پشاو‏ر|پشاو‏ر یونیورسٹی]] تو‏ں [[فاضل القانون|بیچلر آف لا]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی اے، اس دے علاوہ انہاں نے [[جامعہ برمنگھم|برمنگھم یونیورسٹی]] تے کوئین الزبتھ ہاؤس، [[آکسفورڈ یونیورسٹی|آکسفورڈ]] وچ تعلیمی کم وی کيتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Mr Shoaib Sultan Khan |url=http://lpp.org.pk/mr-shoaib-sultan-khan/ |publisher=Lodhran Pilot Project |access-date=2024-04-15 |archivedate=2016-04-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160422024439/http://lpp.org.pk/mr-shoaib-sultan-khan/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Board of Directors |url=http://www.ahkrc.org/board-members.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022114012/http://www.ahkrc.org/board-members.html |archive-date=22 اکتوبر 2015 |access-date=4 دسمبر 2015 |publisher=AKH Resource Center}}&lt;/ref&gt;

== کیریئر ==
انہاں نے 1953 ء وچ لیکچرر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے کیریئر دا آغاز کیتا، لیکن 1955ء وچ پاکستان د‏‏ی سول سروس وچ شمولیت اختیار کيتی تے 1978ء تک اس وچ رہ‏‏ے۔ اوہ [[سول سروسز اکیڈمی|سول سروس اکیڈمی]] دے ڈپٹی ڈائریکٹر، ڈپٹی کمشنر [[کوہاٹ]] تے [[پشاو‏ر]] [[کراچی]] [[پاکستان دے ڈویژن|ڈویژن]] دے کمشنر، [[حکومت خیبر پختونخوا|حکومت شمال مغربی سرحدی صوبہ]] وچ محکمہ صحت، تعلیم تے سماجی بہبود دے سیکرٹری تے پاکستان اکیڈمی برائے پینڈو ترقی دے ڈائریکٹر دے عہدےآں اُتے فائز ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Community-Driven Development (CDD) and Social Funds Programs |url=http://web.worldbank.org/archive/website00819C/WEB/SESSI-18.HTM |publisher=World Bank Archives}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |date=نومبر 2014 |title=20 years of leadership |url=http://www.lead.org.pk/lead/pages/former-board-members.aspx |publisher=Lead Pakistan |access-date=2024-04-15 |archivedate=2021-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508011226/http://lead.org.pk/lead/pages/former-board-members.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=The Aga Khan Rural Support Programme: A Journey through Grassroots Development |url=http://www.oupcanada.com/catalog/9780195476682.html |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ef89AAAAYAAJ|title=Rural development in Pakistan|last=Khan|first=Akhter Hameed|date=1985-01-01|publisher=Vanguard Books|pages=5 and 275|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rVFDAAAAYAAJ|title=Planning for Effective Public Rural Works Programmes: Case Studies from Bangladesh, India and Pakistan|date=1981-01-01|publisher=The Commission|pages=90|language=en}}&lt;/ref&gt;

[[پینڈو ترقی]] وچ انہاں دا کیریئر 1959ء وچ شروع ہويا جدو‏ں اوہ [[اختر حمید خان|ڈاکٹر اختر حمید خان]] دے رابطے وچ آئے۔ ڈاکٹر خان نے انہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ [[جرمنی]] وچ فریڈرک ولہیم رائفائیسن دے تن سادہ اصولاں اُتے عمل کریں-مظلوم کساناں نو‏‏ں منظم کرن تے اک قیادت د‏‏ی شناخت کرن تے فیر سرمایہ حاصل کرنے، بچت کرنے تے انسانی صلاحیتاں نو‏‏ں اپ گریڈ کرنے د‏‏ی صلاحیت حاصل کرن۔ اس تصورات‏‏ی پیکیج نے جرمنی وچ انقلاب برپا کر دتا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=A Man named Khan|url=http://www.thehindu.com/opinion/blogs/blog-free-for-all/article5239900.ece|newspaper=The Hindu|date=16 اکتوبر 2013}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹر خان د‏‏ی رہنمائی وچ انہاں نے کومیلا پروجیکٹ د‏‏ی طرز اُتے 1972ء وچ انٹیگریٹڈ رورل ڈیولپمنٹ پروگرام دا داؤدزئی پائلٹ پروجیکٹ قائم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=A must-read on rural uplift|url=http://www.dawn.com/news/845556/a-must-read-on-rural-uplift|newspaper=DAWN|date=11 اگست 2009}}&lt;/ref&gt; 1978ء وچ انہاں نو‏ں اقوام متحدہ دے علاقائی ترقی دے مرکز دے مشیر دے طور اُتے [[ناگویا]] [[جاپان]] وچ تعینات کيتا گیا۔ [[یونیسف|یونیسیف]] دے مشیر دے طور پر، انہاں نے 1979ء تے 1982ء دے دوران مہاولی گنگا ترقیا‏تی منصوبے اُتے [[سری لنکا]] وچ کم کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GensAAAAMAAJ|title=Managing change in different organizations|last=Qureshi|first=Zafar Iqbal|date=2006-01-01|publisher=Ferozsons|isbn=9789690020451|pages=41|language=en}}&lt;/ref&gt;

== غیر سرکاری پروگرام ==
دسمبر 1982ء وچ ، آغا خان فاؤنڈیشن نے انہاں نو‏ں نويں قائم کردہ آغا خان رورل سپورٹ پروگرام (اے دے آر ایس پی) د‏‏ی سربراہی کرنے نو‏‏ں کہیا جو شہری شعبے د‏‏ی اک تنظیم اے جو بنیادی طور اُتے شمالی پاکستان ([[گلگت بلتستان]] تے [[ضلع چترال|چترال]]) وچ انہاں دے باشندےآں نو‏‏ں ترقیا‏تی پروگراماں وچ شام‏ل کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=http://elibrary.worldbank.org/doi/abs/10.1596/0-8213-3664-9|title=The Aga Khan Rural Support Program|publisher=World Bank Group|year=1996|isbn=978-0-8213-3664-9|doi=10.1596/0-8213-3664-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TnISAQAAMAAJ|title=Sharing Water: Irrigation and Water Management in the Hindukush, Karakoram, Himalaya|last=Kreutzmann|first=Hermann|date=2000-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579159-4|pages=145|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DenHAAAAIAAJ|title=The Economist|date=1987-01-01|publisher=Economist Newspaper Limited|pages=26|language=en}}&lt;/ref&gt; اے دے آر ایس پی نو‏‏ں اس د‏ی کامیابی وچ [[آغا خان چہارم|عزت مآب آغا خان]] د‏‏ی مضبوط ذا‏تی دلچسپی دے نال قائم کيتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=ltDsAAAAMAAJ|title=Securing sustainable livelihoods in the Hindu Kush-Himalayas: directions for future research, development, and cooperation|last=Gyamtsho|first=Pema|last2=Lamichhane|first2=Anupa|date=2006-01-01|publisher=International Centre for Integrated Mountain Development|isbn=9789291150076|pages=155–175|language=en}}&lt;/ref&gt; ايس‏ے سال شعیب نويں قائم کردہ [[غیر سرکاری تنظیم|این جی او]] دے پہلے تے بانی جنرل مینیجر بن گئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IV9m8gF6XDcC|title=Ending Poverty in South Asia: Ideas that Work|last=Narayan-Parker|first=Deepa|last2=Glinskaya|first2=Elena E.|date=2007-01-01|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-6877-0|pages=162|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=yeDZAAAAMAAJ|title=Valleys in Transition: Twenty Years of AKRSP's Experience in Northern Pakistan|last=Wood|first=Geoffrey D.|last2=Malik|first2=Abdul|last3=Sagheer|first3=Sumaira|date=2006-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-547327-8|pages=429|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mdHZAAAAMAAJ|title=Fighting Poverty with Microfinance: Report of the Seminar on Sustainable Local Community Development and the Role of Microcredit in Rural Development, 22–26 مارچ 1999, Bangkok, Thailand|date=2000-01-01|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|pages=65|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RMopAQAAMAAJ|title=Community development and conservation of forest biodiversity through community forestry: proceedings of an international seminar held in Bangkok, Thailand, اکتوبر 26–28, 1994|last=Thailand)|first=Regional Community Forestry Training Center for Asia-Pacific (Bangkok|date=1995-01-01|publisher=Regional Community Forestry Training Center, Kasetsart University|isbn=9789747315905|pages=104|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=TnISAQAAMAAJ|title=Sharing Water: Irrigation and Water Management in the Hindukush, Karakoram, Himalaya|last=Kreutzmann|first=Hermann|date=2000-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-579159-4|pages=145|language=en}}&lt;/ref&gt; ابتدا وچ ، شعیب نے آغا خان فاؤنڈیشن تو‏ں پروگرام د‏‏ی طویل مدتی مالی مدد دے لئی عہد لیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RMopAQAAMAAJ|title=Community development and conservation of forest biodiversity through community forestry: proceedings of an international seminar held in Bangkok, Thailand, اکتوبر 26–28, 1994|last=Thailand|first=Regional Community Forestry Training Center for Asia-Pacific Bangkok|date=1995-01-01|publisher=Regional Community Forestry Training Center, Kasetsart University|isbn=9789747315905|pages=104|language=en}}&lt;/ref&gt; اے دے آر ایس پی ماڈل 100,000 پہاڑی کساناں دے تعاون تو‏ں آزمائش تے غلطی دے بعد تیار ہويا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wuhCAgAAQBAJ|title=The State and NGOs: Perspective from Asia|last=Shigetomi|first=Shinichi|date=2002-01-01|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789812301529|pages=98|language=en}}&lt;/ref&gt; اس ماڈل نے سماجی ترقی دے روايتی ماڈل نو‏‏ں تباہ کر دتا، جس وچ ایہ فرض کيتا گیا سی کہ مرکزی حکومت یا بیرونی ایجنسیاں لوکاں نو‏‏ں [[غربت]] تو‏ں کڈ باہر کرن گی۔ تے مقامی کمیونٹیز نو‏‏ں ترقیا‏تی اقدام وچ اک ایداں دے نقطہ نظر دے ذریعے شام‏ل کيتا جو بیوروکریٹک د‏‏ی بجائے شریک دار سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GO96P5w4fHoC|title=Valuing Freedoms: Sen's Capability Approach and Poverty Reduction|last=Alkire|first=Sabina|date=2005-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-928331-6|pages=235|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=wuhCAgAAQBAJ|title=The State and NGOs: Perspective from Asia|last=Shigetomi|first=Shinichi|date=2002-01-01|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789812301529|pages=98|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=h9uRAAAAIAAJ|title=Rural development in Pakistan|last=Khan|first=Shoaib Sultan|date=1980-04-01|publisher=Vikas|isbn=978-0-7069-0924-1|pages=9|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=JvpeeGu3jEMC|title=Commission on Sustainable Development: Report on the Thirteenth Session (30 اپریل 2004 and 11–22 اپریل 2005)|date=2005-08-26|publisher=United Nations Publications|isbn=978-0-11-941741-8|pages=59|language=en}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Ssk in field.jpg|سجے|thumb|پاکستان دے شمالی علاقےآں وچ کمیونٹی دے نال گل بات]]
اے دے آر ایس پی ماڈل د‏‏ی کامیابی نو‏‏ں بوہت سارے ملکاں وچ دہرایا گیا تے [[اقوام متحدہ ترقیا‏تی پروگرام|اقوام متحدہ دا ترقیا‏تی پروگرام]] د‏‏ی درخواست پر، انہاں نے جنوب ایشیائی غربت دے خاتمے دے پروگرام (ایس اے پی اے پی) دا آغاز کیتا، جس دے تحت انہاں نے ہندوستان، [[مالدیپ]] [[بنگلہ دیش]] [[نیپال]] تے [[سری لنکا]] وچ اس د‏ی طرز اُتے نمائشی پلاٹ قائم کيتے۔ [[اسلام آباد]] نے نیشنل رورل سپورٹ پروگرام (این آر ایس پی) تے ايس‏ے ماڈل د‏‏ی نقل کردے ہوئے صوبائی پروگرام وی شروع کيتے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Pioneering development partnership|url=http://www.dawn.com/news/754712/profile-pioneering-development-partnership|newspaper=DAWN|date=6 اکتوبر 2012}}&lt;/ref&gt;

1980ء د‏‏ی دہائی دے وسط تک شعیب [[سرتاج عزیز]] نو‏‏ں نیشنل رورل سپورٹ پروگرام قائم کرنے دے لئی راضی کرنے وچ کامیاب ہو گئے سن ۔ 1987ء وچ [[خیبر پختونخوا]] دے [[وزیر اعلیٰ خیبر پختونخوا|وزیر اعلیٰ]] [[ارباب جہانگیر خان|ارباب جہانگیر]] نے شعیب سلطان نو‏‏ں سرحد پینڈو امدادی پروگرام شروع کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ 1993ء وچ [[وزیراعظم پاکستان|وزیر اعظم]] [[نواز شریف]] نے شعیب سلطان د‏‏ی بین الاقوامی شناخت تو‏ں متاثر ہو ک‏ے نیشنل رورل سپورٹ پروگرام نو‏‏ں 50 کروڑ [[پاکستانی روپیہ|روپے]] دا عطیہ دتا۔ 1990ء د‏‏ی دہائی دے دوران جدو‏ں سرتاج عزیز [[وزیر خزانہ پاکستان|وزیر خزانہ]] سن، انہاں دے نال شعیب د‏‏ی گل گل دے نتیجے وچ پاکستان غربت دے خاتمے دا فنڈ دا قیام عمل وچ آیا۔ 1997ء وچ انہاں نے [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے وزیر اعلیٰ [[شہباز شریف]] نو‏‏ں پنجاب رورل سپورٹ پروگرام دے لئی 50 کروڑ روپے دینے اُتے آمادہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aCH4nLuLqfMC|title=Reducing Poverty and Sustaining the Environment: The Politics of Local Engagement|last=Satterthwaite|first=David|last2=Reid|first2=Hannah|last3=Bass|first3=Stephen|date=2013-06-17|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-136-55895-5|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mdHZAAAAMAAJ|title=Fighting Poverty with Microfinance: Report of the Seminar on Sustainable Local Community Development and the Role of Microcredit in Rural Development, 22–26 مارچ 1999, Bangkok, Thailand|date=2000-01-01|publisher=Centre on Integrated Rural Development for Asia and the Pacific|pages=56|language=en}}&lt;/ref&gt;

جب شعیب 1994ء وچ [[اقوام متحدہ ترقیا‏تی پروگرام]] پروجیکٹ دے حصے دے طور اُتے ہندوستان آئے تاں [[وزیر اعظم بھارت|وزیر اعظم]] [[نرسمہا راؤ|پی وی نرسمہا راؤ]] نے انہاں تو‏ں کہیا کہ اوہ اس پروجیکٹ نو‏‏ں [[آندھرا پردیش]] وچ آزماواں، جتھے اس نے تن اضلاع-[[کرنول]] [[اننت پور ضلع|اننت پور]] تے محبوب نگر وچ شروعات کيتی۔ یو۔ این۔ پائلٹ دے اختتام پر، شعیب د‏‏ی تجویز پر، آندھرا پردیش دے اودو‏ں دے وزیر اعلیٰ، مسٹر [[چندرا بابو نائڈو|چندرابابو نائیڈو]] نے اسنو‏ں جاری رکھنے اُتے اتفاق کيتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=No line of control here|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/no-line-of-control-here/article5197654.ece|newspaper=The Hindu|date=4 اکتوبر 2013}}&lt;/ref&gt;

اس تناظر وچ ، ہندوستان نے 30 کروڑ تو‏ں ودھ غریباں نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی ترقی دے ایس اے پی اے پی اصولاں اُتے مبنی قومی پینڈو روزی روٹی مشن دے ناں تو‏ں اک قومی پروگرام شروع کيتا۔ [[راہل گاندھی|راہول گاندھی]] دے کہنے پر، شعیب نے راجیو گاندھی مہیلا وکاس پریوجنا (آر جی ایم وی پی) وچ [[اتر پردیش]] وچ اپنے حلقے وچ انہاں اصولاں اُتے اک پروجیکٹ شروع کيتا جس تو‏ں ایہ ثابت ہويا اے کہ ایہ ماڈل پسماندہ لوکاں نو‏‏ں انتہائی درجہ بندی والے سماجی ساختی ترتیبات وچ وی رکاوٹاں اُتے قابو پانے وچ مدد کر سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح [[آندھرا پردیش]] وچ ، ایہ پروگرام ورلڈ بینک د‏‏ی فنڈنگ دے ذریعے شروع کيتا گیا سی تے ایہ 5 کروڑ لوکاں تک پہنچیا تے انہاں د‏‏ی زندگیاں نو‏‏ں تبدیل کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Pioneering development partnership|url=http://www.dawn.com/news/754712/profile-pioneering-development-partnership|newspaper=DAWN|date=6 اکتوبر 2012}}&lt;/ref&gt;2011 ء وچ، [[سونیا گاندھی]] نے ہندوستانی وزارت پینڈو ترقی نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ اوہ 2017ء تک ملک بھر وچ 7 کروڑ گھراناں نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی آندھرا دے تجربے د‏‏ی طرز اُتے نیشنل رورل لائیولی ہڈ مشن (این آر ایل ایم) شروع کرے۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=RSPs have not deviated|url=http://www.dawn.com/news/1028896|newspaper=DAWN|date=14 جولائ‏ی 2013}}&lt;/ref&gt; وفاقی [[حکومت ہند]] نے ہن اسنو‏ں قومی پینڈو روزی روٹی مشن دے تحت اپنی مرکزی پالیسی دا حصہ بنا دتا اے تے 13 ہور ریاستاں آندھرا پردیش ماڈل اُتے عمل پیرا نيں۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Earthly matters: Harnessing people's potential|url=http://www.dawn.com/news/781483/earthly-matters-harnessing-peoples-potential|newspaper=DAWN|date=26 جنوری 2013}}&lt;/ref&gt; ہندوستان د‏‏ی پینڈو ترقی د‏‏ی وزارت نے اعتراف کيتا اے کہ ہندوستان وچ ریاست نے اس گل نو‏‏ں داخلی بنایا اے کہ حقوق اُتے مبنی ترقی خیرا‏تی کم نئيں بلکہ اک حق ا‏‏ے۔ شعیب دے تجویز کردہ ماڈل د‏‏ی نیہہ پر، [[حکومت ہند]] کمیونٹی سپورٹ تنظیماں دے ذریعے پینڈو سپورٹ پروگراماں دے لئی سالانہ 270 ارب روپے مختص کردی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Participatory development: With little govt support, people can do wonders|url=http://tribune.com.pk/story/571143/participatory-development-with-little-govt-support-people-can-do-wonders/|newspaper=The Express Tribune|date=2 جولائ‏ی 2013}}&lt;/ref&gt;

== عہدے ==
شعیب نے متعدد تنظیماں دے بورڈ وچ خدمات انجام دتی نيں جنہاں وچ شام‏ل نيں:

# پینڈو امدادی پروگرام نیٹ ورک (چیئرمین) &lt;ref&gt;{{cite news|title=Moot on community-driven development starts today|url=http://nation.com.pk/islamabad/07-Dec-2015/moot-on-community-driven-development-starts-today|newspaper=The Nation|date=7 دسمبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Experts call for people's role in policymaking|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/09-Dec-2015/experts-call-for-people-s-role-in-policymaking|newspaper=Daily Times|date=9 دسمبر 2015|access-date=13 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222125839/http://www.dailytimes.com.pk/national/09-Dec-2015/experts-call-for-people-s-role-in-policymaking|archive-date=22 دسمبر 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# نیشنل رورل سپورٹ پروگرام &lt;ref&gt;{{cite news|title=Aziz for coordination in social sector|url=http://www.dawn.com/news/366725/aziz-for-coordination-in-social-sector|newspaper=DAWN|date=6 اگست 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=EU, Sindh govt launch poverty reduction programme|url=http://www.dailytimes.com.pk/sindh/26-Nov-2015/eu-sindh-govt-launch-poverty-reduction-programme|newspaper=Daily Times|date=26 نومبر 2015|access-date=13 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212121847/http://www.dailytimes.com.pk/sindh/26-Nov-2015/eu-sindh-govt-launch-poverty-reduction-programme|archive-date=12 دسمبر 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
# غازی بروتھا ترقیا‏تی ادار (جی بی ٹی آئی) &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=aCH4nLuLqfMC&amp;q=Ghazi+Barotha+Taraqiati+Idara+shoaib+sultan+khan&amp;pg=PT45|title=Reducing Poverty and Sustaining the Environment|date=17 جون 2013|publisher=Earthscan Publications Limited|isbn=978-1-136-55895-5}}&lt;/ref&gt;
# سندھ پینڈو امدادی تنظیم &lt;ref&gt;{{cite news|title=Positive change: Empowering women, transforming lives|url=http://tribune.com.pk/story/966381/positive-change-empowering-women-transforming-lives/|newspaper=The Express Tribune|date=3 اکتوبر 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Prime Minister Nawaz Sharif committed to bringing a positive change in the living standard of women|url=http://www.thenews.com.pk/print/83748-Shumaila-Imran-gives-sworn-testimony-in-court|newspaper=The News International|date=28 ستمبر 2015}}&lt;/ref&gt;
# آغا خان پینڈو امدادی پروگرام&lt;ref&gt;{{cite news|title=Provision of social services stressed|url=http://www.dawn.com/news/394147/provision-of-social-services-stressed|newspaper=DAWN|date=16 مئی 2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Forgotten heroes of Pakistan|url=http://www.dawn.com/news/676555/forgotten-heroes-of-pakistan|newspaper=DAWN|date=28 دسمبر 2011}}&lt;/ref&gt;
# انسٹی ٹیوٹ آف رورل مینجمنٹ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=IRM Board of Directors |url=http://www.irm.edu.pk/index.php/about-irm/board-of-directors/ |publisher=Institute of Rural Management |تاريخ-الوصول=2024-04-15 |تاريخ-الأرشيف=2024-04-23 |مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20240423103748/https://www.irm.edu.pk/index.php/about-irm/board-of-directors/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
# سرحد پینڈو امدادی پروگرام&lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=History |url=http://www.srsp.org.pk/srsp-main/index.php/about-srsp/history |publisher=SRSP |access-date=2024-04-15 |archivedate=2017-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170612034855/http://www.srsp.org.pk/srsp-main/index.php/about-srsp/history }}&lt;/ref&gt;
# پنجاب پینڈو امدادی پروگرام &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=GensAAAAMAAJ|title=Managing change in different organizations|last=Qureshi|first=Zafar Iqbal|date=2006-01-01|publisher=Ferozsons|isbn=9789690020451|pages=41|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uo1KAAAAYAAJ|title=Government, communities and non-governmental organizations in social sector delivery: collective action in rural drinking water supply|last=Khan|first=Shahrukh Rafi|date=1999-11-01|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-1003-8|pages=8|language=en}}&lt;/ref&gt;
# بلوچستان پینڈو امدادی پروگرام&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2NfwAAAAIAAJ|title=Climbing the Development Ladder With Ngo Support: Experiences of Rural People in Pakistan|last=Khan|first=Mahmood Hasan|date=1998-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-577921-9|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|title=The Aga Khan Rural Support Programme: A Journey through Grassroots Development|last=Sultan Khan|first=Shoaib|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;
# انٹیگریٹڈ ماؤنٹین ڈویلپمنٹ دا بین الاقوامی مرکز&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=eIDtAAAAMAAJ|title=Institutional development for local management of rural resources|last=Dani|first=Anis Ahmad|last2=Gibbs|first2=Christopher J. N.|last3=Bromley|first3=Daniel W.|date=1987-01-01|publisher=East-West Environment and Policy Institute|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WhTtAAAAMAAJ|title=Micro-enterprise development in mountain areas: a review of NGO initiatives in Pakistan|last=Mohmand|first=Abdul Ghaffar|last2=Development|first2=International Centre for Integrated Mountain|date=1999-01-01|publisher=International Centre for Integrated Mountain Development|language=en}}&lt;/ref&gt;

وہ ورلڈ بینک دے زیر اہتمام کمیونٹی ڈویلپمنٹ کاربن فنڈ دے ایڈوائزری گروپ دے رکن، ملینیم ڈویلپمنٹ گولز اُتے [[حکومت پاکستان]] د‏‏ی ایڈوائزری کمیٹی دے رکن تے حکومت پاکستان دے ویژن 2030ء گروپ آن جسٹ سوسائٹی دے چیئرمین وی نيں۔

== اعزازات ==
ان د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ ، انہاں نو‏ں 1989ء وچ [[اقوام متحدہ دا ماحولیا‏تی پروگرام]] گلوبل 500ء ایوارڈ 1990ء وچ صدر پاکستان د‏‏ی طرف تو‏ں [[ستارۂ امتیاز|ستارہ امتیاز]]، 1992ء وچ [[فلپائن]] دے صدر د‏‏ی طرف تو‏ں [[رامن میگ سیسے انعام|رامون میگسیسے ایوارڈ]] تے 1994ء وچ ڈیوک آف ایڈنبرا [[شہزادہ فلپ، ڈیوک ایڈنبرا|پرنس فلپ]] د‏‏ی طرف تو‏ں ورلڈ کنزرویشن میڈل، روٹری انٹرنیشنل (پاکستان) نے 2006ء وچ مین آف د‏ی ایئر 2005ء گولڈ میڈل، ستارہ ایسار تو‏ں زلزلے دے کم دے لئی تے [[ہلال امتیاز]] تو‏ں 2006ء وچ پاکستان دے دن نوازیا گیا۔&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=2K2ICLccSH0C|title=1987–1992, the Global 500: The Roll of Honour for Environmental Achievement|date=1992-01-01|publisher=UNEP/Earthprint|isbn=9789280713619|pages=50|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hAYUAQAAMAAJ|title=Great men and women of Asia: Ramon Magsaysay Awardees from South Asia, 1987–2005|last=Goloy|first=Angelina G.|last2=Balgos|first2=Cecile C. A.|last3=Foundation|first3=Ramon Magsaysay Award|last4=Inc|first4=Anvil Publishing|date=2006-08-30|publisher=Anvil|isbn=9789712718366|pages=121|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=P9EsApMkdAoC|title=Local and Community Driven Development: Moving to Scale in Theory and Practice|last=Binswanger-Mkhize|first=Hans P.|last2=Regt|first2=Jacomina P. de|last3=Spector|first3=Stephen|date=2010-02-12|publisher=World Bank Publications|isbn=978-0-8213-8195-3|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=RxgNAQAAMAAJ|title=Asiaweek|date=1994-11-01|publisher=Asiaweek Limited|pages=20|language=en}}&lt;/ref&gt; 2009ء وچ اوہ [https://www.ashoka.org/fellow/shoaib-sultan-khan سینئر اشوک فیلو] منتخب ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=Ashoka innovators for the public |url=https://www.ashoka.org/fellow/shoaib-sultan-khan |publisher=Ashoka}}&lt;/ref&gt;

سالانہ [[نوبل امن انعام]] دے لئی نامزد افراد د‏‏ی لسٹ پچھلے 50 سالاں وچ ہمیشہ اک خفیہ راز رہی اے، جس وچ صرف چند ناں عوام دے سامنے افشا ہوئے نيں۔ اک ایسا نامزد شخص جس دا ناں جال تو‏ں پھسل گیا اوہ شعیب سلطان خان ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |date=14 اکتوبر 2009 |title=Nice: International School of Nice welcomes 2009 Nobel Peace Prize Nominee |url=http://www.investincotedazur.com/en/info/news/en-nice-international-school-of-nice-welcomes-2009-nobel-peace-prize-nominee/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208092930/http://www.investincotedazur.com/en/info/news/en-nice-international-school-of-nice-welcomes-2009-nobel-peace-prize-nominee/ |archive-date=8 دسمبر 2015 |access-date=1 دسمبر 2015 |publisher=Invest in cote d'azur}}&lt;/ref&gt; انہاں نو‏ں 2009ء وچ &quot;غریباں د‏‏ی طاقت تے صلاحیت نو‏‏ں بے نقاب کرنے&quot; دے لئی نوبل امن انعام دے لئی نامزد کيتا گیا سی۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rural support programmes can double people's incomes|url=http://www.dawn.com/news/1147664|newspaper=DAWN|date=29 نومبر 2014}}&lt;/ref&gt; ایہ انعام بالآخر [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر]] [[بارک اوباما|اوباما]] دے پاس گیا، جس نے چند ابرو تو‏ں ودھ چُکیا، اس گل اُتے غور کردے ہوئے کہ نامزدگی انہاں دے عہدہ سنبھالنے دے صرف 12 دن بعد ہوئی۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Why the Prize Is Premature|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1929396,00.html|newspaper=Time|date=9 اکتوبر 2009|accessdate=2024-04-15|archivedate=2020-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200220155422/http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1929396,00.html}}&lt;/ref&gt; [[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]] نے اس فیصلے نو‏‏ں &quot;حیرت انگیز حیرت&quot; قرار دتا، جدو‏ں کہ کم فراخ دل تماشائیاں نے [[نوبل کمیٹی]] اُتے سیاسی محرکات دا الزام لگایا۔&lt;ref&gt;{{cite news|title=Top 10 Nobel Prize Controversies|url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2096389_2096388,00.html|newspaper=Time|date=7 اکتوبر 2011}}&lt;/ref&gt; صدر اوباما نے دتی لیٹ شو وچ [[اسٹیون کولبیر|اسٹیفن کولبرٹ]] تو‏ں اعتراف کيتا کہ اوہ نئيں جاݨدے کہ انہاں نے [[نوبل انعام]] کیو‏ں جِتیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/barack-obama-stephen-colbert-nobel-peace-prize-a7367321.html|title=Barack Obama was asked why he won the Nobel Peace Prize. His answer was spot on|date=2016-10-18|newspaper=The Independent|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Barack-Obama-unsure-of-why-he-got-Nobel-Peace-Prize/articleshow/54940500.cms|title=Barack Obama unsure of why he got Nobel Peace Prize|date=21 اکتوبر 2016|newspaper=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2019ء وچ ، انہاں نو‏ں پاکستان دے اعلیٰ ترین شہری اعزاز [[نشان امتیاز]] دے وصول کنندہ دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=President to confer 127 civil awards on Pak, foreign nationals on 23 مارچ |url=https://www.thenews.com.pk/print/442111-president-to-confer-127-civil-awards-on-pak-foreign-nationals-on-march-23 |access-date=2019-03-11 |website=The News |language=en}}&lt;/ref&gt; 23 مارچ 2019ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے انہاں نو‏ں نشان امتیاز تو‏ں نوازیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=172 people, including Mehwish Hayat, Wasim Akram, conferred national awards &amp;#124; SAMAA |url=https://www.samaa.tv/news/2019/03/172-people-including-mehwish-hayat-wasim-akram-conferred-national-awards/}}&lt;/ref&gt;مارچ 2019ء وچ ، انہاں نو‏ں پاکستان دے اعلیٰ ترین شہری اعزاز نشان امتیاز دے وصول کنندہ دے طور اُتے نامزد کيتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=President to confer 127 civil awards on Pak, foreign nationals on مارچ 23 |url=https://www.thenews.com.pk/print/442111-president-to-confer-127-civil-awards-on-pak-foreign-nationals-on-march-23 |access-date=2019-03-11 |website=The News |language=en}}&lt;/ref&gt; 23 مارچ 2019ء نو‏‏ں حکومت پاکستان نے انہاں نو‏ں نشان امتیاز تو‏ں نوازیا۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب |title=172 people, including Mehwish Hayat, Wasim Akram, conferred national awards &amp;#124; SAMAA |url=https://www.samaa.tv/news/2019/03/172-people-including-mehwish-hayat-wasim-akram-conferred-national-awards/}}&lt;/ref&gt;

== اشاعتاں ==
* [http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Sociology/Regional/?view=usa&amp;ci=9780195476682 آغا خان پینڈو امدادی پروگرام-بنیادی ترقی دے ذریعے اک سفر]
* [http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=5490279589&amp;searchurl=an%3Dmahmood%2Bhasan%2Bkhan%2Bshoaib%2Bsultan%2Bkhan تیسری دنیا وچ پینڈو تبدیلی: پاکستان تے آغا خان پینڈو امدادی پروگرام]
* [https://web.archive.org/web/20120407060107/http://www.rspn.org/publications/PDFs/AP%20REVISITED.pdf آندھرا پردیش نے دہلی وچ دوبارہ جائزہ لیا تے ملاقاتاں کاں]
* [https://web.archive.org/web/20120407060121/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NRSP%20BANK.pdf این آر ایس پی بینک]
* [http://210.56.25.21/gsdl/collect/ssk/index/assoc/HASH274e.dir/doc.pdf وکالت تے اے دے آر ایس پی حکمت عملی د‏‏ی نقل]
* [http://210.56.25.21/gsdl/collect/ssk/index/assoc/HASH015f.dir/doc.pdf آغا خان پینڈو امدادی پروگرام، گلگت]
* [http://210.56.25.21/gsdl/collect/ssk/index/assoc/HASHda9f.dir/doc.pdf کمیونٹی د‏‏ی شرکت اُتے ایشین سیمینار دا اہتمام ای ڈی آئی، ورلڈ بینک، آئی ایف اے ڈی، ایشین اینڈ پیسیفک سینٹر فار ڈویلپمنٹ نے کیا]
* [http://210.56.25.21/gsdl/collect/ssk/index/assoc/HASH0150.dir/doc.pdf ایم جی تے ڈاکٹر اختر حمید خان دے درمیان گل بات]
* [http://210.56.25.21/gsdl/collect/ssk/index/assoc/HASH5702.dir/doc.pdf ڈاکٹر اختر حمید خان میموریل لیکچر]
* [https://web.archive.org/web/20120407060128/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NFR%20ANDHRA%20PRADESH.pdf آندھرا واقعی چمک رہیا اے ]
* [https://web.archive.org/web/20120407060135/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NFR%20BAHAWALPUR.pdf این آر ایس پی بہاوالپور علاقہ: ناقابل یقین کامیابیاں]
* [https://web.archive.org/web/20120407060140/http://www.rspn.org/publications/PDFs/SPEECH.pdf اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی وچ تقریر &quot;انٹرپرائز دے ذریعے غربت دا خاتمہ&quot;]
* [https://web.archive.org/web/20120407060144/http://www.rspn.org/publications/NFR%20-%20RSPs%20AT%20THE%20UN.htm اقوام متحدہ وچ آر ایس پی]
* [https://web.archive.org/web/20120407060149/http://www.rspn.org/publications/PDFs/RGMVP.pdf ایم پی جناب راہول گاندھی دے نال دو دن]
* [https://web.archive.org/web/20120407060201/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NFR%20IDPs%20June%2009.pdf اندرونی طور اُتے بے گھر افراد]
* [https://web.archive.org/web/20120407060242/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NFR%20AMERICAN%20ODYSSEY.pdf امریک‏‏ی اوڈیسی]
* [https://web.archive.org/web/20120407060250/http://www.rspn.org/publications/PDFs/NFR%20BDESH%20VISIT.pdf چیری بلیئر د‏‏ی دعوت]
* [https://web.archive.org/web/20120407060255/http://www.rspn.org/publications/PDFs/VISIT%20TO%20RGMVP.pdf راجیو گاندھی مہیلا وکاس پریوجنا]

== حوالے ==
{{حوالے}}

== باہرلے جوڑ ==
* [http://www.irm.edu.pk/ آئی آر ایم دا سرکاری ویب پیج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230719163931/http://www.irm.edu.pk/ |date=2023-07-19 }}
* [https://web.archive.org/web/20151119190323/http://www.ahkrc.net.pk/ اختر حمید خان ریسورس سینٹر آفیشل ویب پیج]
{{پاکستانی ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان}}
[[گٹھ:زندہ شخصیتاں]]
[[گٹھ:پاکستان وچ پینڈو ترقی]]
[[گٹھ:پاکستانی سماجی کارکن]]
[[گٹھ:ریمن میگسیس اعزاز یافتہ گان]]
[[گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان]]
[[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]]
[[گٹھ:فضلا جامعہ پشاو‏ر]]
[[گٹھ:لکھنؤ یونیورسٹی دے فضلا]]
[[گٹھ:مہاجر شخصیتاں]]
[[گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان]]
[[گٹھ:1933 دے جم]]</text>
      <sha1>8ot7y1mlm51a4kc2sq0te2xegx6q0v3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>غزہ انسانی بحران (2023–موجودہ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140678</id>
    <revision>
      <id>709342</id>
      <parentid>707809</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T22:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320441" sha1="9yorqwh597zj311sttg4sbq56iub312" xml:space="preserve">{{معلومات-حرب}} {{Campaignbox Gaza–Israel conflict}}
[[فائل:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_13.jpg|alt=People stand amid the rubble of a building and looking at the ground. A man is carrying a large flower-patterned object.|thumb|305x305px| رہائشیاں نے اسرائیلی فضائی حملیاں نال تباہ ہون آلے اپارٹمنٹ دے کھنڈرات دا معائنہ کیتا]]
  
[[آپریشن طوفان الاقصیٰ|غزہ دی جنگ]] دے نتیجے چ [[غزہ دی پٹی|غزہ پٹی]] انسانی بحران دا سامنا کر رئی اے۔  &lt;ref name=&quot;humanitarian catastrophe&quot;&gt;{{Cite news|last1=Marsi|first1=Federica|title=Gaza doctors warn of a humanitarian catastrophe after Israeli attacks|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/14/supplies-exhausted-doctors-exhausted-in-gaza-catastrophe-looms-large|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=14 October 2023}}&lt;/ref&gt; بحران چ آسنن قحط تے صحت دی دیکھ بھال دا خاتمہ دوویں شامل ہن۔ [[جنگ]] دے شروع چ، اسرائیل نے غزہ پٹی تے اپنی ناکہ بندی سخت کر دتی، جس دے نتیجے چ ایندھن، خوراک، دوائیاں، پانی تے ضروری طبی سامان دی نمایاں قلت ہو گئی اے۔ &lt;ref name=&quot;spiraling humanitarian crisis&quot; /&gt;  اس محاصرے دے نتیجے وچ بجلی دی دستیابی وچ 90 فیصد کمی واقع ہوئی، جس نال ہسپتال دی بجلی دی فراہمی، سیوریج پلانٹس تے اثر پیا، تے پین آلے پانی دی فراہمی کرن آلے نمک توں پاک کرن آلے پلانٹس بند ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mellen|first1=Ruby|title=See how Israel's siege has plunged Gaza into darkness and isolation|work=[[The Washington Post]]|date=26 October 2023|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/26/gaza-israel-siege-blackout-isolation/}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹراں نے ہسپتالاں چ بھرے ہوئے لوکاں دی وجہ توں بیماریاں دے پھیلن توں خبردار کیتا۔ &lt;ref name=&quot;humanitarian catastrophe&quot; /&gt;

اسرائیلی فضائی حملےآں د‏‏ی بھاری بمباری نے غزہ دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کن نقصان پہنچایا ، جس تو‏ں بحران ہور گہرا ہويا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-inflicts-catastrophic-damage-infrastructure-economy-2023-11-17/|title=Gaza war inflicts catastrophic damage on infrastructure and economy|date=21 November 2023|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; غزہ دی وزارت صحت نے جنگ دے پہلے مہینے چ 4000 توں ودھ بچیاں دے مارے جان دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza death toll tops 10,000; UN calls it a children's graveyard|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/pressure-israel-over-civilians-steps-up-ceasefire-calls-rebuffed-2023-11-06/|work=[[Reuters]]|date=6 November 2023}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل انتونیو گٹیرس نے آکھیا کہ غزہ &quot;بچیاں دا قبرستان بن گیا اے۔&quot; {{Efn|Israeli UN Ambassador [[Gilad Erdan]] responded directly to Guterres, stating, &quot;Shame on [Guterres]... More than 30 minors – among them a 9-month-old baby as well as toddlers and children who witnessed their parents being murdered in cold blood – are being held against their will in the Gaza Strip. Hamas is the problem in Gaza, not Israel's actions to eliminate this terrorist organization.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67324897 |work=[[BBC News]] |date=6 November 2023 |title=UN says Gaza becoming |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107033550/https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67324897 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=UN chief: Gaza has become 'graveyard for kids'; Israeli envoy calls for him to resign |url=https://www.timesofisrael.com/un-chief-gaza-has-become-graveyard-for-kids-israeli-envoy-urges-his-resignation/#:~:text=Israel%27s%20Ambassador%20to%20the%20United,held%20in%20the%20Gaza%20Strip. |website=The Times of Israel |access-date=8 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108092946/https://www.timesofisrael.com/un-chief-gaza-has-become-graveyard-for-kids-israeli-envoy-urges-his-resignation/#:~:text=Israel%27s%20Ambassador%20to%20the%20United,held%20in%20the%20Gaza%20Strip. |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN chief says Gaza becoming a 'graveyard for children'|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-chief-says-gaza-becoming-graveyard-children-2023-11-06/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The War Turns Gaza Into a 'Graveyard' for Children|work=The New York Times|date=18 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/18/world/middleeast/gaza-children-israel.html}}&lt;/ref&gt; مئی 2024 وچ، [[یو ایس ایڈ|یو ایس ایڈ دی]] سربراہ سامنتھا پاور نے آکھیا کہ غزہ دے حالات &quot;پہلے توں وی بھیڑے&quot; سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza conditions worse than ever, USAID chief says|url=https://thehill.com/homenews/administration/4693423-usaid-samantha-power-gaza-rafah-conditions-israel-hamas-war/|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}&lt;/ref&gt;

[[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز]] ، [[ریڈ کریسینٹ تے ریڈ کراس|ریڈ کراس]] ، تے [[یونیسف|یونیسیف]] ، ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن، [[اقوام متحدہ ترقیاتی پروگرام|اقوام متحدہ دے ترقیاتی پروگرام]] ، اقوام متحدہ دی آبادی فنڈ ، تے [[عالمی غذائی پروگرام|ورلڈ فوڈ پروگرام]] دے سانجھے بیان ورگیاں تنظیماں نے اک بھیانک انسانی زوال دا خبردار کیتا اے۔   &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Red Cross president says 'shocked by the intolerable level of human suffering'|url=https://aje.io/nw7juv?update=2445050|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

== پچھوکڑ ==
سفارتکاراں دے مطابق، [[حماس|حماس نے]] [[آپریشن طوفان الاقصیٰ|7 اکتوبر 2023]] توں پہلے دے مہینیاں چ بار بار آکھیا سی کہ اوہ غزہ چ اک ہور فوجی وادھا نئیں چاہندا کیونکہ اس نال [[قدس تصادم، ۲۰۲۱ء|2021 دے تنازعے]] دے بعد پیدا ہون آلے انسانی بحران نوں ہور خراب کیتا جائے گا۔ &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|date=7 October 2023|title=Gaza Has Suffered Under 16-Year Blockade|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2023/10/07/world/middleeast/gaza-blockade-israel.html}}&lt;/ref&gt;

== خوراک تے پانی ==

=== آسنن قحط ===
 
[[فائل:A_4-year-old_Palestinian_girl,_lost_her_life_due_to_malnutrition_and_lack_of_treatment_due_to_the_war_on_Gaza.jpg|thumb| غزہ دی جنگ دی وجہ توں غذائی قلت تے علاج دی کمی دی وجہ توں اک 4 سالہ فلسطینی کُڑی اپنی جان گوا بیٹھی]]
[[فائل:Displaced_Palestinians_in_Deir_el-Balah_line_up_to_receive_food_provided_by_charitable_organizations.jpg|thumb| دیر البلاح وچ بے گھر فلسطینی خیراتی تنظیماں ولوں فراہم کردہ خوراک وصول کرن لئی قطار وچ لگے ہوئے نیں]]
غزہ پٹی دی صورتحال 2023 دے آخر تے 2024 دے اوائل تک بھکھمری تے خوراک دی عدم تحفظ دی شدید سطح تک پہنچ گئی۔ [[عالمی غذائی پروگرام|ورلڈ فوڈ پروگرام]] تے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] حکام سمیت مختلف ذرائع توں ملن آلیاں رپورٹاں نے اک تباہ کن صورتحال نوں اجاگر کیتا جتھے خوراک دے ذخیرے تقریباً ختم ہو چکے سن، بیکریاں اسرائیلی فضائی حملیاں نال تباہ ہو رئی سی، تے بنیادی خوراک دی فراہمی تک رسائی تیزی نال گھٹ ہوندی گئی۔  نومبر تک، روٹی لئی سینکڑیاں لوکاں دیاں قطاراں عام ہو گئیاں، جہڑیاں اک گہرے بحران دا اشارہ کردیاں سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Farah|last2=Najjar|first3=Arwa|last3=Ibrahim|title=Buying bread a struggle for Gaza residents|url=https://aje.io/j9jahf?update=2434362|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Reals|first1=Tucker|title=Israel-Hamas war leaves thousands of Palestinians in Gaza facing &quot;death by starvation,&quot; aid group warns|url=https://www.cbsnews.com/news/israel-hamas-war-gaza-palestinians-face-death-by-starvation-aid-group-says/|work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|first2=Virginia|last2=Pietromarchi|title='Heart-wrenching': UN food agency warns of starvation in Gaza|url=https://aje.io/jmh2l8?update=2479888|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

جداں جداں تنازعہ جاری رہیا ، غزہ پٹی نو‏‏ں قحط دے دہانے اُتے دھکیل دتا گیا اے ، &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Vinall|first1=Frances|title='Immediate possibility of starvation' in Gaza, World Food Program says|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/17/israel-hamas-war-gaza-news-palestine/#link-73NFBJXQC5HH5ILUSUDHI47VQM|newspaper=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Oshin|first1=Olafimihan|title=Cindy McCain says Gaza 'on the brink of famine'|url=https://thehill.com/homenews/sunday-talk-shows/4328169-cindy-mccain-says-gaza-on-the-brink-of-famine/|newspaper=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}&lt;/ref&gt; رپورٹاں دے نال اشارہ کردے نيں کہ خوراک د‏‏ی بھیک منگنا عام ہو گیا اے تے آبادی وچ بھکھ پھیل گئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Berger|first1=Miriam|title=Aid is trickling in, but Gaza still grows hungrier|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/gaza-hunger-food-aid-unwra/|newspaper=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; دسمبر تک، بین الاقوامی امدادی تنظیماں تے امدادی کارکناں نے وڈے پیمانے تے بھکھمری دے خطرے وجا دتے، جس چ اکثریت دے گھراں نو ناکافی خوراک دی کھپت دا سامنا کرنا پیا تے اک اہم حصہ نے زندہ رہن دے لیی انتہائی اقدامات دا سہارا لیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Isaac|first1=Lindsay|title=Gaza experiencing &quot;alarming levels&quot; of hunger, UN agency warns|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-07-23/h_6260b65181c72b408eb84611bf2b5441|newspaper=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Balousha|first1=Hazem|title=Aid groups warn of starvation in Gaza after U.S. vetoes cease-fire call|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/09/gaza-starvation-israel-war-united-states-veto/|newspaper=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; [[ہیومین رائٹس واچ|ہیومن رائٹس واچ نے]] اسرائیل تے الزام لایا کہ اوہ مقبوضہ علاقے وچ بھکھمری نوں جنگ دے طریقہ کار دے طور تے استعمال کر رہیا اے، جس نال انسانی تباہی ہور ودھ گئی اے۔ &lt;ref name=&quot;HRW-2023-12-18&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel: Starvation Used as Weapon of War in Gaza|url=https://www.hrw.org/news/2023/12/18/israel-starvation-used-weapon-war-gaza|newspaper=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt;

2024 دے شروع تک، غزہ پٹی نے اک صدی وچ انسانی ساختہ بھکھمری دی بدترین مثالاں وچوں اک دا سامنا کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Looming Starvation in Gaza Shows Resurgence of Civilian Sieges in Warfare|work=[[The New York Times]]|date=11 January 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/01/11/health/gaza-israel-hunger-starvation.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Half of Gazans Are at Risk of Starving, U.N. Warns|work=[[The New York Times]]|date=January 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/01/01/world/middleeast/gaza-israel-hunger.html?smid=nytcore-ios-share&amp;referringSource=articleShare}}&lt;/ref&gt; ورلڈ فوڈ پروگرام دے چیف اکانومسٹ نے نوٹ کیتا کہ دنیا بھر وچ قحط یا تباہ کن بھکھ دا سامنا کرن آلے لوکاں دی وڈی اکثریت غزہ وچ مرکوز سی، جس نے بحران دی شدت تے زور دتا۔  غزہ چ خوراک دی قیمتاں ودھ گئیاں کیونکہ خوراک دا ذخیرہ ختم ہو گیا سی۔  خطے وچ داخل ہون آلی محدود امداد تے خوراک دی قیمتاں وچ آسماناں نوں چھون دے نال، آبادی نوں نقصان جاری رہیا، جس وچ بچے خاص طور تے غذائی قلت تے پانی دی کمی دا شکار سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel-Gaza war: Thousands take part in solidarity strike with hostages as fighting continues|url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2024/01/14/israel-gaza-war-thousands-take-part-in-solidarity-strike-with-hostages-as-fighting-continues/|work=[[The Irish Times]]}}&lt;/ref&gt; بین الاقوامی برادری نے شدید خدشات دا اظہار کیتا، غزہ دے لوکاں تے بھکھمری دے پھیلے ہوئے سائے نو تسلیم کیتا تے ہور سانحے نو ٹالن لئی فوری انسانی مداخلت دی فوری لوڑ تے زور دتا۔   غزہ چ 2.2 ملین لوکاں نو ہنگامی سطح تے خوراک دی عدم تحفظ دا سامنا کرنا پے رہیا اے۔ 

اسرائیل نے اسرائیلی پبلک ہیلتھ سیکٹر دے اکیڈمکاں دا حوالہ دیندے ہوئے آئی پی سی دے ماضی دے طریقہ کار نو چیلنج کیتا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Sharon|first1=Jeremy|date=31 May 2024|title=Key Gaza famine report cited by UN, ICJ has systematic flaws, Israeli review finds|url=https://www.timesofisrael.com/key-gaza-famine-report-cited-by-un-icj-has-systematic-flaws-israeli-review-finds/|work=[[The Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; [[کولمبیا یونیورسٹی]] دے محققین د‏‏ی اک آزاد تحقیق تو‏ں پتہ چلدا اے کہ &quot;غزہ وچ کافی مقدار وچ خوراک فراہ‏م کيتی جا رہی اے&quot; ، اگرچہ ، &quot;یہ ہمیشہ دوسرے عوامل جداں جنگ تے حماس دے کنٹرول د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں تقسیم نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=18 June 2024|title=Experts: ICC and UN blamed Israel for a famine that never happened in Gaza - exclusive|url=https://www.jpost.com/israel-hamas-war/article-806739|work=[[The Jerusalem Post]]}}&lt;/ref&gt;

صدر [[جو بائیڈن|جوزف آر بائیڈن]] ، نائب صدر [[کاملا ہیرس|کاملا ڈی ہیرس]] ، تے دوجیاں نوں 2 اکتوبر 2024 نوں 99 امریکی صحت دی دیکھ بھال کرن آلے کارکناں ولوں گھلے گئے اک خط دے مطابق، جنہاں نے 7 اکتوبر 2023 توں غزہ پٹی وچ خدمات انجام دتیاں نیں، تے [[براؤن یونیورسٹی]] دے واٹسن انسٹی ٹیوٹ فار انٹرنیشنل اینڈ پبلک افیئرز دے اک مطالعے وچ حوالہ دتا گیا اے، جو ریاستہائے متحدہ دے معیار تے مبنی اے۔ انٹیگریٹڈ فوڈ سیکورٹی فیز کلاسیفیکیشن ، سب توں زیادہ قدامت پسند تخمینے دے مطابق جہڑا اوہ دستیاب اعداد و شمار دی بنیاد تے حساب لا سکدے سن، غزہ چ گھٹ توں گھٹ 62,413 لوک ہنڑ تیکر بھکھ نال مر چکے نیں، جنہاں چوں بوہتے نکے بچے ہن۔   

اپریل 2025 دے وسط وچ، انسانیت پسند تنظیماں دے 12 سی ای اوز نے اک بیان اُتے دستخط کیتے کہ امدادی نظام ختم ہون دا خطرہ اے۔ 

=== پانی دی فراہمی ===
[[فائل:Humanitarian_crisis_in_Gaza_Strip_following_2023_total_blockade_by_Israel_1.png|thumb| اکتوبر 2023 دے اخیر چ باغ دی نلی نال پانی دا برتن بھرن آلا منڈا۔]]
جنگ تو‏ں پہلے ، غزہ نے اسرائیل تو‏ں اپنے پانی دا اک چھوٹا حصہ خریدیا سی (2021 وچ 6٪)۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza's limited water access, mapped|url=https://edition.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; اسرائیل دی پانی دی پائپ لائناں دی ناکہ بندی نے غزہ پٹی وچ پانی دی فراہمی دے معاملات نو ودھا دتا، جہدے وچ پہلے ای پین دے قابل آبی ذخائر دی تقریباً کمی سی۔ &lt;ref name=&quot;Akjsdfajkhasdkjfh&quot;&gt;{{Cite news|last1=McKernan|first1=Bethan|title=Fears grow people are dehydrating to death in Gaza as clean water runs out|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/17/fears-grow-people-are-dehydrating-to-death-in-gaza-as-clean-water-runs-out|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; 12 اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے کہیا کہ اسرائیلی کارروائیاں نے پانی د‏‏ی قلت دا سبب بنی اے جس تو‏ں 650،000 افراد متاثر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref name=&quot;ap8&quot;&gt;{{Cite news|title=Palestinians rush to buy food and struggle under strikes as Israel readies possible ground operation|work=[[Associated Press]]|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-airstrikes-cabinet-beb1fa2b9e4ede6cf4568dd6c86ff11a}}&lt;/ref&gt; 14 اکتوبر نو‏‏ں ، یو این آر ڈبلیو اے نے اعلان کيتا کہ غزہ وچ ہن پینے دا صاف پانی نئيں اے ، تے 20 لکھ افراد نو‏‏ں موت دا خطرہ ا‏‏ے۔ &lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news|title=Water a 'matter of life and death' for Gaza after Israeli siege, says UN|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/14/water-a-matter-of-life-and-death-for-gaza-strip-says-un-agency|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 

15 اکتوبر 2023 نو‏‏ں ، اسرائیل نے پانی د‏‏ی فراہمی دوبارہ شروع کرنے اُتے اتفاق کيتا ، لیکن صرف جنوبی غزہ وچ ۔  کیونکہ غزہ دے پانی دے پمپاں نوں بجلی دی لوڑ اے، اس معاہدے نے پانی تک نویں رسائی نوں یقینی نئیں بنایا۔ &lt;ref name=&quot;water-dwindle&quot;&gt;{{Cite news|last1=Khaled|first1=Mai|last2=Kerr|first2=Simeon|title=Gaza water supplies dwindle as Israel lays siege to strip|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/79fb29e1-3867-4f6d-853d-dffa02f38c81?shareType=nongift}}&lt;/ref&gt;  اکتوبر نوں، توانائی دے وزیر اسرائیل کٹز نے آکھیا کہ جنوبی [[خان یونس|خان یونس دے]] نیڑے پانی دستیاب اے، لیکن غزہ دی وزارت داخلہ نے اس گل توں انکار کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hamas says Gaza water still cut off; Israel says some provided in south|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-says-gaza-water-still-cut-off-israel-says-some-provided-south-2023-10-16/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ایسے ویلے تک، رہائشی سمندری پانی تے فارم دے کھوہاں توں کھارا پانی پی رئے سی، جس نال پانی توں پیدا ہون آلیاں بیماریاں دا خدشہ ودھ رہیا سی۔ &lt;ref name=&quot;drinking salty water&quot;&gt;{{Cite news|last1=Al-Mughrabi|first1=Nidal|title=In Gaza, people resort to drinking salty water, garbage piles up|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-people-resort-drinking-salty-water-garbage-piles-up-2023-10-16/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;water-dwindle&quot; /&gt; ڈاکٹراں تے ہسپتال دے عملے نے IV محلول پیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=John|last1=Hudson|first2=Claire|last2=Parker|first3=Louisa|last3=Loveluck|title=U.S. seeks Gaza aid, safe zones as Israeli invasion looms|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/16/israel-gaza-hamas-border-ceasefire/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر تک، اقوام متحدہ نے آکھیا کہ غزہ دا آخری سمندری پانی نمک توں پاک کرن آلا پلانٹ بند ہو گیا اے۔ &lt;ref name=&quot;water access&quot;&gt;{{Cite news|last1=Wilson|first1=Rachel|last2=Oliver|first2=Mark|last3=Newman|first3=Alex|title=Gaza's limited water access, mapped|url=https://www.cnn.com/2023/10/18/middleeast/gaza-water-access-supply-mapped-dg/index.html|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ''[[دی گارڈیئن|گارڈین نے]]'' آکھیا کہ خدشات ودھ رئے نیں کہ لوک پانی دی کمی دی وجہ توں مرن لگ پئے نیں۔ &lt;ref name=&quot;Akjsdfajkhasdkjfh&quot;/&gt; 18 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے اعلان کيتا کہ اوہ ایندھن نو‏‏ں غزہ وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ &lt;ref name=&quot;Joe Biden warns Israel&quot;&gt;{{Cite news|last1=Reed|first1=John|last2=Zilber|first2=Neri|last3=Khaled|first3=Mai|title=Joe Biden warns Israel to avoid 9/11 'mistakes'|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/3168166a-4d0b-429f-88b4-be8d6dd36db9?accessToken=zwAGCAjI2x7gkc8xaBZqTQtCn9OItL6NbdNtuQ.MEUCICw5T_WjqZKzmkS5voBWDWjsHmd9-xmetoAaXCCwBzDzAiEAwIve4NPSScyhQsxx-rQ8MfecsL7hp4LBDQwIeCgSiY4&amp;sharetype=gift&amp;token=f8c827f0-2f9d-4d2a-b2b2-cb8cb9079d44}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے نے آکھیا کہ پانی دے پمپ دے کماں نو دوبارہ شروع کرن دے لی ایندھن دی لوڑ اے۔ &lt;ref name=&quot;Joe Biden warns Israel&quot; /&gt; کجھ غزہ دے لوکاں نے نجی دکانداراں توں پانی خریدیا جہناں نے شمسی پینلاں نال پانی نوں صاف کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Chao|first1=Deng|title=With Power Supplies Cut Off, Palestinians Rely on Solar Energy|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-palestinians/card/with-power-supplies-cut-off-palestinians-rely-on-solar-energy-M5MA3VBP3tZKOIEjJ4XU}}&lt;/ref&gt; 19 اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے اطلاع دتی کہ غزہ دے باشندے روزانہ اوسطاً تن لیٹر پانی دے نال زندہ رہ رہے ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Sugden|first1=Joanna|title=People in Gaza Have Dwindling Options for Water|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-biden/card/people-in-gaza-have-dwindling-options-for-water-eXuKoki6HMvwyzVYuiE0}}&lt;/ref&gt; [[عالمی صحت تنظیم|عالمی ادارہ صحت]] روزانہ گھٹ توں گھٹ 50 توں 100 لیٹر پین دی سفارش کردا اے۔ &lt;ref name=&quot;water access&quot; /&gt; اکتوبر نوں، اقوام متحدہ نے آکھیا کہ غزہ دے لوکاں نے گندا پانی پین دا سہارا لیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Khaled|first1=Mai|last2=Saleh|first2=Heba|title=Gaza's population struggles with inadequate water supplies|url=https://www.ft.com/content/22e939a4-f62c-4e49-bce0-79dd08901f98?accessToken=zwAGCFf2OWsYkc8i6Tmk9ixOSdO84HndCJAfmA.MEQCIAph-TPGDnAeSvSupTnJZ_w8uaz36-HANMqUwG35WNlVAiA_s0wteSLGTAUx9qLzTpEPPCJaKfbaNZsGxHHppiDwFg&amp;sharetype=gift&amp;token=4a183326-10e8-44a6-aaf4-0751fc515fcf|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

نومبر 2023 وچ، اقوام متحدہ نے آکھیا کہ جے اوہ کوئی وی پانی پی رئے نیں تے بوہت سارے لوک ہُن وی &quot;کھارے یا نمکین زمینی پانی&quot; تے انحصار کردے نیں۔ &lt;ref name=&quot;Lederer&quot;&gt;{{Cite news|date=4 November 2023|title=UN official says the average Gazan is living on two pieces of bread a day, and people need water|url=https://apnews.com/article/gaza-humanitarian-un-bread-water-unrwa-fuel-90fcfc40d63f8604d0effa861e793c89|work=[[AP News]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، او سی ایچ اے نے آکھیا کہ پانی دی مسلسل قلت پانی دی کمی دے خدشے نو ودھا رئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=6 November 2023|title=Water shortages raise concerns of dehydration and related diseases: UN|url=https://aje.io/91bdr3?update=2466407|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے نے 15 نومبر نو‏‏ں اعلان کيتا کہ ایندھن د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، غزہ دے 70 فیصد نو‏‏ں صاف پانی تک رسائی نئيں ہوئے گی۔  نومبر نوں، آکسفیم نے آکھیا کہ غزہ دی پانی دی فراہمی اس دی محاصرے توں پہلے دی صلاحیت دا ستارہ فیصد سی۔  27 نومبر نو‏‏ں ، شمالی غزہ دے باشندےآں نے جنگ دے آغاز دے بعد تو‏ں صاف پانی د‏‏ی فرسٹ ایڈ ڈیلیوری حاصل کيتی۔ 

[[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز]] نے 18 دسمبر 2023 نوں غزہ چ پانی دا نظام ٹُٹ گیا سی۔  [[یونیسف|یونیسیف نے]] رپورٹ دتی کہ جنوبی غزہ دے بچیاں نو روزانہ 1.5 لیٹر پانی مل رہیا اے، جد کہ بقا لئی گھٹ توں گھٹ مقدار 3 لیٹر روزانہ اے۔  دسمبر تک، شمالی غزہ وچ واحد پانی نو نمک توں پاک کرن دی سہولت غیر فعال سی، جد کہ پائپ لائن جہڑی اسرائیل توں شمال تک پانی پہنچاندی اے بند رہی، جس دی وجہ توں غیر محفوظ پانی دے ذرائع دی کھپت دی وجہ توں پانی دی کمی تے پانی توں پیدا ہون آلیاں بیماریاں دا امکان ودھ گیا۔ ہسپتالاں تے اثر شدید رہیا اے، کیونکہ شمالی غزہ دے 24 وچوں صرف اک ہسپتال آپریشنل اے تے 14 دسمبر تک محدود خدمات دے نال، نویں روگیاں نو قبول کرن دے قابل اے۔ &lt;ref name=&quot;HRW-2023-12-18&quot;/&gt; 13 دسمبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے حماس دے ذریعہ مبینہ طور اُتے استعمال ہونے والی سرنگاں وچ سمندری پانی پمپ کرنا شروع کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel Begins Pumping Seawater Into Hamas's Gaza Tunnels|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/israel-hamas-war-pumping-seawater-gaza-tunnels-2ed3b3f2}}&lt;/ref&gt; ماہرین نے خبردار کیتا کہ اس نال غزہ دے پانی دے ذخائر تے صاف پانی دی فراہمی نو ناقابل واپسی نقصان پہنچے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel military begins pumping seawater into Hamas tunnels, report says|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-hamas-tunnels-seawater-gaza-b2463093.html}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف نے تسلیم کیتا کہ اوہ 30 جنوری نوں سرنگاں نوں سیلاب کر رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli Army Admits to Flooding Hamas Tunnels in Gaza in Bid to Destroy Them|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-30/ty-article/.premium/israeli-army-admits-to-flooding-hamas-tunnels-in-gaza-in-bid-to-destroy-them/0000018d-5b9e-d0af-a3af-7bbec4750000}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=How Israel's flooding of Gaza's tunnels will impact freshwater supply|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/2/3/israel-floods-tunnels-with-seawater-what-impacts-on-gazas-water-supply}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2024ء چ اسرائیلی فوج نے غزہ شہر دے اہم ذخائر البلاد تے الریمال نوں تباہ کر دتا ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lack of access to clean drinking water is a death sentence for the people of Gaza|url=https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/lack-access-clean-drinking-water-death-sentence-people-gaza-enar|work=[[ReliefWeb]]}}&lt;/ref&gt; غزہ لئی ایمبولینس تے ہنگامی مراکز دے ڈائریکٹر نے 20 جنوری نوں آکھیا کہ &quot;پانی لئی جدوجہد اک روزانہ عذاب اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Muzaffar|first1=Maroosha|title=Biden says Israel not opposed to two-state solution for Palestinians|url=https://au.news.yahoo.com/biden-says-israel-not-opposed-092034683.html|work=[[Yahoo! News]]}}&lt;/ref&gt; غزہ دے لئی یونوچا دے ڈائریکٹر نے آکھیا، &quot;اسی صاف پین آلے پانی دی آبادی دی لوڑ دا صرف اک تہائی حصہ پورا کر سکنے آں۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=2.2 million at risk of starvation in Gaza|url=https://www.newarab.com/news/israel-escalates-attack-gaza-despite-icj-genocide-ruling|work=[[The New Arab]]|accessdate=2025-05-24|archivedate=2024-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240131075253/https://www.newarab.com/news/israel-escalates-attack-gaza-despite-icj-genocide-ruling}}&lt;/ref&gt;

فروری 2024 وچ، [[ادارہ برائے خوراک تے زراعت|فوڈ اینڈ ایگریکلچر آرگنائزیشن نے]] آکھیا کہ پانی اکتوبر توں پہلاں دی سطح توں 7 فیصد سی۔  مئی 2024 وچ، کوسٹل میونسپلٹیز واٹر یوٹیلٹی نے رپورٹ دتی، &quot;پوری پانی دی فراہمی تے سیوریج مینجمنٹ سسٹم مکمل طور تے خاتمے دے نیڑے اے کیونکہ نقصان بہوں وڈا اے۔&quot;  یونوچا نے آکھیا کہ کجھ بے گھر لوک گھٹ توں گھٹ روزانہ پانی دی لوڑاں دے 3 فیصد تے زندہ رہ رئے سی۔  یونیسیف نے جون 2024 وچ اسرائیل دے نال اک نمک نکالنے دے پلانٹ نو بحال کرن دا معاہدہ کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UNICEF Says Deal Agreed With Israel To Boost Gaza Water Supply|url=https://www.barrons.com/news/unicef-says-deal-agreed-with-israel-to-boost-gaza-water-supply-b45e5e3b#|work=[[Barron's]]}}&lt;/ref&gt;

جولائی 2024 وچ، اسرائیلی فوج نے آکھیا کہ اس نے غزہ وچ نمک نکالنے دے پلانٹ نو بجلی بحال کرن دی اجازت دتی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Rabinovitch|first1=Ari|title=Israel connects power line to Gaza plant to boost drinking water supply|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-connects-power-line-gaza-plant-boost-drinking-water-supply-2024-07-02/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; المواسی چ بچے پانی لبھن لئی روزانہ چھ توں اٹھ گھنٹے انتظار کر رئے سی، حکام نے آکھیا کہ 700,000 لوکاں دی خدمت کرن آلیاں سہولتاں خدمت توں باہر سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Da Silva|first1=Chantal|title=Clean water becomes an increasingly scarce resource in Gaza amid Israeli offensive|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-hamas-war-gaza-water-scarce-dehydration-warnings-unrwa-rcna162257|work=[[NBC News]]|date=18 July 2024}}&lt;/ref&gt; اگست 2024 تک، یو این آر ڈبلیو اے نے خبردار کیتا کہ غزہ دا پانی دا بحران ہور شدید ہو گیا اے، لوکاں نو صرف روزانہ مطلوبہ لیٹر پانی دا ادھا حصہ مل رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza's water crisis catastrophic amid ongoing war and severe shortages|url=https://www.youtube.com/watch?v=HGPmJD5-JC8|date=18 August 2024|work=[[Al Jazeera English]]}}&lt;/ref&gt; پین دے پانی دی کمی دی وجہ توں بچیاں دے ٹوبھے چوں پانی پین دی اطلاع دتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Stockwell|first1=Billy|title=Children are drinking from puddles and wading through sewage pools, as Israel pummels water systems in Gaza|url=https://www.cnn.com/2024/08/23/middleeast/israel-gaza-water-shortages-heatwave-crisis-intl/index.html|work=[[CNN]]|date=23 August 2024}}&lt;/ref&gt;

== بیماری ==
{{Tweet
| name = World Health Organization
| username = WHO
| text = غزہ وچ شدید دشمنی دی وجہ توں موتاں تے زخمیاں وچ وادھا جاری اے، شدید ہجوم تے صحت، پانی تے صفائی ستھرائی دے نظام وچ رکاوٹ اک ہور خطرہ پیدا کردی اے: متعدی امراض دا تیزی نال پھیلاؤ۔
| date = نومبر 8, 2023
| reference = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Risk of disease spread soars in #Gaza as health facilities, water and sanitation systems disrupted |url=https://twitter.com/WHO/status/1722310494155866430 |website=X |publisher=[[World Health Organization]] |access-date=10 November 2023 |archive-date=10 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110040437/https://twitter.com/WHO/status/1722310494155866430 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ID = 1722310494155866430
| image = Logo du CCOMS.jpg
| width = 230px
}}
=== جسمانی صحت تے بیماری ===
 
صحت عامہ دے ماہرین نے غزہ وچ بیماری دے پھیلن تے پھیلاؤ توں خبردار کیتا اے۔ آکسفیم تے اقوام متحدہ دے مطابق، غزہ چ صاف پانی تے صفائی ستھرائی دی کمی [[ہیضہ|ہیضے]] تے دوجیاں مہلک [[انفیکشن|متعدی بیماریاں]] چ وادھے دا سبب بنے گی۔ &lt;ref name=&quot;Gaza’s next big threat&quot;&gt;{{Cite news|title=Gaza's next big threat: Cholera, infectious diseases amid Israeli blockade|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/21/gazas-next-big-threat-cholera-infectious-diseases-amid-total-blockade|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; آکسفیم نے دسیا کہ غزہ دے سیوریج پمپنگ سٹیشناں تے گندے پانی دی صفائی دی سہولتاں نے آپریشن بند کر دتا اے، اس لی ٹھوس فضلہ تے غیر دفن شدہ لاشاں دا جمع ہونا ممکنہ طور تے بیماری دے ویکٹر سن۔ &lt;ref name=&quot;Gaza’s next big threat&quot; /&gt; صاف پین آلے پانی دی کمی دی وجہ توں، غزہ دے رہائشی گندے پانی ، سمندری پانی تے کھیتاں دے پانی نال آلودہ پانی پی رئے سی، جہڑا بیماری دا اک ہور وڈا ذریعہ سی۔ &lt;ref name=&quot;Gaza’s next big threat&quot; /&gt; [[عالمی صحت تنظیم|ڈبلیو ایچ او دے]] علاقائی ہنگامی ڈائریکٹر رچرڈ برینن نے آکھیا، &quot;اسہال تے جلد دی بیماریاں دی اک وڈی گنتی دے پھیلاؤ لئی حالات تیار ہن۔&quot; &lt;ref name=&quot;Gaza’s next big threat&quot; /&gt;

ڈاکٹراں نے سکولاں تے ہسپتالاں وچ ہجوم دے حالات دے بارے وچ وی خبردار کیتا۔ ڈاکٹر ناہد ابو تایمہ نے آکھیا کہ ہجوم آلی پناہ گاہواں &quot;بیماری دے پھیلن لئی اک اہم افزائش دی تھاں&quot; سن۔ &lt;ref name=&quot;Overcrowding, poor sanitation&quot;&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Farah|last2=Najjar|first3=Arwa|last3=Ibrahim|title=Overcrowding, poor sanitation breeding disease in Gaza: Doctors|url=https://aje.io/j9jahf?update=2434322|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; ابوطائمہ نے دھبے، پھیپھڑیاں دے انفیکشن تے پیٹ دے مسئلیاں وچ وادھے دی اطلاع دتی۔ &lt;ref name=&quot;Overcrowding, poor sanitation&quot; /&gt; اکتوبر نوں، غزہ دی وزارت صحت نے آلودہ پانی پین نال بیماری دے 3,150 معاملات درج کیتے، جنہاں چوں زیادہ تر بچیاں چ سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Yazbek|first1=Hiba|title=Israel-Hamas War U.N. Secretary General Calls for Cease-Fire as Israel Intensifies Airstrikes|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/24/world/israel-hamas-war-gaza-news/a9ae6351-0219-5682-9bcb-68fb81481490?smid=url-share}}&lt;/ref&gt; طبی سامان دی کمی اک ہور رپورٹ کیتا گیا مسئلہ سی، کیونکہ عالمی ادارہ صحت نے ہسپتالاں وچ صفائی ستھرائی دے بحران دی اطلاع دتی، جس وچ کجھ سرجیکل آلات نوں صفائی ستھرائی کرن لئی جدوجہد کر رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Paddison|first1=Laura|last2=Marsh|first2=Rene|title=Gazans forced to drink dirty, salty water as the fuel needed to run water systems runs out|url=https://www.cnn.com/2023/10/24/middleeast/gaza-water-war-climate-intl-cmd/index.html|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹر ایاد عیسیٰ ابوظاہر نے بیان دتا، &quot;بیماری دا پھیلنا ناگزیر اے&quot;۔ &lt;ref name=&quot;Gaza kidney&quot;&gt;{{Cite news|last1=Alsaafin|first1=Linah|last2=Amra|first2=Ashraf|title='Terrifying': Gaza kidney patients face dialysis crisis at packed hospitals|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/10/25/terrifying-hope-shrinks-for-gazas-dialysis-patients-at-packed-hospitals|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے دے سکولاں، جتھے اک اندازے دے مطابق 600,000 غزہ دے لوک پناہ لے رئے سی، نے کھجلی تے چیچک دے پھیلن دی اطلاع دتی، اس دے نال نال ماہواری کرن آلیاں عورتاں لئی بنیادی حفظان صحت دی کمی وی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mousa|first1=Aseel|title=Displaced Palestinians in overcrowded UN schools face outbreak of disease|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/27/displaced-palestinians-in-overcrowded-un-schools-face-outbreak-of-disease|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، ایکشن اگینسٹ ہنگر نے خبردار کیتا کہ لوکاں نوں نمکین پانی دے استعمال تے پانی دی کمی دی وجہ توں گردے دی ناکامی ہو رئی اے۔ &lt;ref name=&quot;AAH-Oct27&quot;&gt;{{Cite news|last1=Cullinan|first1=Meril|title=Gaza: Water and Sanitation Crisis Grows|work=Action Against Hunger|url=https://www.actionagainsthunger.org/press-releases/gaza-water-and-sanitation-crisis-grows/}}&lt;/ref&gt;

نومبر نوں، او سی ایچ اے نے آکھیا کہ زیادہ تر پناہ گاہاں وچ رہائش دی کمی دی وجہ توں [[معذوری|معذور افراد]] غیر متناسب طور تے تکلیف دا شکار ہو رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=6 November 2023|title=Disabled in Gaza suffering disproportionate harm, aid groups warn|url=https://aje.io/91bdr3?update=2466477|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے نے اعلان کیتا کہ اس دے پناہ گاہاں وچ سانس دے انفیکشن، اسہال تے چیچک دے معاملات رپورٹ کیتے گئے ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=6 November 2023|title=Diseases reported in crowded Gaza shelters|url=https://aje.io/91bdr3?update=2466385|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، ڈبلیو ایچ او نے آکھیا کہ اسہال تے چیچک سمیت متعدی امراض غزہ پٹی دے پار ودھ رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=How bad is Gaza's disease outbreak amid the Israel war?|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/how-bad-is-gazas-disease-outbreak-amid-the-israel-war|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; او سی ایچ اے نے آکھیا کہ سڑکاں تے جمع ہون آلے فضلے نال ہوا چ پھیلن آلیاں بیماریاں تے [[کیڑے مکوڑے|کیڑے مکوڑیاں]] تے چوہیاں دے حملے دا خطرہ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=11 November 2023|title=Accumulation of waste leading to insect infestation: UN|url=https://aje.io/jmh2l8?update=2479805|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹراں نے دسیا کہ تازہ پانی تے [[آئیوڈین|آئوڈین]] دی کمی دی وجہ توں، روگیاں دے زخم اکثر میگٹ نال متاثر ہوندے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=As Gaza Hospitals Collapse, Medical Workers Face the Hardest Choices|work=[[The New York Times]]|date=6 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/06/world/middleeast/gaza-hospitals-israel-war.html}}&lt;/ref&gt;

کچا گندا پانی سڑکاں تے لبریز ہو گیا، جس نال صحت تے ماحولیاتی تباہی پیدا ہو گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Sewage Is Flowing into the Streets because Pumps Don't Have Electricity|url=https://calgaryherald.com/news/israel-middle-east-israel-hamas-war-day-38|newspaper=[[Calgary Herald]]|accessdate=2025-05-24|archivedate=2023-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231118052853/https://calgaryherald.com/news/israel-middle-east-israel-hamas-war-day-38}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، عالمی ادارہ صحت نے آکھیا کہ تنازعہ دے آغاز توں لے کے ہنڑ تک، اسہال دے 33,551 معاملات، 8,944 کھرنڈ تے جوئیں دے معاملات، چیچک دے 1,005 معاملات، جلد دے دھبے دے 12,635 معاملات تے اوپری سانس دے انفیکشن دے 54,866 معاملات رپورٹ کیتے گئے ہن۔  نومبر نوں، ڈبلیو ایچ او نے ایہناں اعداد و شمار نو اپ ڈیٹ کیتا، تے آکھیا گیا کہ شدید سانس دے انفیکشن دے 70,000 معاملات تے اسہال دے 44,000 توں ودھ معاملات سن، جہڑے توقع توں نمایاں طور تے زیادہ سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO voices concern over spread of disease in Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-voices-concern-over-spread-disease-gaza-2023-11-17/|newspaper=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; [[یونیسف|یونیسیف نے]] خبردار کیتا کہ صفائی ستھرائی دی خرابی دی صورتحال نے وڈے پیمانے تے بیماریاں دے پھیلن دا خطرہ پیدا کر دتا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza Sanitation 'Perfect Storm For Tragedy': UN|url=https://www.barrons.com/news/gaza-sanitation-perfect-storm-for-tragedy-un-01c8acfe|newspaper=[[Barron's]]}}&lt;/ref&gt;

نومبر نوں، ڈبلیو ایچ او نے آکھیا کہ بمباری دے مقابلے چ زیادہ فلسطینیاں نوں بیماری نال مرن دا خطرہ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=More Palestinians at risk of death from disease than bombings: WHO's warning|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/more-palestinians-at-risk-of-death-from-disease-than-bombings-whos-warning-101701167334463.html|date=28 November 2023}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے دے سربراہ فلپ لازارینی نے آسنن انسانی &quot;سونامی&quot; دے بارے چ خبردار کیتا کیونکہ لوک بیماریاں تے صفائی ستھرائی تے صاف پانی دی محرومی دے شکار ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN warns of humanitarian 'tsunami' as Israel-Hamas hostilities resume|url=https://www.ft.com/content/3dd01cc5-b0da-4dce-848e-9e9ab0c92d22?accessToken=zwAGC36FnGkIkc890BzFsNpNztOEjp6asMktIg.MEUCIHPiatECKhosJxZV_RQcTXn3oU_-7w6voamqSErsqAUYAiEAprbYs9S8v8hB2FamaMzBt5HNfC-KsyISKJ6tJxcW5Ls&amp;sharetype=gift&amp;token=e76b1b14-fa35-4d52-a814-e1502d9c77dc|date=December 2023}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے 3 دسمبر نوں [[ہیپاٹائٹس اے|ہیپاٹائٹس اے دی]] وبا دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 December 2023|title=Hepatitis A spreading in Gaza's UN school|url=https://aje.io/h1s5og?update=2530765}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے جنوبی غزہ پناہ گاہاں وچ بیماریاں دے پھیلن دی اطلاع دتی۔  وولکر ترک نے جنوبی غزہ وچ وڈے پیمانے اُتے بے گھری دے درمیان غیر حفظان صحت دے حالات دے بارے وچ خبردار کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=6 December 2023|title=UN rights chief warns of heightened risk of 'atrocity crimes' in Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-rights-chief-warns-heightened-risk-atrocity-crimes-gaza-2023-12-06/}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں، عالمی ادارہ صحت نے شدید سانس دے انفیکشن، کھرنڈ، یرقان تے اسہال وچ وادھے دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Diseases are spreading in refugee camps as displacement crisis grows|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/07/israel-hamas-war-news-gaza-update-palestine/#link-7SN32XA7VNENVPMXBDG57HNYRE}}&lt;/ref&gt; دسمبر نو‏‏ں ، پناہ گاہاں وچ متعدی امراض دے 360،000 معاملات د‏‏ی اطلاع ملی۔  دسمبر نو‏‏ں ، ڈبلیو ایچ او نے اطلاع دتی کہ غزہ &quot;متعدی امراض دے پھیلنے د‏‏ی شرح وچ اضافہ&quot; دا سامنا کر رہیا ا‏‏ے۔ 

29 دسمبر نوں، ڈبلیو ایچ او دے سربراہ ٹیڈروس ایڈانوم گیبریسس نے اپر ریسپائریٹری انفیکشن دے 180,000 کیسز، اسہال دے 136,400 کیسز، 55,400 جوئیں تے کھجلی دے کیسز، 5,330 کیسز چیچک دے کیسز، 420,200 کیسز تے چمڑی دے دھبے دے کیسز، 2724 امپیٹیگو دا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO Chief 'Very Concerned' By Gaza Infectious Disease Threat|url=https://www.barrons.com/news/who-chief-very-concerned-by-gaza-infectious-disease-threat-1200fd63|work=[[Barron's]]}}&lt;/ref&gt; غزہ چ سیلاب نے سیوریج دا پانی پھیلا دتا، جس نال بیماریاں دے پھیلن دا خدشہ ودھ گیا۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Linah|last1=Alsaafin|first2=Brian|last2=Osgood|title=Gaza's Jabalia refugee camp overrun with sewage water|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/6/israel-war-on-gaza-live-israeli-forces-raid-occupied-west-bank-towns?update=2600290|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; جنوری نوں، [[غزہ شہر]] دے میئر یحییٰ السراج نے دسیا کہ شہر وچ 50,000 ٹن توں ودھ کچرا جمع ہو گیا سی، جس دی وجہ توں بیماری پھیل گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Brian|last1=Osgood|title=Gaza City mayor: Fuel depletion poses challenge to providing services|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/19/israels-war-on-gaza-live-us-support-for-israel-ironclad-despite-rebuff?update=2633738|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; والدین نے کچے سیوریج دے سامنڑے آن دے بعد بچیاں دے بیمار ہون دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO: three in four Palestinians in Gaza internally displaced|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/20/middle-east-crisis-live-biden-two-state-solution-netanyahu-israel-gaza-hamas?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65ac0d948f082472faf43c4f|work=[[The Guardian]]|last1=Yang|first1=Maya|last2=Sedghi|first2=Amy|last3=Abdul|first3=Geneva}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2024 نوں اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل نال اپنے خطاب وچ، انسانی امور تے ہنگامی امدادی تال میل لئی اقوام متحدہ دے انڈر سیکرٹری جنرل مارٹن گریفتھس نے غزہ وچ اس ویلے متعدد افراد نوں درپیش چیلنجاں دا جامع جائزہ دتا۔ ساڈے تازہ ترین تخمینے دے مطابق، پوری آبادی دا تقریباً 75 فیصد بے گھر ہو گیا اے۔ اوہناں دی رہن-سہن دے حالات افسوسناک ہن تے ہر گزردے دن دے نال وگڑدے جا رئے نے۔ پناہ گزیناں تے بے گھر لوکاں ولوں قائم کیتے گئے عارضی ٹینٹ کیمپ، تیز بارشاں نال ڈبے ہوئے نیں، جس دی وجہ توں بچے، ماں پیو تے بزرگ لوک مٹی چ پناہ لین تے مجبور ہو رئے نیں۔ خوراک دی عدم تحفظ دا مسئلہ ودھدا جا رہیا اے، جد کہ صاف پانی تک رسائی تقریباً مکمل طور تے ناقابل حصول اے۔ عوامی صحت دی مدد دی محدود دستیابی دے پیش نظر، روک تھام دے قابل بیماریاں بے حد ہن تے مسلسل پھیلدیاں رہن گیاں۔  مارچ نوں، غزہ دی وزارت صحت نے دسیا کہ اوہناں نے متعدی روگاں دے تقریباً اک ملین کیسز درج کیتے ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|first2=Maziar|last2=Motamedi|title=Gaza Health Ministry: We detected about one million cases of infectious diseases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/4/israels-war-on-gaza-live-israel-repeats-attacks-as-children-die-of-hunger?update=2747606|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

غزہ د‏‏ی صورتحال بدتر ہُندی جا رہی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں صاف پانی د‏‏ی کمی تے سیوریج د‏‏ی ناکافی سہولتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بیماریاں پھیل رہیاں نيں۔ اقوام متحدہ دے مطابق غزہ دے لوک پانی تے حفظان صحت دے مواد دی قلت دا سامنا کر رئے نیں جہدی وجہ توں اوہناں دی مجموعی صحت تے جسمانی صحت تے منفی اثر پے رہیا اے۔ مزید برآں، عوامی علاقیاں، ہسپتالاں، آئی ڈی پی پناہ گاہواں تے دوجے تھاواں تے ٹھوس فضلہ دا جمع ہونا اک وڈی تشویش اے کیونکہ ایہ عوامی صحت لئی اہم خطرات پیدا کردا اے۔ جمع نہ ہون آلا فضلہ، جہدی مقدار دسیاں ہزاراں ٹن اے، ایہناں خطریاں نو ودھا رئی اے۔  اپریل 2024 وچ، غزہ میڈیا آفس نے آکھیا کہ شمالی غزہ وچ ماحولیاتی آلودگی &quot;فضلہ دے پہاڑاں تے سینکڑوں اجتماعی قبراں&quot; دی وجہ توں &quot;بے مثال سطح&quot; تک پہنچ گئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Nils|last1=Adler|first2=Farah|last2=Najjar|title=Northern Gaza faces 'unprecedented levels' of contamination, media office says|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/4/15/israels-war-on-gaza-live-five-killed-in-nuseirat-as-israel-strikes-camps?update=2838858|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; مئی 2024 وچ، اقوام متحدہ نے آکھیا، &quot;مچھر، مکھیاں تے چوہے پھیل رئے نیں، تے بیماریاں وی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Maziar|last1=Motamedi|first2=Usaid|last2=Siddiqui|title=UN sounds alarms on 'sanitation crisis' in war-stricken Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/5/israels-war-on-gaza-live-neither-side-willing-to-budge-in-truce-talks?update=2880934|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; آکسفیم نے &quot;سڑکاں وچ انسانی فضلہ تے گندے پانی دے دریاواں&quot; دے جمع ہون دی وجہ توں بیماریاں دے پھیلن دے خطرے دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Shurafa|first1=Wafaa|title=Misery deepens in Gaza's Rafah as Israeli troops press operation|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/misery-deepens-gazas-rafah-israeli-troops-press-operation-110173165|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}&lt;/ref&gt;

جولائی 2024 وچ غزہ دے گندے پانی وچ پولیو وائرس دا پتہ چلیا ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 July 2024|title=Highly infectious poliovirus found in Gaza sewage samples|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/jul/19/israel-gaza-war-polio-sewage-samples|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; جولائی نوں، غزہ دی وزارت صحت نے سرکاری طور تے غزہ پٹی وچ پولیو دی وباء دا اعلان کیتا۔ &lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite news|last1=|first1=|date=30 July 2024|title=Gaza Health Ministry Declares Territory 'Polio Epidemic Area'|url=https://www.barrons.com/news/gaza-health-ministry-declares-territory-polio-epidemic-area-24da98d1|work=[[Barron's]]}}&lt;/ref&gt;

صدر [[جو بائیڈن|جوزف آر بائیڈن]] ، نائب صدر [[کاملا ہیرس|کمالا ڈی ہیرس]] تے دوجیاں نوں 2 اکتوبر 2024 نوں 99 امریکی صحت دی دیکھ بھال کرن آلے کارکناں ولوں گھلے گئے اک خط دے مطابق، جنہاں نے 7 اکتوبر 2023 توں غزہ پٹی وچ خدمات انجام دتیاں نیں، تے [[براؤن یونیورسٹی]] دے واٹسن انسٹی ٹیوٹ فار انٹرنیشنل اینڈ پبلک افیئرز دے اک مطالعے وچ حوالہ دتا گیا اے، گھٹ توں گھٹ 500 لوکاں نوں غزہ دی وجہ توں مر گیا اے۔ اک قدامت پسند تخمینے دے مطابق دائمی بیماریاں دی دیکھ بھال تک رسائی دی کمی۔   

=== نفسیاتی صحت ===
ہفتیاں توں جاری فضائی حملیاں تے دھماکے نے غزہ چ بچیاں دی نفسیاتی تباہی چ حصہ پایا اے۔ بمباری دے 16 دناں دے بعد، بچیاں نوں شدید صدمہ ہویا، جس چ آکشیپ، جارحیت، بستر نوں گیلا کرنا، تے گھبراہٹ شامل سن۔ غزہ دے پیڈیاٹرک ہسپتالاں چ 90 فیصد بچیاں نے بے چینی دی علامات دا مظاہرہ کیتا یا رپورٹ کیتا، اکثریت نے صدمے دے بعد دے تناؤ دی علامات دا مظاہرہ کیتا، تے 82 فیصد نے آسنن موت دے خوف دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bedwetting, nightmares and shaking. War in Gaza takes a mental health toll, especially on children|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-war-children-mental-health-370c7ccc24dcc8a2c4b81acd5345221b}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/22/children-in-gaza-developing-severe-trauma-after-16-days-of-bombing#:~:text=Children%20had%20“started%20to%20develop,most%20impacted%2C”%20he%20said.|title=Children in Gaza 'developing severe trauma' after 16 days of bombing}}&lt;/ref&gt; 6 نومبر نو‏‏ں ، [[یونیسف|یونیسیف دے]] ترجمان ٹوبی فریکر نے غزہ وچ بچےآں دے نفسیاتی اثرات تے &quot;بڑے تناؤ&quot; دے بارے وچ خبردار کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Massive stress' on Gaza children struggling to cope with attacks|url=https://aje.io/91bdr3?update=2465764}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، ڈبلیو ایچ او دے سربراہ ٹیڈروس ایڈانوم گیبریسس نے آکھیا کہ 20,000 لوکاں نو خصوصی ذہنی صحت دی خدمات دی لوڑ اے۔  جنوری 2024 نوں، او سی ایچ اے نے 485,000 لوکاں نوں ذہنی صحت دے مسئلیاں نال دیکھ بھال وچ رکاوٹ دا سامنا کرن دی اطلاع دتی۔

== صحت دی دیکھ بھال ==
 
[[فائل:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_42_(cropped).jpg|thumb| زخمی بچے دے نال ڈاکٹر، الشفا ۔]]
غزہ دے صحت دے نظام نو تنازعہ دے نتیجے چ کئی انسانی بحراناں دا سامنا کرنا پیا۔ اسرائیل دے محاصرے دی وجہ توں، ہسپتالاں نو ایندھن دی کمی دا سامنا کرنا پیا تے جنگ دے پہلے دو ہفتیاں لئی بیک اپ جنریٹرز تے انحصار کیتا۔  اکتوبر تک، غزہ دے ہسپتالاں نے بند ہونا شروع کر دتا کیونکہ اوہناں کول ایندھن ختم ہو گیا سی، انڈونیشیا ہسپتال توں شروع ہویا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza hospital generators to run out of fuel in 48 hours: Health Ministry|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/24/gaza-hospital-generators-to-run-out-of-fuel-in-48-hours-health-ministry}}&lt;/ref&gt; جدوں ہسپتالاں چ بجلی مکمل طور تے ختم ہو گئی، تے این آئی سی یو چ متعدد ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچے مر گئے۔ &lt;ref name=&quot;abcnews.go.com&quot;&gt;{{Cite news|title=3 premature babies die at Al-Shifa Hospital: Doctor|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-hamas/3-premature-babies-die-at-gazas-alshifa-hospital-doctor-says-104834155?id=104617602}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{Cite news|title=Dwindling fuel supplies for Gaza's hospital generators put premature babies in incubators at risk|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/dwindling-fuel-supplies-gazas-hospital-generators-put-premature-104211808}}&lt;/ref&gt; اسرائیلی فضائی حملیاں نال بے شمار طبی عملے مارے گئے، تے ایمبولینساں، صحت دے ادارے، طبی ہیڈ کوارٹر تے متعدد ہسپتال تباہ ہو گئے۔  [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسن سینس فرنٹیئرز نے]] آکھیا کہ ایمبولینساں تے طبی سہولتاں دے سکور نقصان یا تباہ ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza war inflicts catastrophic damage on infrastructure and economy|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-war-inflicts-catastrophic-damage-infrastructure-economy-2023-11-17/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ajmedic&quot;&gt;{{Cite news|title=Gaza medics say Israel targeting ambulances, health facilities|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/12/war-crime-gaza-medics-say-israel-targeting-ambulances-health-facilities}}&lt;/ref&gt; اکتوبر دے آخر تک، غزہ دی وزارت صحت نے آکھیا کہ صحت دی دیکھ بھال دا نظام &quot;مکمل طور تے ختم ہو گیا&quot; سی۔ 

5 جنوری 2024 تک، عالمی ادارہ صحت نے اطلاع دتی کہ 7 اکتوبر توں غزہ چ صحت دی دیکھ بھال دی سہولتاں تے 304 حملے ہوئے نیں، جہناں چ 606 موتاں سن۔  جنوری نوں، ڈبلیو ایچ او نے آکھیا کہ 24 چوں ست ہسپتال شمالی غزہ چ جزوی طور تے کم کردے نیں، تے جنوبی غزہ چ 12 چوں ست۔  26 جنوری نوں، او ایچ سی ایچ آر دے اک سینئر عہدیدار نے آکھیا، &quot;مینوں ڈر اے کہ بہت سارے ہور شہری مر جان گے۔ خاص طور تے محفوظ سہولتاں، جویں کہ ہسپتالاں تے جاری حملے، شہریاں نوں مار دین گے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 January 2024|title=Deadly attacks on Gaza, cold weather making it 'uninhabitable' - U.N.|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/deadly-attacks-gaza-cold-weather-making-it-uninhabitable-un-2024-01-26/}}&lt;/ref&gt; اسی دن، [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز دے]] اک کوآرڈینیٹر نے آکھیا، &quot;غزہ وچ ہن صحت دی دیکھ بھال دا نظام نئیں اے۔&quot;  بین الاقوامی ریسکیو کمیٹی دے اک سینئر ٹیکنیکل ایڈوائزر نے آکھیا، &quot;ایتھے کجھ وی نئیں اے جہڑا مینوں اوہناں ہولناکیاں لئی تیار کر سکدا سی جہڑیاں میں ویکھیاں سن۔&quot;  مئی 2024 وچ، [[اقوام متحدہ ترقیاتی پروگرام|اقوام متحدہ دے ترقیاتی پروگرام نے]] آکھیا کہ تنازعہ صحت دی سطح نو 1980 دی سطح تک گھٹا سکدا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Rebuilding homes in Gaza will cost $40bn and take 16 years, UN finds|url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/02/rebuilding-homes-in-gaza-will-cost-40bn-and-take-16-years-un-finds|date=2 May 2024}}&lt;/ref&gt;

=== رسد دی قلت ===
اکتوبر نو‏‏ں غزہ پٹی دے بجلی گھر دے بند ہونے دے بعد ، ایہ اطلاع ملی کہ غزہ دے ہسپتالاں وچ بجلی دے جنریٹرز دے لئی دستیاب ایندھن جلد ہی ختم ہوجائے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 October 2023|url=https://www.smh.com.au/world/middle-east/the-gaza-hospitals-with-just-three-days-of-generator-power-left-20231011-p5ebkq.html|title=The Gaza hospitals with just three days of generator power left|work=[[The Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt; الاقصی شہیداں دے ہسپتال نوں ڈائیلیسس دے بحران دا سامنا کرنا پیا، سینکڑیاں لوکاں نے صرف 24 ڈائیلیسس مشیناں نوں سانجھا کیتا۔ &lt;ref name=&quot;Gaza kidney&quot;/&gt; ڈبلیو ایچ او نے اعلان کیتا کہ اوہ خطرے دی اُچی پدھر دی وجہ توں الشفا تے القدس دے ہسپتالاں نوں دوبارہ سپلائی نئیں کر سکدا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO unable to resupply Shifa and al-Quds hospitals, says official|url=https://aje.io/py7et7?update=2449481|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر وچ، ایندھن تے بجلی دی قلت دی وجہ توں تقریباً ادھے ہسپتال سروس توں باہر سن، تے رسد دی قلت دی وجہ توں بغیر اینستھیزیا دے کٹائی تے سی سیکشن کیتے گئے۔ &lt;ref name=&quot;auto14&quot;&gt;{{Cite news|date=5 November 2023|title=In Gaza, being a mother is a matter of life and death|url=https://www.cnn.com/2023/11/05/middleeast/israel-strikes-gaza-women-children-health-crisis-mime-intl/index.html|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

8 نومبر نو‏‏ں ، القدس دا ایندھن مکمل طور اُتے ختم ہو گیا تے زیادہ تر خدمات بند ہوگئياں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al-Quds Hospital in Gaza runs out of fuel, shuts down key services|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/8/al-quds-hospital-in-gaza-runs-out-of-fuel-shuts-down-key-services|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 13 نومبر نوں کمال ادوان ہسپتال دا بالن ختم ہو گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kamal Adwan Hospital has run out of fuel – report|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/12/israel-hamas-war-live-netanyahu-vows-to-press-on-with-full-force-as-fighting-rages-around-main-gaza-hospital?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-655175d98f08c3ba45a520bc#block-655175d98f08c3ba45a520bc|work=[[The Guardian]]|last1=Sullivan|first1=Helen|last2=Yang|first2=Maya|last3=Belam|first3=Martin}}&lt;/ref&gt; العمل ہسپتال دا واحد جنریٹر بند ہو گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Palestine Red Crescent Society (PRCS) has said that the only power generator at Al-Amal hospital in southern Gaza has stopped working.|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/13/israel-hamas-war-live-updates-al-shifa-hospital-who-us-strikes-syria-palestine|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

دسمبر نو، ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے آکھیا کہ الاقصی ہسپتال چ ایندھن تے طبی سامان انتہائی گھٹ سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Fuel and medical supplies running out at al-Aqsa hospital in central Gaza, Doctors Without Borders says|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/06/israel-hamas-war-live-updates-palestinians-killed-gaza-strike-as-israeli-military-idf-fighting-khan-younis-news?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-6570162a8f087d984051e3e9#block-6570162a8f087d984051e3e9|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/07/israel-hamas-war-live-updates-hamas-leader-hiding-underground-idf-says-gaza-aid-system-collapse-news-palestine|title=Israel-Hamas war live: Gaza aid system at 'severe risk of collapse', says UN secretary-general|work=[[The Guardian]]|date=8 December 2023|last1=Ahmad|first1=Reged}}&lt;/ref&gt; [[خان یونس]] دے ناصر میڈیکل کمپلیکس دے ڈاکٹراں نے رسد دی کمی تے بمشکل کوئی طبی فعالیت بیان کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Babas|first1=Ana|title=At 1 Gaza hospital, doctors are fleeing, supplies are low and there are not enough beds|url=https://www.npr.org/2023/12/12/1218692478/gaza-hospital-israel-hamas-khan-younis|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;

11 اکتوبر 2023 تو‏ں ، غزہ پٹی وچ بجلی د‏‏ی مکمل کمی دا سامنا کرنا پيا اے جس د‏‏ی وجہ اسرائیلی حکا‏م نے بجلی د‏‏ی فراہمی بند کردتی اے تے غزہ دے واحد پاور پلانٹ دے لئی ایندھن دے ذخائر نو‏‏ں ختم کر دتا ا‏‏ے۔ اقوام متحدہ نے مشاہدہ کیتا اے کہ ایہ جاری بلیک آؤٹ، مواصلات تے صنعتی ایندھن دی بندش دے نال، امدادی برادری دی بدتر انسانی بحران دا اندازہ کرن تے موثر انداز نال حل کرن دی صلاحیت وچ بہت رکاوٹ پیدا کر رہیا اے۔ 

=== حملے تے تباہی ===
 {{Tweet
| name = Doctors Without Borders
| username = MSF_canada
| text = &quot;اسی چوتھی منزل تے آں، اوتھے اک سنائپر اے جس نے ہسپتال دے اندر چار روگیاں تے حملہ کیتا۔ اوہناں چوں اک دی گردن چ براہ راست گولی دا زخم اے، تے اوہ اک کواڈریپلجک [مریض] اے، تے دوجے نوں پیٹ چ گولی لگی سی۔&quot;
| date = نومبر 11, 2023
| reference = &lt;ref&gt;{{cite web |title=&quot;We're on the fourth floor, there's a sniper who attacked four patients inside the hospital. One of them has a gunshot wound directly in his neck, and he is a quadriplegic [patient], and the other one [was shot] in the abdomen.&quot; |url=https://twitter.com/MSF_canada/status/1723412695045537822?s=20 |website=X |publisher=Doctors Without Borders / [[Médecins Sans Frontières]] |access-date=11 November 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111191125/https://twitter.com/MSF_canada/status/1723412695045537822?s=20 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ID = 1723412695045537822
| image =
| width = 230px
}}
14 اکتوبر نو‏‏ں ، الاہلی عرب ہسپتال دے تشخیصی کینسر دے علاج دے مرکز نو‏‏ں اسرائیلی راکٹ فائرنگ تو‏ں جزوی طور اُتے تباہ کردتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.anglicannews.org/news/2023/10/anglican-run-al-ahli-arab-hospital-in-gaza-damaged-by-israeli-rocket-fire-as-conflict-continues.aspx|title=Anglican-run al-Ahli Arab Hospital in Gaza damaged by Israeli rocket fire as war continues|work=Anglican Communion News Service}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں اک بیان وچ، [[عالمی صحت تنظیم|عالمی ادارہ صحت نے]] آکھیا کہ اسرائیلی فضائی حملیاں دا نشانہ بنن دے بعد چار ہسپتال ہن کم نئیں کر رئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=16 October 2023|url=https://thehill.com/policy/international/4258078-who-medical-aid-for-gaza-holding-at-rafah-crossing/|title=WHO: Medical aid for Gaza holding at Rafah crossing|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}&lt;/ref&gt; 17 اکتوبر نو‏‏ں ، الاہلی دے صحن وچ اک وسیع پیمانے اُتے مذمت شدہ دھماکے دے نتیجے وچ نمایاں ہلاکتاں ہوئیاں۔ &lt;ref name=&quot;Reuters-hosp&quot;&gt;{{Cite news|date=17 October 2023|title=Hundreds killed at Gaza hospital amid conflicting claims|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/diplomats-renew-calls-gaza-aid-iran-warns-israel-2023-10-16/}}&lt;/ref&gt;

30 اکتوبر نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملے تو‏ں ترک فلسطین دوستی دے ہسپتال نو ‏‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Turkish-Palestinian Friendship Hospital in Gaza severely damaged from Israeli airstrikes|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/turkish-palestinian-friendship-hospital-in-gaza-severely-damaged-from-israeli-airstrikes/3037514|work=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، غزہ دی حکومت دے میڈیا آفس نے دسیا کہ اسرائیل نے پچھلے تن دناں چ اٹھ ہسپتالاں تے بمباری کیتی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Eight Gaza hospitals bombed in three days|url=https://aje.io/u6olfz?update=2473703|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 

اسرائیلی ٹینکاں نے چار ہسپتالاں، الرانتیسی ہسپتال ، النصر ہسپتال، تے آنکھاں تے ذہنی صحت دے ہسپتالاں نو ہر پاسیوں گھیر لیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Which of Gaza's hospitals is Israel threatening?|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/which-of-gazas-hospitals-is-israel-threatening#:~:text=Which%20hospitals%20have%20tanks%20surrounded,eye%20and%20mental%20health%20hospitals.|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اسرائیلی فضائی حملے دے بعد ناصر رانتیسی پیڈیاٹرک کینسر دے ہسپتال نو اگ لگ گئی تے انخلاء شروع کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza Children's Hospital Evacuates as Israeli Forces Advance|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip-2023-11-08/card/gaza-children-s-hospital-evacuates-as-israeli-forces-advance-iczaFgHCz6sjQBuRwsqt|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Palestinian officials say Israeli air strikes hit Gaza hospitals and school|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-officials-say-hospitals-come-under-new-israeli-attacks-2023-11-10/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; گھٹ توں گھٹ تن ہسپتال اسرائیلی فضائی حملیاں نال متاثر ہوئے، جس دی وجہ توں الشفا ہسپتال دے ڈائریکٹر نے آکھیا، &quot;اسرائیل ہن غزہ شہر دے ہسپتالاں تے جنگ شروع کر رہیا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Several dead as multiple Gaza hospitals come under fire from Israeli airstrikes|url=https://www.cbc.ca/lite/story/1.7024762|work=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]]}}&lt;/ref&gt; ہڑتالاں دے نتیجے چ کئی جانی نقصان ہویا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel strikes Gaza's biggest hospital complex, health officials say|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/10/israel-strikes-gazas-biggest-hospital-complex-health-officials-say|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; فلسطینی ہلال احمر نے دعوی کیتا کہ اسرائیلی سنائپراں نے القدس ہسپتال وچ بچیاں تے فائرنگ کیتی، جس وچ اک ہلاک تے 28 زخمی ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=One person killed, many children wounded after Israeli snipers target al-Quds hospital, according to Palestinian Red Crescent|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/10/israel-hamas-war-live-updates-benjamin-netanyahu-gaza-fighting-pauses-un-palestine?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-654e637a8f08a95ef07ec2be#block-654e637a8f08a95ef07ec2be|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Artillery shelling, intense shooting' at al-Quds Hospital, PRCS says|url=https://aje.io/jmh2l8?update=2479684|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=PRCS warns babies at al-Quds Hospital face dehydration|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480375|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

20 نومبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے انڈونیشیا ہسپتال اُتے اک فضائی حملے دے نال جارحیت شروع کيتی جس وچ مبینہ طور اُتے 12 افراد ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Heavy Fighting Erupts Around Northern Gaza Hospital Amid Israel Hamas Conflict|url=https://www.voanews.com/a/premature-babies-evacuated-from-gaza-s-shifa-hospital/7362268.html#:~:text=The%20Hamas%2Drun%20health%20ministry%20in%20Gaza%20said%20at%20least,the%20attack%20and%20blamed%20Israel.}}&lt;/ref&gt; حملے دے بعد، اسرائیلی ٹینکاں نے ہسپتال نو گھیر لیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Chaos, darkness and fire': Fighting erupts around another embattled Gazan hospital.|url=https://www.nytimes.com/live/2023/11/20/world/israel-hamas-gaza-war-news/chaos-darkness-and-fire-fighting-erupts-around-another-embattled-gazan-hospital?smid=url-share}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli tanks besiege Gaza's Indonesian Hospital|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/20/israeli-tanks-surround-gazas-indonesian-hospital-after-killing-12-people}}&lt;/ref&gt; ہسپتال دے عملے نے اسرائیلی فوجیاں دے ہسپتال دے اندر بے دھڑک گولی چلان دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Another Gaza hospital caught in fighting, as storms deepen civilian misery|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/20/israel-hamas-gaza-hospitals/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Everything is a target in the Indonesian Hospital'|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/everything-target-indonesian-hospital?nid=316601&amp;topic=Israel-Palestine%2520war&amp;fid=489771}}&lt;/ref&gt; {{Efn|Many were sheltering at the hospital, as it was the last functioning one in northern Gaza.&lt;ref&gt;{{cite news |title=12 killed as Israel bombs Indonesian Hospital in northern Gaza |url=https://www.middleeastmonitor.com/20231120-12-killed-as-israel-bombs-indonesian-hospital-in-northern-gaza/ |work=[[Middle East Monitor]] |access-date=20 November 2023 |archive-date=20 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120195745/https://www.middleeastmonitor.com/20231120-12-killed-as-israel-bombs-indonesian-hospital-in-northern-gaza/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Livingstone |first1=Helen |title=What is Gaza's Indonesian hospital and why is Israel targeting it? |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/21/what-is-gaza-indonesian-hospital-why-israel-targeting-it |work=[[The Guardian]] |date=21 November 2023 |access-date=23 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125013433/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/21/what-is-gaza-indonesian-hospital-why-israel-targeting-it |archive-date=25 January 2024}}&lt;/ref&gt; The Gaza Ministry of Health stated 200 patients were evacuated from the hospital, while an estimated 500 patients remained.&lt;ref&gt;{{cite web |title=200 Patients Evacuated From Gaza's Indonesian Hospital: Hamas-run Ministry |url=https://www.barrons.com/news/100-patients-evacuated-from-gaza-s-indonesian-hospital-hamas-run-ministry-18672e74 |website=[[Barron's]] |agency=[[Agence France-Presse]] |access-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120015001/https://www.barrons.com/news/100-patients-evacuated-from-gaza-s-indonesian-hospital-hamas-run-ministry-18672e74 |archive-date=20 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO official says Gaza hospital situation 'catastrophic' |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/live-updates-shell-hits-gaza-hospital-killing-12-105027214 |work=[[ABC News (United States)|ABC News]] |agency=[[Associated Press]] |access-date=21 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201092052/https://abcnews.go.com/International/wireStory/live-updates-shell-hits-gaza-hospital-killing-12-105027214 |archive-date=1 December 2023}}&lt;/ref&gt;}} اسرائیل نے 22 نومبر نو‏‏ں العودہ ہسپتال اُتے بمباری دے بعد چار ڈاکٹراں دے ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ملی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Four doctors killed in Israeli bombing of al-Awda Hospital|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/four-doctors-killed-israeli-bombing-al-awda-hospital?nid=316601&amp;topic=Israel-Palestine%2520war&amp;fid=489936}}&lt;/ref&gt; کمال ادوان ہسپتال نے دسیا کہ ہسپتال دے آلے دوالے اسرائیلی بمباری ودھ گئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Over 100 Palestinians reported killed in Gaza as attack continues despite ceasefire deal|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/palestinians-reported-killed-in-gaza-as-attack-continues-despite-ceasefire-deal}}&lt;/ref&gt;

25 نومبر نوں، وزارت صحت دے ڈائریکٹر جنرل نے آکھیا کہ اسرائیلی فوج نے عارضی جنگ بندی دے دوران طبی ٹیماں تے گولی چلائی۔  یورپی ہسپتال دے ڈائریکٹر نے دسیا کہ اس دے پیرامیڈکس اسرائیلی فضائی حملیاں وچ زخمی ہوئے سن۔  دسمبر نوں، ایم ایس ایف نے دسیا کہ العودہ ہسپتال دے اندر اپنے اک ڈاکٹر نوں اک اسرائیلی سنائپر نے زخمی کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Surgeon injured after being shot inside northern Gaza hospital, medical group says|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-11-23/h_4c7ba7b0378526a57ce8b38ad8e13657|work=[[CNN]]|date=11 December 2023}}&lt;/ref&gt;

18 جنوری 2024 تک ، غزہ دا کوئی وی ہسپتال مکمل طور اُتے آپریشنل نئيں رہیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Aggarwal|first1=Mithil|title=In Gaza's collapsing health system, deaths are slow, painful and often preventable|url=https://www.nbcnews.com/news/world/gaza-hospitals-collapsing-rcna132439|work=[[NBC News]]|date=18 January 2024}}&lt;/ref&gt; جنوری 2024 نوں، اردن دی حکومت نے اطلاع دتی کہ اسرائیلی فوج نے [[خان یونس]] وچ اپنے نویں فیلڈ ہسپتال نوں جان بجھ کے نشانہ بنایا، ہسپتال دے داخلی دروازے نوں روکن لئی اک ٹینک دا استعمال کیتا تے ہسپتال تے بنکر پناہ گاہاں تے فائرنگ کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Arraf|first1=Jane|title=Jordan accuses Israel of deliberately targeting its Gaza field hospital|url=https://www.npr.org/2024/01/19/1225623652/jordan-field-hospital-gaza-israel|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; جنوری نوں، عالمی ادارہ صحت نے آکھیا کہ اس نے صحت دی دیکھ بھال دی سہولتاں تے کل 660 اسرائیلی حملے ریکارڈ کیتے ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel continues to target health institutions in Gaza, says WHO regional director|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/24/middle-east-crisis-live-updates-us-military-strikes-houthi-rebels-yemen-red-sea-israel-gaza-war-hamas-hostages?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65b11bf28f0898882cc4fbfe#block-65b11bf28f0898882cc4fbfe|work=[[The Guardian]]|date=24 January 2024|last1=Chao-Fong|first1=Léonie}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ دے سیکرٹری جنرل انٹونیو گوٹیرس دے مطابق، غزہ تے اسرائیل وچ دشمنی نے &quot;اسرائیل تے مقبوضہ فلسطینی علاقے وچ خوفناک انسانی مصائب، جسمانی تباہی تے اجتماعی صدمہ پیدا کیتا اے۔&quot; 

==== الشفاء ہسپتال ====
 
نومبر دے شروع چ، غزہ دے الشفا ہسپتال تے اسرائیلی حملیاں چ وادھا ہویا، جس چ اس سہولت تے 24 گھنٹیاں چ 5 وار بمباری کیتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 November 2023|title=Vicinity of Al-Shifa hospital under attack, Interior Ministry says|url=https://aje.io/182btv?update=2477735|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Evidence Points to Israeli Shells in Strikes on Gaza's Largest Hospital|work=[[The New York Times]]|date=14 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/14/world/middleeast/israel-gaza-al-shifa-hospital.html?smtyp=cur&amp;smid=tw-nytimesworld}}&lt;/ref&gt; مبینہ طور تے کمپلیکس چھڈن دی کوشش کرن آلے ٹبراں نو گولی مار کے ہلاک کر دتا گیا۔  {{Efn|Ashraf al-Qudra, a doctor at al-Shifa, stated the hospital was completely out of service, as the Israeli army shot &quot;everything that moves.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |date=11 November 2023 |title=Situation in al-Shifa Hospital catastrophic, dangerous: Health ministry spokesman |url=https://aje.io/jmh2l8?update=2479538 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118054759/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/11/11/israel-hamas-war-live-pleas-for-help-as-israel-bombards-gaza-hospitals?update=2479538 |archive-date=18 November 2023}}&lt;/ref&gt;}}

انسانی حقوق دے ڈاکٹراں نے بجلی دی قلت دی وجہ توں الشفاء چ دو ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچیاں دی موت دی دستاویزات بنائیاں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=2 premature babies die at Gaza hospital: Israeli NGO|url=https://aje.io/jmh2l8?update=2479874}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف دے ترجمان ڈینیل ہاگری نے بچیاں نو کڈھن اچ مدد دا وعدہ کیتا، لیکن غزہ دی وزارت صحت نے فراہم کردہ طریقہ کار دی کمی تے زور دتا۔ &lt;ref name=&quot;washingtonpost.com&quot;&gt;{{Cite news|title=Medical workers trapped at main Gaza City hospital; IDF offers to move babies|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/11/israel-hamas-war-gaza-palestine-live/#link-EW7MCHNHIRHUJFV4I4KIUODLWA}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aje.io&quot;&gt;{{Cite news|title=No way to evacuate babies to a safer hospital: Health Ministry|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480911}}&lt;/ref&gt; 12 نومبر نوں، ہسپتال دے ڈائریکٹر جنرل نے آکھیا کہ الشفاء دے 650 روگی تباہ کن صورتحال دی وجہ توں خطرے وچ نیں، جس وچ کارڈیک وارڈ دی تباہی وی شامل اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=650 patients in danger at al-Shifa Hospital: Director general|url=https://aje.io/bt6i03?update=2481085}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Health official says Israel attack destroyed al-Shifa Hospital cardiac ward|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480794}}&lt;/ref&gt;

ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے الشفا ہسپتال وچ بھیانک حالات دی اطلاع دتی، جس وچ خوراک، پانی تے بجلی ورگے ضروری سامان دی کمی دا حوالہ دتا گیا، جس وچ اک سنائپر دے روگیاں نوں نشانہ بنان دیاں اطلاعواں ملیاں۔  15 نومبر نو‏‏ں ہسپتال اُتے اسرائیل دے چھاپے نو‏‏ں ناقابل تصور ڈراؤنا خواب قرار دتا گیا۔ {{Efn|Three dozen premature babies, were still sheltering at the time of the raid.&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |last1=Boxerman |first1=Aaron |title=Babies are among the thousands inside Al-Shifa as Israeli troops close in. |work=[[The New York Times]] |date=14 November 2023 |url=https://www.nytimes.com/live/2023/11/14/world/israel-hamas-gaza-war-news/babies-are-among-the-thousands-sheltering-at-al-shifa-as-israeli-troops-close-in?smid=url-share |access-date=15 November 2023 |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115014826/https://www.nytimes.com/live/2023/11/14/world/israel-hamas-gaza-war-news/babies-are-among-the-thousands-sheltering-at-al-shifa-as-israeli-troops-close-in?smid=url-share |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Doctors reported 40 patients at al-Shifa died.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Al-Mughrabi |first1=Nidal |title=Israel raids Gaza's Al Shifa Hospital, urges Hamas to surrender |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-raids-gazas-al-shifa-hospital-2023-11-15/ |work=[[Reuters]] |access-date=15 November 2023 |archive-date=15 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115010258/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-raids-gazas-al-shifa-hospital-2023-11-15/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} گواہاں نے بیان کیتا کہ اسرائیل نے امداد یا رسد فراہم نئیں کیتی۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|date=15 November 202|title='Terror' amid Israel's raid on Gaza's al-Shifa Hospital|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/terror-witnesses-recount-israels-raid-inside-gazas-al-shifa-hospital}}&lt;/ref&gt; ضروری وسائل دی کمی دی وجہ توں ہسپتال نوں چیلنجاں دا سامنا کرنا پیا، جس چ سڑن آلیاں لاشاں تے میگٹ نال بھرے ہوئے زخم شامل سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Rigby|first1=Jennifer|title=WHO says Israeli raid on Gaza hospital is totally unacceptable|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-loses-contact-with-gaza-hospital-staff-after-raid-2023-11-15/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;FT 2023-11-16&quot;&gt;{{Cite news|last1=England|first1=Andrew|title=Israeli military raids Gaza's largest hospital in climax of siege|url=https://www.ft.com/content/8a3e727e-32b6-4b6a-8974-b1695b88bd16?shareType=nongift|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt;

وگڑدے ہوئے حالات دے درمیان ، 18 نومبر نو‏‏ں الشفاء دا انخلاء شروع ہويا۔ {{Efn|[[Robert Mardini]], director general of the Red Cross, described the situation at al-Shifa as &quot;unbearably desperate.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Suliman |first1=Adela |last2=Parker |first2=Claire |title=Medical charities warn of 'desperate' situation at al-Shifa hospital |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/11/israel-hamas-war-gaza-palestine-live/#link-HV4AR53FHREABMSLPX67RDW6CE |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=11 November 2023 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111070105/https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/11/israel-hamas-war-gaza-palestine-live/#link-HV4AR53FHREABMSLPX67RDW6CE |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}} &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Patients, staff and displaced people leave Al-Shifa Hospital in Gaza|url=https://www.cbsnews.com/news/israel-hamas-war-al-shifa-hospital-patients-staff-displaced-people-leave/|work=[[CBS News]]|date=18 November 2023}}&lt;/ref&gt; فلسطینی میڈیا آفس دے ترجمان اسماعیل الثابطہ نے زور دتا کہ دوجیاں سہولتاں وچ منتقل ہون آلے روگیاں نوں اک خطرناک قسمت دا سامنا کرنا پیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Wounded Palestinians forced to flee al-Shifa 'are going to die'|url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/wounded-palestinians-forced-flee-al-shifa-are-going-die-says-media?nid=316601&amp;topic=Israel-Palestine%2520war&amp;fid=489636#:~:text=“All%20are%20going%20to%20die,as%20%22another%20war%20crime%22.|work=[[Middle East Eye]]}}&lt;/ref&gt; ایکشن ایڈ نے انخلاء نو موت دی سزا دے طور تے بیان کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hundreds of patients flee Gaza's al-Shifa hospital|url=https://www.ft.com/content/b4e60c08-3d70-436f-a4d9-f7912dbb60ed?accessToken=zwAGCniOxQXwkdO05gwIPXBDb9Ok2feRLbtg7Q.MEQCIAfe_qkhk8kiaQji3Jljrt5HTcnv65lQGSM7VXXZNE0gAiAS_qp3BaB4V6S7umH6sz0bFN9xT2vVUOrmYZgzMbUHxA&amp;sharetype=gift&amp;token=d059cc11-dd1d-4793-97da-395c92727261|work=[[Financial Times]]|date=18 November 2023}}&lt;/ref&gt; امداد دی مناسبت دے بارے چ خدشات ظاہر کیتے گئے۔ عالمی ادارہ صحت تے فلسطینی ہلال احمر نے انخلاء دے منصوبےآں وچ حصہ لیا ، جس دا مقصد متبادل طبی سہولتاں وچ روگیاں نو ں منتقل کرنا سی۔

ہسپتال نے دسیا کہ چھ ڈاکٹر پچھے رہ جان گے تے 120 روگی بہت بیمار ہون گے جہناں نوں منتقل نئیں کیتا جا سکدا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Six doctors will stay on at Al-Shifa hospital with 120 patients too vulnerable to evacuate|url=https://edition.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-11-18-23#h_44513d97c1ca4f96d9b7738ccbea4379|date=18 November 2023}}&lt;/ref&gt; [[عالمی صحت تنظیم|عالمی ادارہ صحت]] دی اک انسانی ٹیم نے الشفہ دا دورہ کیتا تے خوراک، پانی یا دوائیاں دی کمی ویکھی، فائرنگ دے آثار تے اک اجتماعی قبر دے نال۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Humanitarian team describes Gaza's Al Shifa Hospital as 'death zone', WHO says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/humanitarian-team-describes-gazas-al-shifa-hospital-death-zone-who-2023-11-19/}}&lt;/ref&gt; الشفاء دے ڈائریکٹر نے آکھیا کہ لوکاں نو صرف اک گھنٹہ باہر کڈھن لئی دتا گیا سی، تے آکھیا، &quot;سانوں بندوق دی نوک تے جان تے مجبور کیتا گیا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=18 November 2023|title=IDF still at al-Shifa Hospital, as WHO head calls situation 'unbearable'|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/18/israel-hamas-war-gaza-news-palestine/#link-KLJ6KCKT7VHZLGDO3WK4TNVANI}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 November 2023|title=Gaza hospital's director rejects Israeli statement on evacuation|url=https://aje.io/5oh2f2?update=2497124}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو ایچ او نے دسیا کہ 25 صحت دے کارکن تے 291 روگی، جنہاں چ 32 بچے وی شامل سن، الشفاء چ رہندے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Humanitarian team describes Gaza's Al Shifa Hospital as 'death zone', WHO says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/humanitarian-team-describes-gazas-al-shifa-hospital-death-zone-who-2023-11-19/#:~:text=There%20were%2025%20health%20workers,their%20families%2C%22%20it%20said.}}&lt;/ref&gt;

19 نومبر نو‏‏ں ، الشفاء وچ وقت تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے بچےآں نو‏‏ں جنوبی غزہ منتقل کردتا گیا ، جتھ‏ے اگلے دن انہاں نو‏ں مصر منتقل کرنے دا منصوبہ بنایا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;apnews.com&quot;&gt;{{Cite news|last1=Jobain|first1=Najib|last2=Magdy|first2=Samy|title=31 'very sick' babies have been evacuated from Gaza's largest hospital, where trauma patients remain|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-11-19-2023-08a2f441a9ea03bf0bb3db0de6fc5408|work=[[Associated Press]]|date=19 November 2023}}&lt;/ref&gt; عالمی ادارہ صحت نے آکھیا کہ اوہ اگلے 2 توں 3 دناں چ باقی الشفاء دے روگیاں نو ناصر میڈیکل کمپلیکس تے یورپی غزہ ہسپتال منتقل کرن دے مشناں دی منصوبہ بندی کر رئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Diaz|first1=Jaclyn|title=31 premature babies are evacuated from Al-Shifa Hospital to southern Gaza|url=https://www.npr.org/2023/11/19/1214024420/gaza-israel-al-shifa-hospital-evacuation|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;

الشفا دے عملے نے دسیا کہ بجلی تے آکسیجن دی قلت دی وجہ توں 50 روگی مر گئے سن، جنہاں چ بچے وی شامل سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza Health Ministry says shortages led to 51 deaths at al-Shifa|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/17/israel-hamas-war-gaza-news-palestine/#link-RSJS3ZQQZVCA3KG2F5OLOTREZU|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; الشفا دے ڈائریکٹر نے آکھیا کہ اسرائیل دا دعویٰ کہ اوہ ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچیاں نوں انکیوبیٹر فراہم کرے گا، غلط اے۔ &lt;ref name=&quot;Israel's claims of providing incuba&quot;&gt;{{Cite news|date=|title=Israel's claims of providing incubators 'false', says al-Shifa director|url=https://aje.io/2jzuwp?update=2494252|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، فلسطینی ہلال احمر نے دسیا کہ چودہ ایمبولینساں ہسپتال دے باقی روگیاں نوں کڈھن لئی الشفاء پہنچیاں سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 November 2023|title=Ambulances Arrive at Al-Shifa Hospital to Evacuate Patients and Wounded|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-gaza-strip-2023-11-21/card/ambulances-arrive-at-al-shifa-hospital-to-evacuate-patients-and-wounded-iJtW5EZ6ngcZOZKuHa2H|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;

26 نومبر نو‏‏ں ، الشفاء وچ باقی رہنے والے روگیاں دے حالات مبینہ طور اُتے بہت بھیڑے سن ۔  نومبر نوں، وزارت صحت نے الشفا ہسپتال وچ اک رضاکارانہ کوشش دی اطلاع دتی جہدے وچ ڈائیلیسس ڈیپارٹمنٹ نو دوبارہ شروع کرن دی کوشش کیتی گئی۔  مبینہ طور تے 28 نومبر تک، ڈائیلیسس یونٹ نو دوبارہ کھول دتا گیا سی تے اوہ روگیاں نو وصول کر رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza: Al-Shifa Hospital reopens dialysis department|url=https://www.middleeastmonitor.com/20231128-gaza-al-shifa-hospital-reopens-dialysis-department/|work=[[Middle East Monitor]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 November 2023|title=Hamas says dialysis unit at Shifa Hospital reopened and is receiving patients|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hamas-says-dialysis-unit-at-shifa-hospital-reopened-and-is-receiving-patients/|work=[[Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں، غزہ دی وزارت صحت نے آکھیا کہ الشفا ہسپتال وچ صرف بنیادی فرسٹ ایڈ دتی جا رئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al-Shifa has no electricity, first aid only|url=https://www.newarab.com/news/gaza-death-toll-over-17000-israeli-forces-push-south|work=[[The New Arab]]|date=7 December 2023|accessdate=24 May 2025|archivedate=4 April 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240404215507/https://www.newarab.com/news/gaza-death-toll-over-17000-israeli-forces-push-south}}&lt;/ref&gt;

==== کمال ادوان ہسپتال ====
 
3 دسمبر نو‏‏ں ، آئی ڈی ایف نے کمال ادوان ہسپتال اُتے بمباری د‏‏ی جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چار افراد ہلاک ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 December 2023|title=At least four killed in strike in the vicinity of Kamal Adwan Hospital|url=https://aje.io/rilr0q?update=2532379}}&lt;/ref&gt; کمل ادوان ہسپتال دے آسے پاسے حملیاں دی اطلاع 5 دسمبر نوں ملی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='IDF Shooting At Anything That Moves…': Gaza Official's Massacre At Kamal Adwan Hospital Warning|url=https://www.hindustantimes.com/videos/idf-shooting-at-anything-that-moves-gaza-official-s-massacre-at-kamal-adwan-hospital-warning-101701790215749.html|date=5 December 2023}}&lt;/ref&gt; کمال ادوان ہسپتال دے ڈائریکٹر نے دسیا کہ اسرائیل نے دو ماواں تے اوہناں دے نوزائیدہ بچیاں نوں قتل کر دتا سی جدوں اسرائیل نے اپنے زچگی دے وارڈ نوں نشانہ بنایا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title='No one can leave': Northern Gaza hospital surrounded by Israeli tanks|url=https://aje.io/2hwa2q?update=2549675}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے قتلاں دی تصدیق کیتی۔  اسرائیل نے کمال ادوان ہسپتال تے چھاپہ ماریا۔ &lt;ref name=&quot;Tétrault-Farber&quot;&gt;{{Cite news|title=WHO calls for Gaza hospital to be protected after reported raid|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-calls-gaza-hospital-be-protected-after-reported-raid-2023-12-12/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli forces raid Gaza's Kamal Adwan Hospital after days of strikes|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/12/israeli-forces-raid-gazas-kamal-adwan-hospital-after-days-of-strikes}}&lt;/ref&gt; جواب وچ، ٹیڈروس ایڈانوم گیبریسس نے آکھیا کہ ڈبلیو ایچ او کمال ادوان دے طبی عملے لئی بہوں پریشان اے۔ &lt;ref name=&quot;Tétrault-Farber&quot; /&gt;

==== الاقصی ہسپتال ====
[[فائل:Relatives_of_Palestinians_who_died_in_Israeli_airstrikes_gathering_around_the_bodies_taken_from_the_morgue_of_Al-Aqsa_Martyrs_hospital_in_Deir_el-Balah,_Gaza.jpg|right|thumb| اسرائیلی فضائی حملیاں وچ ہلاک ہون آلے فلسطینیاں دے رشتے دار دیر البلاح دے الاقصی ہسپتال دے مردہ خانے توں لئے گئے لاشاں دے آلے دوالے جمع ہو رئے نیں]]
6 جنوری توں، شہدا الاقصی ہسپتال دے ڈاکٹراں نے اطلاع دتی کہ اسرائیلی فائر ہسپتال دے نیڑے آ رہی اے۔ دسیاں ہزاراں لوکاں دے ہسپتال چ پناہ لین دی اطلاع دتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abu Riash|first1=Abdelhakim|title=Photos: Terrified people flee Israeli attacks at Al-Aqsa Martyrs Hospital|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2024/1/10/photos-al-aqsa-martyrs-hospital|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; برطانوی ڈاکٹر نک مینارڈ نے دسیا کہ اوہناں دی طبی ٹیم نوں ہسپتال خالی کرن تے مجبور کیتا گیا کیونکہ اسرائیلی فوجیاں نے ہسپتال تے حملہ کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Goillandeau|first1=Martin|title=British surgeon says Gaza 'beyond worst thing' he's seen, as Jordan's king warns Israel creating a 'generation of orphans'|url=https://www.cnn.com/2024/01/09/middleeast/gaza-orphan-british-doctor-jordan-king-intl-hnk/index.html|work=[[CNN]]|date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt; فلسطینیاں لئی طبی امداد تے بین الاقوامی بچاؤ کمیٹی دوناں نے اپنی طبی ٹیماں نو وی خالی کر دتا جدوں آئی ڈی ایف نے نیڑے دے رہائشیاں نو دسدے ہوئے پرچے سُٹ دتے کہ اوہ &quot;خطرناک جنگی زون&quot; چ سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=2 medical groups say they are pulling teams from central Gaza hospital due to IDF operations|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/2-medical-groups-say-they-are-pulling-teams-from-central-gaza-hospital-due-to-idf-operations/|work=[[Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;'Deep concern' for patients and staff&quot;&gt;{{Cite news|last1=Davies|first1=Alys|title='Deep concern' for patients and staff at Gaza's al-Aqsa hospital|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67929397|work=[[BBC News]]|date=10 January 2024}}&lt;/ref&gt; ہسپتال دے دورے دے بعد، [[عالمی صحت تنظیم|عالمی ادارہ صحت نے]] 70 فیصد عملے نو پایا تے بوہت سارے روگی فرار ہو چکے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Farge|first1=Emma|title=Medics, patients flee Gaza's remaining hospitals as fighting intensifies - WHO|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/medics-patients-flee-gazas-remaining-hospitals-fighting-intensifies-who-2024-01-09/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹراں نے بہت سارے روگیاں دی اطلاع دتی جہڑے جسمانی طور تے حرکت کرن توں قاصر سن، تے ایہ کہ حالات تیزی نال خراب ہو رئے سن، اک ڈاکٹر نے آکھیا، &quot;اک بچہ زندہ آیا، لفظی طور تے ہڈی تک سڑ گیا، اوہناں دے ہتھ سکڑ رہے سن۔ اوہناں دا چہرہ صرف کوئلہ سی، تے اوہ زندہ سن تے گل کر رئے سی۔ تے ساڈے کول کوئی مورفین نئیں سی۔&quot; &lt;ref name=&quot;'Deep concern' for patients and staff&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Desperately trying to save children at one of Gaza's last functioning hospitals|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-gaza-hospital-palestinians-hamas-b2477037.html|work=[[The Independent]]|date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt;

10 جنوری نوں ''این پی آر نوں'' دتے گئے اک انٹرویو وچ، اک امریکی ڈاکٹر نے الاقصی دی صورتحال نوں &quot;ڈراؤنے خواباں دی چیز&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 January 2024|title='It's the Stuff of Nightmares' Scenes from Inside a Gaza Hospital|url=https://www.npr.org/2024/01/10/1198909954/consider-this-from-npr-draft-01-10-2024|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; عالمی ادارہ صحت دے سربراہ ٹیڈروس ایڈانوم گیبریسس نے آکھیا، &quot;ایس تنازعے دے تن مہینے بعد، ایہ ناقابل تصور اے کہ ایہ سب توں ضروری لوڑ - صحت دی دیکھ بھال دا تحفظ - یقینی نئیں اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Only 5 doctors remain in one of Gaza's last hospitals, warns WHO|url=https://www.politico.eu/article/only-5-doctors-remain-one-gazas-last-hospitals-warns-who-al-aqsa/|work=[[Politico]]|date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; صحت دے پیشہ ور افراد تے ڈاکٹراں نے الاقصیٰ دے بند ہونے دے خطرے تو‏ں خبردار کيتا کیونجے ایہ پورے وسطی غزہ وچ آخری بچیا ہويا ہسپتال سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 January 2024|title=Displaced residents flee last hospital in central Gaza as fighting nears|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/01/08/israel-hamas-gaza-hospital-blinken/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; 13 جنوری نوں، ہسپتال دے جنریٹراں نوں بجلی دین لئی ایندھن ختم ہو گیا، جس دی وجہ توں بلیک آؤٹ ہو گیا جس نال روگیاں نوں خطرہ سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Blackout in Gaza's Al-Aqsa Hospital as fuel runs out, babies at high risk|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/13/blackout-in-gazas-al-aqsa-hospital-as-fuel-runs-out-babies-at-high-risk|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; ہسپتال چ مئی 2024 دے آخر چ فیر ایندھن ختم ہو گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=24 May 2024|title='Patients condemned to death' as power cut at packed Al-Aqsa Hospital|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/24/israels-war-on-gaza-live-news-at-least-60-palestinians-killed-in-attacks?update=2921827|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== انخلاء دے چیلنج ===
[[فائل:Fars_Photo_of_Casualties_in_Gaza_Strip_during_2023_War_26.jpg|alt=A man carrying a bloodied and bandaged child.|thumb| غزہ وچ زخمی فلسطینی بچے نو لے کے جان آلا طبیب]]
اسرائیل نے 14 اکتوبر نو‏‏ں شمالی غزہ دے 22 ہسپتالاں نو‏‏ں خالی کرنے دا حکم دتا۔ ڈبلیو ایچ او نے اس حکم نو بیماراں تے زخمیاں لئی &quot;موت دی سزا&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=15 October 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/10/15/world/middleeast/gaza-hospital-evacuation-israel.html|title=Gaza's Hospitals Face 'Impossible' Choices With Israel Evacuation Order}}&lt;/ref&gt; شمالی غزہ دے ڈاکٹراں نے آکھیا کہ اوہ اسرائیل دے انخلاء دے حکم دی پیروی کرن توں قاصر سن، کیونکہ اوہناں دے روگی، بشمول آئی سی یو وچ نوزائیدہ بچے، مر جان گے۔ &lt;ref name=&quot;UN shelters in besieged Gaza&quot;&gt;{{Cite news|date=15 October 2023|url=https://www.pbs.org/newshour/world/un-shelters-in-besieged-gaza-run-out-of-water-as-israeli-ground-offensive-looms|title=UN shelters in besieged Gaza run out of water as Israeli ground offensive looms}}&lt;/ref&gt; القدس ہسپتال تے فلسطین ریڈ کریسنٹ دے ڈاکٹراں نے دسیا کہ اوہناں نوں اسرائیلی فوج ولوں ہسپتال نوں خالی کرن یا &quot;نتیجے برداشت کرن&quot; لئی کال ملی اے۔ &lt;ref name=&quot;Wounded dying&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/19/israel-hamas-war-live-condemnation-after-israeli-strike-on-gaza-church|title=Wounded in northern Gaza risk dying 'in hours': MSF}}&lt;/ref&gt; 

اکتوبر نوں، فلسطینی ہلال احمر نے اطلاع دتی کہ اس نوں اسرائیلی حکام ولوں القدس ہسپتال نوں فوری طور تے خالی کرن لئی وارننگ ملی اے کیونکہ اس تے &quot;بمباری ہون آلی&quot; اے۔ &lt;ref name=&quot;Gdn291023&quot;&gt;{{Cite news|last1=Ratcliffe|first1=Rebecca|title=Israel-Hamas war live: Palestinian Red Crescent says Israel has ordered immediate evacuation of Gaza's al-Quds hospital|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/29/israel-hamas-war-live-netanyahu-declares-offensives-second-stage-gaza-internet-coming-back-online?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-653e25148f0880c248191d05#block-653e25148f0880c248191d05|date=29 October 2023}}&lt;/ref&gt; اس دن، اک اسرائیلی فضائی حملہ ہسپتال توں 20 میٹر (65 فٹ) دور ہویا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=ElSayed|first1=Youmna|date=29 October 2023|title=Windows of Al-Quds Hospital shattered, smoke everywhere|url=https://aje.io/1otd6c?update=2447186}}&lt;/ref&gt; فلسطینی وزیر صحت مائی الکیلا نے آکھیا کہ اسرائیلی فوج روگیاں نوں باہر نئیں کڈ رئی سی، بلکہ &quot;زخمیاں تے روگیاں نوں سڑکاں تے زبردستی کڈھ رئی سی، جس نال اوہناں نوں ناگزیر موت دا سامنا کرنا پے رہیا سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 November 2023|title=Patients forcibly evicted from hospitals facing 'inevitable death': Minister|url=https://aje.io/bt6i03?update=2481047}}&lt;/ref&gt; نصر ہسپتال دے ڈائریکٹر نے دسیا کہ اسرائیلی ہتھیاراں تے ٹینکاں دے خطرے دے تحت اس نوں خالی کر دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Berger|first1=Miriam|title=Communications could go out this week, Palestinian official says; health care on the brink|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/12/israel-hamas-war-gaza-palestine-live/#link-DBIZCEFPJJBGJIE6IW65UKQI3Q}}&lt;/ref&gt; القدس ہسپتال دے نیڑے لڑائی نے انخلاء دی کوششاں نو روک دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Yazbek|first1=Hiba|title=Fighting disrupts an evacuation effort at Al-Quds Hospital|date=13 November 2023|url=https://www.nytimes.com/live/2023/11/13/world/israel-hamas-gaza-war-news/fighting-disrupts-an-evacuation-effort-at-al-quds-hospital?smid=url-share}}&lt;/ref&gt;

نومبر نوں، عالمی ادارہ صحت نے آکھیا کہ شمالی غزہ دے تن ہسپتالاں نو خالی کر دتا جائے گا، جس دا مطلب اے کہ شمالی غزہ چ کوئی کم کرن آلا ہسپتال نئیں بچے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO: planning under way to evacuate three Gaza hospitals|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-planning-underway-evacuate-three-gaza-hospitals-2023-11-21/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، شمالی غزہ توں ترک فلسطینی دوستی ہسپتال منتقلی دے دوران چار روگی ہلاک ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 November 2023|title=Four dead in hospital transfer to Khan Younis, says doctor|url=https://aje.io/delf2t?update=2508241|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; ریڈ کراس نے اطلاع دتی کہ انسانی امداد فراہم کردے ہوئے اس دے عملے تے گولی چلائی گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=A spokesperson for the International Committee of the Red Cross has told Al Jazeera that its staff were fired upon while trying to deliver humanitarian support in northern Gaza.|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/23/israel-hamas-war-live-updates-gaza-ceasefire-hostage-release-friday-israeli-us-officials?filterKeyEvents=false|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; فلسطینی ڈاکٹراں دی اسرائیلی گرفتاری دے بعد غزہ دی وزارت صحت نے اعلان کیتا کہ اوہ ڈبلیو ایچ او دے نال روگیاں دی انخلاء دے سلسلے وچ تال میل بند کر دیوے گی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al-Shifa Hospital director reportedly arrested by IDF while evacuating. Here's the latest|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-was-gaza-news-11-23-23/h_9694fdf30874f8b8b4929c2e8e70b1c9|work=[[CNN]]|date=23 November 2023}}&lt;/ref&gt; {{Efn|The [[Euro-Mediterranean Human Rights Monitor]] reported it had received reports that WHO either unwittingly or knowingly facilitated the doctors' arrests.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bicer |first1=Aysu |last2=Arslan |first2=Muhammet Ikbal |title=WHO may have unwittingly, knowingly facilitated Israel's kidnapping of medical staff from Al-Shifa hospital in Gaza: Rights group |url=https://muslimnews.co.uk/news/palestine/who-may-have-unwittingly-knowingly-facilitated-israels-kidnapping-of-medical-staff-from-al-shifa-hospital-in-gaza-rights-group/ |website=The Muslim News |access-date=25 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216174538/https://muslimnews.co.uk/news/palestine/who-may-have-unwittingly-knowingly-facilitated-israels-kidnapping-of-medical-staff-from-al-shifa-hospital-in-gaza-rights-group/ |archive-date=16 December 2023}}&lt;/ref&gt;}} انڈونیشیا ہسپتال دے عملے نو مبینہ طور تے آئی ڈی ایف نے انخلاء دا حکم دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza health official says Israel has ordered staff at Indonesian Hospital in north to evacuate|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gaza-health-official-says-israel-has-ordered-staff-at-indonesian-hospital-in-north-to-evacuate/|work=[[Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; میڈیکل ایمرجنسی ریسکیو کمیٹی دے سربراہ نے دسیا کہ انڈونیشیا ہسپتال دے روگیاں تے عملے نوں خان یونس دے یورپی ہسپتال منتقل کر دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Al Jazeera is reporting that the Indonesia hospital in Gaza has been evacuated.|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/23/israel-hamas-war-live-updates-gaza-ceasefire-hostage-release-friday-israeli-us-officials?page=with:block-655f215c8f08918b63c91f65&amp;filterKeyEvents=false|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; الاہلی عرب ہسپتال سمیت شمالی غزہ دے ہسپتالاں نو عالمی ادارہ صحت تے ریڈ کراس نے خالی کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN agencies hope truce will allow aid to flow to northern Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-extremely-concerned-about-those-left-al-shifa-hospital-2023-11-24/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=24 November 2023|title=UN agencies hope truce will allow aid into northern Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/24/un-agencies-hope-truce-will-allow-aid-in-gaza|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

وزارت صحت نے آکھیا کہ طبی دیکھ بھال حاصل کرن لئی سینکڑیاں لوکاں نو غزہ توں کڈھن دی لوڑ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 November 2023|title=Hundreds of wounded need to be evacuated from Gaza: Health Ministry|url=https://aje.io/ba1mme?update=2524853|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; غزہ کراسنگ اتھارٹی دے ترجمان نے آکھیا کہ رفح کراسنگ بیماراں تے زخمیاں دی انخلاء لئی کھلا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Rafah crossing between Gaza and Egypt &quot;is only open today for the sick and wounded to leave&quot;|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/israel-hamas-war-news-gaza-hostages-update-palestine/#link-XJUGNYKGHFFXZEFWQDF4BB4ZSQ|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; دسمبر نو، فلسطینی ہلال احمر نے آکھیا کہ غزہ چ 60 فیصد زخمیاں نو بیرون ملک فوری طبی علاج دی لوڑ اے۔  ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے 10 دسمبر نو بیان کیتا کہ اسرائیلی فوج نے انہاں نو شہیداں تے بینی شیلا کلینکاں نو خالی کرن تے مجبور کیتا سی، تے صحت دی دیکھ بھال مکمل طور تے منہدم ہو چکی سی۔ 

=== بین الاقوامی امداد ===
 {{Tweet
| name = Tedros Adhanom Ghebreyesus
| username = DrTedros
| text = زخمی فرش تے دیکھ بھال حاصل کر رئے سی، درد نال چیخ رئے سی۔ ایہ حالات ناکافی توں باہر نیں - صحت دی دیکھ بھال دی فراہمی لئی ناقابل تصور۔ میں اینے مضبوط لفظ نئیں لبھ سکدا کہ اسی جو کجھ ویکھ رئے آں اوہدے تے اپنی تشویش دا اظہار کر سکاں۔
| date = دسمبر 2, 2023
| reference = &lt;ref&gt;{{cite web |last1=Adhanom Ghebreyesus |first1=Tedros |title=The reports of ongoing hostilities and heavy bombardment in #Gaza are petrifying. Yesterday our team visited Nassar Medical Hospital in the south. It was packed with 1,000 patients — 3 times over its capacity. Countless people were seeking shelter, filling every corner of the facility. Patients were receiving care on the floor, screaming in pain. These conditions are beyond inadequate - unimaginable for the provision of health care. I cannot find words strong enough to express our concern over what we're witnessing. Ceasefire. NOW. |url=https://twitter.com/DrTedros/status/1731167960260112425 |website=X |access-date=6 December 2023 |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203114837/https://twitter.com/DrTedros/status/1731167960260112425 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| ID = 1731167960260112425
| image = Mukhisa Kituyi, Houlin Zhao, Tedros Adhanom Ghebreyesus with Sophia - AI for Good Global Summit 2018 (41223188035) (cropped).jpg
| width = 230px
}}
ریڈ کراس نے آکھیا کہ غزہ دا سارا صحت دا نظام &quot;اپنے گوڈیاں تے&quot; اے۔  میڈیکل ایڈ فار فلسطینیاں تے [[یونیسف|یونیسیف نے]] اک &quot;فوری انتباہ&quot; جاری کیتا کہ جے ایندھن غزہ دے ہسپتالاں تک جلدی نہ پہنچیا تے 130 وقت توں پہلے پیدا ہون آلے بچے مر جان گے۔  &lt;ref name=&quot;aljazeera.com&quot;&gt;{{Cite news|date=21 October 2023|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/21/israel-gaza-war-hamas-and-israel-spar-over-hostage-release?update=2429398|title=Let's recap what has happened so far}}&lt;/ref&gt; پنج وڈیاں شاخاں ولوں دستخط شدہ اقوام متحدہ دے اک بیان وچ آکھیا گیا اے کہ بیماریاں تے &quot;صحت دی دیکھ بھال دی کمی&quot; دی وجہ توں موتاں جلدی ای &quot;آسمان نوں چھوہ سکدیاں نیں&quot;۔ {{Sfn|Siddiqui|Mohamed|Uras|Ibrahim|2023}} 23 اکتوبر نو‏‏ں ، انڈونیشیا دے ہسپتال دا بالن ختم ہو گیا تے مکمل طور اُتے بجلی ختم ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 October 2023|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/23/israel-hamas-war-live-hundreds-killed-israeli-strikes-gaza?update=2433000|title=Gaza's health ministry warns of 'catastrophic consequences' as hospitals run out of fuel supply}}&lt;/ref&gt; عالمی ادارہ صحت نے خبردار کیتا کہ غزہ دیاں 72 صحت دی دیکھ بھال دیاں سہولتاں چوں 46 نے کم کرنا بند کر دتا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=23 October 2023|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/23/israel-hamas-war-live-hundreds-killed-israeli-strikes-gaza?update=2434206|title=Two-thirds of Gaza's health facilities not functioning: WHO}}&lt;/ref&gt;

8 نومبر نو‏‏ں ، اٹلی د‏‏ی وزارت دفاع نے اعلان کيتا کہ اوہ فلسطینی شہریاں نو‏‏ں صحت د‏‏ی خدمات ، ضروری سامان تے طبی دوائیاں تک رسائی د‏‏ی ضمانت دینے دے لئی غزہ دے ساحل اُتے اک ہسپتال دا جہاز بھیج رہی اے ، &lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|last1=Stepansky|first1=Joseph|last2=Najjar|first2=Farah|date=8 November 2023|title=Italy to send hospital ship to Gaza coast|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|url=https://aje.io/d5kugr?update=2472232}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite news|date=8 November 2023|title=L'Italia ha inviato una nave militare con strutture sanitarie verso la Striscia di Gaza|url=https://www.ilpost.it/2023/11/08/guido-crosetto-nave-attrezzata-ospedale-da-campo-gaza/|work=[[Il Post]]}}&lt;/ref&gt; ۔ &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; جہاز، جس دا ناں ''ولکانو'' (&quot;آتش فشاں&quot;) سی، &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; ابتدائی طور تے جہاز تے 170 عملے دے ممبر سن، جنہاں چوں 30 طبی ہنگامی حالات لئی تربیت یافتہ سن; &lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; ڈاکٹراں، نرساں تے حیاتیات دے ماہرین دے وچکار 28 ہور ممبراں نو بعد دے مرحلے وچ مہم وچ شامل ہون لئی تیار کیتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; {{Efn|The [[Joint Operations Command (Italy)|Italian Joint Operations Command]] also announced a plan to build an [[Italian Armed Forces|Armed Forces]]-owned [[field hospital]] within the Gaza Strip, although the designation of the specific site was subject to the assurance of basic safety conditions in the chosen area.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |date=21 December 2023 |title=La nave Vulcano non ha mai raggiunto la Striscia di Gaza |trans-title=The Vulcano ship never reached the Gaza Strip |url=https://www.ilpost.it/2023/12/21/nave-vulcano-gaza-crosetto/ |access-date=21 December 2023 |work=[[Il Post]] |language=it-IT |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229072215/https://www.ilpost.it/2023/12/21/nave-vulcano-gaza-crosetto/ |archive-date=29 December 2023}}&lt;/ref&gt; The Ministry of Defence authorized medical staff from foreign countries and international organizations to join the personnel of both the hospital ship and the field hospital;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; as a result, six between physicians and nurses from the [[Qatar Armed Forces]], as well as a medical team affiliated to the {{Ill|Francesca Rava Foundation|it|Fondazione Francesca Rava}}, joined the staff of the ship.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; However, due to the constant escalation of the war in the Gaza Strip, the ''Vulcano'' was authorized to change its path following a [[NATO]] meeting, and arrived in [[Al'Arish]], [[Egypt]] on 3 December.}} دسمبر دے اوائل تک، طبی عملے نے زخمی فلسطینی روگیاں لئی ہنگامی سرجیکل آپریشن کرنا شروع کر دتا جہڑے یا تے کٹائی دا خطرہ سن، یا [[دوحا|دوحہ]] دے چلڈرن ہسپتال منتقل کرن دا انتظار کر رئے سی۔  فروری 2024 نوں، ایہہ اعلان کیتا گیا کہ ''ولکانو'' اٹلی واپس آ گیا اے تے [[لا سپیزیا]] دی بندرگاہ تے پہنچ گیا اے، 60 فلسطینی لوکاں نوں لے کے، &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|date=5 February 2024|title=La nave Vulcano con i bimbi palestinesi feriti a Gaza è arrivata a La Spezia. I piccoli pazienti trasferiti al Gaslini, in altri ospedali e ospiti della Curia di Genova. Tajani: &quot;Vittime innocenti di una guerra che non vogliono&quot;|url=https://genova.repubblica.it/cronaca/2024/02/05/news/la_nave_vulcano_con_i_bimbi_palestinesi_feriti_a_gaza_e_arrivata_a_la_spezia_i_piccoli_pazienti_trasferiti_al_gaslini_e_in_-422055064/|work=[[la Repubblica]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|date=5 February 2024|title=La nave Vulcano della Marina italiana è arrivata a La Spezia con a bordo 14 bambini palestinesi feriti e i loro accompagnatori|url=https://www.ilpost.it/2024/02/05/nave-vulcano-spezia-bambini-palestinesi/|work=[[Il Post]]}}&lt;/ref&gt; جنہاں چوں 14 بچے سن جنہاں نوں خصوصی صحت دی دیکھ بھال دی لوڑ سی، حالانکہ اوہناں چوں کوئی وی جان لیوا حالات یا زخماں دا شکار نئیں سی۔ &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; سارے بچیاں نو [[جینوآ|جینوا]] ، [[روم]] ، [[فلورنس]] ، [[بولونا|بولوگنا]] تے [[میلان]] دے مختلف ہسپتالاں چ منتقل کیتا جانا سی۔ &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

9 نومبر نوں، وزیر صحت فہرتین کوکا نے اعلان کیتا کہ ترکی غزہ دے بالاں دے کینسر دے روگیاں نوں وصول کرن لئی تیار اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=Turkey prepared to take in children from Gaza with cancer|url=https://aje.io/u6olfz?update=2473866}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، بین الاقوامی ریڈ کراس نے آکھیا کہ غزہ دا صحت دی دیکھ بھال دا نظام &quot;واپسی دے نقطے تے پہنچ گیا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=Red Cross: Gaza health system has 'reached a point of no return'|url=https://aje.io/182btv?update=2477426}}&lt;/ref&gt; اردن دی حکومت نے اطلاع دتی کہ اسرائیل نے اپنے فیلڈ ہسپتال نو خالی کرن دا حکم دتا سی تے آکھیا سی کہ اوہ اس دی تعمیل نئیں کرن گے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Jordan says Israel ordered evacuation of its field hospital in Gaza|url=https://www.ynetnews.com/article/syhtqr9na|date=21 November 2023}}&lt;/ref&gt; اٹلی تے [[متحدہ عرب امارات|متحدہ عرب امارات نے]] آکھیا کہ اوہ غزہ چ اک فیلڈ ہسپتال قائم کرن تے غور کر رئے نیں۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Italy, UAE consider setting up field hospital in Gaza|url=https://www.reuters.com/world/italy-uae-consider-setting-up-field-hospital-gaza-2023-11-30/#:~:text=ROME%2C%20Nov%2030%20(Reuters),patients%20who%20were%20transferred%20there.}}&lt;/ref&gt; اک فرانسیسی جنگی جہاز نو عارضی ہسپتال دے طور تے روانہ کیتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=What is the humanitarian situation in besieged Gaza?|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/what-is-humanitarian-situation-besieged-gaza-2023-11-28/}}&lt;/ref&gt; 2 دسمبر نوں سعودی عرب نے فلسطینی ہلال احمر نوں 6 ایمبولینساں عطیہ کیتیاں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|date=2 December 2023|title=Palestine Red Crescent receives ambulances from Saudi Arabia|url=https://aje.io/3m6aa9?update=2529938}}&lt;/ref&gt; 3 دسمبر نو‏‏ں ، [[یونیسف|یونیسیف دے]] ترجمان نے ناصر ہسپتال نو‏‏ں &quot;موت دا علاقہ&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|date=3 December 2023|title='It seems like a death zone right now'|url=https://aje.io/h1s5og?update=2530876}}&lt;/ref&gt;

ڈبلیو ایچ او دے سربراہ ٹیڈروس ادانوم گیبریسس نے آکھیا کہ جنوبی غزہ وچ لڑائی دی وجہ توں صحت دے آپریشنز نوں چلانا تیزی نال اوکھا ہو رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Kennedy|first1=Niahm|title=WHO delivers supplies to 2 hospitals in southern Gaza for first time since November 29, director says|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-07-23/h_9667f5a7bfa79dda17ed4c41e3676197|work=[[CNN]]|date=7 December 2023}}&lt;/ref&gt; دسمبر نو‏‏ں ، ڈبلیو ایچ او نے غزہ وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال دے تحفظ دے لئی اک قرارداد منظور کيتی ، جسنو‏ں ڈائریکٹر جنرل ٹیڈروس ادھانوم گیبریسس نے &quot;موجودہ حالات وچ تقریباً ناممکن&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Farge|first1=Emma|title=Gaza's 'catastrophic' health situation almost impossible to improve, says WHO|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-health-situation-is-catastrophic-who-chief-2023-12-10/#:~:text=%22I%20must%20be%20frank%20with,consensus%20since%20the%20conflict%20began.|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Daniels|first1=Ari|date=10 December 2023|title=WHO resolution on the Israel-Hamas conflict hopes for 'health as a bridge to peace'|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/12/10/1218455774/who-resolution-on-the-israel-hamas-conflict-hopes-for-health-as-a-bridge-to-peac|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; 12 دسمبر نو‏‏ں ، ڈبلیو ایچ او نے اسرائیلی فوج تو‏ں جنوبی غزہ وچ ہسپتالاں نو‏‏ں تباہ نہ کرنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Farge|first1=Emma|date=12 December 2023|title=WHO official pleas for Gaza's southern hospitals to be spared|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/who-official-pleas-gazas-southern-hospitals-be-spared-2023-12-12/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے آکھیا کہ غزہ چ صحت دی دیکھ بھال دے حالات [[پہلی وڈی لڑائی|پہلی جنگ عظیم دے]] حالات دے نال ملدے جلدے سن۔

=== ہور چیلنج ===
[[فائل:Gaza_death_graph.png|thumb| غزہ دی موت دا گراف]]
اکتوبر نوں، مواصلاتی بلیک آؤٹ دا مطلب سی کہ زخمی شہری ہنگامی خدمات نو ڈائل نئیں کر سکدے۔  فیر ایمبولینساں نو جغرافیائی طور تے یکساں طور تے تقسیم کیتا گیا تاکہ &quot;زخمیاں تک تیز رسائی&quot; فراہم کیتی جا سکے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 October 2023|title=Ambulances distributed throughout Gaza due to comms blackout|url=https://aje.io/nw7juv?update=2445098|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; الاہلی ہسپتال دے اک سرجن نے 18 نومبر نوں دسیا کہ اوہناں کول ٹرانسفیوژن لئی خون ختم ہو گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 November 2023|title=Al-Ahli hospital has run out of blood: Surgeon|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480872|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

جنوبی غزہ دے ڈاکٹراں نے بستراں تے سامان دی کمی دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Khoury|first1=Jack|title=Without Equipment, Staff, or Electricity: Hospitals in Southern Gaza Strip Overwhelmed by Scale of Wounded and Ill|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-12-06/ty-article/.premium/hospitals-in-southern-gaza-strip-overwhelmed-by-scale-of-wounded-and-ill/0000018c-3e33-d11b-a3bf-febb23d70000}}&lt;/ref&gt; 8 دسمبر تک، غزہ وچ اک اندازے دے مطابق 286 صحت دے کارکن اسرائیل دے ہتھوں مارے گئے سن۔  دسمبر نوں، ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے آکھیا کہ جنوبی غزہ دے ہسپتال زخمی روگیاں نال بھرے ہوئے سن۔  وزارت صحت نے دسیا کہ تنازعہ دے آغاز توں لے کے ہن تک 50,000 لوک زخمی ہو چکے ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Berger|first1=Miriam|title=Gaza's health system is 'on its knees' as Israel pushes into Khan Younis|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/10/gaza-health-israel-khan-younis/}}&lt;/ref&gt;

ہلال احمر نے آکھیا کہ القدس 12 نومبر نوں مکمل طور تے خدمت توں باہر سی، کیونکہ الشفا نے وی روگیاں نوں وصول کرنا بند کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 November 2023|title=Al-Quds Hospital out of service: PRCS|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480814|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Burke|first1=Jason|title=Two major Gaza hospitals close to new patients as heavy fighting rages|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/12/two-major-gaza-hospitals-close-new-patients-heavy-fighting-rages|work=[[The Guardian]]|date=13 November 2023}}&lt;/ref&gt; 16 نومبر نو‏‏ں ، انڈونیشیا دا ہسپتال مکمل طور اُتے بند ہو گیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 45 روگیاں نو‏‏ں سرجری د‏‏ی ضرورت پئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Choukeir|first1=Jana|title=Gaza hospital shut down, 45 patients left needing surgery - director|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-hospital-shut-down-45-patients-left-needing-surgery-director-2023-11-16/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; یونوچا نے آکھیا کہ شمالی غزہ چ صرف چار نکے ہسپتال تے جنوبی غزہ چ اٹھ صحت دی سہولتاں ہلے وی کم کر رئی اے۔  نومبر نوں، ڈبلیو ایچ او دے سربراہ ٹیڈروس ادانوم گیبریسس نے آکھیا کہ غزہ دی صحت دیاں لوڑاں ڈرامائی طور تے ودھ گئیاں نیں، حالانکہ ایہدیاں صحت دیاں سہولتاں دا صرف اک تہائی حصہ کم کر رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=WHO chief: Health needs have increased 'dramatically' in Gaza|url=https://aje.io/ba1mme?update=2525113|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

9 جنوری نوں، اسرائیل تے فلسطین لئی ڈبلیو ایچ او دے نمائندے رک پیپرکورن نے آکھیا، &quot;میں اپنی زندگی وچ کدی وی اینے کٹے ہوئے لوکاں نوں نئیں ویکھیا، بشمول بچیاں نوں۔ ایس دا ہر شے تے اینا لمے چِر دا اثر ہووے گا۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 January 2024|title=Health Catastrophe Unfolding in Gaza as Humanitarian Space Shrinks|url=https://www.voanews.com/a/health-catastrophe-unfolding-in-gaza-as-humanitarian-space-shrinks-/7432854.html|work=[[VOA]]}}&lt;/ref&gt; 18 جنوری نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے اطلاع دتی کہ غزہ دے باقی ہسپتال دسیاں ہزاراں زخمیاں تو‏ں بھرے ہوئے سن کیونجے ہسپتال وچ داخل ہونے دے دوران وی روگی مر رہے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN: Palestinians are dying in hospitals as estimated 60,000 wounded overwhelm remaining doctors|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-un-gaza-hospitals-overwhelmed-7c6c549b4bb52f0917957bb7c4143b2d|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;

== فضائی حملے ==
 

=== اکتوبر ===
[[فائل:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_28.jpg|thumb| اسرائیلی فضائی حملے دے بعد [[غزہ شہر]] وچ الریمل، 10 اکتوبر 2023]]
صرف اک ہفتے وچ اسرائیل نے غزہ اُتے 6000 تو‏ں زیادہ بم سٹیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Balousha|first1=Hazem|title=Evacuation order sets off chaotic scramble as Gazans run for their lives|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/13/gaza-evacuation-hamas-israel-invasion/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اسرائیل دے فضائی حملیاں نو قالین بمباری تے &quot; بے امتیاز &quot; قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mahmoud|first1=Hani|title=Israeli 'carpet bombing' continues from north to south|url=https://aje.io/i5z284?update=2440304|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;  16 اکتوبر تک ، فضائی حملےآں وچ 700 تو‏ں زیادہ بچےآں سمیت 2،750 افراد مارے گئے سن ، تے تقریبا 10،000 زخمی ہوئے سن ۔ &lt;ref name=&quot;drinking salty water&quot;/&gt; ہور 1,000 لوک ملبے دے تھلے لاپتہ سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=More than 1,000 people missing under rubble in Gaza – Palestinian civil defense|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-768507|work=[[The Jerusalem Post]]|date=15 October 2023}}&lt;/ref&gt; 16 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیلی فضائی حملےآں نے یو این آر ڈبلیو اے دے انسانی امداد د‏‏ی فراہمی دے ڈپو نو‏‏ں تباہ کردتا۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel allegedly strikes humanitarian aid warehouse|url=https://www.washingtonpost.com/video/world/israel-allegedly-strikes-humanitarian-aid-warehouse/2023/10/16/53c79e1e-8ec1-4f00-9c84-8e2cabe9c710_video.html|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اسی دن، فضائی حملیاں نے فلسطینی سول ڈیفنس دے ہیڈ کوارٹر نو تباہ کر دتا، جو ہنگامی ردعمل دی خدمات دے ذمہ دار ایجنسی اے، جس چ فائر فائٹنگ تے سرچ اینڈ ریسکیو شامل اے۔ 

17 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے جنوبی غزہ وچ شدید فضائی حملے کیتے ، انہاں علاقےآں وچ اس نے باشندےآں نو‏‏ں پناہ لینے دے لئی کہیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Jobain-refuge&quot;&gt;{{Cite news|last1=Jobain|first1=Najib|date=17 October 2023|title=Israel bombs Gaza region where civilians were told to seek refuge, as mediators try to unlock aid|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-biden-rafah-e062825a375d9eb62e95509cab95b80c|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے دے اک سکول تے ہوائی حملے وچ گھٹ توں گھٹ چھ لوک مارے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=At least 6 people killed in Israeli air strike on UNRWA school in Gaza|date=17 October 2023|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-6-people-killed-israeli-air-strike-unrwa-school-gaza-2023-10-17/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;  18 اکتوبر نو‏‏ں خان یونس دے احمد عبدالعزیز اسکول نو‏‏ں ماریا گیا۔  ایسے دن غزہ وچ ہلاک ہون والیاں دی گنتی 3478 ہو گئی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=3,478 killed, 12,065 wounded|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-769003|work=[[The Jerusalem Post]]|date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، اک اسرائیلی فضائی حملہ چرچ آف سینٹ پورفیریس تے آیا، جتھے 500 لوک پناہ لے رئے سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=AbdulKarim|first1=Fatima|title=Blast Goes Off at Orthodox Church Campus in Gaza|work=[[The Wall Street Journal]]|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-hamas-war-biden/card/blast-goes-off-at-orthodox-church-campus-in-gaza-oWLl1hHFxw5GmKWdXIIm}}&lt;/ref&gt; اسرائیل نے جنوبی غزہ دے انہاں علاقیاں نو &quot;محفوظ&quot; قرار دتا سی، جس نے رہائشیاں وچ خدشات پیدا کیتے کہ کدھرے وی محفوظ نئیں سی۔ {{Sfn|Jobain|Kullab|Nessman|2023}} 19 اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی حکام نے &quot;شہری ہلاکتاں د‏‏ی ناگزیریت&quot; دے بارے وچ اسرائیلی تبصرےآں اُتے تشویش د‏‏ی اطلاع دتی ، اس دے بعد اس نے ہیروشیما تے ناگاساکی دے ایٹم بمباری نو‏‏ں اپنی غزہ مہم دے لئی تاریخی موازنہ دے طور اُتے استعمال کيتا۔ &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|last1=Jobain|first1=Najib|date=19 October 2023|title=Gaza awaits aid from Egypt as Israel readies troops for ground assault|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-b084e9c453cc99f7bec6f66d7b5913d9|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;

20 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیلیاں نے جنوبی غزہ اُتے بمباری جاری رکھی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Airstrikes hit Gaza as Israel says it doesn't plan to control life there after destroying Hamas|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-ed6875f15ea0d2bc196e4033b54b7194?taid=65322d7b41ee060001db8d01|date=20 October 2023}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف دے ترجمان نیر دینار نے آکھیا، &quot;کوئی محفوظ زون نئیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel says two Americans held hostage by Hamas, a mother and daughter, have been released|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-ed6875f15ea0d2bc196e4033b54b7194|date=20 October 2023}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، اسرائیل نے متوقع زمینی حملے توں پہلاں اپنے فضائی حملیاں نو تیز کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=20 October 2023|title='Really terrifying': Israeli bombardment of Gaza intensifies|url=https://aje.io/tkd154?update=2427620}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza Air Strikes to Intensify Before 'Next Stage'|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-21/israel-latest-leaders-to-meet-in-cairo-after-hostage-release|date=21 October 2023}}&lt;/ref&gt; 22 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیلی طیارےآں نے الشفا تے القدس ہسپتالاں دے آس پاس دے علاقےآں اُتے بمباری د‏‏ی ، جس رات نو‏‏ں ہن تک دے تنازعہ وچ سب تو‏ں &quot;خونی&quot; قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli airstrikes target surroundings of Al Shifa and Al Quds hospitals in Gaza – WAFA|url=https://www.reuters.com/article/israel-palestinians-hospitals/israeli-airstrikes-target-surroundings-of-al-shifa-and-al-quds-hospitals-in-gaza-wafa-idINC6N3AS020|date=23 October 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bloodiest night in Gaza|url=https://aje.io/p25vtd?update=2430281}}&lt;/ref&gt; 23 اکتوبر نو‏‏ں فضائی حملےآں تو‏ں صرف اک رات وچ الشطی کیمپ تے جنوبی خان یونس وچ 436 افراد مارے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hundreds killed in Israeli strikes on Gaza|url=https://aje.io/j9jahf}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=436 people killed in Israel's overnight strikes on Gaza, Palestinian Health Ministry says|url=https://edition.cnn.com/europe/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-10-23-23#h_adad6c70661ca97f41578258e7335f68|date=23 October 2023}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامین نیتن یاہو نے]] آکھیا کہ اسرائیل نے &quot;ہزاراں دہشت گرداں نو پہلے ای ختم کر دتا اے - تے ایہ صرف شروعات اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel conducts raid in Gaza as Netanyahu says ground incursion will come|url=https://www.cnn.com/israel-gaza-hamas-war-thursday-intl-hnk/index.html|date=26 October 2023}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، ڈبلیو ایچ او نے دسیا کہ 1,000 توں ودھ نامعلوم لوک ملبے دے تھلے دفن سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 October 2023|title=UN health agency cites reports of 1,000 unidentified bodies under Gaza rubble|url=https://aje.io/i5z284?update=2440881}}&lt;/ref&gt;

28 اکتوبر تک ، اسرائیلی فضائیہ نے بغیر کسی پیشگی وارننگ دے رہائشی عمارتاں اُتے بمباری کيتی ، جس تو‏ں اک اندازے دے مطابق 50 افراد فی گھنٹہ مارے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 October 2023|title=Israel intensifying attacks in Jabalia refugee camp|url=https://aje.io/1otd6c?update=2445149}}&lt;/ref&gt; 29 اکتوبر نو‏‏ں ، آئی ڈی ایف نے القدس ہسپتال دے آس پاس دے علاقے اُتے بمباری کيتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 October 2023|title=Gaza hospital braces for bombs after communications blackout and health-care 'nightmare'|url=https://www.cbc.ca/news/world/gaza-hospitals-bombs-healthcare-1.7012078}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، اسرائیل نے ترک فلسطین دوستی ہسپتال تے بمباری کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='There's no explanation for such an attack': Ankara says IDF bombed Turkish-funded hospital in Gaza|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/theres-no-explanation-for-such-an-attack-ankara-says-idf-bombed-turkish-funded-hospital-in-gaza/}}&lt;/ref&gt; 31 اکتوبر نو‏‏ں ، جبلیا پناہ گزین کیمپ اُتے فضائی حملے نو‏‏ں &quot;بڑے پیمانے اُتے قتل عام&quot; قرار دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=31 October 2023|title=Chaotic scenes at Jabalia camp|url=https://aje.io/93du7y?update=2451880}}&lt;/ref&gt;

=== نومبر ===
[[فائل:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_23.jpg|left|thumb| جبلیا چ اسرائیلی فضائی حملے دا شکار۔]]
نومبر نوں، وزارت صحت نے دسیا کہ 1,200 بچے ملبے دے تھلے دفن ہو گئے سن، 136 پیرامیڈکس مارے گئے سن، تے 25 ایمبولینس گڈیاں تباہ کر دتیاں گئیاں سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 November 2023|title=1,200 children still buried under debris: Ministry|url=https://aje.io/ddc07n?update=2459310|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اسی دن، اسرائیل نے الشفا ہسپتال دے باہر اک طبی قافلے تے بمباری کیتی ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 November 2023|title=Israel needs to prove its claim that 'civilian objects' used by Hamas: Professor|url=https://aje.io/ddc07n?update=2460306|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف نے دعوی کیتا کہ ایمبولینس حماس ولوں استعمال کیتی جا رئی سی، جس دی وجہ توں کوئینز یونیورسٹی دے پروفیسر اردی امسیس نے آکھیا کہ اسرائیل نوں اپنا دعویٰ ثابت کرن دی لوڑ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Burden of proof is on the Israelis': AJ analyst|url=https://aje.io/ddc07n?update=2460293|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف نے اسامہ بن زید دے سکول تے وی بمباری کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 November 2023|title=Dozens killed, injured in Israeli raid on Gaza school: health ministry|url=https://english.news.cn/20231104/afeabb584f7c41999246a992f089836d/c.html|work=[[Xinhua]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 November 2023|title='They've been destroyed and left in pieces': Displaced sleeping in school when Israel attacked|url=https://aje.io/ddc07n?update=2460416|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 4 نومبر نوں اسرائیل نے الفخرہ سکول تے بمباری کیتی جس چ گھٹ توں گھٹ پندراں لوک مارے گئے ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 November 2023|title=Mostly women and children killed in Israeli school attack: Health ministry|url=https://aje.io/ucn3l5?update=2461639|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; صحافیاں نے دسیا کہ اسرائیل سولر پینل تے ذاتی جنریٹرز نو نشانہ بنا رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 November 2023|title=Israeli forces targeting solar panels, only source of electricity in Gaza: Journalist|url=https://aje.io/ucn3l5?update=2461443|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، اسرائیل نے الازہر یونیورسٹی تے بمباری کیتی تے تباہ کر دتی۔  نومبر نوں، ناصر میڈیکل کمپلیکس تے فضائی حملیاں چ گھٹ توں گھٹ اٹھ لوک ہلاک ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 November 2023|title=Israeli attacks on Gaza hospitals continue, killing at least 8|url=https://aje.io/oe0gce?update=2467711|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

اسرائیل نے 8 نومبر نوں مسجد خالد بن الولید تے بمباری کر کے تباہ کر دتا ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=People Sift Through Rubble After Strike on Mosque in Khan Yunis|url=https://uk.news.yahoo.com/people-sift-rubble-strike-mosque-161740637.html|work=[[Yahoo! News]]|accessdate=2025-05-24|archivedate=2023-11-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111014001/https://uk.news.yahoo.com/people-sift-rubble-strike-mosque-161740637.html}}&lt;/ref&gt; 12 نومبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے خان یونس وچ اک اپارٹمنٹ کمپلیکس اُتے زلزلے دے بم استعمال کیتے ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تیرہ افراد ہلاک ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Thirteen killed in attack on residential building in Khan Younis|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480719|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 13 نومبر نو‏‏ں ، جبلیا پناہ گزین کیمپ اُتے اسرائیلی فضائی حملے وچ 30 افراد مارے گئے ، غزہ د‏‏ی سول ڈیفنس ٹیم سامان د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ملبے تو‏ں زخمی افراد نو‏‏ں بچانے وچ ناکا‏م رہی۔ &lt;ref name=&quot;Responders cannot reach&quot;&gt;{{Cite news|title=Responders cannot reach people under rubble in Jabalia refugee camp|url=https://aje.io/jui07c?update=2484020|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

ذرائع دے مطابق، اسرائیلی تے مغربی دوناں، حماس نے پورے غزہ وچ سکولاں، ہسپتالاں تے مسیتاں دے تحت فوجی سہولتاں رکھیاں (بشمول الشفا تے انڈونیشیا ہسپتال)، یا انہاں نو اپنے جنگجوواں دے لئی کور دے طور اُتے استعمال کیتا۔[۱] دی گارڈین دے مطابق، حماس دے ہسپتالاں، سکولاں تے رہائشی عمارتاں دے استعمال دے اشارے 2014ء دے اوائل وچ ہی سن۔&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Beaumont|first1=Peter|date=30 October 2023|title=What is a human shield and how has Hamas been accused of using them?|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/30/human-shield-israel-claim-hamas-command-centre-under-hospital-palestinian-civilian-gaza-city}}&lt;/ref&gt;{{Efn|In 2022, a &quot;man-made cavity&quot; was discovered under the grounds of an [[UNRWA]] school in Gaza.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Sanz |first1=Juan Carlos |last2=Stacey |first2=Diego |date=19 October 2023 |title=The 'Gaza metro,' Hamas' secret weapon against an Israeli invasion |language=en-us |work=[[El País]] |url=https://english.elpais.com/international/2023-10-19/the-gaza-metro-hamas-secret-weapon-against-an-israeli-invasion.html |access-date=8 November 2023 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108020920/https://english.elpais.com/international/2023-10-19/the-gaza-metro-hamas-secret-weapon-against-an-israeli-invasion.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}ایہ دعوے تنازعہ کیتے گئے نیں، تاہم، ہیومن رائٹس واچ، یو این آر ڈبلیو اے، تے فلسطینی ریڈ کریسنٹ ورگی تنظیماں سمیت۔[3] قطر دی حکومت نے ٹھوس ثبوت یا آزاد تحقیقات دی کمی تے تنقید کیتی اے، تے فلسطینی تے بین الاقوامی طبی عملے دوناں نے ایہناں نوں متنازع کیتا اے۔[۴] مائیکل لنک دے اسرائیل دے دعوے &quot;عوامی رائے دے حملیاں لئی تیار کرن لئی استعمال کیتے گئے سن۔&lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|date=27 October 2023|title=More from the former UN special rapporteur|url=https://aje.io/i5z284?update=2442608}}&lt;/ref&gt;

15 نومبر نو‏‏ں ، غزہ د‏‏ی آخری باقی آٹے د‏‏ی مل نو‏‏ں اسرائیلی فضائی حملہ ہويا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Balousha|first1=Hazem|title=Gaza's last flour mill out of service after strike, bakery official says|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/17/israel-hamas-war-gaza-news-palestine/#link-MJLIKNR2MFGBTBRZSN27OVU7RE}}&lt;/ref&gt; 17 نومبر نو‏‏ں ، غزہ شہر دے جنوب وچ زیتون محلے وچ الفلاح اسکول اُتے فضائی حملے دے بعد درجناں افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ملی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Casualties mount in attack on Gaza school|url=https://aje.io/2jzuwp?update=2494308}}&lt;/ref&gt; اگلے دن جنوبی غزہ وچ اک رہائشی عمارت اُتے فضائی حملے وچ 26 افراد ہلاک ہوئے گئے۔  مبینہ طور تے الفخرہ سکول تے ہون آلے حملے چ گھٹ توں گھٹ 50 لوک مارے گئے۔  بہرے، انھے تے ذہنی طور تے معذور افراد نو فضائی حملیاں نال موت دا خاص خطرہ سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Rahimi|first1=Rosa|title='Where will I leave these children, on the street?' The struggle for survival faced by disabled Palestinians in Gaza|url=https://www.cnn.com/2023/11/17/middleeast/disabled-palestinians-gaza-survival-intl-cmd/index.html|date=17 November 2023}}&lt;/ref&gt; فلسطینیاں نو‏‏ں شمالی غزہ تو‏ں فرار ہونے دے لئی اسرائیل دے انخلاء دے احکامات دے بعد ، آئی ڈی ایف نے جنوبی غزہ اُتے اپنے حملےآں نو‏‏ں تیز کردتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Sherlock|first1=Ruth|title=Israel told Palestinians to evacuate to southern Gaza — and stepped up attacks there|url=https://www.npr.org/2023/11/17/1213579692/israel-gaza-evacuation-south-attacks}}&lt;/ref&gt; اس نے نومبر دے عارضی جنگ بندی توں پہلے غزہ بھر چ حملیاں نو اک واری فیر تیز کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bronner|first1=Ethan|title=Hamas Frees 24 Hostages From Gaza as Israel Truce Holds|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-24/hamas-releases-some-hostages-in-truce-deal-with-israel#xj4y7vzkg|date=24 November 2023}}&lt;/ref&gt; 26 نومبر تک ، اسرائیل نے غزہ اُتے اک اندازے دے مطابق 40،000 ٹن دھماکہ خیز مواد گرا دتے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hamas senior official invites Elon Musk to visit Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-senior-official-invites-elon-musk-visit-gaza-2023-11-28/}}&lt;/ref&gt;

=== دسمبر ===
اسرائیل تے حماس دے وچکار عارضی جنگ بندی دے خاتمے دے بعد دے کجھ گھنٹیاں چ، اسرائیلی فضائی حملیاں چ 109 لوک مارے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza war resumes after truce expires. Here's what you need to know|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-1-23/h_c60b80360a70f05957f61a4329819b4d|work=[[CNN]]|date=December 2023}}&lt;/ref&gt; 2 دسمبر نو‏‏ں ، آئی ڈی ایف نے کہیا کہ وقفہ ختم ہونے دے بعد تو‏ں اس نے غزہ وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 400 مقامات اُتے حملہ کيتا اے ، جس وچ جنوبی غزہ وچ [[خان یونس]] وچ 50 شامل ني‏‏‏‏ں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel Orders Evacuations Amid 'Intense' Attacks on Southern Gaza|work=[[The New York Times]]|date=2 December 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/12/02/world/middleeast/israel-gaza-evacuations-war.html}}&lt;/ref&gt; 3 دسمبر نو‏‏ں ، فلسطینی سول ڈیفنس نے صورتحال نو‏‏ں &quot;خوف تو‏ں باہر&quot; قرار دتا کیونجے ایہ تنظیم ملبے دے تھلے دفن بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں بچانے وچ ناکا‏م رہی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Rescuers unable to reach all Palestinians trapped under debris|url=https://www.theaustralian.com.au/news/rescuers-unable-to-reach-all-palestinians-trapped-under-debris/video/638114c0592a68c705e9045eb0321836|work=[[The Australian]]}}&lt;/ref&gt; اسے دن، پچھلے چووی گھنٹیاں چ 700 لوکاں دے مارے جان دی اطلاع ملی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel says its ground forces are operating across 'all of Gaza'|url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/03/fresh-strike-on-jabaliya-refugee-camp-reported-as-israel-intensifies-attacks-on-gaza|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; کجھ لوکاں نو امدادی کارکناں نے مبینہ طور تے ملبے دے تھلے دفن کئی دناں تک زندہ رہن دے بعد بچایا۔  رابرٹ پیپے نے آکھیا، &quot;غزہ اک تھاں دے ناں دے طور تے وی درج ہو جائے گا جہڑا تریخ دی سب توں بھاری روایتی بمباری مہماں چوں اک نوں ظاہر کردا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Military briefing: the Israeli bombs raining on Gaza|url=https://www.ft.com/content/7b407c2e-8149-4d83-be01-72dcae8aee7b?shareType=nongift|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt; 8 دسمبر نوں، پچھلے چوبیس گھنٹیاں چ 350 لوک مارے گئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hundreds more Palestinians killed in Israel's assault on Hamas in south Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-advances-south-gaza-city-civilians-search-safety-2023-12-07/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; 9 دسمبر نوں، فلسطینی سول ڈیفنس نے آکھیا کہ اوہدے کول پورے شمالی غزہ چ صرف اک آپریشنل ریسکیو گڈی بچی اے۔  13 دسمبر نو‏‏ں ، [[بیت حانون|بیت حنون]] وچ یو این آر ڈبلیو اے دا اک اسکول اسرائیلی فضائی حملے تو‏ں تباہ ہوگیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UNRWA chief condemns 'blown up' school in northern Gaza|url=https://www.newarab.com/news/israeli-strikes-kill-dozens-gaza-amid-un-vote#:~:text=Philippe%20Lazzarini%2C%20the%20head%20of,UNRWA%20school%20in%20Beit%20Hanoon.|work=[[The New Arab]]|accessdate=2025-05-24|archivedate=2023-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231213151002/https://www.newarab.com/news/israeli-strikes-kill-dozens-gaza-amid-un-vote#:~:text=Philippe%20Lazzarini%2C%20the%20head%20of,UNRWA%20school%20in%20Beit%20Hanoon.}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں، اک امریکی انٹیلی جنس رپورٹ چ پایا گیا کہ غزہ تے سٹے گئے بماں چوں ادھے بمب بغیر رہنمائی دے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nearly half of the Israeli munitions dropped on Gaza are imprecise 'dumb bombs,' US intelligence assessment finds|url=https://www.cnn.com/2023/12/13/politics/intelligence-assessment-dumb-bombs-israel-gaza/index.html#:~:text=The%20assessment%2C%20compiled%20by%20the,guided%20munitions%2C%20the%20assessment%20says.|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

''اسکائی نیوز دے'' اک تجزیے توں پتہ چلیا کہ اسرائیل براہ راست اوہناں علاقیاں نوں نشانہ بنا رہیا سی جتھے اوہ لوکاں نوں بھجن لئی کہہ رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel said Gazans could flee to this neighbourhood - then it was hit|url=https://news.sky.com/story/israel-said-gazans-could-flee-to-this-neighbourhood-then-it-was-hit-13034936|work=[[Sky News]]}}&lt;/ref&gt; ماہرین نے آکھیا کہ غزہ دے خلاف بمباری دی مہم جدید تریخ دی سب توں مہلک تے سب توں تباہ کن سی، سی یو این وائی گریجویٹ سینٹر دے کوری شیر نے آکھیا، &quot;غزہ ہن خلا توں وکھرا رنگ اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say|url=https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796|work=[[Associated Press]]|date=21 December 2023}}&lt;/ref&gt; ''[[دی وال سٹریٹ جرنل|وال اسٹریٹ جرنل نے]]'' غزہ وچ اسرائیلی بمباری نو‏‏ں &quot;جدید ریکارڈ وچ سب تو‏ں تباہ کن شہری جنگ&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Ruined Landscape of Gaza After Nearly Three Months of Bombing|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/gaza-destruction-bombing-israel-aa528542#|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; طوفانی بارشاں نے سیلاب دا سبب بنیا، جس دی وجہ توں بیماریاں دے پھیلن دا خدشہ ودھ گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Torrential rains in Gaza bring flooding and disease to displaced population|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/13/gaza-rain-displaced-humanitarian/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;

=== جنوری ===
جنوری 2024 نوں، وسطی غزہ وچ اسرائیلی حملیاں توں فرار ہون آلے انخلاء نے آکھیا کہ اوتھے دی صورتحال &quot;زمین تے جہنم&quot; اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Continuing attacks in central Gaza creating hell on Earth|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/5/israel-war-on-gaza-live-israel-attacks-bombard-khan-younis-rafah?update=2599256|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اک اسرائیلی فضائی حملے توں بچن آلے نے لکھیا، &quot;بھاویں اوس فضائی حملے نے سانوں نئیں ماریا، پر اس نے ساڈے اندر کجھ تباہ کر دتا۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title='He's breathing': My two hours under Gaza's rubble after an Israeli strike|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/1/5/hes-breathing-my-two-hours-under-gazas-rubble-after-an-israeli-strike|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 12 جنوری نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے سیکرٹری جنرل نے بیان کيتا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 319 اندرونی طور اُتے بے گھر افراد اقوام متحدہ د‏‏ی پناہ گاہاں وچ پناہ لیندے ہوئے اسرائیلی فضائی حملےآں تو‏ں ہلاک تے 1،135 زخمی ہوئے۔ 

جنوری 2024 تک ، اسرائیل د‏‏ی جارحیت نے شمالی غزہ د‏‏ی تمام عمارتاں وچو‏ں 70–80٪ نو‏‏ں نقصان پہنچایا یا تباہ کردتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Over 50% of Gaza buildings damaged or destroyed in Israel's bombardment|url=https://www.axios.com/2024/01/14/gaza-building-damage-israel-war|work=[[Axios (website)|Axios]]|date=5 January 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The numbers that reveal the extent of the destruction in Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/08/the-numbers-that-reveal-the-extent-of-the-destruction-in-gaza|work=[[The Guardian]]|date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; [[خان یونس]] دے ناصر میڈیکل کمپلیکس دے نیڑے اک رہائشی عمارت تے ہوائی حملے وچ بے شمار جانی نقصان دی اطلاع ملی، ہسپتال دے عملے نے ہسپتال دے احاطے وچ 40 لاشاں نو دفن کرن دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dozens reported killed as battle rages in Gaza's Khan Younis|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68055933|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; 30 جنوری تک ، پورے غزہ وچ تمام عمارتاں وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ نصف تباہ یا نقصان پہنچیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=At least half of Gaza's buildings damaged or destroyed, new analysis shows|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68006607|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;

=== فروری ===
فروری 2024 نوں، اقوام متحدہ دے سیٹلائٹ مرکز، یو اینوسیٹ نے پایا کہ 69,147 ڈھانچے، یا غزہ دی کل عمارتاں دا تقریباً 30 فیصد، اسرائیلی فضائی حملیاں، گولہ باری تے مسمار کرن نال نقصان یا تباہ ہو چکے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Tétrault-Farber|first1=Gabrielle|title=Satellite images show 30% of Gaza destroyed, UN centre says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/satellite-images-show-30-gaza-destroyed-un-centre-says-2024-02-02/#:~:text=Air%20strikes%2C%20shelling%20and%20demolitions,Satellite%20Centre%2C%20UNOSAT%2C%20said.|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ''نیو یارک ٹائمز'' دا اندازہ اے کہ غزہ د‏‏ی گھٹ تو‏ں گھٹ نصف عمارتاں نو‏‏ں نقصان یا تباہی ہوئی ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abraham|first1=Leanne|title=Israel's Controlled Demolitions Are Razing Neighborhoods in Gaza|url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/02/01/world/middleeast/Israel-gaza-war-demolish.html|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; وسطی غزہ وچ اسرائیلی بمباری مہم تیز ہو گئی، کیونجے [[رفح]] وچ بے گھر لوک شہر تے آسنن اسرائیلی حملے توں خوفزدہ ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mahmoud|first1=Hani|title=Almost 30 killed in Deir el-Balah as injured flood Al-Aqsa Hospital|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/5/israels-war-on-gaza-live-israeli-strikes-level-homes-in-deir-el-balah?update=2678954|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Picheta|first1=Rob|title=More than a million Palestinians are trapped in Rafah. As Israeli troops approach, there's nowhere left to run|url=https://www.cnn.com/2024/02/06/middleeast/palestinians-trapped-rafah-israeli-offensive-intl/index.html|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

== بے گھری ==
 
[[فائل:OpenStreetMap_image_of_Northern_Gaza_Evacuation_Line.png|left|thumb| کالے رنگ دی لکیر شمالی غزہ پٹی دے انخلاء لئی وادی غزہ وچ آئی ڈی ایف دی حد دی نمائندگی کردی اے]]
10 اکتوبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے کہیا کہ لڑائی نے 423،000 تو‏ں زیادہ فلسطینیاں نو‏‏ں بے گھر کردتا اے ، &lt;ref name=&quot;displaced1&quot;&gt;{{Cite news|title=Gaza has lost telecom contact again, while Israel's military says it has surrounded Gaza City|work=[[AP News]]|url=https://apnews.com/article/israel-hamas-war-news-11-05-2023-eb1dfa6afe40ba267024c7d819e17194}}&lt;/ref&gt; جدو‏ں کہ اسرائیلی فضائی حملےآں نے 1،000 گھراں نو‏‏ں تباہ کردتا سی تے 560 ہاؤسنگ یونٹاں نو‏‏ں قابل رہائش نئيں بنا دتا سی۔ &lt;ref name=&quot;ap8&quot;/&gt; اکتوبر تک، غزہ چ اک اندازے دے مطابق 10 لکھ لوک بے گھر ہو چکے سن، جنہاں چوں بوہت سارے اسرائیل دے انخلاء دے بعد شمالی غزہ توں فرار ہو گئے سن۔   جنوبی غزہ وچ مسلسل بھاری اسرائیلی بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، شمالی غزہ دے کچھ پناہ گزین غزہ شہر واپس چلے گئے۔   اکتوبر نوں، اقوام متحدہ دے انسانی امور دے دفتر نے آکھیا کہ 98,000 گھر، یا غزہ چ ہر 4 گھراں چوں 1، اسرائیلی بمباری نال تباہ ہو گئے۔  اکتوبر نوں، یو این آر ڈبلیو اے نے آکھیا کہ 500,000 لوک اقوام متحدہ دی سہولتاں وچ پناہ لے رئے سی، تے حالات &quot;ناقابل برداشت&quot; ہو گئے سن۔  اکتوبر دے آخر تک ایہ 670,000 توں ودھ لوکاں تک ودھ گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza incursion will 'continue and intensify,' IDF says|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-strikes-gaza-hospitals-palestinians-shelter-rcna122721|work=[[NBC News]]}}&lt;/ref&gt; کئی ہور لوکاں نے ہسپتالاں چ پناہ لئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Worse than horror': Gazans flee war with nowhere to go|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/22/israel-hamas-war-news-gaza-aid-updates/#link-VZ7DSFBADVAP3DJVOXW62VAPSM|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;

اکتوبر تک، اقوام متحدہ دے انسانی امور دے دفتر نے آکھیا کہ غزہ چ 42 فیصد گھر تباہ ہو چکے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Hasan|first1=Jennifer|title=Trickle of aid to Gaza not enough, U.N. says, as IDF plans more airstrikes|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/22/israel-hamas-war-news-gaza-aid-updates/#link-TFQAFC7KGNBC7MM4HULOJR3X2I|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر تک، غزہ چ اک اندازے دے مطابق 1.4 ملین لوک بے گھر ہو چکے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mohamed|first1=Yusri|title=Third aid convoy enters Gaza, UN warns fuel about to run out|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/third-gaza-bound-aid-convoy-enters-rafah-crossing-egypt-sources-2023-10-23/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، ریڈ کراس نے آکھیا کہ تباہ ہون آلے گھراں تے بنیادی ڈھانچے نو دوبارہ تعمیر کرن چ کئی سال لگن گے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Farah|last1=Najjar|title='Homes will take years to rebuild': Red Cross|url=https://aje.io/py7et7?update=2449479|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، یو این آر ڈبلیو اے نے دسیا کہ اس دیاں 50 عمارتاں تے اثاثے اسرائیلی حملیاں توں متاثر ہوئے سن، جنہاں چ چار پناہ گاہاں وی شامل سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Farah|last1=Najjar|title=UNRWA says four shelters damaged in Gaza in last 24 hours|url=https://aje.io/k8y4b6?update=2458116|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، ''الجزیرہ دے'' صحافی ہانی محمود نے جنوبی غزہ نو اک وڈا حراستی کیمپ قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mahmoud|first1=Hani|title='Southern Gaza turning into a large concentration camp'|url=https://aje.io/91bdr3?update=2466137|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; جداں ہی غزہ شہر وچ لڑائی تیز ہوگئی ، آئی ڈی ایف نے رہائشیاں نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف جانے دے لئی روزانہ چار گھنٹے د‏‏ی ونڈو دا اعلان کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں لوک شہر تو‏ں فرار ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Beaumont|first1=Peter|title=We can't ignore these people': huge surge in numbers fleeing Gaza City|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/08/thousands-flee-gaza-under-watch-israeli-tanks|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، اک اسرائیلی ترجمان نے دسیا کہ پچھلے دو دناں چ 100,000 لوک شمالی غزہ توں فرار ہو گئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|title=Israel says more than 100,000 Palestinians have fled southwards|url=https://aje.io/182btv?update=2477707|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، [[یونیسف|یونیسیف نے]] آکھیا کہ شمالی غزہ چ ہزاراں بچے &quot;اک دھاگے نال لٹکے ہوئے سن۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|title=UN says lives of children in Gaza 'hanging on by a thread'|url=https://aje.io/jmh2l8?update=2478291|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

نومبر نوں، کیئر انٹرنیشنل نے آکھیا، &quot;جنوب دا سفر ناقابل یقین حد تک خطرناک تے مشکل اے۔ جنہاں لوکاں نے ایہ سفر کیتا اے اوہناں چوں کئیاں نے خوفناک مصائب دا سامنا کیتا اے تے ویکھیا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The non-governmental humanitarian organization CARE International has released the following statement on the deteriorating humanitarian situation in Gaza, calling it &quot;unrecognisable.&quot;|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/12/israel-hamas-war-live-netanyahu-vows-to-press-on-with-full-force-as-fighting-rages-around-main-gaza-hospital?filterKeyEvents=false#top-of-blog}}&lt;/ref&gt; 14 نومبر نوں، [[ہیومین رائٹس واچ|ہیومن رائٹس واچ نے]] آکھیا، &quot;انخلاء لئی کوئی قابل اعتماد محفوظ رستہ نئیں اے۔ سیٹلائٹ امیجری ہر قابل تصور رستے تے اگ، فوجی کارروائیاں تے سڑکاں تے رکاوٹاں دی تصدیق کردی اے۔&quot;  20 نومبر تک، سیٹلائٹ امیجری توں پتہ چلدا اے کہ شمالی غزہ دا ادھا حصہ اسرائیلی فضائی حملیاں نال تباہ ہو گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Srivastava|first1=Mehul|title=Radar data shows Israel's six-week offensive against Hamas has left much of the Palestinian enclave in ruins|url=https://www.ft.com/content/04c1f19e-53c3-42b5-9af8-a2f5a962a896}}&lt;/ref&gt; ''فنانشل ٹائمز'' نے شمالی غزہ نو &quot;بمباری شدہ ویرانہ&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Khaled|first1=Mai|title='Everything has been destroyed': Gazans return to their shattered homes|url=https://www.ft.com/content/27111c1e-a581-46a7-9bc6-77891c62e59d?shareType=nongift|date=25 November 2023}}&lt;/ref&gt; فلسطینیاں نو خدشہ سی کہ شمالی غزہ ناقابل رہائش ہو رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=DeBre|first1=Isabel|title=Palestinians fear Gaza will be an uninhabitable moonscape after war ends|url=https://www.pbs.org/newshour/world/palestinians-fear-gaza-will-be-an-uninhabitable-moonscape-after-war-ends}}&lt;/ref&gt; 28 نومبر تک ، اقوام متحدہ نے اندازہ لگایا کہ غزہ وچ تمام رہائش گاہاں دا 60 فیصد تباہ ہوچکيا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Shurafa|first1=Wafaa|title=Hamas and Israel exchange more hostages for prisoners on 5th day of fragile cease-fire|url=https://www.pbs.org/newshour/world/hamas-and-israel-exchange-more-hostages-for-prisoners-on-5th-day-of-fragile-cease-fire}}&lt;/ref&gt; ''فنانشل ٹائمز نے'' اندازہ لایا کہ غزہ دی دوبارہ تعمیر تے ارباں ڈالر خرچ ہون گے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=England|first1=Andrew|title=What will be left of Gaza when the war ends?|url=https://www.ft.com/content/fa93e55e-da75-477f-8bf7-e0f598d280d5?shareType=nongift}}&lt;/ref&gt; {{Efn|[[Mohammad Mustafa (economist)|Mohammed Mustafa]], the chief economist of the [[Palestine Investment Fund]], estimated rebuilding Gaza's homes alone would cost around $15 billion USD.&lt;ref&gt;{{cite news |first1=Ali |last1=Harb |first2=Brian |last2=Osgood |date=18 January 2024 |title=Palestinian official: $15bn needed to rebuild Gaza homes after the war |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2628963 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |access-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229131232/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2628963 |archive-date=29 February 2024}}&lt;/ref&gt;}}

یکم دسمبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے [[خان یونس]] نو‏‏ں &quot;خطرناک جنگی علاقہ&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Ayyoub|first1=Loay|title=Leaflets dropped in south Gaza declare Khan Younis a 'dangerous combat zone'|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/israel-hamas-war-news-gaza-hostages-update-palestine/#link-6YZ2QKUC4NDOLHZUIOEPOGV2ZY|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اس نے غزہ پٹی نو‏‏ں سینکڑاں مختلف ضلعےآں وچ تقسیم کردے ہوئے نمبر شدہ زوناں دا نقشہ جاری کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Sulliman|first1=Adela|title=IDF issues civilian 'evacuation zone map' for first time, it says|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/israel-hamas-war-news-gaza-hostages-update-palestine/#link-AZR2NLHJ3VHJTN3XFBP335G7NY|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اس نے جنوبی غزہ وچ رہائشیاں نو [[رفح]] منتقل کرن دے لی اک انخلاء دا حکم وی جاری کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Brennan|first1=Eve|title=Displaced people in southern Gaza react to IDF leaflet telling them to evacuate to Rafah|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-1-23/h_77680d2ed2b85a0990d9b86e0f619d5d|work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; جس ویلے اس نے انخلاء جاری کیتا، اسرائیل نے رافہ تے بمباری کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Han|first1=Jintak|title=Photos: Explosions rock Rafah as pause for humanitarian aid expires|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/israel-hamas-war-news-gaza-hostages-update-palestine/#link-M7XOCRHICJBBVKQQ3XCITPB7HM|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; 4 دسمبر نوں، اقوام متحدہ دے اک نمائندے نے آکھیا کہ &quot;بے گھری دی اک ہور لہر چل رئی اے۔&quot;  اقوام متحدہ نے دسیا کہ خان یونس وچ اس دے گھٹ توں گھٹ چار پناہ گاہواں نوں اسرائیلی فوج ولوں انخلاء دے احکامات ملے سن۔  13 دسمبر تک غزہ دی ادھی آبادی رفح چ سی ۔  21 دسمبر نو‏‏ں ، ''فنانشل ٹائمز دے'' اک تجزیے وچ پایا گیا کہ اسرائیل نے شمالی غزہ نو‏‏ں عملی طور اُتے ناقابل رہائش چھڈ دتا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Srivastava|first1=Mehul|title=Visual analysis: the wastelands in Gaza's two biggest cities|url=https://www.ft.com/content/4c66a9fd-b444-4aa2-8a63-b8f043c3e4a5?shareType=nongift|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt; 6 جنوری 2024 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انسانی امداد دے سربراہ مارٹن گریفتھس نے بیان دتا کہ غزہ &quot;محض قابل آباد ہوچکيا اے &quot;۔  غزہ چ 85 فیصد توں ودھ فلسطینی، یا تقریباً 1.9 ملین لوک، اندرونی طور تے بے گھر سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=As Israel's Aerial Bombardments Intensify, 'There Is No Safe Place in Gaza', Humanitarian Affairs Chief Warns Security Council|url=https://press.un.org/en/2024/sc15564.doc.htm|work=[[United Nations]]|accessdate=2025-05-24|archivedate=2024-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240219184609/https://press.un.org/en/2024/sc15564.doc.htm}}&lt;/ref&gt;

8 جنوری نوں، ''الجزیرہ نے'' اطلاع دتی کہ غزہ چ فلسطینی GoFundMe ورگی ویب سائٹاں دا استعمال کر رئے نیں تاکہ رفحہ کراسنگ دے ذریعے مصر چ داخل ہون لئی ضروری پیسے اکٹھے کیتے جا سکن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Some in Gaza are resorting to fundraising platforms to leave|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/8/israel-war-on-gaza-world-must-look-says-wael-dahdouh-as-son-killed?update=2604935}}&lt;/ref&gt; یونوچا نے رپورٹ دتی کہ ہر خیمے چ 15 لوک رہندے سن۔  جنوری نوں، غزہ دی وزارت صحت نے اطلاع دتی کہ [[رفح|رفحہ]] دا بنیادی ڈھانچہ اپنے ٹٹن دے مقام تے اے، جہڑا اوتھے فرار ہون آلے بے گھر لوکاں دی وڈی گنتی نوں سنبھالن توں قاصر اے۔  فلپ لازارینی نے 17 جنوری نوں آکھیا، &quot;تہاڈے کول ہن گلی تے رہن آلے سینکڑے ہزاراں لوک نیں، جہڑے ایہناں پلاسٹک دے عارضی خیمیاں چ رہندے نیں، کنکریٹ تے سو رئے نیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN Agency Chief Warns Of Bleak Post-war Future For Gazans|url=https://www.barrons.com/news/un-agency-chief-warns-of-bleak-post-war-future-for-gazans-bda29685}}&lt;/ref&gt; 24 جنوری نو‏‏ں ، اسرائیل نے خان یونس دے اک وڈے علاقے نو‏‏ں خالی کرنے دا حکم دتا ، جس تو‏ں تن ہسپتال ، اقوام متحدہ دے 24 پناہ گاہاں ، تے 500،000 تو‏ں زیادہ افراد متاثر ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel Orders Evacuation of Packed Gaza Area With 2 Major Hospitals|url=https://www.nytimes.com/2024/01/24/world/middleeast/israel-evacuation-hospitals-gaza-khan-younis.html|date=24 January 2024}}&lt;/ref&gt; فروری 2024 وچ، غزہ دے انفارمیشن آفس نے آکھیا کہ آئی ڈی ایف جان بجھ کے گھراں نوں ساڑ رہیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 February 2024|title=Israeli forces set fire to 3,000 housing units: Gaza media office|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/8/israels-war-on-gaza-live-us-says-space-for-truce-deal-israel-vows-war?update=2690935}}&lt;/ref&gt;

== مواصلات ==
اکتوبر نو جنگ دے آغاز دے بعد توں، غزہ نے متعدد مواصلات دے بلیک آؤٹ توں گزریا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Rasgon|first=Adam|title=These Workers Are Risking Their Lives to Restore Gaza's Phone Network|date=13 March 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/03/13/world/middleeast/gaza-phone-networks.html?smid=nytcore-ios-share&amp;referringSource=articleShare&amp;sgrp=c-cb}}&lt;/ref&gt; اسرائیل ولوں ٹیلی کمیونیکیشن انفراسٹرکچر تے براہ راست حملے، بجلی دی ناکہ بندیاں تے ایندھن دی قلت نے غزہ دے سب توں وڈے سیل نیٹ ورک فراہم کرن آلیاں دے تقریباً مکمل خاتمے دا سبب بنیا اے۔ &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|last=Español|first=Marc|date=29 January 2024|title=The Egyptians who have sent more than 130,000 digital cell phone cards to Gaza to defy blackouts|url=https://english.elpais.com/international/2024-01-29/the-egyptians-who-have-sent-more-than-130000-digital-cell-phone-cards-to-gaza-to-defy-blackouts.html|language=en-us}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;theguardian&quot;&gt;{{Cite news|last=Aly|first=Rasha|date=17 December 2023|title=Palestinians in Gaza using eSim cards to get around communications blackout|url=https://www.theguardian.com/world/2023/dec/17/esim-cards-internet-gaza-palestinians|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;  انٹرنیٹ تک رسائی دی کمی نے غزہ دے شہریاں نو اپنے پیاریاں دے نال گل بات کرن، آئی ڈی ایف دے آپریشنز دے بارے چ جانن، تے بمباری دے سب توں زیادہ بے نقاب علاقیاں تے ممکنہ فرار دے رستےآں دی نشاندہی کرن چ رکاوٹ پیدا کر دتی اے۔ &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; بلیک آؤٹ نے ہنگامی خدمات نو وی رکاوٹاں پائیاں نیں، جس دی وجہ توں زخمیاں نو لبھنا تے اوہناں تک رسائی حاصل کرنا مشکل ہو گیا اے، &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; تے انسانی امدادی ایجنسیاں تے صحافیاں نو وی رکاوٹاں پائیاں نیں۔ &lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

اکتوبر نو‏‏ں ، غزہ وچ اک اسرائیلی حملے وچ پالٹیل دے مواصلاتی برجاں نو ‏‏ں تباہ کرنے دے بعد تقریبا مکمل مواصلاتی بلیک آؤٹ ہويا۔  اس نے غزہ نو کسی وی فون یا انٹرنیٹ سروس توں وکھ کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Near-total internet and cellular blackout hits Gaza as Israel ramps up strikes|url=https://www.nbcnews.com/tech/internet/internet-blackout-hits-gaza-israel-ramps-strikes-rcna122531|work=[[NBC News]]}}&lt;/ref&gt; نتیجے دے طور تے، یونیسیف، ڈبلیو ایچ او، فلسطین ریڈ کریسنٹ سوسائٹی ، ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز، [[امریکن فرینڈز سروس کمیٹی]] ، فلسطینیاں لئی طبی امداد، تے ایکشن ایڈ سمیت انسانیت پسند گروپاں نے اپنے عملے نال رابطہ ختم کر دتا۔ &lt;ref name=&quot;What aid groups have lost&quot;&gt;{{Cite news|title=What aid groups have lost contact with Gaza staff?|url=https://aje.io/i5z284?update=2442524|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; فلسطینی ریڈ کریسنٹ سوسائٹی نے آکھیا کہ زخمی لوک ہن ایمبولینس لئی غزہ دے ہنگامی نمبر تے ڈائل نئیں کر سکن گے۔  ریڈ کریسنٹ نے آکھیا کہ اوہ طبی ماہرین دی دیکھ بھال فراہم کرن دی صلاحیت دے بارے چ &quot;بہت فکرمند&quot; اے، تے آکھیا کہ اس نے غزہ چ آپریشن روم تے عملے نال تمام رابطے کھو دتے ہن۔ &lt;ref name=&quot;Phone Network Cut&quot; /&gt; اکتوبر نوں، [[ایلون مسک|ایلون مسک نے]] انسانیت پسند گروہاں نو اسٹار لنک تک رسائی فراہم کرن دی پیشکش کیتی، لیکن شلومو کرہی نے آکھیا کہ اسرائیل ہر &quot;اپنے اختیار وچ موجود ذرائع&quot; دے نال اس دا مقابلہ کرے گا کیونکہ حماس اس نو دہشت گردانہ سرگرمیاں دے لیی استعمال کرے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Musk says Starlink will support connectivity to aid organizations in Gaza|url=https://www.politico.com/news/2023/10/28/musk-says-starlink-will-support-connectivity-to-aid-organizations-in-gaza-00124090|work=[[Politico]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli official says will fight Starlink's deployment in Gaza|url=https://aje.io/nw7juv?update=2444873|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

مقبوضہ فلسطینی علاقے وچ اقوام متحدہ دے اسسٹنٹ سیکرٹری جنرل تے انسانیت پسند کوآرڈینیٹر، لن ہیسٹنگز،  نے بیان کیتا کہ ہسپتال تے امدادی کارروائیاں فون لائناں یا انٹرنیٹ دے بغیر کم نئيں کرسکدیاں نيں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza in communications blackout as Israel intensifies siege|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/27/gaza-internet-cutoff-israel-siege-casualties|date=28 October 2023}}&lt;/ref&gt; کمیٹی ٹو پروٹیکٹ صحافیاں نے خبردار کیتا کہ دنیا غزہ دی صورتحال دی &quot;حقیقت وچ اک کھڑکی کھو رہی اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel steps up air and ground attacks in Gaza and cuts off the territory's communications|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/27/israel-palestinians-gaza-airstrikes-region/cf5b1432-7493-11ee-936d-7a16ee667359_story.html}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ دے سابقہ رپورٹر مائیکل لنک نے آکھیا کہ انٹرنیٹ بلیک آؤٹ دا اک مقصد &quot;دنیا نوں جو کجھ ہو رہیا اے اوہدے توں انھا رکھنا&quot; سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel aims to 'keep world blinded on what's happening' in Gaza: Former UN special rapporteur|url=https://aje.io/i5z284?update=2442539}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو ایچ او دے سیکرٹری جنرل ٹیڈروس گیبریسس نے آکھیا کہ اوہ بلیک آؤٹ توں &quot;بہت پریشان&quot; سن کیونکہ ایہ &quot;فوری صحت دے خطرات&quot; توں پیدا ہوندا اے جہڑا کہ روگیاں تے ڈبلیو ایچ او دے عملے دی حفاظت لئی اے۔ &lt;ref name=&quot;What aid groups have lost&quot;/&gt;  [[ٹویٹر|ایکس]] تے اک پوسٹ وچ، ایکشن ایڈ نے لکھیا کہ بلیک آؤٹ لوکاں لئی مدد حاصل کرنا &quot;تقریبا ناممکن&quot; بنا دیوے گا، تے آکھیا کہ اوہ &quot;غزہ دے سارے لوکاں&quot; لئی &quot;بہت فکر مند&quot; سن۔ 

ایکسیس ناؤ دے پالیسی منیجر، مروا فتافتہ نے آکھیا کہ &quot;بے مثال بمباری دی مہم شروع کردے ہوئے غزہ نو مکمل طور تے گرڈ توں دور کرن دا مطلب صرف ایہ اے کہ کجھ ظالمانہ ہون آلا اے۔&quot;  28 اکتوبر نوں، نیٹ بلاکس نے آکھیا کہ غزہ دے ٹیلی فون تے انٹرنیٹ مواصلات آہستہ آہستہ واپس آ رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Netblocks confirms Gaza internet connectivity restored|url=https://aje.io/1otd6c?update=2445291|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، فتافطہ نے آکھیا کہ بلیک آؤٹ نوں اسرائیل نے ممکنہ جنگی جرائم نوں ڈھکن لئی ورتیا سی جدوں اوہناں نے اپنا زمینی حملہ شروع کیتا سی تے اینوں &quot;آبادی تے ہور درد پیدا کرن لئی جنگی حربہ&quot; آکھیا سی۔ &lt;ref name=&quot;warfare tactic&quot; /&gt; پالٹیل نے اعلان کیتا کہ غزہ نو اک واری فیر ٹیلی کمیونیکیشن تے انٹرنیٹ سروس توں منقطع کر دتا گیا اے۔ &lt;ref name=&quot;warfare tactic&quot;&gt;{{Cite news|title=Internet shutdowns a 'warfare tactic': Rights group|url=https://aje.io/cevgx6?update=2453099|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 3 نومبر نو‏‏ں ، [[بی.بی.سی|بی بی سی نے]] [[قبرص]] تو‏ں میڈیم ویو اُتے اک ہنگامی ریڈیو سروس نشر کرنا شروع د‏‏ی تاکہ غزہ دے شہریاں دے نال رابطے نو‏‏ں برقرار رکھیا جاسک ے تے &quot;پناہ گاہ ، خوراک تے پانی د‏‏ی فراہمی تک کتھے رسائی حاصل اے &quot; جداں معلومات د‏‏ی تلاش د‏‏ی حمایت کيتی جاسک‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=BBC World Service announces Emergency Radio Service for Gaza|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2023/bbc-world-service-announces-emergency-radio-service-for-gaza/|work=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt; 5 نومبر نوں انٹرنیٹ تے ٹیلی کام نوں تیجی واری کٹ دتا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Internet service, communications cut again across Gaza|url=https://aje.io/ijtsw1?update=2464660|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; کجھ رہائشیاں نے موبائل نیٹ ورکس نال جڑے رہن لئی ای سم استعمال کیتے۔  16 نومبر نو‏‏ں ، غزہ وچ چوتھ‏ی مرتبہ رابطے منقطع ہوئے گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=ElSayed|first1=Youmna|title=Telecommunications cut off in Gaza Strip|url=https://aje.io/yu4f6n?update=2492242|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; اگلے دن، محدود مقدار چ ایندھن نو غزہ پٹی چ داخل ہون دی اجازت دین دے بعد مواصلات بحال کر دتیاں گئیاں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Parker|first1=Claire|title=Limited fuel to be allowed into Gaza, U.S. and Israeli officials say; Communications in Gaza partly restored|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/17/israel-hamas-war-gaza-news-palestine/#link-PZJWS72S7JAXZPZICA5NG6KFFQ|work=The Washington Post}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، شلومو کرہی نے آکھیا کہ مسک نے اسرائیلی منظوری دے بغیر غزہ وچ سٹار لنک نوں چلان تے اتفاق نئیں کیتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Cornish|first1=Chloe|title=Israel tells Elon Musk Starlink can only operate in Gaza with its approval|url=https://www.ft.com/content/67a874e3-42fb-4c69-8d74-212f2fed5d0e?shareType=nongift|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں، پال ٹیل نے اک ہور کمیونیکیشن بلیک آؤٹ دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=PalTel: all telecom services cut in Gaza City and north Gaza Strip|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/04/israel-hamas-war-live-updates-hundreds-palestinians-killed-israel-ground-attack-gaza-strip-news?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-656dd29d8f0856ef8db70d2d#block-656dd29d8f0856ef8db70d2d|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; 14 دسمبر نو‏‏ں ، غزہ د‏‏ی مواصلاتی کمپنیاں نے تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں چھیويں مواصلاتی بلیک آؤٹ د‏‏ی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Telecommunication services have been cut off in Gaza, say providers Paltel and Jawwal|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/14/israel-gaza-war-live-updates-hamas-leader-power-palestine?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-657b24ff8f088fb81bf43bbd#block-657b24ff8f088fb81bf43bbd|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;

دسمبر نوں، پلٹیل، اوریڈو تے جوال نے غزہ پٹی چ مواصلاتی بلیک آؤٹ دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Lillieholm|first1=Lucas|title=Internet and communication networks disrupted again in Gaza|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-12-20-23/h_64716a253859d7e78de93d6c5497d5da|date=20 December 2023}}&lt;/ref&gt; بلیک آؤٹ دی وجہ توں ایمبولینساں نوں فون کرن توں قاصر زخمی لوکاں نے بائیک چلان تے کھوتے دیاں ریڑھیاں نوں ہسپتالاں لے جان دی اطلاع دتی، جد کہ ایمبولینس ڈرائیوراں نے دسیا کہ اوہ صرف دھوئیں دے جھنڈاں یا دھماکے دی آواز دی پیروی کردے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Humaid|first1=Maram|title=Led by 'plumes of smoke': How Gaza's first responders navigate a blackout|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/21/led-by-plumes-of-smoke-how-gazas-first-responders-navigate-a-blackout}}&lt;/ref&gt; ٹیلی کام 26 دسمبر نوں بند ہو گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Internet and phone services down in Gaza, says provider|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/26/israel-gaza-war-live-updates-hamas-palestinians-deaths-idf-strikes-un?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-658af40d8f087c86f6955cb8#block-658af40d8f087c86f6955cb8}}&lt;/ref&gt; 12 جنوری نوں، نویں کمیونیکیشن بلیک آؤٹ ہویا، جس نال پٹی دے پار فون تے انٹرنیٹ دی رسائی بند ہو گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Patil|first1=Anushka|title=Gaza is facing yet another communications blackout.|date=12 January 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/01/12/world/middleeast/gaza-communications-blackout-israel.html}}&lt;/ref&gt; اگلے دن، جوال نے رپورٹ دتی کہ اک اسرائیلی ڈرون حملے نے سسٹم دی مرمت کرن دی کوشش کرن آلے اوہناں دے دو انجینئراں نو ہلاک کر دتا، نوٹ کیتا کہ اوہناں نے ہنڑ تیکر کل 13 ملازماں نو کھو دتا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Jobain|first1=Najib|title=A defiant Netanyahu says no one can halt Israel's war to crush Hamas, including the world court|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/30-palestinians-reported-killed-israeli-airstrikes-gaza-strip-106347547}}&lt;/ref&gt; مواصلات دا بلیک آؤٹ جنگ دا سب توں لمبا سی۔  {{Efn|Service partially returned on 19 January, making the seven-day-long blackout the longest of the war thus far.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Internet Services Gradually Returning To Gaza: Telecom Firm |url=https://www.barrons.com/news/internet-services-gradually-returning-to-gaza-telecom-firm-e3729dcd?refsec=topics_afp-news |website=[[Barron's]] |agency=[[Agence France-Presse]] |access-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120042616/https://www.barrons.com/news/internet-services-gradually-returning-to-gaza-telecom-firm-e3729dcd?refsec=topics_afp-news |archive-date=20 January 2024}}&lt;/ref&gt;}} دسواں بلیک آؤٹ 22 جنوری نوں ہویا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Phone and internet down in Gaza in 10th communications blackout of war|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/22/middle-east-crisis-live-updates-gaza-hostages-families-protest-release-benjamin-netanyahu-israel-hamas-war-eu-palestine-talks?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65ae9c6a8f081fd80444f402#block-65ae9c6a8f081fd80444f402|date=22 January 2024|last1=Chao-Fong|first1=Léonie}}&lt;/ref&gt; اک بیان وچ، یو این ڈبلیو آر اے نے آکھیا، &quot;ٹیلی کمیونیکیشن سروسز وچ رکاوٹ غزہ دے لوکاں نو زندگی بچان آلی معلومات تک رسائی حاصل کرن یا پہلے جواب دہندگان نو بلاون توں روکدی اے، تے انسانی ردعمل وچ رکاوٹ جاری رکھدی اے۔&quot;  وزارت مواصلات نے 27 جنوری نو‏‏ں بیان کيتا کہ اسرائیل نے اپنے ٹیلی کمیونیکیشن عملے اُتے براہ راست گولیاں تے اک ٹینک شیل چلایا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 January 2024|title=Palestinian coms ministry condemns Israel's targeting of its teams|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653293}}&lt;/ref&gt; نیٹ بلاکس نے 5 مارچ نوں &quot;ہائی امپیکٹ&quot; بندش دی اطلاع دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=5 March 2024|title=Network connectivity disrupted in Gaza: Watchdog|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/5/israels-war-on-gaza-live-israeli-attacks-on-aid-seekers-continue?update=2751491}}&lt;/ref&gt; انٹرنیٹ 25 مئی 2024 نوں ڈسپرٹ ہویا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=25 May 2024|title=Internet observatory confirms internet disruptions across Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/5/25/israels-war-on-gaza-live-news-end-this-nightmare?update=2925898}}&lt;/ref&gt;

دسمبر 2023 تک 200,000 غزہ دے لوکاں (تقریباً 10 فیصد آبادی) نے کنیکٹنگ ہیومنیٹی ولوں فراہم کردہ ای سم دے ذریعے انٹرنیٹ تک رسائی حاصل کر لئی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Elassar|first1=Alaa|last2=Tucker|first2=Emma|date=3 December 2023|title=When Gaza lost phone and internet under Israeli attack, this activist found a way to get Palestinians back online|url=https://www.cnn.com/2023/12/03/middleeast/gaza-palestinians-blackouts-power-airstrikes/index.html|work=[[CNN]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

== انسانی امداد ==
 

=== امداد تے ابتدائی بلاک ===
 
9 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے غزہ اُتے مکمل ناکہ بندی نافذ کردتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی وی انسانی امداد دے داخلے نو‏‏ں روکیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Federman|first1=Josef|title=Israeli defense minister orders 'complete siege' on Gaza after Hamas surprise attack|url=https://www.pbs.org/newshour/world/israeli-defense-minister-orders-complete-siege-on-gaza-after-hamas-surprise-attack|date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt; مصر نے شہریاں نو فرار ہون توں روکن لئی اپنی سرحد بند کر دتی، لیکن آکھیا کہ اوہ رفح کراسنگ دے ذریعے امداد پہنچان دی اجازت دیوے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Egypt says Israel seeks to empty Gaza, rejects corridors for civilians|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/12/egypt-says-israel-seeks-to-empty-gaza-rejects-corridors-for-civilians|date=12 October 2023}}&lt;/ref&gt; اک ہفتے بعد، ترسیل لئی بین الاقوامی کالاں دے باوجود، سینکڑیاں ٹن امداد سرحد دے مصر دے پاسے پھس گئی، کیونجے اسرائیل نے ہتھیاراں دی ترسیل دے خدشے دے وچکار کراسنگ تے بمباری کیتی، تے مصری حکام نوں یقین دہانی کروان توں انکار کر دتا کہ اوہ شہری امدادی قافلے لئی فضائی حملے روکے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mohamed|first1=Yusri|date=16 October 2023|title=Gaza aid stuck as Egypt says Israel not cooperating|url=https://www.reuters.com/world/egypt-us-israel-agree-ceasefire-southern-gaza-opening-rafah-crossing-0600-gmt-2023-10-16/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Kalin|first1=Stephen|title=U.S. Push for Gaza Border Opening Stalls as Humanitarian Plight Worsens|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-push-for-gaza-border-opening-stumbles-as-humanitarian-plight-worsens-b825d122}}&lt;/ref&gt; اسرائیل وچ، غزہ دی امداد نو مبینہ طور تے نیتن یاہو دے نال اتحادی انتہائی سجے پکھی سیاست داناں نے روکیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Yasmeen|first1=Abutaleb|title=Biden to travel to Israel on Wednesday|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/10/16/biden-israel-visit/}}&lt;/ref&gt; 17 اکتوبر نو‏‏ں ، یو این آر ڈبلیو اے نے بیان کيتا کہ اس وقت &quot;غزہ وچ پانی یا بجلی نئيں ا‏‏ے۔ جلد ہی ایتھ‏ے خوراک یا دوا وی نئيں ہوئے گی&quot;۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Lazzarini|first1=Philippe|title=Humanity must prevail in Gaza|url=https://www.ft.com/content/533c607f-84ba-4a13-8220-2a1f06d901f5?accessToken=zwAGB-vXipcIkc9TPGB_hLpKE9OCICofBtkB9Q.MEUCIQCIkHv5_kfHPDkLX1LMAjrbY-OEWF49CQwbtgeAs_nxuQIgKKILgKO4sBlHfQ9KXJIhdtEO_z27AWPX_vA3QzeDiDs&amp;sharetype=gift&amp;token=796e22b5-eb84-4af8-a211-f18ca68c660a|date=17 October 2023}}&lt;/ref&gt;

=== جنوبی غزہ تک ترسیل ===
18 اکتوبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے اعلان کيتا کہ اوہ اقوام متحدہ دے ذریعہ تقسیم کردہ جنوبی غزہ وچ مغربی [[خان یونس]] وچ خوراک ، پانی تے دوائیاں نو‏‏ں اک &quot;محفوظ زون&quot; وچ پہنچانے د‏‏ی اجازت دے گا۔ &lt;ref name=&quot;Israel says it will allow Egypt&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it will allow Egypt to deliver limited quantities of humanitarian aid to Gaza, as food and water dwindle|url=https://www.pbs.org/newshour/world/israel-to-allow-egypt-to-deliver-limited-quantities-of-humanitarian-aid-to-gaza}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Joe Biden warns Israel&quot;/&gt;  اسی دن بعد چ، امریکی صدر [[جو بائیڈن|جو بائیڈن نے]] اعلان کیتا کہ مصر نے 20 اکتوبر تک امداد دے نال 20 ٹرکاں نو غزہ وچ داخل ہون دی اجازت دین تے اتفاق کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Biden says aid likely to arrive in Gaza Friday|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-live-updates/biden-says-aid-likely-to-arrive-in-gaza-friday-104105689?id=104049894}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Biden says Egypt's president has agreed to open Gaza border to allow in 20 trucks with aid|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-biden-hospital-d9606e0ead1f8c4e9fd00b602ed14a38|date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt; غزہ وچ داخل ہونے دے لئی امداد دے 100 تو‏ں زیادہ ٹرک رفح کراسنگ اُتے انتظار کررہے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza aid arrives at border crossing but no plan for delivery yet|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trucks-carrying-aid-gaza-strip-arrive-rafah-crossing-witness-2023-10-17/}}&lt;/ref&gt; اک بیان وچ، [[ہیومین رائٹس واچ|ہیومن رائٹس واچ نے]] آکھیا کہ بجلی یا ایندھن دے بغیر، تاہم، فراہم کردہ امداد &quot;غزہ دی آبادی دی لوڑاں نو پورا کرن&quot; وچ ناکام ہو جائے گی۔  &lt;ref name=&quot;Israel says it will allow Egypt&quot; /&gt; اکتوبر نو‏‏ں ، امریکی خصوصی ایلچی ڈیوڈ ایم سیٹر فیلڈ نے کہیا کہ امریک‏‏ا غزہ وچ &quot;مستقل&quot; امداد چاہندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=US envoy met with Israelis, Egyptians to develop mechanism for aid to Gaza|url=https://www.reuters.com/article/israeli-palestinians-usa-aid-idAFW1N38805A}}&lt;/ref&gt; اسی دن، آکسفیم دے ترجمان نے آکھیا کہ غزہ وچ امداد دی تقسیم اک &quot;وڈا چیلنج&quot; ہووے گا، تے اقوام متحدہ نے رپورٹ دتی کہ امداد لئی اک دن وچ گھٹ توں گھٹ 100 ٹرکاں دی لوڑ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aid delivery waits to enter Gaza from Egypt at Rafah crossing|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67156084}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Live updates: What's happening on Day 13 of the Israel-Hamas war|url=https://www.pbs.org/newshour/world/live-updates-whats-happening-on-day-13-of-the-israel-hamas-war}}&lt;/ref&gt; 21 اکتوبر نو‏‏ں 20 امدادی ٹرک غزہ وچ داخل ہوئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=First aid convoy enters Gaza Strip from Egypt|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trucks-enter-gaza-carrying-medical-supplies-food-hamas-2023-10-21/|date=21 October 2023}}&lt;/ref&gt; انتونیو گٹیرس نے آکھیا کہ ایہ &quot;انسانی تباہی&quot; نو روکن دے لیی کافی نئیں سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aid entering Gaza not enough to avert 'humanitarian catastrophe', says UN chief|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/21/israel-hamas-war-aid-trucks-enter-gaza-egypt-rafah-border-crossing-opens|date=21 October 2023}}&lt;/ref&gt; مارٹن گریفتھس نے آکھیا کہ اقوام متحدہ اک &quot;پیمانے تے آپریشن&quot; تیار کرن لئی کم کر رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=20 October 2023|title=UN aid chief says 'chance' more aid allowed into Gaza tomorrow|url=https://aje.io/tkd154?update=2427419}}&lt;/ref&gt; اکتوبر نوں، ٹرکاں دی دوجی ترسیل دے بعد، بائیڈن تے نیتن یاہو نے آکھیا کہ غزہ وچ امداد دی اجازت جاری رہوے گی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Second Aid Convoy Arrives in Gaza as Fears Grow of a Widening Conflict|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/22/world/israel-hamas-war-gaza-news/b6ee9dcb-f72a-58d4-93d1-32ede13ad23d?smid=url-share|date=22 October 2023}}&lt;/ref&gt;

=== ترسیل دے نال مسئلے ===
[[فائل:Humanitarian_crisis_in_Gaza_Strip_following_2023_total_blockade_by_Israel_2.png|thumb| انسانی امداد دے نال ٹرک مصر توں غزہ پٹی پار کرن دا انتظار کر رئے نیں]]
اکتوبر نوں، فلسطین لئی اقوام متحدہ دے انسانی امدادی کوآرڈینیٹر لین ہیسٹنگز نے آکھیا کہ اسرائیل نے شمالی غزہ نوں انسانی امداد دی ترسیل دی مخالفت کیتی۔ &lt;ref name=&quot;Israel 'clearly' opposes aid&quot;&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Farah|last2=Najjar|date=27 October 2023|title=Israel 'clearly' opposes aid deliveries: UN|url=https://aje.io/i5z284?update=2440761|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; نتیجے دے طور تے، اقوام متحدہ دے عملے نو اپنی جان خطرے چ پان دی لوڑ ہووے گی جے ایہ طے کیتا جائے کہ اس طرح دی امداد ضرورت مند لوکاں لئی &quot;زندگی بچان آلی&quot; ہووے گی۔ &lt;ref name=&quot;Israel 'clearly' opposes aid&quot; /&gt; فلپ لازارینی نے آکھیا کہ اسرائیل دی ناکہ بندی توں &quot;جلد ای بہت سارے ہور لوک مر جان گے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Farah|last2=Najjar|date=27 October 2023|title='Soon many more will die' from Gaza siege: UN|url=https://aje.io/i5z284?update=2440700|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

جدوں حماس دی شہریاں دی حفاظت لئی ذمہ داری دے بارے پچھیا گیا، تے حماس دے رہنما موسیٰ ابو مرزوک نے مبینہ طور تے جواب دتا کہ &quot;ایہ اقوام متحدہ دی ذمہ داری اے کہ اوہ اوہناں دی حفاظت کرے... [تے] ایہ قبضے دی ذمہ داری اے کہ اوہ اوہناں نوں... خدمات فراہم کرے&quot;۔ زیر زمین ذخیرے، اس مقدار وچ جہڑی اس نوں دوبارہ سپلائی دے بغیر کئی مہینے تک لڑائی جاری رکھن دی اجازت دیوے گی۔[3] 12 نومبر نوں، کان 11 نے غزہ دے اک شہری ولوں بنائی گئی اک ویڈیو نشر کیتی، جس وچ حماس دے پولیس والے شہریاں نوں ماردے ہوئے وکھایا گیا سی جہڑے انسانی امداد لے جان آلے ٹرک دے نیڑے آ رہے سن، مبینہ طور تے اپنے لئی سپلائی لین توں پہلاں

مصر دے وزیر خارجہ سامح شوکری نے آکھیا کہ &quot;اسرائیلی رکاوٹاں&quot; انسانی امداد دی ترسیل وچ رکاوٹ پیدا کر رئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Umut|last1=Uras|date=28 October 2023|title=Egypt: 'Israeli obstacles' impeding aid delivery to Gaza|url=https://aje.io/nw7juv?update=2444641}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے اعلان کیتا کہ مواصلات دے بلیک آؤٹ نے امداد دی ترسیل نو &quot;مکمل طور تے روک دتا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|date=28 October 2023|title=Telecommunications shutdown brings aid to 'complete halt': UN|url=https://aje.io/1otd6c?update=2445176}}&lt;/ref&gt; 29 اکتوبر نو‏‏ں ، خان یونس دے علاقے وچ اک انسانیت پسند زون دا اعلان کيتا گیا سی ، اس دے نال ایہ دعوی کيتا گیا سی کہ امدادی ٹرکاں وچ &quot; نمایاں طور اُتے &quot; اضافہ ہوئے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Usaid|last1=Siddiqui|date=28 October 2023|title=Israel to allow increase in aid trucks 'significantly'|url=https://aje.io/1otd6c?update=2446487}}&lt;/ref&gt; 30 اکتوبر نوں، او سی ایچ اے دی ڈائریکٹر لیزا ڈوٹن نے اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل تے غزہ لئی اضافی داخلے دے مقامات دے استعمال لئی دباؤ پایا، کیریم شالوم بارڈر کراسنگ نو واحد داخلہ قرار دتا جہڑا کافی وڈی تعداد چ ٹرکاں دی تیزی نال پروسیسنگ دے لیی لیس اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 October 2023|title=Ms. Lisa Doughten, OCHA Director of Humanitarian Financing and Resource Mobilization Division, on Behalf of Under-Secretary-General for Humanitarian Affairs and Emergency Relief Coordinator, Mr. Martin Griffiths|url=https://www.unocha.org/publications/report/occupied-palestinian-territory/ms-lisa-doughten-ocha-director-humanitarian-financing-and-resource-mobilization-division-behalf-under-secretary-general-humanitarian-affairs-and-emergency-relief-coordinator-mr-martin-griffiths}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Nichols|first1=Michelle|date=30 October 2023|title=UN pushes to open Kerem Shalom crossing to deliver aid to Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/unrwa-chief-forced-displacement-collective-punishment-happening-gaza-2023-10-30/}}&lt;/ref&gt; 13 نومبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے اعلان کيتا کہ اس دے پاس ہن غزہ وچ انسانی امداد پہنچانے دے لئی کافی ایندھن نئيں اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کینیڈا د‏‏ی وزیر خارجہ میلانی جولی نے کہیا ، &quot;ایہ قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔&quot;  17 نومبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے ایندھن د‏‏ی قلت تے مواصلات د‏‏ی بندش د‏‏ی وجہ تو‏ں امداد د‏‏ی ترسیل نو‏‏ں دوبارہ معطل کردتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Al-Mughrabi|first1=Nidal|title=Israel renews call for Gazans to flee key southern city|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hamas-tunnel-found-gazas-al-shifa-hospital-says-israel-un-aid-halted-2023-11-16/}}&lt;/ref&gt;

=== عارضی جنگ بندی دے دوران ترسیل ===
نومبر دے عارضی جنگ بندی دے دوران غزہ وچ داخل ہون آلی امداد دی مقدار وچ وادھا ہویا۔  تقریباً دو مہینے پہلے تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں 26 نومبر نو‏‏ں انسانی امداد د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کھیپ شمالی غزہ پہنچی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Truce gives Gazans moment to breathe – and reveals scale of devastation|url=https://www.cnn.com/2023/11/26/middleeast/truce-gaza-life-heartbreak-intl/index.html|date=27 November 2023}}&lt;/ref&gt; فلپ لازارینی نے آکھیا کہ غزہ وچ داخل ہون آلی امداد ہلے وی ناکافی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UNRWA chief: current state of Gaza aid 'hardly enough for humanitarian response'|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/nov/26/israel-hamas-war-live-hostages-ceasefire-gaza-palestinian-prisoners-truce?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65639b748f0862dd912f5f53#block-65639b748f0862dd912f5f53|date=27 November 2023}}&lt;/ref&gt; [[عالمی غذائی پروگرام|ورلڈ فوڈ پروگرام دے]] سربراہ، سامر عبدالجبر نے آکھیا کہ لوک بھکے تے مایوس سن۔  نومبر نوں، [[وائٹ ہاؤس|وائٹ ہاؤس نے]] رپورٹ دتی کہ 21 اکتوبر توں 2,000 توں ودھ امدادی ٹرک غزہ وچ داخل ہو چکے ہن۔ 

=== دشمنی دا دوبارہ آغاز ===
یکم دسمبر نو‏‏ں دشمنی دے دوبارہ آغاز دے بعد ، غزہ وچ امداد د‏‏ی ترسیل بند ہوگئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 December 2023|title=No aid crossing into Gaza amid Israeli air attacks|url=https://aje.io/envkfc?update=2527079}}&lt;/ref&gt; آئی ڈی ایف نے فلسطینی ریڈ کریسنٹ نو مطلع کیتا کہ اگلے نوٹس تک ٹرکاں دا داخلہ &quot;ممانع اے، اج توں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 December 2023|title=Israel preventing aid trucks from entering Gaza via Rafah border crossing, PRCS says|url=https://aje.io/envkfc?update=2528166}}&lt;/ref&gt; اسی دن بعد چ، امریکہ نے اعلان کیتا کہ انہاں نے فیصلے نو الٹن دی درخواست کیتی اے، تے اسرائیل نے آکھیا کہ اوہ وقفے توں پہلے دی سطح تے امداد دی اجازت دین لئی تیار اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aid shipments into Gaza to resume, U.S. says, but at pre-pause levels|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/30/israel-hamas-war-news-gaza-hostages-update-palestine/#link-ABE45RAE5ZHXHCQZDOHLEQFEYA}}&lt;/ref&gt; 4 دسمبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے انسانی امور دے تال میل دے دفتر (او سی ایچ اے) نے بیان کيتا کہ تقریبا 100 انسانی امدادی ٹرک تے 69،000 لیٹر ایندھن 3 دسمبر تے 4 دسمبر نو‏‏ں غزہ وچ داخل ہوئے۔ ایہ اوسطاً 170 ٹرکاں تے 110,000 لیٹر ایندھن توں &quot;بہت گھٹ&quot; سی جہڑا عارضی جنگ بندی دے دوران روزانہ پہنچایا جاندا سی۔  4 دسمبر نو‏‏ں ، اقوام متحدہ د‏‏ی اک انسانیت پسند کوآرڈینیٹر لن ہیسٹنگز نے بیان کيتا ، &quot;غزہ دے عوام نو‏‏ں امداد پہنچانے دے لئی درکار حالات موجود نئيں نيں&quot; تے اک &quot;جہنم دے منظر نامے&quot; تو‏ں خبردار کيتا جس وچ امداد د‏‏ی ترسیل مکمل طور اُتے ناممکن سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=WHO reports Israeli army's directive to evacuate aid warehouse in southern Gaza|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/05/israeli-army-instructs-who-to-vacate-aid-warehouse-in-southern-gaza_6312719_4.html|date=5 December 2023}}&lt;/ref&gt; {{Efn|Shortly after these comments, the Israeli government revoked Hastings' visa&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lazaroff |first1=Tozah |title=Israel revokes UN Humanitarian Coordinator's visa |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-776758 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=6 December 2023 |access-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723040100/https://www.jpost.com/israel-news/article-776758 |archive-date=23 July 2024}}&lt;/ref&gt;}} جوزپ بوریل نے مارٹن گریفتھس ولوں سوشل میڈیا تے اک انتباہ شیئر کیتا جہدے وچ آکھیا گیا اے کہ اقوام متحدہ نوں انسانی کاروائیاں جاری رکھن لئی فوری جنگ بندی دی لوڑ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel Rebuffs Calls to Halt Gaza War as Forces Move South|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-12-05/un-says-no-safe-place-in-gaza-as-about-1-000-killed-since-truce}}&lt;/ref&gt; ڈبلیو ایچ او نے آکھیا کہ اسرائیل نے [[غزہ شہر]] وچ اپنے انسانی امدادی ٹرکاں تے گولی چلائی۔ 

دسمبر نو، اسرائیل نے کیرم شالوم کراسنگ نو دوبارہ کھولن دی منظوری دتی تے اعلان کیتا کہ امریکہ رفاہ کراسنگ نو اپ گریڈ کرن دے لیی ادائیگی کرے گا۔  رفاہ کراسنگ دے دورے دے بعد، ایم ای پی بیری اینڈریوز نے آکھیا کہ اوہناں دا خیال اے کہ اسرائیل جان بجھ کے غزہ پٹی تے امداد دی ترسیل وچ تاخیر کر رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|date=18 December 2023|title=EU parliamentarian slams Israeli delays at Rafah border crossing|url=https://aje.io/bxwakd?update=2565718}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں یو این آر ڈبلیو اے دے ہیڈکوارٹر تے بمباری کیتی گئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Linah|last1=Alsaafin|date=19 December 2023|title=Israel bombs UNRWA headquarters in northern Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/19/israel-hamas-war-live-multinational-red-sea-force-announced-after-attacks?update=2567740}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ دے سربراہ انتونیو گٹیرس نے آکھیا کہ جس طرح اسرائیل اپنی جارحیت دا انعقاد کر رہیا اے اوہ ترسیل لئی رکاوٹاں پیدا کر رہیا اے۔  29 دسمبر نو‏‏ں ، اسرائیل نے اک انسانی امداد دے ٹرک اُتے فائرنگ د‏‏ی جس اُتے اقوام متحدہ دے نشان لگے ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Abdulrahim|first1=Raja|title=U.N. Says Israeli Forces Fired on Aid Convoy in Central Gaza|date=29 December 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/12/29/world/middleeast/un-israel-gaza-aid.html}}&lt;/ref&gt; اسرائیل نے 31 دسمبر نو‏‏ں اعلان کیتا کہ اوہ [[قبرص]] تو‏ں امدادی جہازاں نو‏‏ں غزہ وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Williams|first1=Dan|title=Israel says it's ready to let ships bring aid to Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-ready-let-ships-bring-aid-gazas-shores-minister-2023-12-31/#:~:text=JERUSALEM%2C%20Dec%2031%20(Reuters),European%20countries%20as%20potential%20participants.}}&lt;/ref&gt; فرانس تے اردن نے 5 جنوری نوں امداد چھڈ دتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Pineau|first1=Elizabeth|title=French, Jordanian airforces drop medical aid to Gaza - Elysee|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/french-jordanian-airforces-drop-medical-aid-gaza-elysee-2024-01-05/}}&lt;/ref&gt; 11 جنوری نوں، [[عالمی غذائی پروگرام|ورلڈ فوڈ پروگرام دے]] ڈائریکٹر، سامر عبدالجبر نے آکھیا کہ تنظیم نے ہفتیاں چ پہلی وار [[غزہ شہر]] چ &quot;تباہ کن بھکھ دا سامنا کرن آلے ہزاراں لوکاں نوں اہم خوراک دی مدد&quot; دتی اے۔ 

جنوری 2024 نوں، یونوچا نے رپورٹ دتی کہ اسرائیل اسرائیل وچ دتی جان آلی امداد دی رقم پچھلے مہینے توں نمایاں طور تے گھٹ گئی اے۔  [[ہیومین رائٹس واچ|ہیومن رائٹس واچ]] دے اسرائیل فلسطین ڈائریکٹر عمر شاکر نے آکھیا، &quot;ایہ اک جان بجھ کے اسرائیلی حکومت دی پالیسی اے۔ امداد شمالی غزہ تک نئیں اپڑ رئی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Lives hang in the balance' amid dire humanitarian situation in Gaza: HRW|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/13/israels-war-on-gaza-live-un-fears-mass-transfer-of-palestinians-from-gaza?update=2616104}}&lt;/ref&gt; امریکی سینیٹرز کرس وان ہولن تے جیف مرکلے نے انسانی امداد دے اسرائیل دے معائنے نو &quot;من مانی&quot; تے &quot;ٹُٹی ہوئی&quot; قرار دے کے تنقید دا نشانہ بنایا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cumbersome process and 'arbitrary' Israeli inspections slow aid delivery into Gaza, US senators say|url=https://apnews.com/article/israel-gaza-rafah-aid-us-senators-2bc2a3c5e5f8af8e2d3f0b7242c1a885#|date=6 January 2024}}&lt;/ref&gt; [[یونیسف|یونیسیف]] ، [[عالمی صحت تنظیم|ڈبلیو ایچ او]] تے ورلڈ فوڈ پروگرام دے سربراہواں دے اک سانجھے بیان وچ آکھیا گیا اے کہ غزہ پہنچن آلی امداد دی محدود مقدار &quot;بھکھ، غذائی قلت تے بیماری دے مہلک مجموعہ&quot; نو روکن وچ ناکام رہی۔  اک وائرل ویڈیو وچ بھکھے لوکاں دا وڈا ہجوم اک افواہ دے امدادی ٹرک ول نسدے ہوئے وکھایا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Video shows chaos of aid delivery on Gaza beach|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/video-shows-chaos-aid-delivery-gaza-beach-2024-01-15/}}&lt;/ref&gt; 16 جنوری نو‏‏ں ، اسرائیل تے حماس دے درمیان غزہ وچ ہور امداد لیان دے لئی اک معاہدہ ہويا۔  19 جنوری نو‏‏ں ، یونوچا نے اطلاع دتی کہ شمالی غزہ نو‏‏ں اس د‏ی امداد د‏‏ی ترسیل دا تقریبا 70٪ اسرائیل نے مسترد کردتا ا‏‏ے۔  29 جنوری نو‏‏ں ، اقوام متحدہ نے اطلاع دتی کہ اسرائیل نے شمالی غزہ دے لئی 29 امدادی مشناں تو‏ں انکار کردتا ا‏‏ے۔ 

جنوری دے اخیر چ، گھٹ توں گھٹ 15 ملکاں نے اعلان کیتا کہ اوہ یو این آر ڈبلیو اے لئی فنڈز معطل کر رئے نے۔  ایجنسی دے سربراہ فلپ لازارینی نے آکھیا، &quot;ساڈا انسانیت پسندانہ آپریشن، جس تے غزہ وچ 20 لکھ لوک لائف لائن دے طور تے انحصار کردے نیں، ٹُٹ رہیا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 January 2024|title=9 nations suspend contributions to UNWRA due to Oct. 7 allegations|url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/israel-gaza-hamas-war/?id=106553905#106737867|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]}}&lt;/ref&gt; [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز]] دے علاقائی ڈائریکٹر نے آکھیا، &quot;جے تسی ایہناں ٹرکاں نو روکدے او، تے لوک بھکھ نال مر جان گے تے بہت جلدی&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Ebrahim|first1=Nadeen|title=The demise of the UN's Palestinian agency could spell disaster for millions. Here's why Israel wants it dismantled|url=https://www.cnn.com/2024/01/29/middleeast/unrwa-funding-israel-war-mime-intl/index.html#|work=[[CNN]]|date=29 January 2024}}&lt;/ref&gt; یو این آر ڈبلیو اے نے خبردار کیتا کہ جاری فنڈنگ دے بغیر، فروری 2024 دے آخر تک آپریشنز بند کرن تے مجبور ہو جائے گا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Tétrault-Farber|first1=Gabrielle|title=What is UNRWA and why are some countries suspending its funding?|url=https://www.reuters.com/world/what-is-unrwa-un-palestinian-refugee-agency-2024-01-29/|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;

=== امدادی کارکناں دا قتل ===
7 اکتوبر تو‏ں لے ک‏ے 17 دسمبر تک غزہ پٹی وچ [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] 135 امدادی کارکن مارے گئے جس تو‏ں ایہ دنیا د‏‏ی تریخ وچ اقوام متحدہ دے کارکناں دے لئی سب تو‏ں مہلک تنازعہ ا‏‏ے۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN mourns the deaths of more than 100 aid workers in Gaza, the highest number killed in any conflict in its history|url=https://www.cnn.com/2023/11/14/middleeast/united-nations-staff-deaths-gaza-intl-hnk/index.html|date=14 November 2023}}&lt;/ref&gt; ریفیوجیز انٹرنیشنل دے صدر جیریمی کونینڈیک دے مطابق، &quot;ایہناں جانی نقصاناں دے بارے چ امریکی تشویش تقریباً خالصتاً بیان بازی اے۔ اس دے پچھے کوئی پالیسی فائدہ نئیں رکھیا جا رہیا اے۔ تشویش دا اظہار کرن تے افسوس دا اظہار کرن توں علاوہ، ایہ اوتھے ای رک جاندا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Killing of USAID contractor in Gaza fuels internal protest|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/12/16/usaid-contractor-hani-jnena-killed-gaza/}}&lt;/ref&gt; 24 فروری 2024 نو‏‏ں ، امریکا نے اسرائیل نو‏‏ں غزہ وچ پولیس نو‏‏ں قتل کرنا بند کرنے دے لئی کہیا ، تے کہیا کہ ایہ بحران نو‏‏ں ودھا رہیا اے تے &quot;قانون و نظم و ضبط د‏‏ی مکمل خرابی&quot; دا باعث بن رہیا ا‏‏ے۔ 

== بچیاں تے اثرات ==
{{Pie chart
|caption= عمر تے جنس دے لحاظ نال موتاں دی تفصیل (پروفیسر مائیکل سپاگٹ تے ڈینیل سلورمین دا تجزیہ)، نومبر 2023&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Michael |last1=Spagat |first2=Daniel |last2=Silverman |title=Is the Hamas-run Ministry of Health data on fatalities in Gaza to be trusted? |url=https://aoav.org.uk/2023/are-the-gazan-casualty-figures-being-reported-reliable-two-conflict-experts-compared-the-numbers-to-previous-attacks-and-conclude-they-are-credible/ |date=1 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609173552/https://aoav.org.uk/2023/are-the-gazan-casualty-figures-being-reported-reliable-two-conflict-experts-compared-the-numbers-to-previous-attacks-and-conclude-they-are-credible/ |archive-date=9 June 2024}}&lt;/ref&gt;
|value1 = 35.3
|label1 = مرد تے 14 سال توں ودھ عمر دے منڈے
|value2 = 24.1
|label2 = 14 سال توں ودھ عمر دیاں عورتاں تے کڑیاں
|value3 = 33.8
|label3 = 14 سال توں گھٹ عمر دے بچے  
|value4 = 6.8
|label4 = بزرگ، 60 توں اپر}}
غزہ دی 40 فیصد توں ودھ آبادی 14 سال یا اس توں گھٹ عمر دی وجہ توں، بچے اسرائیل دے حملے توں نمایاں طور تے متاثر ہوئے ہن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why women, children are disproportionately impacted by the conflict in Gaza: Experts|url=https://abcnews.go.com/International/women-children-disproportionately-impacted-conflict-gaza-experts/story?id=104655493}}&lt;/ref&gt; نومبر نوں، یونیسیف نے دسیا کہ غزہ چ 700,000 توں ودھ بچے بے گھر ہو گئے۔  فلسطین ریڈ کریسنٹ سوسائٹی نے آکھیا کہ بے گھر بچے بجلی دی بندش، بنیادی ضروریات دی کمی، تے &quot;درد تے خوف دے مناظر&quot; دی وجہ توں تکلیف دا شکار سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=PRCS tries to 'alleviate suffering of displaced children'|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480667}}&lt;/ref&gt; [[یونیسف|یونیسیف]] دی ایگزیکٹو ڈائریکٹر کیتھرین ایم رسل نے 15 نومبر نوں غزہ دا دورہ کیتا، تے آکھیا کہ بہت سارے بچے ملبے دے تھلے دفن سن تے اوہناں نوں طبی دیکھ بھال دی کمی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=First Person: UNICEF chief in Gaza visit, bears witness to grave violations against children|url=https://news.un.org/en/story/2023/11/1143617|date=15 November 2023|publisher=[[United Nations]]|accessdate=24 May 2025|archivedate=15 November 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231115172240/https://news.un.org/en/story/2023/11/1143617}}&lt;/ref&gt; [[خان یونس]] دے ناصر میڈیکل کمپلیکس دے پیڈیاٹرک دے سربراہ ڈاکٹر احمد الفارا نے آکھیا کہ صاف پانی دی کمی دی وجہ توں، اوہ اوہناں بچیاں وچ &quot; گیسٹرو اینٹرائٹس دی سب توں سنگین وباء&quot; دا مشاہدہ کر رئے سی جہناں نوں اوہناں نے کدی ویکھیا سی۔  یونیسیف دے ترجمان ٹوبی فریکر نے آکھیا، &quot;اس ویلے پٹی دے پار کدھرے وی بچیاں لئی کوئی محفوظ تھاں نئیں اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title='No place safe for children in Gaza': UNICEF|url=https://aje.io/bt6i03?update=2480844}}&lt;/ref&gt; سیو دی چلڈرن نے غزہ چ بچیاں چ ذہنی صحت دے مسئلیاں دے سنگین آثار دی اطلاع دتی۔ 

 
22 نومبر نوں، یونیسیف نے رپورٹ دتی کہ بے سہارا بچیاں دی نشاندہی کیتی گئی اے جہڑے شمالی توں جنوبی غزہ وچ خود منتقل ہو رئے سن۔  نومبر نوں، یونیسیف دے ترجمان جیمز ایلڈر نے دسیا کہ زخمی بچے کار پارکاں تے باغاں وچ باہر پناہ لے رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=Situation in Gaza 'worse than I imagined': UNICEF spokesperson tells Anadolu|url=https://www.aa.com.tr/en/world/situation-in-gaza-worse-than-i-imagined-unicef-spokesperson-tells-anadolu/3067410}}&lt;/ref&gt; ایلڈر نے غزہ چ تنازعہ نو &quot;بچیاں دی جنگ&quot; آکھیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=UN official describes 'immense relief' as water, food arrive in north Gaza amid truce|url=https://www.cbc.ca/news/world/un-northern-gaza-1.7040635}}&lt;/ref&gt; ڈاکٹراں نے خبردار کیتا کہ اسرائیلی فضائی حملیاں توں بچن آلے بچے مستقل معذوری تے صدمے دے نال رہ گئے۔ &lt;ref name=&quot;Gaza's children fight to survive&quot;&gt;{{Cite news|date=29 November 2023|title=Gaza's children fight to survive amid wreckage of Israel-Hamas war|url=https://www.ft.com/content/55d74061-49c2-4a57-b67d-9daab07509fa?shareType=nongift}}&lt;/ref&gt; امدادی کارکناں نے ڈبلیو سی این ایس ایف دی اصطلاح وضع کیتی، جس دا مطلب اے زخمی بچہ کوئی بچن آلا ٹبر نئیں ۔ &lt;ref name=&quot;Gaza's children fight to survive&quot; /&gt; ملبے دے تھلے دفن کجھ بچیاں دیاں لاشاں برآمد نئیں ہوئیاں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=These Palestinian boys received life-saving surgery in the US. An Israeli airstrike killed them in their home|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/28/palestine-children-surgery-gaza-israel-airstrike-killed|date=28 November 2023}}&lt;/ref&gt; 3 دسمبر تک ، اک اندازے دے مطابق 6،150 بچے اس جھگڑے وچ مارے گئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 December 2023|title=WATCH: Palestinian boy's farewell to brother killed in Israeli air raid|url=https://aje.io/h1s5og?update=2530939}}&lt;/ref&gt; دسمبر دے وسط وچ، وزارت صحت نے آکھیا کہ اس دے کول بچیاں لئی ویکسینیشن ختم ہو گئی اے، جس دے تباہ کن اثرات ہون گے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza health ministry says out of children's vaccines|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231213-gaza-health-ministry-says-out-of-children-s-vaccines|date=13 December 2023}}&lt;/ref&gt; یورو میڈ مانیٹر نے اندازہ لایا کہ گھٹ توں گھٹ 25,000 بچیاں نے اک یا دوویں ماں پیو نوں کھو دتا سی۔  19 دسمبر نوں، اقوام متحدہ نے آکھیا کہ غزہ &quot;بچہ ہون لئی دنیا دی سب توں خطرناک تھاں&quot; اے۔  غزہ وچ ڈھائی مہینے وچ زیادہ بچے مارے گئے جو پچھلے تن سالاں وچ دنیا بھر دے تمام تنازعات وچ مارے جانے والے بچےآں د ی تعداد تو ں زیادہ نيں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=Israel-Hamas war: The impossible conditions for children born into conflict|url=https://news.sky.com/story/israel-hamas-war-the-impossible-conditions-for-children-born-into-conflict-13037444?dcmp=snt-sf-twitter}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Damage_in_Gaza_Strip_during_the_October_2023_-_45.jpg|thumb| زخمی بچہ الشفا ہسپتال، 11 اکتوبر 2023]]

دسمبر نوں، یونیسیف نے دسیا کہ ہزاراں بچیاں دے انگ کٹے گئے سن۔  سیو دی چلڈرن نے رپورٹ دتی کہ غزہ وچ اک دن وچ 10 بچے اپنے اعضا کھو چکے نیں، جس دے نتیجے وچ زندگی بھر دی طبی لوڑاں ہون گیاں۔  دسمبر نوں، یونوچا نے آکھیا کہ غزہ پٹی دے سارے بچیاں چوں 50 فیصد بچے پانی دی کمی، غذائی قلت، ساہ تے جلد دی بیماریاں دا سامنا کر رئے سی۔  یونوچا دے اک نمائندے نے آکھیا کہ تنظیم نو بچپن دی ویکسین پہنچان چ دشواری ہو رئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Vaccines received, but getting them to babies across Gaza is impossible: UN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/1/israel-hamas-war-live-new-year-in-gaza-under-non-stop-israeli-bombardment?update=2591421}}&lt;/ref&gt; جنوری 2024 نوں، یونیسیف دی سربراہ کیتھرین ایم رسل نے آکھیا کہ غزہ چ بہت سارے بچے شدید غذائی قلت دا سامنا کر رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='Time is running out' to save children in Gaza from malnutrition, says UNICEF head|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/3/israel-hamas-war-live-hezbollah-vows-revenge-for-israeli-strike-on-beirut?update=2596539}}&lt;/ref&gt; 5 جنوری نوں، یونیسیف نے پایا کہ دو سال توں گھٹ عمر دے 90 فیصد بچے اک دن چ دو یا اس توں گھٹ فوڈ گروپ کھاندے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nutrition needs of children, pregnant women in Gaza are going unmet, UNICEF says|url=https://www.pbs.org/newshour/world/nutrition-needs-of-children-pregnant-women-in-gaza-are-going-unmet-unicef-says}}&lt;/ref&gt;

جنوری 2024 نوں، [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز]] دی اک ڈاکٹر تانیا حاج حسن نے آکھیا کہ غزہ دے بچے &quot;ہر ممکن طریقے نال مر رئے سی۔&quot;  بعض معاملات وچ ، نوزائیدہ بچےآں نو‏‏ں بمباری تو‏ں بچنے دے بعد ملبے دے تھلے تو‏ں بچایا جاندا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=29 December 2023|title=Baby saved from Gaza rubble after mother killed in Israeli strike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/baby-saved-gaza-rubble-after-mother-killed-israeli-strike-2023-12-29/}}&lt;/ref&gt; سیو دی چلڈرن دی 12 جنوری نوں اک رپورٹ وچ آکھیا گیا اے کہ بچے &quot;ناقابل بیان ہولناکیاں نوں برداشت کر رئے نیں، جس وچ زندگی بدلن آلیاں چوٹاں، جلن، بیماری، ناکافی طبی دیکھ بھال، تے اپنے ماں پیو تے دوجے پیاریاں نوں گوانا شامل اے۔&quot;  جنوری نوں، ڈاکٹراں نے دسیا کہ بھکھ نال کمزور ہون آلے بچے ہائپوتھرمیا نال مر رئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Aid officials believe there are 'pockets of famine' in Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2024/jan/16/no-food-no-water-no-heating-famine-exists-in-gaza-say-officials|date=16 January 2024}}&lt;/ref&gt; جنوری نوں، یونیسیف دے ڈپٹی ایگزیکٹو ڈائریکٹر نے آکھیا کہ غزہ چ بچیاں دے مصائب &quot;میں کدی ویکھے گئے سب توں خوفناک حالات&quot; سن۔  &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN warns of viruses spreading in Gaza|url=https://thehill.com/policy/international/4417536-gaza-un-warns-viruses-spreading-poor-conditions/#:~:text=After%20finishing%20a%20three%2Dday,before%20the%20escalation%20in%20hostilities.|date=19 January 2024}}&lt;/ref&gt; جنوری 2024 دے وسط تک، غزہ وچ اک اندازے دے مطابق 10,000 بچے مارے گئے سن، تے ہزاراں ہور ملبے دے تھلے دفن ہو چکے سن۔ 

اک ایکشن ایڈ دے کوآرڈینیٹر نے 27 جنوری نوں آکھیا کہ سردیاں دے کوٹاں توں بغیر بچے سردیاں دے مہینیاں دی سردی تے بارش دا شکار سن، نویں کمرشل مصنوعات نوں لیان توں روکیا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 January 2024|title=Winter brings more suffering for Palestinians in Gaza: Aid group coordinator|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653543}}&lt;/ref&gt; ''الجزیرہ دے'' اک نمائندے نے دسیا کہ اوہناں نے بچیاں نوں مٹی نال بھرے ہوئے خیمیاں وچ سُتے ویکھیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 January 2024|title=Cold, rain, mud await 'waves' of displaced Palestinians fleeing to Rafah|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653465}}&lt;/ref&gt; بچیاں دی ذہنی صحت تے جنگ دے اثرات نو بیان کردے ہوئے، سیو دی چلڈرن دے انسانی پالیسی دے ڈائریکٹر نے آکھیا کہ جنگ نے &quot;حفاظت تے سلامتی دے کسی وی احساس نو بھکا تے لُٹ لیا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=28 January 2024|title=Children in Gaza have paid the highest price in this crisis: Save the Children|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/28/israels-war-on-gaza-live-aid-cuts-are-collective-punishment-unrwa?update=2655790}}&lt;/ref&gt; 29 جنوری نوں، یونیسیف نے رپورٹ دتی کہ 16,000 بچیاں نوں معمول دی ویکسینیشن توں محروم ہون دا خطرہ اے۔ 

رفاہ تے اسرائیل دے متوقع حملے توں پہلاں، کیتھرین ایم۔ رسل نے آکھیا، &quot;سانوں غزہ دے آخری باقی ہسپتالاں، پناہ گاہاں، بازاراں تے پانی دے نظام دی لوڑ اے تاکہ اوہ فعال رہ سکن۔ ایہناں دے بغیر، بھکھ تے بیماری آسماناں نوں چھوہے گی، جس نال ہور بچیاں دی جاناں ضائع ہو جان گیاں۔&quot; 

=== پیدائش تے حمل ===
اک اندازے دے مطابق تنازعہ دے آغاز دے بعد تو‏ں غزہ وچ روزانہ 150 بچے پیدا ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title='A Horror Film': Mothers in Gaza on Giving Birth in a War Zone|date=20 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/20/world/middleeast/palestinian-pregnant-women-childbirth-gaza.html}}&lt;/ref&gt; [[رفح|رفحہ]] دے اماراتی ہسپتال دے اک پیڈیاٹرک ڈاکٹر نے دسیا کہ غزہ وچ پیدا ہون آلے ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچیاں دی تعداد وچ تیزی نال وادھا ہویا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=15 December 2023|title=Emaciated but alive: Gaza mothers, premature babies reunited in Egypt|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/15/gaza-mothers-and-premature-babies-reunited-in-egypt-after-weeks}}&lt;/ref&gt; [[مغربی کنارا|مغربی کنارے]] وچ خصوصی دیکھ بھال حاصل کرنے والے نوزائیدہ بچےآں نو ‏‏ں انہاں د‏‏ی ماواں تو‏ں الگ کر دتا گیا جو غزہ وچ پھنسے ہوئے سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=17 November 2023|title=Israel's war with Hamas separates Palestinian babies from their mothers|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/17/israel-gaza-war-babies-families/}}&lt;/ref&gt; آکسفیم نے آکھیا کہ نوزائیدہ بچے انفیکشن، ہائپوتھرمیا ، اسہال تے پانی دی کمی ورگے روک تھام دے قابل بیماریاں توں مر رئے سی۔  دسمبر دے وسط تک، والدین نوزائیدہ بچیاں نو دودھ پلانے دے لئی جدوجہد کر رئے سن، کیونجے ماواں دے کول دودھ پلانے دے لئی ناکافی غذائیت سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=18 December 2023|title=Unwashed and underfed, babies born into Gaza war face hardship in tents|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/unwashed-underfed-babies-born-into-gaza-war-face-hardship-tents-2023-12-18/}}&lt;/ref&gt; تنازعہ دے دوران پیدا ہون آلے نوزائیدہ بچے فضائی حملیاں چ مر گئے، حالانکہ کجھ نوں ملبے چوں بچایا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 December 2023|title=Born and killed in Gaza war: grandmother weeps for one-month-old Idres|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/born-killed-gaza-war-grandmother-weeps-one-month-old-idres-2023-12-12/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=20 December 2023|title=3-day-old baby saved following Israeli air raid on Rafah|url=https://aje.io/9igbod?update=2569904}}&lt;/ref&gt; یونوچا دے اک نمائندے نے دسیا کہ اوہ اک سوانی نال ملی سی جہنوں گلی وچ بچے نوں جنم دین تے مجبور کیتا گیا سی، تے اوہ بچہ مر گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 December 2023|title='There are so many people in the north of Gaza': UN official|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/27/israel-hamas-war-live-israel-vows-to-intensify-gaza-fighting?update=2583239}}&lt;/ref&gt; اک سوانی نے دسیا کہ اوہ اپنے نوزائیدہ بچیاں نو اوہناں دے جمن دے دس دن توں زیادہ عرصے بعد نہوا نئیں سکدی سی، کیونکہ صاف پانی دی کمی سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 December 2023|title=Displaced Palestinian mother in Gaza gives birth to quadruplets|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/27/displaced-palestinian-mother-in-gaza-gives-birth-to-quadruplets}}&lt;/ref&gt;

18 جنوری 2024 نوں، اقوام متحدہ دے آبادی فنڈ دی ایگزیکٹو ڈائریکٹر نتالیہ کانم نے ڈیووس وچ عالمی اقتصادی فورم وچ گل بات کیتی، تے آکھیا کہ ایہ صورتحال یو این پی ایف دے نمائندے ولوں ویکھے گئے &quot;بدترین ڈراؤنے سفنے&quot; سن، کیونکہ روزانہ 180 سوانیاں بچے نوں جنم دیندی سی، بعض اوقات گازہ دیاں سڑکاں تے صحت دے نظام دے طور تے ڈگ گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Ali|last1=Harb|date=18 January 2024|title='Worst nightmare': Giving birth in Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/18/israels-war-on-gaza-live-medicine-arrives-for-captives-palestinians?update=2630177}}&lt;/ref&gt; 17 جنوری نو‏‏ں ، کیئر انٹرنیشنل نے اسرائیل د‏‏ی بمباری دے آغاز دے بعد تو‏ں غزہ وچ اسقاط حمل د‏‏ی شرح وچ 300 فیصد اضافہ د‏‏ی اطلاع دتی۔  [[یونیسف|یونیسیف نے]] 19 جنوری نو‏‏ں رپورٹ دتی کہ 7 اکتوبر تو‏ں غزہ پٹی وچ 20،000 بچےآں د‏‏ی پیدائش ہوئی ا‏‏ے۔  یونیسیف نے ہر پیدائش نو اک بچے دے طور تے بیان کیتا جہنوں &quot;جہنم چ پہنچایا جاندا اے&quot;، تے آکھیا &quot;انسانیت عام دے اس وگڑے ہوئے ورژن نو ہور دیر تک برقرار رہن دی اجازت نئیں دے سکدی۔&quot;  اقوام متحدہ دی خواتین دی ایجنسی نے رپورٹ دتی کہ تنازعہ دے آغاز توں لے کے ہنڑ تک، غزہ چ ہر گھنٹے، ہر روز دو ماواں ماریاں جاندیاں نیں۔  ڈبلیو ایچ او نے تناؤ دی وجہ توں مردہ بچیاں چ وادھے دی اطلاع دتی۔ 

[[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز نے]] دسیا کہ عورتاں پلاسٹک دے خیمیاں وچ بچے نوں جنم دے رہیاں سن، تے سی سیکشن توں لنگھن والیاں نوں کجھ گھنٹیاں وچ چھڈ دتا جا رہیا سی۔  اس نے ایہ وی دسیا کہ عورتاں نو ہسپتالاں توں ہجوم دی وجہ توں دور کیتا جا رہیا سی، کجھ نوں عوامی بیت الخلا وچ جنم دین تے مجبور کیتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Displaced pregnant women&quot; /&gt;

=== ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچے ===
[[File:Premature_babies_in_Gaza,_2023.webp|thumb| الشفاء وچ ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچے۔]]
غزہ دے ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچیاں دی حالت زار نے عالمی توجہ حاصل کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=|title=Premature babies evacuated from Al-Shifa Hospital, health officials say|url=https://www.cbc.ca/news/world/israel-hamas-war-gaza-day-44-1.7033192|work=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]]}}&lt;/ref&gt; اکتوبر دے آخر وچ ، غزہ دے وقت تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے بچےآں نو‏‏ں اک نازک صورتحال دا سامنا کرنا پيا کیونجے میڈیکل ایڈ برائے فلسطینیاں تے [[یونیسف|یونیسیف نے]] خبردار کيتا سی کہ اسرائیل دے محاصرے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہسپتال دے ایندھن د‏‏ی قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں 130 بچےآں نو‏‏ں موت دا خطرہ ا‏‏ے۔  &lt;ref name=&quot;aljazeera.com&quot;/&gt; ایندھن دی کمی دی وجہ توں بجلی بند ہو گئی، جس دی وجہ توں نوزائیدہ بچیاں دی انتہائی نگہداشت دے یونٹاں (این آئی سی یو) چ وقت توں پہلاں پیدا ہون آلے بچیاں نوں خطرہ ہو گیا۔ &lt;ref name=&quot;abcnews.go.com&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;ABC News&quot;/&gt; انخلاء وچ مدد کرنے دے لئی آئی ڈی ایف د‏‏ی یقین دہانیاں دے باوجود ، غزہ د‏‏ی وزارت صحت نے انخلاء دے طریقہ کار د‏‏ی کمی د‏‏ی اطلاع دتی ، جس دے نتیجے وچ متعدد بچےآں د‏‏ی موت ہوگئی۔ &lt;ref name=&quot;washingtonpost.com&quot;/&gt; &lt;ref name=&quot;aje.io&quot;/&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Premature Babies Are Evacuated From Embattled Hospital in Gaza|work=[[The New York Times]]|date=19 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/19/world/middleeast/premature-babies-al-shifa-hospital-gaza-evacuation.html#:~:text=Since%20Nov.%2011%2C%20at%20least,for%20more%20than%20a%20week.}}&lt;/ref&gt;

صورتحال نومبر دے وسط وچ ودھ گئی جدوں اسرائیل نے الشفا ہسپتال تے چھاپہ ماریا ۔  &lt;ref name=&quot;Israel's claims of providing incuba&quot;/&gt; فلسطینی ریڈ کریسنٹ ، [[عالمی صحت تنظیم|ورلڈ ہیلتھ آرگنائزیشن]] تے یونوچا دی مدد نال انخلاء آخر کار ہویا، جس چ 31 ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچے جنوبی غزہ چ منتقل ہو گئے، جہناں چوں زیادہ تر مصر چ منتقل ہو گئے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=20 November 2023|title=Palestinian Red Crescent, UN agencies evacuate Al Shifa premature babies|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/palestinian-red-crescent-un-agencies-evacuate-al-shifa-premature-babies-2023-11-19/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;28 Premature Babies Evacuated&quot;&gt;{{Cite news|title=28 Premature Babies Evacuated From Gazan Hospital Arrive in Egypt|date=20 November 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/11/20/world/middleeast/premature-babies-gaza-hospital-egypt.html}}&lt;/ref&gt; سارے بچے اپنے ماں پیو دے نال نئیں سن، تے انخلاء توں پہلے دو الشفاء چ مر گئے۔ &lt;ref name=&quot;apnews.com&quot;/&gt; 

پریشانی النصر چلڈرن ہسپتال تک پھیل گئی، جس نو نومبر دے اوائل وچ آئی ڈی ایف نے بمباری کیتی سی، جتھے طبی کارکناں نو انخلاء دے دوران انکیوبیٹرز وچ بچیاں نو چھڈنا پیا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Parker|first1=Claire|date=11 November 2023|title=North Gaza hospitals have turned into 'a graveyard,' Doctors Without Borders says|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/11/11/israel-hamas-war-gaza-palestine-live/#link-RABMZMGPRBAI5CZDYRIOQX2OAU}}&lt;/ref&gt;  ویڈیو فوٹیج نے بعد چ اس دے نتیجے دا انکشاف کیتا، جس چ پنج ویلے توں پہلاں پیدا ہون آلے بچے اوہناں دے انکیوبیٹرز چ مردہ پائے گئے۔  آئی ڈی ایف نے ابتدائی طور تے ذمہ داری توں انکار کر دتا، حالانکہ اک اسرائیل دے عہدیدار نو جاری کردہ آڈیو وچ ہسپتال نو خالی کرن دی یقین دہانی کردے ہوئے سُنیا گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Berger|first1=Miriam|last2=Hill|first2=Evan|title=A Gaza hospital evacuated, four fragile lives and a grim discovery|url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/03/gaza-premature-babies-dead-nasr/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Goodwin|first1=Allegra|title=Infants found dead and decomposing in evacuated hospital ICU in Gaza. Here's what we know|url=https://www.cnn.com/2023/12/08/middleeast/babies-al-nasr-gaza-hospital-what-we-know-intl/index.html|date=8 December 2023}}&lt;/ref&gt; دسمبر دے وسط وچ ، کمال ادوان ہسپتال اُتے فوجی محاصرے نے صورتحال نو‏‏ں ہور خراب کردتا ، کیونجے مبینہ طور اُتے آئی ڈی ایف دے فوجیاں نے انتہائی نگہداشت وچ 12 بچےآں د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں عملے نو‏‏ں روک دتا۔

== رد عمل ==
ماہرین، تنظیماں تے ملکاں دی اک قسم نے غزہ دے خلاف اسرائیل دے اقدامات نو نسل کشی قرار دتا اے، تے انسانی بحران دے مختلف پہلوؤاں نو ثبوت دے طور تے استعمال کیتا اے۔ اپریل 2024 وچ اک پریس کانفرنس دے دوران ، نیٹو دے سربراہ جینس اسٹولٹنبرگ نے کہیا ، &quot;جو ہن اسيں غزہ وچ دیکھدے نيں اوہ اک انسانی تباہی ا‏‏ے۔&quot;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Inescapably Genocidal|date=3 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Gaza 2023: Words Matter, Lives Matter More|date=21 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=South Africa's ICJ Case Against Israel Backed by Over 1,000 Organizations|date=10 January 2024|url=https://www.palestinechronicle.com/south-africas-icj-case-against-israel-backed-by-over-1000-organizations/}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 February 2024|url=https://www.theguardian.com/world/2024/feb/27/un-israel-food-starvation-palestinians-war-crime-genocide|title=Israel is deliberately starving Palestinians, UN rights expert says}}&lt;/ref&gt;  

=== امدادی تنظیماں ===
[[ایمنیسٹی|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] سربراہ اگنس کالامارڈ ولوں شیئر کیتی گئی [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|ڈاکٹرز ود آؤٹ بارڈرز دی]] ویڈیو وچ آکھیا گیا اے، &quot;پوری آبادی دے صحت دے نظام دا ایہ وحشیانہ فنا انسانی امداد دے حل توں وی ودھ اے۔&quot;  4 دسمبر نو‏‏ں ، [[ریڈ کریسینٹ تے ریڈ کراس|ریڈ کراس د‏‏ی]] صدر میرجانا سپولجاریک ایگر نے غزہ پٹی دا دورہ کیتا ، تے کہیا ، &quot;میں اوتھ‏ے جو چیزاں دیکھیاں اوہ کسی وی چیز تو‏ں زیادہ نيں جنہاں نو‏ں کسی نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ ہونا چاہیے۔&quot;  10 دسمبر نوں، بشریٰ خالدی، آکسفیم دے اک ماہر، نے آکھیا کہ صورتحال ہن &quot;صرف اک تباہی نئیں اے، ایہہ قیامت اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli forces battle Palestinian militants in south Gaza|url=https://www.france24.com/en/live-news/20231210-israeli-forces-push-into-southern-gaza|date=10 December 2023}}&lt;/ref&gt;

دسمبر نوں، چھ وڈیاں انسانیت پسند تنظیماں دے صدر - کیئر یو ایس اے ، مرسی کور ، ناروے ریفیوجی کونسل ، آکسفیم امریکہ ، ریفیوجیز انٹرنیشنل ، تے سیو دی چلڈرن - نے ''نیویارک ٹائمز'' وچ اک سانجھا آپ ایڈ لکھیا جس وچ اوہناں نے آکھیا، &quot;اسیں غزہ دے محاصرے ورگا کجھ نئیں ویکھیا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=We Are No Strangers to Human Suffering, but We've Seen Nothing Like the Siege of Gaza|date=11 December 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/12/11/opinion/international-world/us-government-gaza-humanitarian-aid.html?smid=nytcore-ios-share&amp;referringSource=articleShare}}&lt;/ref&gt; دسمبر نوں، اسرائیلی انسانی حقوق تے سول سوسائٹی دی تنظیماں دے اک گروپ، جس چ بی سیلم وی شامل اے، نے [[جو بائیڈن]] نوں اک کھلا خط لکھیا جہدے چ اوہناں نوں غزہ چ &quot;تباہ کن&quot; انسانی بحران نوں روکن چ مدد لئی اپنے اثر و رسوخ دا استعمال کرن دی اپیل کیتی گئی۔  فریڈم ہاؤس نے خبردار کیتا کہ انسانی بحران تیزی نال ودھدا جا رہیا اے تے اسرائیلی حکومت توں بین الاقوامی انسانی قانون دی پیروی کرن دا مطالبہ کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=15 December 2023|title=Hundreds Protest in Tel Aviv After Three Hamas Hostages Mistakenly Killed by IDF|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-12-15/ty-article-live/senior-u-s-official-hamas-leader-sinwars-days-are-numbered/0000018c-6b87-db38-a9fc-eba7b5250000}}&lt;/ref&gt;

دسمبر نوں، ایم ایس ایف دے اک نمائندے نے آکھیا، &quot;تسی بالکل وی اینوں انسانی ردعمل دے طور تے پیش نئیں کر سکدے: جدوں اسی اپنی ٹیماں دی حفاظت دی ضمانت نئیں دے سکدے&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=27 December 2023|title=Cannot call current Gaza aid 'a humanitarian response': MSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/27/israel-hamas-war-live-israel-vows-to-intensify-gaza-fighting?update=2583296}}&lt;/ref&gt; کرائسس گروپ دے تجزیہ کار میرو زونزین نے آکھیا، &quot;ایہ واضح اے کہ اسرائیل دا جنگی مقصد حماس دا خاتمہ نئیں اے، بلکہ غزہ چ رہن دی صلاحیت دا خاتمہ اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=30 December 2023|title=Israel's war objective not to eradicate Hamas|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/12/30/israel-hamas-war-live-un-aid-chief-decries-israeli-attack-on-relief-convoy?update=2588094}}&lt;/ref&gt; بی'تسلم نے 8 جنوری نو رپورٹ دتی کہ اسرائیل نے غزہ وچ &quot;کھانڑی سمیت انسانی امداد دے تیز رفتار تے بلا روک ٹوک گزرن دی اجازت دین دی مثبت ذمہ داری&quot; برداشت کیتی۔  11 جنوری نوں، آکسفیم مشرق وسطی دے ڈائریکٹر نے آکھیا، &quot;اسرائیل غزہ تے جو پیمانے تے ظلماں دا دورہ کر رہیا اے اوہ واقعی حیران کن اے۔ 100 دناں توں غزہ دے لوکاں نے اک جیوندا جہنم برداشت کیتا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Daily death toll in Gaza higher than any other major 21st-century conflict, says Oxfam|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/11/middle-east-crisis-live-updates-israel-gaza-war-hamas-palestine-south-africa-genocide-case-icj?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65a02c3a8f082f41f45259e5#block-65a02c3a8f082f41f45259e5|date=12 January 2024}}&lt;/ref&gt;  14 جنوری نو‏‏ں ، ناروے د‏‏ی پناہ گزین کونسل (این آر سی) دے ترجمان نے کہیا ، &quot;غزہ نو‏‏ں فوجی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے ناقابل رہن بنا دتا گیا اے تے تمام شہری اس د‏ی قیمت ادا کررہے ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=14 January 2024|title=Middle East crisis live: maritime navigation in danger after US strikes on Yemen, says Hezbollah|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/14/middle-east-crisis-live-netanyahu-says-world-court-cannot-stop-israel-in-gaza-as-war-enters-100th-day?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-65a3f1958f0862914c782709#block-65a3f1958f0862914c782709}}&lt;/ref&gt; اگلے دن، این آر سی دے سیکرٹری جنرل نے آکھیا کہ ایہ اس صدی دے بدترین انسانی بحران سن۔ 


جنوری 2024 وچ غزہ بھر وچ اک ہفتے دے مواصلات دے بلیک آؤٹ دے جواب وچ، غیر منافع بخش ایکسیس ناؤ نے آکھیا، &quot;بے مثال تشدد تے ناقابل فہم انسانی مصائب دے وچکار رابطے دے نال کھیڈنا بے ضمیر اے۔&quot; فروری نوں، اک بین الاقوامی بچاؤ کمیٹی دے نمائندے نے آکھیا، &quot;جے اوہ لڑائی وچ نئیں مارے جاندے، تے فلسطینی بچے، عورتاں تے مرداں نوں بھکھ یا بیماری نال مرن دا خطرہ ہووے گا۔&quot; فروری نوں، اٹھ وڈیاں انسانیت پسند تنظیماں دے سربراہواں نے اک سانجھا آپ ایڈ لکھیا، جس وچ آکھیا گیا سی، &quot;غزہ وچ خرابی دی رفتار حالیہ تریخ وچ بے مثال اے۔ 3 مارچ نوں، ریڈ کراس تے ریڈ کریسنٹ سوسائٹیز دے بین الاقوامی فیڈریشن دے سربراہ نے آکھیا کہ غزہ وچ لوکاں نوں &quot;کھان پین، پانی، پناہ گاہ، طبی دیکھ بھال دی شدید لوڑ اے، حفاظت دے بغیر&quot;۔ سیوکس نے صورتحال نو &quot;حالیہ عالمی تریخ دے بدترین انسانی بحراناں چوں اک&quot; دے طور تے بیان کیتا، ایمنسٹی دے سربراہ اگنس کالامارڈ نے آکھیا، &quot;جدوں کہ بین الاقوامی برادری غزہ نو انسانی بحران ہون دا ڈرامہ کرن چ مصروف اے، اسرائیل مکمل سزا توں بچن دے نال بین الاقوامی قانون دی خلاف ورزی جاری رکھدا اے۔&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 February 2024|title=If attacks don't kill Gaza's people, starvation and disease will: Aid group|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/9/israels-war-on-gaza-live-fear-in-rafah-as-israel-prepares-ground-attack?update=2694509}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite news|date=3 March 2024|title=IFRC chief calls for 'powerful actions' by all parties in Gaza war|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/3/israels-war-on-gaza-live-every-minute-counts-as-hunger-kills-in-gaza?update=2746216}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=14 March 2024|title=While the international community is busy pretending Gaza is a humanitarian crisis, Israel continues to violate international law in total impunity|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/14/israels-war-on-gaza-live-rafah-attack-coming-soon-despite-pressure?update=2771334}}&lt;/ref&gt;

برطانوی میڈیکل جرنل ''دی لینسیٹ نے'' اک وارننگ جاری کیتی اے کہ غزہ وچ براہ راست تے بالواسطہ دوناں وجوہات توں اصل موتاں دی تعداد اک لکھ 86 ہزار توں ودھ ہو سکدی اے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|last=Khatib|first=Rasha|title=Counting the dead in Gaza: difficult but essential|date=5 July 2024|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(24)01169-3/fulltext}}&lt;/ref&gt; جین فرانسوا کورٹی، اک انسانی ڈاکٹر تے این جی او ''ڈاکٹرز آف دی ورلڈ'' دے صدر، نے آکھیا کہ غزہ دی وزارت صحت دے اعداد و شمار شناخت شدہ مرن آلیاں نو مدنظر رکھدے نیں، &quot;بمباری دے ملبے دے تھلے رہ جان آلے سارے مرن آلیاں نو مدنظر رکھے بغیر، یا بالواسطہ متاثرین جہڑے دیکھ بھال دی کمی یا [[صحت دی دیکھ ریکھ|دیکھ بھال تک رسائی]] دی وجہ توں مر گئے سن، یا صحت دے مرکز توں ٹرانسپورٹ کیتے جا رئے نیں۔ آن آلے ہفتیاں تے مہینیاں چ [[کمزوری|غذائی قلت]] یا اسرائیلی بمباری دے زخماں دے نتیجے چ مرن دا امکان اے، کیونکہ سپر انفیکشن دے خطرات نیں تے کیونکہ اوہناں دی پیتھالوجی دا علاج دیر نال کیتا جائے گا، فیر ہاں، دی لینسیٹ چ ذکر کردہ 186,000 موتاں دا اعداد و شمار معتبر اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Marc|last=Daou|title='More than 186,000 dead' in Gaza: How credible are the estimates published on The Lancet?|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240711-more-than-186-000-dead-in-gaza-how-credible-are-the-estimates-published-on-the-lancet|work=[[France 24]]|date=11 July 2024}}&lt;/ref&gt;

==== اقوام متحدہ ====
[[فائل:OSN_2023.png|thumb| 27 اکتوبر نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|اقوام متحدہ د‏‏ی جنرل اسمبلی]] نے قرارداد ES-10/21 منظور کيتی جس وچ &quot;فوری تے پائیدار&quot; انسانی جنگ بندی تے دشمنی دے خاتمے دا مطالبہ کيتا گیا سی ۔]]
یو این آر ڈبلیو اے دے کمشنر فلپ لازارینی نے صورتحال نو &quot;ہڈیاں نوں ٹھنڈا کرن آلا&quot; قرار دتا، تے [[عالمی صحت تنظیم|عالمی ادارہ صحت نے]] آکھیا کہ ایہ &quot;کنٹرول توں باہر ہو رہیا اے۔&quot; &lt;ref name=&quot;Residents flee Gaza City&quot;&gt;{{Cite news|last1=Reed|first1=John|last2=Mehul|first2=Srivastava|date=13 October 2023|title=Residents flee Gaza City as Israel tells 1.1mn to leave|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/8ea2374e-c21c-4232-bc69-615e36b26caa?shareType=nongift}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;aj-hosp&quot;&gt;{{Cite news|date=17 October 2023|title=Israel-Hamas war live: Biden in Israel, anger over Gaza hospital attack|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/17/israel-hamas-war-live-anger-after-israeli-strike-kills-500-in-hospital|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 26 اکتوبر نو‏‏ں ، عالمی تنظیم نے اعلان کيتا کہ غزہ دا انسانی تے صحت دا بحران &quot;تباہ کن تناسب تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔&quot;  اقوام متحدہ دے انسانی امور دے سربراہ مارٹن گریفتھس نے آکھیا کہ غزہ وچ انسانی بحران اوہناں دی زندگی وچ سب توں بھیڑا سی، اوہناں نے آکھیا، &quot;میں ایہ گل ہلکے پھلکے نئیں کہندا۔ میرا مطلب اے، میں اپنی 20 دی دہائی وچ خمیر روج نال نبڑنا شروع کیتا سی، تے تہانوں یاد اے کہ میداناں نوں قتل کرنا کیویں سی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Amanpour|first1=Christiane|title=UN calls for ceasefire but would welcome shorter pause to get more aid into Gaza, relief chief says|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/israel-hamas-war-gaza-news-11-21-23/h_a534998db297fdd1e6dd543f1e4dfc4f|work=[[CNN]]|date=21 November 2023}}&lt;/ref&gt; گریفتھ نے بیان کیتا کہ ایہ سب توں بھیڑا سی کیونکہ دوجے انسانی بحراناں دے برعکس، غزہ دے لوکاں کول فرار ہون لئی کدھرے وی نئیں سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Mance|first1=Henry|date=|title=UN aid chief Martin Griffiths: 'The war in Gaza isn't halfway through'|url=https://www.ft.com/content/01b592be-47c7-4a20-9bbd-621aa40f7640?shareType=nongift|work=[[Financial Times]]}}&lt;/ref&gt; 8 نومبر نوں، اقوام متحدہ دے انسانی حقوق دے سربراہ وولکر ترک نے رفاہ کراسنگ نو &quot;اک زندہ ڈراؤنے خواب دے دروازے&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|first2=Farah|last2=Najjar|date=8 November 2023|title='We have fallen off a precipice', UN human rights chief says|url=https://aje.io/d5kugr?update=2472540|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

28 نومبر نوں، اقوام متحدہ دے سربراہ انتونیو گٹیرس نے آکھیا، &quot;غزہ وچ انسانی تباہی دن بدن خراب ہوندی جا رئی اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN Chief Pushes for Gaza Truce to Become Full Humanitarian Cease-fire|url=https://www.voanews.com/a/7372505.html}}&lt;/ref&gt; 3 دسمبر نوں، ڈبلیو ایچ او دے سیکرٹری جنرل ٹیڈروس ایڈانوم گیبریسس نے ناصر میڈیکل کمپلیکس دا دورہ کیتا، تے آکھیا، &quot;مریض فرش تے دیکھ بھال حاصل کر رئے سی، درد نال چیخ رئے سی... میں اینے مضبوط الفاظ نئیں لبھ سکدا کہ اسیں جو کجھ ویکھ رئے آں اوہدے تے اپنی تشویش دا اظہار کر سکاں۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza hospital conditions 'unimaginable', WHO says|url=https://aje.io/h1s5og?update=2530674}}&lt;/ref&gt; 6 دسمبر نوں، اقوام متحدہ دے سربراہ انٹونیو گٹیرس نے اقوام متحدہ دے منشور دے آرٹیکل 99 نوں ورتدے ہوئے آکھیا کہ &quot;سانوں انسانی نظام دے خاتمے دے شدید خطرے دا سامنا اے۔ &quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Humanitarian system in Gaza on verge of collapse, says UN chief|url=https://www.ft.com/content/752eb5a0-3d75-4340-ad0d-b6554d9e4f61}}&lt;/ref&gt; 20 توں ودھ اقوام متحدہ تے انسانیت پسند تنظیماں دے اک سانجھے بیان وچ اس بحران نو &quot;اسیں ویکھے گئے بدترین بحراناں وچوں اک&quot; قرار دتا۔ 

8 دسمبر نوں، [[یونیسف|یونیسیف دے]] ترجمان تھامس وائٹ نے آکھیا، &quot;غزہ وچ شہری نظم و ضبط ٹُٹ رہیا اے... معاشرہ مکمل خاتمے دے دہانے تے اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 December 2023|title=Israel sharply ramps up Gaza strikes, U.S. alarmed|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-criticizes-israel-gaza-civilian-toll-un-hear-ceasefire-demand-2023-12-08/}}&lt;/ref&gt; فلپ لازارینی نے آکھیا، &quot;کسی وی وضاحت دے مطابق، ایہ یقینی طور تے بدترین صورتحال اے جہڑی میں کدی ویکھی اے۔&quot;  11 دسمبر نوں، اقوام متحدہ دے اک ایلچی نے غزہ دا دورہ کیتا، جس دی وجہ توں [[ایکواڈور]] دے نمائندے نے آکھیا، &quot;حقیقت اس توں وی بھیڑی اے جہڑی الفاظ کہہ سکدے نیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=11 December 2023|title=U.N. envoys say 'enough' to war on trip to Gaza border|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/uae-takes-un-council-envoys-rafah-amid-dire-aid-warnings-2023-12-11/#:~:text=%22The%20reality%20is%20even%20worse,reporters%20after%20the%20UNRWA%20briefing.}}&lt;/ref&gt; 13 دسمبر نوں، اقوام متحدہ دے انسانی حقاں دے سربراہ وولکر ترک نے آکھیا کہ بحران &quot;ٹٹن توں بہت اگے اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gaza 'well beyond breakdown' -UN human rights chief|url=https://www.reuters.com/video/watch/idsINL?now=true#}}&lt;/ref&gt; 19 دسمبر نوں، یونیسیف دے ترجمان جیمز ایلڈر نے آکھیا &quot;میں ایس گل توں غصے وچ آں کہ ہسپتالاں وچ کٹائی توں صحت یاب ہون آلے بچے اوہناں ہسپتالاں وچ مارے جاندے نیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 December 2023|title=Israel-Gaza war live: UN agencies voice anger at attacks on Gaza hospitals as security council discusses ceasefire vote|url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/dec/19/israel-gaza-war-live-updates-hamas-ceasefire-un-security-council-usa-veto?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-658173618f08233bef130ac2#block-658173618f08233bef130ac2}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحدہ چ برطانوی سفیر باربرا ووڈورڈ نے آکھیا کہ جے انسانی بحران نو گھٹ کرن لئی کوئی کارروائی نئیں کیتی گئی تے بہت سارے لوک تشدد، بیماریاں تے قحط نال مر جان گے۔  دسمبر نوں، یونوچا دے اک عہدیدار نے آکھیا کہ اوہ ڈردی سی کہ &quot;اوہناں حالات جو لفظی طور تے ناقابل یقین نیں&quot; دی وجہ توں ہلاکتاں وچ تیزی نال وادھا ہون آلا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Al-Mughrabi|first1=Nidal|date=31 December 2023|title=Israeli jets pound central Gaza as Netanyahu indicates longer war|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/netanyahu-says-israel-must-control-gazas-border-with-egypt-war-last-months-2023-12-31/}}&lt;/ref&gt; 5 جنوری 2024 نوں، اقوام متحدہ دے انسانی سربراہ مارٹن گریفتھس نے آکھیا، &quot;لوک ہن تیکر ریکارڈ کیتی گئی خوراک دی عدم تحفظ دی اُچی پدھر دا سامنا کر رئے نیں&quot;۔  7 جنوری نوں، یو این آر ڈبلیو اے دے ڈپٹی ڈائریکٹر نے شدید بھکھ تے تقریباً منہدم صحت دی دیکھ بھال دے نظام دی اطلاع دتی، تے آکھیا، &quot;مینوں نئیں پتہ کہ غزہ دے جنوبی حصے وچ کجھ پھٹن توں پہلاں اوہ ہور کِنا برداشت کر سکدے نیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UNRWA in 'life-saving' mode in Gaza as humanitarian crisis deteriorates|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/jan/07/middle-east-crisis-live-israel-west-bank-jenin-palestinian-ministry-latest-updates?filterKeyEvents=false&amp;page=with:block-659ad5498f08640ae963b98e#block-659ad5498f08640ae963b98e|date=7 January 2024|last1=Ahmad|first1=Reged}}&lt;/ref&gt;

7 جنوری نوں، اقوام متحدہ دے سربراہ انتونیو گٹیرس نے غزہ وچ &quot;وڈے پیمانے تے قحط دا سامنا کرنا پے رہیا اے&quot;، &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli strikes kill 7 civilians in West Bank, 2 journalists in Gaza|url=https://www.politico.eu/article/israel-west-bank-journalists-gaza-hamas/#:~:text=Adding%20to%20a%20growing%20death,Security%20Council%20members%20Friday%20evening.|date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt; جس تے اقوام متحدہ دے صحت دے خصوصی رپورٹر ٹلنگ موفوکینگ نے آکھیا کہ غزہ &quot;قحط نئیں بلکہ جان بوجھ کے بھکھمری&quot; دا سامنا کر رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 January 2024|title='Deliberate starvation not famine': UN human rights expert|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/7/israel-war-on-gaza-live-signs-of-starvation-everywhere-in-southern-gaza?update=2601737}}&lt;/ref&gt; [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل]] وچ 12 جنوری نوں گل بات کردے ہوئے، مارٹن گریفتھس نے آکھیا کہ حالیہ دناں وچ شمالی غزہ وچ پہنچن آلے ساتھیاں نے &quot;کامل خوفناک مناظر بیان کیتے سن: لاشاں سڑک تے پئیاں ہوئیاں سن۔ بھکھ دے واضح آثار آلے لوک ٹرکاں نو روکدے نیں تاکہ اوہ زندہ رہن لئی کسی وی چیز دی تلاش وچ۔&quot;  [[عالمی غذائی پروگرام|ورلڈ فوڈ پروگرام نے]] آکھیا کہ شمالی غزہ چ دس چوں نو لوک اک دن چ اک کھانا توں وی گھٹ کھاندے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel must act now to let aid through and save lives in Gaza. Britain has a plan to help that happen|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/11/israel-aid-gaza-britain-crossings-water-united-nations-food|date=11 January 2024}}&lt;/ref&gt; [[اقوام متحدہ جنرل اسمبلی|یو این جی اے دے]] صدر ڈینس فرانسس نے پچھیا، &quot;کنا کافی اے؟&quot; 

جنوری نوں، انتونیو گٹیرس نے آکھیا، &quot;غزہ چ لوک نہ صرف بماں تے گولیاں نال مر رئے نیں، بلکہ خوراک تے صاف پانی دی کمی، تے بجلی تے دوائیاں دے بغیر ہسپتالاں توں وی مر رئے نیں&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Guterres cataloga de &quot;inaceptable&quot; la negativa israelí de admitir un Estado palestino|url=https://www.france24.com/es/medio-oriente/20240120-guterres-cataloga-de-inaceptable-la-negativa-israelí-de-admitir-un-estado-palestino|date=20 January 2024}}&lt;/ref&gt; 27 جنوری نوں، مارٹن گریفتھس نے آکھیا، &quot;غزہ دے لوک تقریباً چار مہینے توں ناقابل تصور ہولناکیاں تے محرومی برداشت کر رئے نیں۔ اوہناں دیاں لوڑاں کدی وی زیادہ نئیں سن۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN humanitarian chief says it is 'not the time' to deprive people in Gaza of assistance|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/27/israels-war-on-gaza-live-hospital-blackout-amid-khan-younis-assault?update=2653822}}&lt;/ref&gt; 30 جنوری نو‏‏ں ، [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے]] اک بیان جاری کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اوہ &quot;خوفناک تے تیزی تو‏ں خراب ہونے والی انسانی صورتحال&quot; تو‏ں پریشان ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=UN Security Council says worried by 'dire and rapidly deteriorating' conditions in Gaza|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/un-security-council-says-worried-by-dire-and-rapidly-deteriorating-conditions-in-gaza/}}&lt;/ref&gt; فروری نوں، مارٹن گریفتھس نے آکھیا، &quot;غزہ دی ادھی توں ودھ آبادی ہن رفاہ چ گھس گئی اے، جو اصل چ 250,000 لوکاں دا اک قصبہ اے جہڑا مصر دے بوہے تے اے۔ اوہناں دے رہن دے حالات بہت بھیڑے نیں - اوہناں کول زندہ رہن لئی بنیادی لوڑاں دی کمی اے، جہناں نوں بھکھ، بیماری تے موت دا شکار کیتا جاندا اے۔&quot;  10 فروری نوں، انٹونیو گٹیرس نے آکھیا کہ [[رفح|رفاہ]] تے اسرائیلی حملے نال &quot;جو پہلے ای انسانی ڈراؤنا خواب اے، اوہ تیزی نال ودھ جائے گا۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Zaanoun|first1=Adel|title=Strikes On Gaza's Rafah As US Warns Of Potential 'Disaster'|url=https://www.barrons.com/news/strikes-on-gaza-s-rafah-as-us-warns-of-potential-disaster-077b447d}}&lt;/ref&gt; 21 فروری نو‏‏ں ، ٹیڈروس آدھانوم گیبریسس نے غزہ د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں غیر انسانی قرار دتا تے اسنو‏ں موت دا علاقہ قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=21 February 2024|title=Gaza Humanitarian Situation 'Inhumane': WHO|url=https://www.barrons.com/news/gaza-humanitarian-situation-inhumane-who-2c97d982}}&lt;/ref&gt;

مارچ نوں، یو این آر ڈبلیو اے دے سربراہ فلپ لازارینی نے آکھیا، &quot;غزہ دے لوکاں نے ساریاں ہولناکیاں دے باوجود - تے اسیں ویکھیا اے - بدترین اجے آن آلا اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Butler|first1=Josh|title=Australia urges Israel to provide evidence for allegations UNRWA staff were involved in 7 October attacks|url=https://www.theguardian.com/australia-news/2024/mar/05/unrwa-funding-pause-australia-urges-israel-evidence-allegations-hamas-7-october-attack|work=[[The Guardian]]|date=5 March 2024}}&lt;/ref&gt; 15 مارچ نو‏‏ں ، اقوام متحدہ دے آبادی فنڈ دے اک نمائندے نے شمالی غزہ وچ انسانی بحران نو‏‏ں &quot;ڈراؤنا خواب&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=In Gaza, there are no more 'normal-sized babies': UN official|url=https://www.france24.com/en/live-news/20240315-in-gaza-there-are-no-more-normal-sized-babies-un-official|work=[[France24]]|date=15 March 2024}}&lt;/ref&gt; یونیسیف دے اک عہدیدار جیمز ایلڈر نے آکھیا، &quot;وحشت دی گہرائی اس دی وضاحت کرن دی ساڈی صلاحیت توں ودھ جاندی اے،&quot; کہندے ہوئے کہ اس نے غزہ وچ &quot;ہڈیاں&quot; دے بچے ویکھے سن، پٹی دا &quot;کامل فنا&quot;، تے ایہ کہ &quot;خان یونس، غزہ شہر ہن بمشکل موجود اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Burke|first1=Jason|title=Unicef official tells of 'utter annihilation' after travelling length of Gaza|url=https://www.theguardian.com/world/2024/mar/22/unicef-official-utter-annihilation-gaza|work=[[The Guardian]]|date=22 March 2024}}&lt;/ref&gt; مارچ دے اخیر چ، انٹونیو گٹیرس نے آکھیا کہ غزہ دی صورتحال اک &quot;نان سٹاپ ڈراؤنا سفنا سی۔ کمیونٹیز ختم ہو گئیاں۔ گھراں نو مسمار کر دتا گیا۔ پورے خاندان تے نسلاں ختم ہو گئیاں۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=End War's 'Nightmare', UN Chief Says At Gates Of Gaza|url=https://www.barrons.com/news/end-non-stop-nightmare-un-chief-says-at-gates-of-gaza-d8bb5752|work=[[Barron's]]}}&lt;/ref&gt;

=== اسرائیلی ===
اسرائیلی میجر جنرل (ریٹائرڈ) جیورا ایلینڈ نے [[پرل ہاربر]] دے بعد اسرائیل دی صورتحال دا موازنہ امریکہ نال کیتا۔ &lt;ref name=&quot;Eiland 2023-10-10&quot; /&gt; اس نے دلیل دتی کہ جے اسرائیل حماس نو‏‏ں غیر مسلح کرنا چاہندا اے تاں ، اس دے پاس غزہ نو‏‏ں اک ایسی جگہ بنانے دے علاوہ &quot;کوئی چارہ&quot; نئيں سی &quot;جس وچ عارضی طور اُتے یا مستقل طور اُتے رہنا ناممکن ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Khalidi|first1=Rashid|title=The U.S. Should Think Twice About Israel's Plans for Gaza|work=[[The New York Times]]|date=15 October 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/10/15/opinion/israel-united-states-gaza.html}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Eiland 2023-10-10&quot;&gt;{{Cite news|last1=איילנד|first1=גיורא|date=10 October 2023|title=זו לא נקמה. זה או אנחנו או הם|work=[[Ynet]]|url=https://www.ynet.co.il/yedioth/article/yokra13625377}}&lt;/ref&gt; اوہناں نے آکھیا کہ ایہ &quot;انتقام دا پروگرام&quot; نئیں سی، بلکہ یرغمالیاں نو واپس لین دا اک طریقہ سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Whitman|first1=Ariel|date=10 August 2023|title=Giora Eiland outlines plan to get hostages back alive|work=Globes|url=https://en.globes.co.il/en/article-giora-eiland-outlines-plan-to-get-hostages-back-alive-1001459631}}&lt;/ref&gt; نومبر نو‏‏ں ''یدیوت احرونوت'' وچ اک آپ ایڈ وچ ، ایلینڈ نے لکھیا کہ اسرائیل نو‏‏ں امریکی داستان نو‏‏ں نئيں اپنانا چاہیے جو اسرائیل نو‏‏ں صرف عسکریت پسنداں دے خلاف لڑنے د‏‏ی &quot;اجازت&quot; دیندا ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=McKernan|first1=Bethan|title=Gaza's main hospital has become a 'death zone', says WHO|url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/19/gazas-main-hospital-has-become-a-death-zone-says-who|work=[[The Guardian]]|date=19 November 2023}}&lt;/ref&gt; ''ہارٹز'' لئی لکھدے ہوئے، زوی باریل نے دلیل دتی کہ انسانی بحران اک اسرائیلی فوجی ہتھیار سی جہنوں سودے بازی دے طور تے استعمال کیتا جا سکدا سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Bar'el|first1=Zvi|title=Gaza's Humanitarian Crisis Turns Into a Strategic Weapon for Israel|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-11-10/ty-article/.premium/gazas-humanitarian-crisis-turns-into-a-strategic-weapon-for-israel/0000018b-b931-d03e-a3ab-bbbd43530000|work=[[Haaretz]]}}&lt;/ref&gt; ''کنیسٹ چینل'' ولوں پوسٹ کیتی گئی اک تقریر وچ، ایم کے ٹیلی گوٹلیو نے آکھیا، &quot;غزہ دی آبادی وچ بھکھ تے پیاس دے بغیر، اسی تعاون کرن آلیاں نوں بھرتی نئیں کر سکاں گے۔&quot; 

COGAT دے سربراہ غسان علیان نے آکھیا، &quot;انسانی جانوراں نال ایس دے مطابق نبڑیا جاندا اے۔ اسرائیل نے غزہ تے مکمل ناکہ بندی لا دتی اے، بجلی نئیں، پانی نئیں، صرف نقصان۔ تسی جہنم چاہندے سی، تہانوں جہنم ملے گا۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Jones|first1=Owen|title=The brutality and inhumanity of Israel's assault on Gaza is no surprise. It's just what was promised|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/13/israel-hamas-gaza-war-crimes|work=[[The Guardian]]|date=13 January 2024}}&lt;/ref&gt; جنوری 2024 وچ، اک سی او جی اے ٹی دے نمائندے نے غزہ وچ قحط ہون توں انکار کیتا، تے آکھیا، &quot;ایہہ مت بھلّو کہ ایہ اک عرب، غزہ دی آبادی اے جہدا ڈی این اے ذخیرہ کرنا اے، یقینی طور تے جدوں گل خوراک دی ہوندی اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gontarz|first1=Nir|date=12 January 2024|title=Half a Million Gazans Are Suffering From Acute Hunger. Let That Sink In|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2024-01-12/ty-article-magazine/.highlight/half-a-million-gazans-are-suffering-from-acute-hunger-let-that-sink-in/0000018c-fd57-d517-af9d-fd7f19b10000|work=[[Haaretz]]}}&lt;/ref&gt; نیتن یاہو نے آکھیا کہ اسرائیل غزہ وچ امداد دی مطلق &quot;کم از کم&quot; رقم دی اجازت دے رہیا اے تے دعوی کیتا کہ ایہ انسانی بحران نو روک رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Berman|first1=Lazar|date=|title=Netanyahu: We're allowing 'minimum' amount of aid necessary in order to prevent Gaza humanitarian crisis|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-were-allowing-minimum-amount-of-aid-necessary-in-order-to-prevent-gaza-humanitarian-crisis/#:~:text=January%2018%2C%202024-,Netanyahu%3A%20We%27re%20allowing%20%27minimum%27%20amount%20of%20aid,to%20prevent%20Gaza%20humanitarian%20crisis&amp;text=Answering%20a%20question%20about%20humanitarian,to%20prevent%20a%20humanitarian%20crisis.|work=[[Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt;

مئی 2025 وچ ، کنیسٹ نے اسرائیلی عوامی تعلقات اُتے انسانی بحران دے اثرات اُتے اک بحث منعقد کيتی۔ لیکود دے رکن پارلیمنٹ امت حلیوی نے اک ڈاکٹر نال اختلاف کیتا جہنے آکھیا کہ فلسطینی بچیاں نوں طبی علاج ملنا چاہیدا اے۔ ہالیوی نے دعوی کیتا، &quot;جدوں اس طرحاں دے اک گروپ نال لڑائی جاندی اے، تاں عامَ دنیا وچ موجود فرق موجود نہیں ہندے۔&quot; ایم پی لیمور سون ہار-میلچ نے دلیل دتی، &quot;کوئی وی کسے نوں بھکھا نئیں رکھ رہیا - حماس دے جھوٹ دی گونج بند کرو!&quot; اس گل بات وچ Tsav 9 دے بانی راشل ٹویٹو نے وی غلط دعوی کیتا کہ غزہ وچ انسانی امداد نو روکن نال یرغمال رہائی ہوئی۔ 

=== فلسطینی ===
4 جنوری 2024 نو‏‏ں ، غزہ شہر دے میئر یحییٰ السراج نے ایندھن دے لئی بین الاقوامی برادری تو‏ں فوری اپیل کيت‏ی &quot;غزہ پٹی دے تمام باشندےآں د‏‏ی خدمت دے لئی پانی ، صفائی ستھرائی تے حفظان صحت د‏‏ی خدمات فراہ‏م کرنے دے لئی ضروری معاون طریقہ کار فراہ‏م کرنے دے لئی&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Ali|last1=Harb|first2=Brian|last2=Osgood|date=4 January 2024|title=Gaza's mayor issues urgent global appeal for fuel supplies|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/4/israel-hamas-war-live-bloody-day-for-hezbollah-tensions-with-israel-soar?update=2597271|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 5 جنوری نو‏‏ں ، فلسطینی وزارت خارجہ نے کہیا کہ رفح وچ انسانی بحران بین الاقوامی برادری د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں تناؤ دے رہیا اے ، &quot;اسرائیلی حکومت غزہ پٹی وچ نسل کشی ، جامع تباہی تے بے گھری د‏‏ی اپنی گہری مہم جاری رکھدی ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Brian|last1=Osgood|first2=Adam|last2=Muro|date=5 January 2024|title=Palestinian Foreign Ministry: Humanitarian crisis in Rafah tests international community's credibility|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/5/israel-war-on-gaza-live-israel-attacks-bombard-khan-younis-rafah?update=2599240|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; 14 جنوری نو‏‏ں ، وزارت خارجہ نے کہیا ، &quot;اسرائیلی قبضے نے غزہ نو‏‏ں ناقابل آباد جگہ وچ تبدیل کردتا اے ، خوفناک جرائم دا ارتکاب کيتا اے ، تے تقریبا 20 لکھ افراد نو‏‏ں زبردستی بے گھر کردتا اے &quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|date=14 January 2024|title='Hundred days of genocide in Gaza is lifetime of pain': Palestinian foreign ministry|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/14/israels-war-on-gaza-live-100-days-of-war-in-gaza-as-more-children-killed?update=2619645|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; وزارت نے آکھیا کہ اسرائیل غزہ نو ناقابل رہائش بنان دے جواز پیش کرن دے لیی خود دفاع دا دعویٰ کر رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first1=Joseph|last1=Stepansky|date=15 January 2024|title=Israel using self-defence argument to deepen humanitarian crisis in Gaza: PA|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/1/15/israels-war-on-gaza-live-hunger-cold-threaten-more-lives-in-gaza?update=2622630|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== امریکہ ===
جنگ دے دس دن بعد، امریکہ دی اقوام متحدہ دی نمائندہ لنڈا تھامس گرین فیلڈ نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دی]] قرارداد نو ویٹو کیتا جہدے وچ جنگ وچ شہریاں دے خلاف ہون آلے سارے تشدد دی مذمت کیتی جاندی تے غزہ نوں انسانی امداد دی اپیل کیتی جاندی۔ اوہناں نے آکھیا کہ سفارتکاری دے دوران قرارداد تیار کرنا بہت سویرے سی تے اسرائیل دے خود دفاع دے حق دا ذکر نہ کرن لئی تجویز کردہ قرارداد تے تنقید کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Lederer|first1=Edith|title=US vetoes UN resolution condemning Hamas' attacks on Israel and all violence against civilians|url=https://apnews.com/article/un-security-council-resolution-gaza-hamas-1c23913f8552f5379b2c158a83493835|work=[[Associated Press]]|date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt; ''[[دی وال سٹریٹ جرنل|وال سٹریٹ جرنل دے]]'' اک آپ ایڈ وچ، قدامت پسند امریکی تبصرہ نگار ڈینیل ہیننگر نے قیاس کیتا کہ حماس پبلسٹی دے مقاصد لئی انسانی بحران پیدا کرنا چاہندا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Henninger|first1=Daniel|date=15 November 2023|title=Gaza Is the First Humanitarian-Crisis War|url=https://www.wsj.com/articles/the-first-humanitarian-crisis-war-israel-al-shifa-hospital-hamas-6c108eee|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;

امریکی نائب صدر [[کاملا ہیرس|کمالا ہیرس نے]] 2 دسمبر نو‏‏ں کہیا کہ &quot;بہت سارے معصوم فلسطینی مارے گئے نيں&quot; تے &quot;بین الاقوامی انسانی قانون دا احترام کيتا جانا چاہیے&quot;۔ اس نے کہیا کہ تنازعہ دے اختتام اُتے &quot;کوئی زبردستی بے گھری، کوئی دوبارہ قبضہ، کوئی محاصرہ یا ناکہ بندی، کوئی علاقے وچ کمی، تے غزہ نو دہشت گردی دے پلیٹ فارم دے طور اُتے کوئی استعمال نئيں ہونا چاہیدا&quot;۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Josh|last=Meyer|title=VP Harris calls on Israel to respect international law, stop killing innocent Palestinians|url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/israel-hamas/2023/12/02/kamala-harris-rebuke-israel-gaza-killings/71783397007/|work=[[USA Today]]|date=2 December 2023}}&lt;/ref&gt; دس دن بعد، امریکی صدر بائیڈن نے خبردار کیتا کہ اسرائیل غزہ تے &quot;بے امتیاز بمباری&quot; دی وجہ توں بین الاقوامی حمایت کھو رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Colleen|last=Long|title=Biden takes a tougher stance on Israel's 'indiscriminate bombing' of Gaza|url=https://apnews.com/article/biden-israel-hamas-oct-7-44c4229d4c1270d9cfa484b664a22071|work=[[Associated Press]]|date=12 December 2023}}&lt;/ref&gt;

مارچ 2024 دے اوائل وچ ، ریاستہائے متحدہ نے غزہ وچ انسانی امداد دے فضائی جہازاں دے ڈراپ شروع کیتے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=As Gaza crisis intensifies, U.S. conducts first airdrop of aid|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/03/02/airdrop-gaza-food-military/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; اک واقعے دے بعد جس وچ امداد دے اک فضائی ڈراپ نے 5 غزہ دے باشندے ہلاک تے کئی زخمی ہوئے، امریکی مرکزی کمانڈ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=US denies its plane involved in airdrop aid incident in Gaza, resulting in 5 Palestinians' deaths|url=https://www.aa.com.tr/en/world/us-denies-its-plane-involved-in-airdrop-aid-incident-in-gaza-resulting-in-5-palestinians-deaths/3159930|work=[[Anadolu Agency]]|date=9 March 2024}}&lt;/ref&gt; تے اک نامعلوم امریکی عہدیدار نے 8 مارچ نو ں انہاں رپورٹاں نو ں مسترد کردتا کہ انہاں دے فضائی ڈراپ دا قصوروار سی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 March 2024|title=Israel-Hamas war: U.S. official rejects claims that U.S. airdrop killed civilians|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-hamas-war-live-updates-rcna142399|work=[[NBC News]]}}&lt;/ref&gt; امریکہ نے 'سمندری امداد دا راہداری' کھولن تے غزہ دے تیردے ہوئے گھاٹ دی تعمیر تے وی کم شروع کیتا تاکہ امداد سمندر دے ذریعے پہنچائی جا سکے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=How the U.S. military will use a floating pier to deliver Gaza aid|url=https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/03/08/gaza-floating-pier/|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt; 4 مارچ نو‏‏ں ، امریکی نائب صدر ہیرس نے &quot;غزہ وچ مصائب دے بے پناہ پیمانے&quot; د‏‏ی وجہ تو‏ں &quot;فوری جنگ بندی&quot; دا مطالبہ کيتا۔ اوہناں نے آکھیا کہ اسرائیل نوں غزہ وچ ہور امداد دینی چاہیدی اے تے اوہ &quot;غیر ضروری پابندیاں&quot; لا رہیا اے۔  امریکی سینیٹر کرس وان ہولن نے آکھیا سی کہ &quot;نیتن یاہو اتحاد دے سیاسی فیصلے&quot; غزہ وچ امداد دی ترسیل وچ تاخیر کر رئے نیں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Van Hollen agrees Israel should face 'consequences' over Gaza aid, civilian deaths|url=https://thehill.com/policy/international/4394248-van-hollen-agrees-israel-should-face-consequences-over-gaza-aid-civilian-deaths/#:~:text=“There%20are%20two%20big%20things,Netanyahu%20coalition%2C”%20he%20said.|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|date=7 January 2024}}&lt;/ref&gt;

امریکہ نے اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دی قرارداد دا اک مسودہ پیش کیتا جہدے وچ &quot;فوری تے پائیدار جنگ بندی&quot; لئی &quot;ضروری&quot; آکھیا گیا سی، امداد دی فراہمی دی سہولت، تے اسرائیل تے حماس دے وچکار جاری مذاکرات دی حمایت کرنا، جہڑا یرغمالیاں دی رہائی نال جڑیا ہویا سی۔ 22 مارچ نوں ایہنوں روس تے چین نے ویٹو کر دتا۔  مارچ نوں، امریکہ نے اقوام متحدہ دی سلامتی کونسل دی جنگ بندی دی قرارداد توں پرہیز کیتا، جس نال اس نوں منظور کرن دی اجازت ملی۔  26 مارچ نو‏‏ں ، امریکی وزیر دفاع نے غزہ د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں &quot;انسانی تباہی&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 March 2024|title=Situation in Gaza a 'human catastrophe': Pentagon chief|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/3/26/israels-war-on-gaza-live-world-welcomes-un-ceasefire-resolution?update=2800277}}&lt;/ref&gt;

امریکی [[ریپبلکن پارٹی|ریپبلکن]] کانگریس رکن تے [[ڈونلڈ ٹرمپ]] دے سابقہ مددگار، میکس ملر ، نے فاکس نیوز تے گل بات کردے ہوئے آکھیا کہ فلسطین &quot;انڈے کڈھن آلا اے... اس نوں پارکنگ لاٹ وچ تبدیل کرن لئی۔&quot; اس توں پہلاں اس نے بائیڈن انتظامیہ نوں &quot;اسرائیل دے راہ توں باہر نکلن تے اسرائیل نوں اوہ کرن دین دا مطالبہ کیتا سی جہڑا اس نوں بہترین کرن دی لوڑ اے۔&quot; اوہناں نے آکھیا کہ غزہ تے اسرائیل دی بمباری دے دوران &quot;مصروفیت دے کوئی اصول&quot; نئیں ہون چاہیدے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=26 October 2023|title=US congressman: 'Palestine will be turned into a parking lot'|url=https://www.middleeastmonitor.com/20231026-us-congressman-palestine-will-be-turned-into-a-parking-lot/}}&lt;/ref&gt; ملر نے غزہ دی وزارت صحت دے دعوے دی درستگی تے وی سوال چُکیا کہ غزہ چ 10,000 لوک مارے گئے نیں، تے آکھیا کہ اوہدا خیال اے کہ مارے جان آلے لوکاں چوں بوہت سارے &quot;حماس دہشت گرد&quot; سن، بے گناہ شہری نئیں، تے آکھیا کہ امریکہ &quot;ایس ہستی تے اعتماد نئیں کردا جہڑی مسیتاں، گرجا گھراں تے ہسپتالاں چ گولہ بارود رکھدی اے۔&quot; 

سابقہ ریپبلکن نمائندہ مشیل باخمین نے دسمبر وچ چارلی کرک شو وچ پیش ہوئے نے آکھیا &quot;لہٰذا، ایہ ویلہ آ گیا اے کہ غزہ ختم ہو جائے۔ اوتھے رہن آلے دو ملین لوک - اوہ ہوشیار قاتل ہن۔ انہاں نو اس سرزمین توں ہٹان دی لوڑ اے۔ اس زمین نو قومی پارک وچ تبدیل کرن دی لوڑ اے۔ تے کیونکہ اوہ ایران دے کرائے دے فوجی نیں، اس لیی انہاں نو ایران دے بوہے تے چھڈن دی لوڑ اے۔ ایران نوں اوہناں لوکاں نال نبڑن دیو۔&quot; کرک نے آکھیا کہ سامعین ولوں اس نوں تاڑیاں دا اک دور ملیا، جد کہ کرک نے جواب دتا &quot;میں اسرائیل ول ویکھدا ہاں تے اسرائیل کہندا اے کہ اسی کدی وی اپنے ملک وچ کوئی ہور بندہ نئیں چاہندے جہڑا ساڈی اقدار دا اشتراک نئیں کردا۔&quot; &quot;اوہناں نے آکھیا کہ اوہ پناہ گزین نئیں چاہندے۔ اوہ ایہناں وچوں کوئی وی نئیں چاہندے۔ میں چاہنا واں کہ امریکی امیگریشن پالیسی انج دی ہووے۔&quot;  

ریپبلکن نمائندے، برائن مست نے نومبر وچ ایوان دے فرش تے تمام فلسطینیاں دا موازنہ نازیاں نال کیتا۔  31 جنوری 2024 نو‏‏ں ، مست نے ایہ وی کہیا کہ فلسطینی بچے بے گناہ شہری نئيں نيں بلکہ &quot;دہشت گرد&quot; نيں جنہاں نو‏‏ں قتل کیتا جانا چاہیے، کہ غزہ وچ ہور بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں تباہ کرنے د‏‏ی ضرورت اے، تے ایہ کہ &quot;ایہ بہتر ہوئے گا جے تسيں تمام دہشت گرداں نو‏‏ں مار دیو تے ہر اک نو‏‏ں مار دیو جو حامی ني‏‏‏‏ں۔&quot; 

5 مارچ 2024 نوں فاکس نیوز دے نال اک انٹرویو وچ، سابق صدر تے مبینہ ریپبلکن صدارتی امیدوار [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ نے]] آکھیا کہ [[جو بائیڈن|جو بائیڈن نے]] فلسطین دے حامی احتجاج توں بہت زیادہ متاثر ہون دی وجہ توں &quot;اسرائیل نوں چھڈ دتا&quot;، کہ &quot;ڈیموکریٹس اسرائیل لئی بہت بھیڑے نیں،&quot; کہ اوہ غزہ تے اسرائیل دے جاری جارحیت دی حمایت کردے نیں جس وچ اسرائیل نوں &quot;مسئلے نوں ختم کرن&quot; لئی اے، تے بائیڈن نوں &quot;نرم انتظامیہ&quot; ملی اے۔ مبصرین نے نسل کشی دے اعمال نو جاری رکھن تے &quot;ڈبل ڈاؤن&quot; کرن دی کال دے طور تے ویکھیا اے۔ ٹرمپ دی مہم نے ایہ وی آکھیا کہ، جے اوہ دوبارہ چنے گئے، تے اوہ غزہ دے رہائشیاں نو امریکہ وچ داخل ہون توں روک دین گے، جہڑا توسیع شدہ سفری پابندی دے حصے دے طور تے اے۔ 

مارچ 2024 نوں اک ٹاؤن ہال میٹنگ وچ، [[مشیگن|مشی گن]] دے [[ریپبلکن پارٹی|ریپبلکن]] امریکی ہاؤس دے نمائندے ٹم والبرگ نے آکھیا کہ فلسطینی شہریاں نوں اوہناں دے خلاف جوہری ہتھیار ورتنے چاہیدے نیں، &quot;جیویں [[ناگاساکی]] تے [[ہیروشیما]] &quot; (جاپانی شہر جتھے امریکہ نے [[دوجی وڈی لڑائی|دوجی جنگ عظیم]] دے اختتام تے ایٹم بم سُٹے سن، جس وچ سینکڑے ہزاراں لوک مارے گئے سن) تاں جے &quot;ایس نوں تیز کیتا جا سکے۔&quot; &lt;ref name=&quot;TimWalbergNuclearGenocide1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/31/tim-walberg-republican-congressman-gaza|title=Congressman rebuked for call to bomb Gaza 'like Nagasaki and Hiroshima'|first=Ramon Antonio|last=Vargas|work=[[The Guardian]]|date=31 March 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;TimWalbergNuclearGenocide2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2024/03/31/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima/index.html|title=GOP congressman appears to suggest dropping bombs on Gaza to end conflict quickly, referring to 'Nagasaki and Hiroshima'|first=Sam|last=Fossum|work=[[CNN]]|date=31 March 2024}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;TimWalbergNuclearGenocide3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/03/31/us/politics/tim-walberg-gaza-nagasaki-hiroshima.html|title=Republican Congressman Says of Gaza: 'It Should Be Like Nagasaki and Hiroshima'|first=Neil|last=Vigdor|work=[[The New York Times]]|date=31 March 2024}}&lt;/ref&gt;

برنی سینڈرز ، جیف مرکلے تے کرس وان ہولن دی اگوائی چ اٹھ [[ڈیموکریٹک پارٹی|ڈیموکریٹ]] سینیٹراں دے اک گروپ نے صدر جو بائیڈن نوں اک سرکاری خط جاری کیتا، جس چ اسرائیل دے وزیر اعظم بنیامین نیتن یاہو نوں &quot;غزہ تک انسانی امداد تک رسائی نوں روکن یا اسرائیل نوں امریکی فوجی امداد نوں ضائع کرن&quot; دی لوڑ دے کے &quot;وفاقی قانون نافذ کرن&quot; دا مطالبہ کیتا گیا سی کیونکہ &quot;شدید انسانی تباہی غزہ چ غیر شرعی طور تے انسانی آفت اے۔ جدید تریخ وچ بے مثال&quot; تے &quot;امریکا نو‏‏ں کسی وی ملک نو‏‏ں فوجی امداد فراہ‏م نئيں کرنی چاہیے جو امریکی انسانی امداد وچ مداخلت کردا ا‏‏ے۔&quot; انہاں نے 1961 دے غیر ملکی امداد دے قانون دا حوالہ دتا، جس وچ آکھیا گیا اے کہ اس قانون یا اسلحہ برآمد دے کنٹرول دے قانون دے تحت کسی وی ملک نو &quot;کوئی مدد&quot; فراہم نئیں کیتی جائے گی جہڑا امریکی انسانی امداد دی نقل و حمل یا ترسیل نو براہ راست یا بالواسطہ طور تے محدود کردا اے۔ سینڈرز نے آکھیا کہ امریکی انسانی امداد نوں روکنا قانون دی خلاف ورزی اے۔ ایہ گل واضح ہونی چاہیدی اے۔ فلسطینی بالاں نوں مارن لئی [[بنیامین نیتن یاہو|نیتن یاہو دی]] جنگی مشین نوں ہور پیسے نہیں۔ 

=== دوجیاں ریاستاں ===
8 جنوری 2024 نو‏‏ں ، اردن دے وزیر خارجہ ایمن صفادی نے غزہ وچ اسرائیل دے اقدامات د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا ، &quot;غزہ اُتے اسرائیلی جارحیت تمام انسانی ، قانونی تے اخلاقی حدود تو‏ں تجاوز کرچک‏ی ا‏‏ے۔&quot; 

9 جنوری 2024 نوں، برطانوی وزیر خارجہ [[ڈیوڈ کیمرون|ڈیوڈ کیمرون نے]] اعتراف کیتا کہ اوہ &quot;پریشان&quot; نیں کہ اسرائیل نے &quot;ایہ کارروائی کیتی اے جہڑی بین الاقوامی قانون دی خلاف ورزی ہو سکدی اے&quot;، تے آکھیا کہ اوہ چاہندے نیں کہ اسرائیل غزہ نوں پانی دی فراہمی بحال کرے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=David Cameron squirms as he's confronted over Israeli 'war crimes'|url=https://www.thenational.scot/news/24038357.david-cameron-squirms-confronted-israeli-war-crimes/|work=[[The National (Scotland)|The National]]|date=9 January 2024}}&lt;/ref&gt; کیمرون نے 26 جنوری نو‏‏ں کہیا ، &quot;غزہ وچ مصائب دا پیمانہ ناقابل تصور ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Britain's Foreign Secretary Pressures Netanyahu on More Aid for Gaza|work=[[The New York Times]]|date=24 January 2024|url=https://www.nytimes.com/2024/01/25/world/middleeast/cameron-israel-gaza-netanyahu.html}}&lt;/ref&gt; سارہ چیمپئن ، اک لیبر ایم پی، نے آکھیا، &quot;مینوں ایہ گل بالکل شریر تے غیر اخلاقی لگدی اے کہ [غزہ وچ] بین الاقوامی کنونشناں دا احترام نئیں کیتا جا رہیا، خاص طور تے جدوں گل طبی سہولتاں دی ہوندی اے۔&quot;  چینی وزیر خارجہ وانگ یی نے آکھیا، &quot;اسی اس انسانی آفت نو جاری رہن دی اجازت نئیں دے سکدے&quot;، &lt;ref&gt;{{Cite news|date=17 February 2024|title=China's top diplomat: Fighting in Gaza root cause of Red Sea tensions|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/17/israels-war-on-gaza-live-icj-warns-of-perilous-situation-in-rafah?update=2713821|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; تے اینوں &quot;انسانیت لئی اک سانحہ تے تہذیب لئی بدنامی&quot; قرار دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/china-fm-wang-says-washington-trying-to-suppress-beijing/a-68459043|title=China: FM Wang says Washington trying to 'suppress' Beijing|work=[[Deutsche Welle]]|date=7 March 2024}}&lt;/ref&gt; امریکہ وچ متحدہ عرب امارات دے سفیر یوسف العطیبہ نے جنگ بندی دا مطالبہ کیتا تے لکھیا، &quot;ادھے لوک بھکے مر رئے نیں۔ طبی نظام ٹُٹ گیا اے۔ محفوظ پانی دی کمی اے۔ اک آسنن اسرائیلی جارحیت لکھاں لوکاں نو بے گھر کر دیوے گی۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=18 February 2024|title=UAE calls for immediate ceasefire and aid to Gaza|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/2/18/israels-war-on-gaza-live-palestinians-fleeing-rafah-face-israeli-strikes?update=2716642|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

[[رفح|رفاح]] دے بارے چ گل بات کردے ہوئے، جرمن حکومت دے اک ترجمان نے 19 فروری 2024 نوں آکھیا کہ اگرچہ بحران دے پورے دائرہ کار دا اندازہ لانا اوکھا سی، &quot;ہر کوئی تسلیم کردا اے کہ ایہ تباہ کن اے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=19 February 2024|title=German government deeply concerned about planned Rafah offensive|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/german-government-deeply-concerned-about-planned-rafah-offensive/|work=[[Times of Israel]]}}&lt;/ref&gt; [[ولیم ماؤنٹبیٹن-ونڈسر|ولیم، پرنس آف ویلز نے]] آکھیا، &quot;غزہ لئی ودھدی ہوئی انسانی مدد دی شدید لوڑ اے۔&quot;  3 مارچ نو‏‏ں ، فرانس دے وزیر خارجہ اسٹیفن سیجورن نے کہیا ، &quot;غزہ وچ انسانی صورتحال کئی ہفتےآں تو‏ں تباہ کن رہی اے ، جے کئی مہینےآں تو‏ں نئيں۔ تے اس تو‏ں ناقابل دفاع تے ناقابل جواز حالات پیدا ہورہے نيں جنہاں دے لئی اسرائیلی جوابدہ ني‏‏‏‏ں۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=French foreign minister: 'The humanitarian situation in Gaza is creating indefensible and unjustifiable situations for which the Israelis are accountable'|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/03/02/french-foreign-minister-the-humanitarian-situation-in-gaza-is-creating-indefensible-and-unjustifiable-situations-for-which-the-israelis-are-accountable_6578352_4.html#:~:text=The%20humanitarian%20situation%20in%20Gaza%20has%20been%20catastrophic%20for%20several,Israel%20needs%20to%20hear%20this.|work=[[Le Monde]]|date=2 March 2024}}&lt;/ref&gt; 26 مارچ نو‏‏ں ، جرمنی د‏‏ی وزیر خارجہ انا بیئربوک نے کہیا ، &quot;غزہ د‏‏ی انسانی صورتحال جہنم ا‏‏ے۔&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|last=More|first=Rachel|title=Germany's Baerbock calls for unhindered flow of aid to Gaza|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/germanys-baerbock-calls-unhindered-flow-aid-gaza-2024-03-26/#:~:text=%22The%20humanitarian%20situation%20in%20Gaza,with%20Israeli%20and%20Palestinian%20officials.|work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;

=== حل کرن دیاں کوششاں ===
چینی صدر [[شی جن پنگ]] تے فرانسیسی صدر [[عمانوئیل میکرون|ایمانوئل میکرون نے]] 20 نومبر نوں اک کال وچ انسانی بحران نوں ہور خراب ہون توں بچان لئی اقدامات تے تبادلہ خیال کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Xi, Macron Discuss Israel-Hamas War In Call: State Media|url=https://www.barrons.com/news/xi-macron-discuss-israel-hamas-war-in-call-state-media-f50d4375}}&lt;/ref&gt; سعودی عرب دے شہر ریاض وچ 11 نومبر 2023ء نو‏‏ں [[اسلامی دیساں دی تنظیم|تنظیم اسلامی تعاون]] تے [[عرب لیگ|عرب لیگ نے]] جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہونے والے غزہ انسانی بحران دے حوالے تو‏ں ہنگامی اجلاس منعقد کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=11 November 2023|title=Arab, Muslim leaders slam Israel at Saudi-hosted summit on Gaza|url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2023/11/11/Extraordinary-joint-Islamic-Arab-summit-on-Gaza-conflict-kicks-off-in-Saudi-Arabia}}&lt;/ref&gt; 5 دسمبر نو‏‏ں ، قبرص دے صدر نیکوس کرسٹوڈولائڈز نے غزہ دے لئی انسانی امداد دا راہداری قائم کرنے د‏‏ی کوشش وچ مصر تے اردن دا دورہ کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 December 2023|title=Cyprus pushes Gaza corridor idea; leader to visit Egypt, Jordan|url=https://www.reuters.com/world/cyprus-pushes-gaza-corridor-idea-leader-visit-egypt-jordan-2023-12-04/}}&lt;/ref&gt; اقوام متحدہ نے سگریڈ کاگ نو غزہ دے لئی سینئر انسانیت پسندی تے تعمیر نو دے کوآرڈینیٹر دے نويں تشکیل شدہ عہدے اُتے مقرر کيتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 January 2024|title=Dutch diplomat Sigrid Kaag takes up post as UN Gaza humanitarian, reconstruction coordinator|url=https://global.chinadaily.com.cn/a/202401/09/WS659ca546a3105f21a507b461.html}}&lt;/ref&gt;

دسمبر نوں، [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|سیکرٹری جنرل]] انتونیو گٹیرس نے اقوام متحدہ دے منشور دے آرٹیکل 99 دا حوالہ دتا، یعنی: &quot;سیکرٹری جنرل سلامتی کونسل دی توجہ وچ کوئی وی معاملہ لیا سکدا اے جہڑا اس دی رائے وچ بین الاقوامی امن تے سلامتی دی بحالی نوں خطرہ بن سکدا اے۔&quot;  &lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 December 2023|title=UN chief rings alarm bell on global security threat from Gaza war|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/un-chief-rings-alarm-bell-global-security-threat-gaza-war-2023-12-06/}}&lt;/ref&gt; گٹیرس نے صورتحال نو &quot;بین الاقوامی امن تے سلامتی&quot; دے لئی خطرہ تے &quot;انسانی نظام دے خاتمے دا شدید خطرہ&quot; قرار دتا جس دے بارے وچ انہاں نے دلیل دتی کہ فلسطینیاں دے لئی ناقابل واپسی اثرات ني ں۔  آرٹیکل 99 دا حوالہ دے کے، گٹیرس [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|سلامتی کونسل نو]] جنگ بندی دا مطالبہ کرن تے زور دے رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 December 2023|title=UN secretary-general invokes Article 99 on Gaza in rare, powerful move|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/7/un-secretary-general-invokes-article-99-on-gaza|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== پناہ گزین ===
جنگ دے آغاز وچ ، [[مصر|مصر نے]] اعلان کیتا کہ اوہ غزہ دے لئی رفح کراسنگ نو ‏‏ں بند کر رہیا اے ، جو غزہ د‏‏ی سرحد دے نال صرف تن باہر نکلنے دے مقامات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=7 November 2023|title=What is Gaza's Rafah crossing and why is it important?|url=https://www.npr.org/2023/11/07/1210897789/rafah-crossing-gaza-egypt-israel-hamas-war|work=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Who controls the Rafah crossing and why is it so important to Gaza?|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/why-gazas-rafah-border-crossing-matters-why-egypt-is-keeping-it-shut-2023-10-17/|work=[[Reuters]]|date=November 2023}}&lt;/ref&gt; مصر نے مستقل بے گھری تے ممکنہ پناہ گزیناں دے بحران دے خدشات دا حوالہ دتا، خاص طور تے جے اسرائیل نے جنگ دے بعد پناہ گزیناں نو غزہ واپس آن دی اجازت دین توں انکار کر دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why Egypt Won't Open Its Border With Gaza|url=https://foreignpolicy.com/2023/10/18/egypt-hamas-israel-border-gaza/|work=[[Foreign Policy]]|date=18 October 2023}}&lt;/ref&gt; {{Efn|On 2 November, Egypt said it would allow 7,000 dual citizens to exit through the [[Rafah Border Crossing|Rafah border crossing]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Carroll |first=Rory |date=2 November 2023 |title=Egypt says it will help evacuate about 7,000 foreign passport holders from Gaza |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2023/nov/02/joe-biden-urges-pause-gaza-fighting-hamas-jabalia-refugee-camp-death-toll |access-date=2 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114163149/https://www.theguardian.com/world/2023/nov/02/joe-biden-urges-pause-gaza-fighting-hamas-jabalia-refugee-camp-death-toll |archive-date=14 January 2024}}&lt;/ref&gt;}} اسرائیلی وزیر اعظم [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامین نیتن یاہو نے]] مصر نو غزہ دے پناہ گزیناں نو قبول کرن تے قائل کرن دی کوشش کیتی۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israel's Netanyahu lobbied EU to pressure Egypt into accepting Gaza refugees|url=https://www.ft.com/content/75971d8b-e2fd-4275-8747-0bd443673483|work=[[Financial Times]]|date=30 October 2023}}&lt;/ref&gt;

[[اردن|اردن نے]] فلسطینی پناہ گزیناں نو قبول کرن توں وی ہچکچاہٹ دا اظہار کیتا۔ &lt;ref name=&quot;thehill20231018&quot;&gt;{{Cite news|first=Lauren|last=Irwin|date=18 October 2023|title=Scotland's first minister says country willing to take Gaza refugees|url=https://thehill.com/policy/international/4262981-scotlands-first-minister-says-country-willing-to-take-gaza-refugees/|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]}}&lt;/ref&gt; [[عبداللہ دوم|اردن دے بادشاہ عبداللہ دوم نے]] اسرائیل نو فلسطینیاں نو اردن چ دھکیلن توں خبردار کیتا، غزہ تے [[مغربی کنارا|مغربی کنارے]] دوناں دے اندر انسانی صورتحال نال نمٹن دی لوڑ تے زور دتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Safaa|last=Kasraoui|title=King of Jordan on Palestine: 'No Refugees in Jordan, No Refugees in Egypt'|date=17 October 2023|url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/10/358370/king-of-jordan-on-palestine-no-refugees-in-jordan-no-refugees-in-egypt|work=Morocco World News}}&lt;/ref&gt;

یورپ چ، سکاٹ لینڈ دے پہلے وزیر [[حمزہ یوسف (سیاستدان)|حمزہ یوسف نے]] بین الاقوامی برادری تے زور دتا کہ اوہ غزہ لئی پناہ گزیناں دا پروگرام قائم کرے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Neil|last=Murphy|date=17 October 2023|title=Scotland's First Minister Humza Yousaf says UK should offer sanctuary for Gaza refugees|url=https://www.thenationalnews.com/world/uk-news/2023/10/17/scotlands-first-minister-humza-yousaf-says-uk-should-offer-sanctuary-for-gaza-refugees/|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Willing to be a place of sanctuary&quot;&gt;{{Cite news|date=18 October 2023|title='Willing to be a place of sanctuary': Scotland First Minister says ready to welcome Gaza refugees|url=https://www.businesstoday.in/latest/world/story/willing-to-be-a-place-of-sanctuary-scotland-first-minister-says-ready-to-welcome-gaza-refugees-402497-2023-10-18|work=BI}}&lt;/ref&gt; یوسف نے آکھیا کہ سکاٹ لینڈ پناہ گزیناں نوں پناہ گاہ دین لئی تیار اے، تے برطانیہ توں دوبارہ آبادکاری دی سکیم بنان دا مطالبہ کیتا۔ &lt;ref name=&quot;Willing to be a place of sanctuary&quot; /&gt; {{Efn|Yousaf also called on Israel not to resort to collective punishment and emphasized the need for medical evacuation support for injured civilians. Yousaf has personal ties to Gaza, with family members there. He stressed unity and safety for all communities in Scotland. The UK government, led by conservative [[Rishi Sunak]], did not issue an official response to Yousaf's comments.}} وزیر خارجہ ہانکے برونز سلاٹ نے آکھیا کہ نیدرلینڈز بیمار تے زخمی فلسطینی بچیاں نو ملک وچ قبول کرن دے امکان تے تبادلہ خیال کر رہیا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|first=Joseph|last=Stepansky|date=13 November 2023|title=Dutch foreign minister says her country 'discussing' bringing wounded Palestinian children to Netherlands|url=https://aje.io/jui07c?update=2483866|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

[[امریکا|امریکہ]] وچ، کھبے پکھی سیاست داناں، جنہاں وچ نمائندے الیگزینڈریا اوکاسیو-کورٹیز تے جمال بومین شامل نیں، نے پناہ گزیناں نو قبول کرن وچ امریکہ دے تاریخی کردار تے زور دتا تے غزہ دے پناہ گزیناں دی قبولیت دا مطالبہ کیتا۔ &lt;ref name=&quot;thehill20231018&quot;/&gt; سابق صدر [[ڈونلڈ ٹرمپ]] تے گورنر رون ڈیسینٹس ورگے سجے پکھی سیاست داناں نے غزہ توں کسے وی پناہ گزین دے داخلے تے پابندی لان دی دلیل دتی۔ &lt;ref name=&quot;thehill20231018&quot; /&gt; اقوام متحدہ چ سابق امریکی سفیر، [[نکی ہیلی|نکی ہیلی نے]] آکھیا کہ غزہ توں فلسطینی پناہ گزیناں نو مشرق وسطی دے ملکاں ولوں قبول کیتا جانا چاہیدا اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Haley argues Middle Eastern nations should take Gaza refugees|url=https://thehill.com/homenews/campaign/4260755-haley-middle-east-should-take-gaza-refugees/|work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]]|date=17 October 2024}}&lt;/ref&gt; صدر [[جو بائیڈن|جو بائیڈن نے]] پناہ گزیناں نو داخل کرن دے کسی وی منصوبے دا اعلان نئیں کیتا، لیکن آکھیا کہ غزہ نوں 100 ملین ڈالر دی امداد دتی جائے گی۔ &lt;ref name=&quot;thehill20231018&quot; /&gt;

== ایہہ وی ویکھو ==

{{div col|colwidth=25em}}
* [[2024 غزہ پٹی پولیو پھیلنا]]
* [[2023 غزہ پٹی دی اسرائیلی ناکہ بندی]]
* [[سامعین دی قیمت]]
* [[غزہ دی جنگ دے جانی نقصان]]
* [[اجتماعی سزا]]
* [[کمی (دوا)]]
* [[ہائیڈریشن]]
* [[کملا ہونا]]
* [[قحط]]
* [[غزہ پٹی تک امداد دی ترسیل دی اسرائیلی ناکہ بندی]]
* [[غزہ تیردا گھاٹ]]
* [[نسل کشی]]
* [[غزہ جنگ دے دوران انسانی امداد]]
* [[پانی تے صفائی ستھرائی دا انسانی حق]]
* [[بھکھ]]
* [[فلسطینیاں نوں بین الاقوامی امداد]]
* [[غزہ پٹی تک امداد دی ترسیل دی اسرائیلی ناکہ بندی]]
* [[غذائی قلت]]
* [[پٹھیاں دی گھٹنا]]
* [[غزہ جنگ دا خاکہ]]
* [[فلسطینی نسل کشی دا الزام]]
* [[ظلم]]]
* [[لمے تک چلن آلا سماجی تنازعہ]]
* [[غزہ دی جنگ وچ پناہ گزیناں دے کیمپاں تے حملے]]
* [[بھکھ (جرم)]]
* [[ٹرمینل پانی دی کمی]]
* [[غزہ دی جنگ چ جنگی جرائم]]
* [[یمنی انسانی بحران دی ٹائم لائن]]
* [[غزہ پٹی چ 2024–25 دی سردیاں]]
* [[عالمی خوراک دے بحران (2022–موجودہ)]] {{div col end}}

== ملاحظے ==
{{notelist}}

== حوالے ==
{{حوالے}}

=== حوالہ دتے گئے کم ===
{{refbegin}}
* {{cite news |last1=Jobain |first1=Najib |last2=Kullab |first2=Samya |last3=Nessman |first3=Ravi |title=Palestinians trapped in Gaza find nowhere is safe during Israel's relentless bombing |url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-b084e9c453cc99f7bec6f66d7b5913d9 |work=[[Associated Press]] |date=19 October 2023 |access-date=19 October 2023 |archive-date=19 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019205146/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-war-b084e9c453cc99f7bec6f66d7b5913d9 |url-status=live}}
* {{cite news |first1=Usaid |last1=Siddiqui |first2=Hamza |last2=Mohamed |first3=Umut |last3=Uras |first4=Arwa |last4=Ibrahim |title=UN update on humanitarian needs after 'limited shipment' |url=https://aje.io/itqemp?update=2427826 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |date=21 October 2023 |access-date=22 October 2023 |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118053445/https://aje.io/itqemp?update=2427826 |url-status=live}}
{{refend}}

== باہرلے جوڑ ==
* {{commons category-inline}}
* &quot;[https://www.unicef.org/sop/stories/humanitarian-crisis-gaza-strip A Humanitarian Crisis in the Gaza Strip]&quot;, per [[UNICEF]] (30 October 2023)
* &quot;[https://www.hrw.org/news/2023/11/14/gaza-unlawful-israeli-hospital-strikes-worsen-health-crisis Gaza: Unlawful Israeli Hospital Strikes Worsen Health Crisis]&quot;, per [[Human Rights Watch]] (11 November 2023)
* [https://www.unocha.org/news/un-relief-chief-intolerable-humanitarian-situation-gaza-cannot-continue UN relief chief: 'Intolerable' humanitarian situation in Gaza cannot continue], per [[UNOCHA]] (17 November 2023)
* &quot;[https://www.pbs.org/newshour/world/analysis-how-bad-is-the-humanitarian-crisis-in-gaza-amid-the-israel-hamas-war Analysis: How bad is the humanitarian crisis in Gaza amid the Israel-Hamas war?]&quot;, per [[PBS]] (19 November 2023)
* &quot;[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/israel-gaza-palestinians-hospital-khan-younis-b2459507.html Inside a southern Gaza hospital: Screaming orphaned children, amputee toddlers and the stench of rotting flesh]&quot;, per ''[[The Independent]]'' (7 December 2023)
* [https://gaza-hospitals.forensic-architecture.org Interactive map of IDF attacks on healthcare facilities], per [[Forensic Architecture]]
* [https://interactive.aljazeera.com/aje/2024/israel-war-on-gaza-10000-children-killed/ Know Their Names: Palestinian children killed in Israeli attacks on Gaza], per ''Al Jazeera'' (25 January 2024)

{{Gaza war}}
{{Human rights in the Middle East}}

{{DEFAULTSORT:Gaza humanitarian crisis (2023-present)}}
[[گٹھ:غزہ پٹی دا انسانی بحران| ]]
[[گٹھ:اسرائیل-حماس دی لڑائی چ اسرائیلی جنگی جرائم| ]]
[[گٹھ:اسرائیل تے حماس دی لڑائی چ غزہ پٹی]]
[[گٹھ:اسرائیل–حماس دی لڑائی]]
[[گٹھ:2023 تنازعات]]
[[گٹھ:اکتوبر 2023 ایشیا چ]]
[[گٹھ:ایشیا چ نومبر 2023]]
[[گٹھ:دسمبر 2023 ایشیا چ]]
[[گٹھ:2023 غزہ پٹی چ]]
[[کیٹیگری:2023 اسرائیل چ]]
[[گٹھ:2024 دے تنازعات]]
[[گٹھ:جنوری 2024 ایشیا چ]]
[[گٹھ:2024 غزہ پٹی وچ]]
[[کیٹیگری:2024 اسرائیل چ]]
[[گٹھ:اسرائیل تے حماس دی لڑائی دے اثرات]]
[[گٹھ:غزہ پٹی]]
[[گٹھ:انسانی بحران]]
[[گٹھ:ہنگامی انتظام]]
[[گٹھ:2023 فلسطین وچ]]
[[گٹھ:فلسطین دی تریخ (علاقہ)]]
[[گٹھ:غزہ-اسرائیل جھیڑا]]
[[گٹھ:اسرائیلی فلسطینی تنازعہ]]
[[گٹھ:2023 چ تنازعات]]
[[گٹھ:2023 ایشیا چ آفتاں]]
[[گٹھ:2024 ایشیا چ آفتاں]]

[[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]]</text>
      <sha1>9yorqwh597zj311sttg4sbq56iub312</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امنون بن داؤد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140812</id>
    <revision>
      <id>709325</id>
      <parentid>689560</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Raymond</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>high res image of the painting</comment>
      <origin>709325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10490" sha1="c91ne1agcubmt5oq2bt810nw5dlu9rr" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات شاہی اقتدار|name=امنون|title=[[Kings of Israel and Judah|اسرائیل دا شہزادہ]]|image=Amnon and Tamar - Jan Steen - Wallraf-Richartz-Museum &amp; Fondation Corboud-7520 (without frame).jpg|caption=امنون تے تمر، جان سٹین دے ذریعے پینٹ کيتا گیا ا‏‏ے۔|reign=|birth_date=|birth_place=[[الخلیل]], [[قبیلہ یہوداہ|یہودا]], [[Kingdom of Israel (united monarchy)|Israel]]|death_date=|death_place=[[Baal-hazor]], [[کوہ افرائیم]], [[Kingdom of Israel (united monarchy)|اسرائیل]]|burial_place=|predecessor=|successor=|consort=|issue=|father=[[داؤد]]|mother=[[اہینوم]]}}
'''امنون''' ( {{عبرانی|אַמְנוֹן}} ''&lt;nowiki/&gt;'امون'' ، &quot;وفادار&quot;)، [[عبرانی بائبل]] وچ ، [[داؤد (بادشاہ)|بادشاہ ڈیوڈ]] دا سب تو‏ں وڈا پُتر تے اس د‏ی دوسری بیوی، یزریل دا احینوام سی ۔ &lt;ref&gt;{{Bible verse|2 Samuel|3:2|AKJV}}, {{Bible verse|1 Samuel|25:43|AKJV}}. {{Bible verse|1 Samuel|27:3|AKJV}}&lt;/ref&gt; اوہ [[مملکت یہوداہ|یہوداہ]] وچ اپنے والد دے دور حکومت وچ [[الخلیل|حبرون]] وچ پیدا ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{Bible verse|2 Samuel|3:2|AKJV}}&lt;/ref&gt; اوہ [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|اسرائیل]] دے تخت دا بظاہر وارث سی جداں تک کہ اسنو‏ں اس دے سوتیلے بھائی [[ابی سلوم|ابشالوم نے]] ابشالوم د‏‏ی بہن [[تمر (داؤد د‏‏ی دھی)|تمر]] د‏‏ی عصمت دری دا بدلہ لینے دے لئی قتل نئيں کر دتا سی۔ &lt;ref&gt;{{Bible verse|2 Samuel|3:2|AKJV}}, {{Bible verse|2 Samuel|13:32|AKJV}}&lt;/ref&gt;

== بائبل دا بیان ==

=== امنون دا پس منظر ===
[[الخلیل|امنون حبرون]] وچ اخینوام تے [[داؤد (بادشاہ)|بادشاہ داؤد]] دے ہاں پیدا ہويا سی۔ &lt;ref&gt;{{Bible verse|2 Samuel|3:2|AKJV}}&lt;/ref&gt; [[مملکت اسرائیل (متحدہ بادشاہت)|اسرائیل]] دے تخت دے ممکنہ وارث دے طور پر، امنون نے طاقت تے استحقاق د‏‏ی زندگی دا لطف چُکیا۔ &lt;ref&gt;'Babylonian Talmud: Tractate Sanhedrin', page 21, verses 31–32&lt;/ref&gt;

=== تمر د‏‏ی عصمت دری ===
بھانويں اوہ ڈیوڈ دے تخت دا وارث ظاہر سی، امنون نو‏‏ں اپنی سوتیلی بہن [[تمر (داؤد د‏‏ی دھی)|تمر]] ، ڈیوڈ تے ماچاہ د‏‏ی دھی د‏‏ی [[عصمت دری]] دے لئی سب تو‏ں ودھ چي‏تا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سوتیلے بہن بھائیاں دے درمیان جنسی تعلقات اُتے بائبل د‏‏ی ممانعت دے باوجود، &lt;ref&gt;{{Bible verse|Leviticus|18:11|AKJV}}&lt;/ref&gt; امنون نو‏‏ں اس دے لئی بہت ودھ خواہش سی اس نے اپنے کزن، جوناداب ولد شمعہ، ڈیوڈ دے بھائی دے مشورے اُتے عمل کیتا، تاکہ تمر نو‏‏ں بیمار ہوݨ دا بہانہ کرکے اپنے کوارٹر وچ آمادہ کيتا جائے تے اوہ اس دے لئی خصوصی کھانا پکانے د‏‏ی خواہش کرے۔ اپنے کوارٹر وچ رہندے ہوئے تے اس دے احتجاج پر، اس نے اس د‏ی [[عصمت دری|عصمت دری دی]] ، فیر اسنو‏ں اپنے گھر تو‏ں کڈ دتا۔ جدو‏ں کنگ ڈیوڈ اس واقعے اُتے ناراض سی، اوہ اپنے وڈے بیٹے نو‏‏ں سزا دینے دے لئی خود نو‏‏ں نئيں لا سکا، &lt;ref&gt;According to the Dead Sea Scrolls and Greek version of 2 Samuel 13:21, &quot;... he did not punish his son Amnon, because he loved him, for he was his firstborn.&quot; {{حوالہ ویب|عنوان=2 Samuel 13 NLT|یوآرایل=https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Samuel+13&amp;version=NLT#fen-NLT-8315d|ویب گاہ=Bible Gateway}}&lt;/ref&gt; جداں کہ [[ابی سلوم|امنون]] دے سوتیلے بھائی تے تمر دے پورے بھائی ابی سلوم نے اپنی بہن د‏‏ی عصمت دری دے لئی امنون دے خلاف سخت رنجش دا اظہار کيتا۔ 

بابل دے تلمود دے مطابق: &quot;اور آپ نو‏‏ں کسی گنہگار دے نال شریک نئيں ہونا چاہیے:۔... تے اس طرح اسيں امنون دے نال ملدے نيں، جو داؤد دے بھائی سمع دے بیٹے یوناداب نال تعلق رکھدے سن ۔ تے یوناداب بہت سمجھدار آدمی سی - شرارت وچ سمجھدار، جداں کہ لکھیا ا‏‏ے۔ Iv.22]: عقلمند نيں برائی کرنے والے۔&quot; دوسرےآں دے نزدیک اس دا مطلب ایہ اے کہ کوئی شریر دے نال صحبت نہ کرے، حتیٰ کہ تورات دا مطالعہ وی کرے۔&quot; &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://books.google.com/books?id=HeifAAAAMAAJ&amp;dq=Nathan+of+Babylon++on+Jonadab&amp;pg=PA41|عنوان=Babylon Talmud &quot;Tract Aboth&quot;..p.41|آخری=Rodkinson|پہلا=Michael Levi|سال=1900}}&lt;/ref&gt;

Rav دے مطابق، تامر، بائبل دے قانون دے مطابق، ڈیوڈ د‏‏ی دھی نئيں سی تے نہ امنون د‏‏ی بہن سی تمر، ڈیوڈ د‏‏ی بیوی د‏‏ی پہلے پیدا ہوݨ والی دھی سی تے اس طرح حیاتیا‏تی طور اُتے ڈیوڈ تے امنن نال تعلق نئيں رکھدی سی &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.sefaria.org/Sanhedrin.21a.19?lang=bi&amp;with=all&amp;lang2=en|عنوان=Sanhedrin 21a:19}}&lt;/ref&gt; پ‏ر، مائیکل ڈی کوگن دے دعوےآں دے مطابق، امنون دے لئی اپنی بہن نال شادی کرنا بالکل ٹھیک ہُندا (وہ دعویٰ کردا اے کہ بائبل بے حیائی د‏‏ی ممانعت دے بارے وچ متضاد سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ کتاب|یوآرایل=https://archive.org/details/godsexwhatbi00coog|عنوان=God and Sex. What the Bible Really Says|آخری=Coogan|پہلا=Michael|ناشر=Twelve. Hachette Book Group|سال=2010|آئی_ایس_بی_این=978-0-446-54525-9|ایڈیشن=1st|مقام=New York, Boston|صفحات=[https://archive.org/details/godsexwhatbi00coog/page/112 112]-113|او_سی_ایل_سی=505927356|اقتباس=god and sex.|تریخ رسائی=5 مئی 2011|یوآرایل رسائی=registration}}&lt;/ref&gt; تورات دے مطابق، [http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0318.htm Leviticus 18]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231225163118/http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0318.htm |date=2023-12-25 }} دے مطابق، &quot;بنی اسرائیل&quot;—اسرائیلی مرد تے عورتاں یکساں نيں- نو‏‏ں انہاں لوکاں دے درمیان جنسی تعلقات تو‏ں منع کيتا گیا اے جو &quot;قریبی رشتہ دار نيں&quot; (cf. آیت 6)۔ بہن بھائی تے سوتیلے بہن بھائی (cf. آیات 9 تے 11)۔ [http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0527.htm استثنا 27]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013120955/http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0527.htm |date=2023-10-13 }} وچ انہاں دے درمیان تعلقات نو‏‏ں خاص طور اُتے لعنت دے لئی اکٹھا کيتا گیا اے تے ایہ صرف دو قسم دے بے حیائی والے رشتاں وچو‏ں نيں جو خاص طور اُتے وکھ وکھ رشتاں وچو‏ں نيں — دوسرے خاص طور اُتے اکیلے رشتاں دے نال، غیر دے ہوݨ د‏‏ی وجہ تاں۔ غیر اخلاقی خاندانی دھوکھا دہی (سی ایف۔ آیت 20) تے حیوانیت (سی ایف۔ آیت 21)۔ سی ''ہلول ہاشم'' دے درمیان بے حیائی تو‏ں متعلق تعلقات نو‏‏ں بہت سخت سمجھیا جاندا اے، ایداں دے اعمال جو خدا دے ناں نو‏‏ں شرمندہ کردے نيں، جداں کہ ہور ممنوعہ رشتاں دے نال جنہاں دا ذکر احبار 18 وچ کيتا گیا اے، جنہاں د‏‏ی سزا موت د‏‏ی سزا اے جداں کہ [http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0320.htm Leviticus 20]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231013121520/http://www.mechon-mamre.org/e/et/et0320.htm |date=2023-10-13 }} وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ جنہاں لوکاں نے بے حیائی دا ارتکاب کیہ انہاں اُتے دو لعنتاں سی اک بدکاری دا ارتکاب تے دوسرا تورات دے قانون نو‏‏ں توڑنے اُتے ۔ [27 استثنا 22 تے 26] تے کریت د‏‏ی سزا بھی۔کہیا جاندا سی کہ [[امنون بن داؤد|امون نو‏‏ں]] ممکنہ طور اُتے جہنہ دے دوسرے دائرے وچ بھیج دتا گیا سی۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ ویب|یوآرایل=https://www.thehebrewcafe.com/forum/showthread.php?tid=680|عنوان=ASk the Rabbi Query...|ویب گاہ=www.thehebrewcafe.com|تریخ=23 جولائ‏ی 2021}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Convito di Ansalonne.jpg|thumb|220x220px|''ابشالوم د‏‏ی ضیافت'' ، نکولو ڈی سیمون تو‏ں منسوب۔]]
دو سال بعد، تمر دا بدلہ لینے دے لئی، ابی سلوم نے داؤد دے تمام بیٹےآں نو‏‏ں بھیڑ کترنے دے وقت اک دعوت وچ مدعو کیتا، فیر اس دے نوکراں نے امنون نو‏‏ں شراب دے نشے وچ دھت ہوݨ دے بعد مار ڈالیا۔ &lt;ref&gt;{{Bible verse|2 Samuel|13|AKJV}}&lt;/ref&gt; نتیجے دے طور پر، ابی سلوم فرار ہو ک‏ے جسور چلا گیا سی۔

== حوالے ==
{{حوالے}}

[[گٹھ:داؤد]]
 
[[گٹھ:کتاب سموئیل]]
 
[[گٹھ:گیارہويں صدی ق م د‏‏یاں عبرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]]
[[گٹھ:دسويں صدی ق م د‏‏یاں عبرانی شخصیتاں]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]]
 
[[گٹھ:داؤد د‏‏ی اولاد]]
[[گٹھ:بائبلی مقتولین]]
[[گٹھ:ظاہری ورثاء جو کدی تخت نشین نئيں ہوئے]]
[[گٹھ:بادشاہاں دے بیٹے]]</text>
      <sha1>c91ne1agcubmt5oq2bt810nw5dlu9rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دولت طاہریہ (یمن)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143747</id>
    <revision>
      <id>709320</id>
      <parentid>698194</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T16:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12074" sha1="null70dvl00yqg9k4i70732jbihf77j" xml:space="preserve">{{خانہ معلومات سابقہ ملک
| native_name            = {{native name|ar|الدولة الطاهرية}}
| conventional_long_name = دولت طاہریہ
| common_name            = Tahirids
| image_map              = Tahiride Dynasty yemen.jpg
| image_map_caption      = طاہری سلطنت ہلکے سبز رنگ وچ تے ائمہ زیدیہ گہرے سبز رنگ وچ دکھائے گئے نيں
| government_type        = [[سلطنت]]
| era                    = دورِ اوائلِ جدید
| event_start            = 
| year_start             = 1454
| date_start             = 
| event_end              = 
| year_end               = 1517
| date_end               = 
| event1                 = 
| date_event1            =
| p1                     = دولت رسولیہ
| s1                     = مملوک سلطنت
| today                  = {{plainlist|
* [[یمن]]
* [[سعودی عرب]]
* [[عمان]]
}}
| capital                = [[زبید]]
| common_languages       = [[عربی زبان]]
| religion               = [[اہل سنت]]
| currency               = [[دینار]]
| title_leader           = Sultan
| stat_year1             = 
| stat_area1             = 
| footnotes              =}}
'''دولتِ طاہریہ ([[855ھ]] – [[946ھ]] / [[1454ء]] – [[1539ء]])''' [[یمن]] د‏‏ی اک مسلم سلطنت سی جس د‏‏ی نیہہ امیر عامر بن طاہر ذرحانی الیافعی نے [[دولت رسولیہ|رسولی سلطنت]] دے زوال دے بعد رکھی۔ اس نے حصن المقرانہ نو‏‏ں راجگڑھ بنایا۔&lt;ref&gt;کتاب ''تاريخ الدولة الطاهرية''، محمد احمد الفيصلي، ص 858ھ؛
''هجر العالم ومعاقله باليمن''، القاضي اسماعيل بن علي الأكوع؛
''قرة العيون بأخبار اليمن الميمون''، عبد الرحمن الشيباني الزبيدي المذحجي؛
''روح الروح فيما أجري بعد المئة التاسعة من الفتن والفتوح''، أبو جعفر العلوي الكوكباني؛
''المنتقى من تاريخ اليمن الإسلامي''، طه حسين هديل۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''الموسوعة اليمنية''؛
''القبيلة والمدينة والمجال في العالم العربي والإسلامي''، راضي دغفوس؛
''الساطع في تاريخ قبیلے الضالع''؛
''التاريخ العامر لليمن''، محمد يحيى حداد؛
''هوية السلطة في اليمن''، أحمد علي الأحصب۔&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''الدولة الطاهرية''، إسماعيل مصلح أبو سويد الحجاجي المذحجي؛
''عدن في عهد الطاهريين''، عباس حسين علوي فرحان؛
''بنو رسول وبنو طاہر وعلاقات اليمن الخارجية في عهدهما''، عبد العال المفصل؛
''الفتوح المرادية''، ابن داعر (القرن الحادي عشر الهجري)؛
''الإكليل''، الهمداني، الجزء الثاني۔&lt;/ref&gt;
طاہریاں نے یمن دے بوہت‏ے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی، سوائے شمالی پہاڑی خطےآں (صعدہ، صنعاء تے انہاں دے آلے دوالے) دے جو ائمہ زیدیہ دے زیرِ اثر سن ۔ انہاں دا اقتدار ظفار، [[الشحر]] تے [[تہامہ]] دے کنارےآں تک پھیل گیا تے اپنے آخری دور وچ اوہ صنعاء اُتے وی قابض ہو گئے۔&lt;ref&gt;معجم البلدان والقبیلے العربية - إبراهيم أحمد المقحفي- الجزء 2 - الصفحة 1615&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;طرفةالأصحاب في معرفة الأنساب&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا1&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|عنوان=العالم العربي في التاريخ الحديث|یوآرایل=https://books.google.com.sa/books?id=SHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT44&amp;dq=%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87+%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjsh9qpwuzqAhWQ6aQKHenoCdkQ6AEIMjAC#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ناشر=العبيكان للنشر|تریخ=2018-05-03|آئی_ایس_بی_این=978-9960-20-380-5|زبان=ar|مصنف آخری1=إسماعيل أحمد|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20200727044052/https://books.google.com.sa/books?id=SHJZDwAAQBAJ&amp;pg=PT44&amp;dq=%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87+%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjsh9qpwuzqAhWQ6aQKHenoCdkQ6AEIMjAC#v=onepage&amp;q&amp;f=false |آرکائیو تریخ= 27 يوليو 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;مولد تلقائيا2&quot;&gt;{{حوالہ کتاب|عنوان=السلطان سليمان القانوني سلطان البرين والبحرين|یوآرایل=https://books.google.com.sa/books?id=nrhaDwAAQBAJ&amp;pg=PT228&amp;dq=%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87+%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82+%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj7-ezZzOzqAhXRsKQKHdEwBLIQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ناشر=burujbooks|تریخ=2017-05-01|آئی_ایس_بی_این=978-977-6631-16-8|زبان=ar|مصنف آخری1=أ د فَرِيدُون|آرکائیو یوآرایل= https://web.archive.org/web/20200727044035/https://books.google.com.sa/books?id=nrhaDwAAQBAJ&amp;pg=PT228&amp;dq=%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87+%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B7%D9%82+%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D9%87+%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%85%D9%86&amp;hl=ar&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj7-ezZzOzqAhXRsKQKHdEwBLIQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q&amp;f=false |آرکائیو تریخ= 27 يوليو 2020}}&lt;/ref&gt;
== تریخ ==
طاہری خاندان دراصل رداع (صوبہ البیضاء) دے مقامی دینی مشائخ وچو‏ں سی، جو بنی رسول دے زیرِ اثر علاقے وچ رہندے سن ۔
رسولی سلطنت دے آخری بارہ برساں وچ امیر ظافر عامر بن طاہر ذرحانی نے حکمران خاندان دے باہمی اختلافات تو‏ں فائدہ چُکیا تے 1454ء وچ ملک مسعود ابو قاسم بن اشرف اسماعیل تو‏ں حکومت پُرامن طور اُتے سنبھال لی۔

بھانويں طاہری حکمران اپنے پیش رو رسولی بادشاہاں د‏‏ی طرح طاقتور نئيں سن، مگر انھاں نے زبید، عدن، رداع وغیرہ وچ متعدد آب‌انبار، پل تے مدارس تعمیر کيتے۔ انہاں دے آثار وچ سب تو‏ں مشہور مدرسہ عامريہ اے، جسنو‏ں ملک ظافر عامر بن عبد الوہاب نے 1504ء وچ تعمیر کروایا۔ ایہ عمارت اج وی باقی اے تے یونیسکو عالمی ورثہ د‏‏ی لسٹ وچ شام‏ل کيتے جانے دے لئی نامزد ا‏‏ے۔&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1720/ ''The Madrasa Amiriya of Rada''UNISCO world Heritage center last retrieved 23 جون 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214072930/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1720/ |date=14 ديسمبر 2017}}&lt;/ref&gt;
روایت اے کہ بعد وچ امام مہدی محمد بن احمد بن حسن نے اسنو‏ں منہدم کرنے دا ارادہ کيتا سی کیونجے اوہ اسنو‏ں “کفارِ تاویل” د‏‏ی يادگار سمجھدے سن ۔

طاہری بادشاہاں نے اپنے دورِ حکومت وچ ہور یمنی سلطنتاں د‏‏ی طرح تعز، عدن تے تہامہ دے علاقےآں وچ اپنی گرفت مضبوط کرنے وچ ودھ وقت صرف کیتا، جتھے ممالیک تے بعض مقامی قبیلے (جداں معازبہ) وی اثر و رسوخ رکھدے سن ۔
انھاں نے حضرموت دے شہر الشحر اُتے وی قبضہ کیتا، جدو‏ں اوتھ‏ے دے مقامی بادشاہ نے عدن اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ طاہریاں نے اوتھ‏ے اسعد بن اسماعيل نہمی نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا۔ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://yemen-nic.info/proj/1-3/con_hist.htm] المركز الوطني للمعلومات {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115023044/http://www.yemen-nic.info/proj/1-3/con_hist.htm|date=15 يناير 2019}}&lt;/ref&gt;

طاہری فوجاں نے اک وقت وچ صنعاء اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا سی، مگر اوتھ‏ے ائمہ زیدیہ دے باہمی تنازعات دے بعد جدو‏ں اوہ دوبارہ متحرک ہوئے تاں امام مؤيد نے شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس اُتے ملک ظاہر عامر بن عبد الوہاب نے شہر واپس لینے دے لئی چڑھائی کی، لیکن 870ھ / 1466ء وچ اک معردے ميں اوہ ماریا گیا۔ اس دے بعد اس دا بھائی ملک مجاجد تخت اُتے بیٹھیا، مگر اس نے صنعاء اُتے دوبارہ قبضہ کرنے دا ارادہ ترک کر دتا تے زیدیاں نو‏‏ں شمالی علاقے چھڈ دیے۔

ملک مجاجد نے 25 سال (883ھ / 1478ء تک) حکومت کیت‏‏ی، جس دوران اس نے سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے بغاوتاں نو‏‏ں کچلا۔ اس دے بعد حکومت اس دے بھتیجے عبد الوہاب بن داود الطاہری (الملقب بـ المنصور) دے سپرد ہوئی۔
الملک المنصور دے دور وچ راجگڑھ جبن تو‏ں عدن تے فیر تعز منتقل کيتا گیا۔ اس نے اپنے 11 سالہ دور وچ خاص طور اُتے تہامہ دے علاقےآں اُتے توجہ دتی، وادی زبید دے پانی د‏‏ی منصفانہ تقسیم دا نظام قائم کیتا، کئی مدارس تے مسیتاں تعمیر کيتياں تے پرانی عمارتاں د‏‏ی مرمت کروائی۔&lt;ref&gt;Venetia Aim Porter,''The History and Monuments of the Tahirid dynasty of the Yemen 858-923/1454-1517 '' p.1&lt;/ref&gt; .&lt;ref name=&quot;Donald Quataert 1994 p. 320&quot;&gt;Halil İnalcık, Donald Quataert (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press. p. 320. ISBN 0-521-34315-1.&lt;/ref&gt;
== حکمراناں د‏‏ی لسٹ ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!نمبر
!حاکم
!دورِ حکومت (ہجری)
!دورِ حکومت (عیسوی)
|-
|1
|ظافر [[عامر بن طاہر]]
|[[858ھ]] – [[870ھ]]
|[[1454]] – [[1466]]ء
|-
|2
|المجاہد [[علی بن طاہر]]
|[[870ھ]] – [[883ھ]]
|1466 – [[1479]]ء
|-
|3
|المنصور [[عبد الوہاب بن داؤد]]
|[[883ھ]] – [[894ھ]]
|1479 – [[1489]]ء
|-
|4
|[[ظافر عامر بن عبد الوہاب]]
|[[894ھ]] – [[923ھ]]
|1489 – [[1517]]ء
|-
|5
|[[عامر بن داؤد]] الطاہری
|[[923ھ]] – [[946ھ]]
|1517 – [[1539]]ء
|}

== حوالے ==
{{حوالے}}
* [http://www.yemen-nic.info/contents/History/detail.php?ID=1182] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251009085111/http://www.yemen-nic.info/contents/History/detail.php?ID=1182 |date=2025-10-09 }}[http://mousou3a.educdz.com/3/331760_1.htm الموسوعة المعرفية الشاملة]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081229111648/http://mousou3a.educdz.com/3/331760_1.htm |date=2008-12-29 }}

[[گٹھ:سنی شاہی سلسلے]]
[[گٹھ:عرب شاہی سلسلے]]
[[گٹھ:1454ء وچ قائم ہوݨ والے ملکاں تے علاقے]]
[[گٹھ:1517ء وچ تحلیل ہوݨ والی ریاستاں تے عملداریاں]]
[[گٹھ:حمیر]]
[[گٹھ:یمن د‏‏ی اسلامی تریخ]]
[[گٹھ:یمن وچ پندرہويں صدی]]
[[گٹھ:دولت طاہریہ]]
[[گٹھ:سابقہ فرماں روائیاں]]</text>
      <sha1>null70dvl00yqg9k4i70732jbihf77j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قصر الجعفریہ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149288</id>
    <revision>
      <id>709345</id>
      <parentid>709254</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T23:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58791" sha1="2m8g2d5vk6vemtnbvuuy701iqf4g4qn" xml:space="preserve">{{معلومات-عمارت}} 

{{خانہ معلومات یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ مقام
| WHS = الخافریا
| image = Fachada de la Aljafería.jpg
| caption = &lt;!-- optional --&gt;
| Country = سپین
| Location = &lt;!-- optional --&gt;
| Type = ثقافی
| Criteria =
| ID =
| Link = &lt;!-- optional --&gt;
| Region = [[یورپ دے یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ]]
| Coordinates = &lt;!-- optional; use {{coord}} --&gt;
| Year = 
| Session = &lt;!-- optional --&gt;
| Extension = &lt;!-- optional --&gt;
| Danger = &lt;!-- optional --&gt;
| locmapin = &lt;!-- optional --&gt;
| map_caption = &lt;!-- optional --&gt;
| map_width = &lt;!-- optional --&gt;
| relief = &lt;!-- &quot;1&quot; for relief map – if available --&gt;
| latitude = &lt;!-- optional --&gt;
| longitude = &lt;!-- optional --&gt;
| lat_degrees = | lat_منٹ = | lat_seconds = | lat_direction = &lt;!-- optional --&gt;
| long_degrees = | long_منٹ = | long_seconds = | long_direction = &lt;!-- optional --&gt;
| child = &lt;!-- optional; set to &quot;yes&quot; to embed this infobox within another infobox --&gt;
| embedded = &lt;!-- optional; use to embed another infobox template within this one, e.g. {{خانہ معلومات پہاڑ}} --&gt;
}}
'''الجعفریہ محل''' ({{Lang-es|Palacio de la Aljafería}}; {{Lang-ar|قصر الجعفرية}}) قرون وسطی دا اک اسلامی قلعہ تے محل اے - اس د‏ی اساري 11 ويں صدی دے دوسرے حصے وچ القاعدہ ادال دے تھاراگوتھا تیفے وچ ہوئی سی اجوکا [[تھاراگوسی]]، [[سپین]]-

یہ عمارت اس لئی اہ‏م اے د‏‏ی اج د‏‏ی تاریک وچ ایہ طیفیاں دے دور د‏‏ی ہسپانوی اسلامی فن تعمیر د‏‏ی واحد عمارت اے -

جفیریا محل ( ہسپانوی : Palacio de la Aljafería ; عربی : قصر الجعفرية , tr . قاصر الجعفریہ ) اک قلعہ بند قرون وسطی دا محل اے جو 11ويں صدی دے دوسرے نصف دے دوران الاندلس دے طائفہ زاراگوزا وچ بنایا گیا سی ۔ ایہ ابو جعفر المقتدیر دے دور وچ عرب بنو ہود خاندان د‏‏ی رہائش گاہ سی۔ ایہ محل اپنی بلندی اُتے زاراگوزا دے طائفہ تو‏ں حاصل ہوݨ والی شان و شوکت د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔ اس وچ فی الحال آراگون د‏‏ی خود مختار کمیونٹی د‏‏ی کورٹیس (علاقائی پارلیمنٹ) ا‏‏ے۔ [ 1 ]

یہ ڈھانچہ طائفہ (آزاد مملکتاں) دے دور تو‏ں ہسپانوی اسلامی فن تعمیر د‏‏ی واحد محفوظ وڈی مثال اے ۔ الجفیریا، قرطبہ د‏‏ی مسجد – کیتھیڈرل تے الہمبرا دے نال ، ہسپانو-مسلم فن تعمیر د‏‏ی تن بہترین مثالیاں نيں تے انہاں نو‏ں خصوصی قانونی تحفظ حاصل ا‏‏ے۔ 2001 وچ ، الجفیریا دے اصل بحال شدہ ڈھانچے نو‏‏ں عالمی ثقافتی ورثہ د‏‏ی جگہ اراگون دے مدجر فن تعمیر وچ شام‏ل کيتا گیا سی ۔ [ 2 ]

الجفیریا د‏‏ی آرائش دا انداز، جداں مکسٹیلینیئر آرچز تے اسپرنگرز دا استعمال، اک وڈے رقبے اُتے عربی سکس د‏‏ی توسیع ، تے نباتات‏ی نوعیت دے یسریاس د‏ی اسکیمیٹائزیشن تے ترقی پسند تجرید نے جزیرہ نما آئبیرین وچ الموراوڈ تے الموحاد آرٹ نو‏‏ں سخت متاثر کيتا ۔ ہور ہندسی شکلاں د‏‏ی طرف سجاوٹ وچ تبدیلی ناصرید آرٹ د‏‏ی نیہہ اُتے ا‏‏ے۔

1118 وچ اراگون دے الفونسو اول د‏‏ی طرف تو‏ں زراگوزا اُتے دوبارہ فتح دے بعد ، ایہ سلطنت اراگون دے عیسائی بادشاہاں د‏‏ی رہائش گاہ بن گیا ۔ اسنو‏ں آراگون دے پیٹر چہارم (1319–1387) نے شاہی رہائش گاہ دے طور اُتے استعمال کيتا سی تے 1492 وچ اسنو‏ں کیتھولک بادشاہاں دے محل وچ تبدیل کر دتا گیا سی ۔ 1593 وچ اس د‏ی اک ہور تنظیم نو کيتی گئی جو اسنو‏ں اک فوجی قلعے وچ بدل دے گی، پہلے نشاۃ ثانیہ دے ڈیزائن دے مطابق (جو اج اس دے گردونواح، کھادی تے باغات وچ دیکھے جا سکدے نيں) تے بعد وچ فوجی رجمنٹ نو‏‏ں چوتھائی کرنے دے لئی۔ اس د‏ی ہور تنظیم نو تے نقصان ہويا، خاص طور اُتے جزیرہ نما جنگ دے زراگوزا دے محاصراں دے نال ، ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں 20ويں صدی وچ آخر کار بحال کر دتا گیا۔

یہ محل زارگوزا د‏‏ی رومن دیواراں دے باہر ساریہ دے میدان وچ بنایا گیا سی ۔ صدیاں وچ شہری توسیع دے نال، ایہ ہن شہر دے اندر ا‏‏ے۔

== ٹروباڈور ٹاور ==

یہ ٹاور اک دفاعی ڈھانچہ اے، جس د‏‏ی اک چوکور نیہہ تے پنج سطحاں نيں جو 9ويں صدی دے آخر تک، پہلے بنو توجیب ، محمد الانقر ، دے دور حکومت وچ نيں، جنہاں نو‏ں قرطبہ دے محمد اول ، قرطبہ دے امیر نے مقرر کيتا سی ۔ Cabañero Subiza دے مطابق، ایہ ٹاور 10ويں صدی دے دوسرے نصف وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ [ 3 ] اس دے نچلے حصے وچ ایلابسٹر ایشلر بانڈ چنائی د‏‏ی بھاری دیواراں دے آغاز دے نشانات نيں ، تے سادہ پلاسٹر تے چونے دے کنکریٹ دے تختے دے استر دے نال اُتے د‏‏ی طرف جاری اے ، جو ودھ بلندیاں تک پہنچنے دے لئی اک ہلکا مادہ ا‏‏ے۔ بیرونی پنج اندرونی منزلاں د‏‏ی تقسیم د‏‏ی عکاسی نئيں کردا اے تے اک بہت وڈے پرزم دے طور اُتے ظاہر ہُندا اے، جو تنگ ایمبریشرز تو‏ں ٹوٹا ہويا اے ۔ اندرونی حصے تک رسائی اک چھوٹے تو‏ں اُچے دروازے تو‏ں سی جو صرف اک پورٹیبل سیڑھی تو‏ں ہی پہنچ سکدی سی اس دا ابتدائی کم فوجی سی۔

پہلی سطح 9ويں صدی د‏‏ی عمارت دے ڈھانچے نو‏‏ں محفوظ رکھدی اے جس وچ دو وکھ ناف تے چھ حصے نيں جنہاں نو‏ں دو صلیبی ستوناں تو‏ں وکھ کيتا گیا اے تے ہارس شو آرکس دے تھلے تو‏ں تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی سادگی دے باوجود، اوہ اک متوازن جگہ بنا‏تے نيں تے انہاں نو‏ں غسل دے طور اُتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

دوسری منزل پہلی د‏‏ی طرح ہی مقامی اسکیم نو‏‏ں دہراندی اے تے اس وچ 11ويں صدی د‏‏ی مسلم چنائی د‏‏ی باقیات موجود نيں۔ اس گل دے شواہد موجود نيں کہ 14ويں صدی وچ مدجر طرز د‏‏ی آخری دو منزلاں د‏‏ی ظاہری شکل دے نال وی کچھ ایسا ہی ہويا سی ، جس د‏‏ی تعمیر آراگون دے پیٹر چہارم دے محل د‏‏ی تعمیر د‏‏ی وجہ تو‏ں سی، جو ٹاور آف د‏ی ٹروباڈور دے نال اک راہداری دے ذریعے جڑا ہويا سی، تے اسنو‏ں اک کیپ دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ انہاں ڈھانچاں د‏‏ی محراباں پہلے تو‏ں ہی اس دے عیسائی ڈھانچے د‏‏ی عکاسی کردیاں نيں، کیونجے ایہ قدرے نوکیلے نيں تے لکڑی د‏‏ی چپٹی چھتاں نو‏‏ں سہارا دیندے نيں۔

9ويں تے 10ويں صدی وچ اس دا کم اک چوکیدار تے دفاعی گڑھ دے طور اُتے سی۔ اسنو‏ں اک کھادی تو‏ں گھرا ہويا سی۔ بعد وچ اسنو‏ں بنو ہد خاندان نے الجفیریا دے محل محل د‏‏ی تعمیر وچ مربوط کیتا، جو باہر د‏‏ی شمالی دیوار دے دفاعی فریم ورک دے ٹاورز وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ہسپانوی [[استرداد]] دے دوران، ایہ اک کیپ دے طور اُتے استعمال ہُندا رہیا تے 1486 وچ انکوئزیشن دا تہھانے بن گیا ۔ ٹاور جیل دے طور اُتے ایہ 18 ويں تے 19 ويں صدی وچ وی استعمال ہُندا سی، جداں کہ قیدیاں دے ذریعہ اوتھ‏ے لکھی گئی متعدد گرافٹی تو‏ں ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔

== موریش طائفل محل ==

محل د‏‏ی تعمیر، بوہت‏ے 1065 تے 1081 دے درمیان مکمل ہوئی، [ 4 ] ابو جعفر احمد بن سلیمان المقتدیر باللہ نے حکم دتا سی ، جسنو‏ں انہاں دے اعزازی لقب المقتدر (طاقتور) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، بنو ہد خاندان دے دوسرے بادشاہ، طائفہ د‏‏ی نصف طاقت د‏‏ی علامت دے طور اُتے ۔ گیارہويں صدتی۔ امیر نے خود اپنے محل نو‏‏ں &quot;قصر السور&quot; (خوشی دا محل) تے تخت دے کمرے دا ناں دتا جس وچ اوہ استقبالیہ تے سفارت خاناں د‏‏ی صدارت کردے سن &quot;میلس الدھاب&quot; (گولڈن ہال) جداں کہ امیر د‏‏ی لکھی گئی تھلے لکھے آیات وچ گواہی اے:

اوہ خوشی دا محل!، اوہ گولڈن ہال!

آپ د‏‏ی وجہ تو‏ں، وچ اپنی خواہشات د‏‏ی حد تک پہنچ گیا.
اور بھانويں میری سلطنت وچ میرے پاس تے کچھ نئيں سی،

میرے لئی تسيں اوہ سب کچھ ہو جس دتی ميں خواہش کر سکدا ہوݨ۔

الجفیریا دا ناں سب تو‏ں پہلے الیزار السراکوستی (1085 تے 1100 دے درمیان فعال) دے اک متن وچ دستاویز کيتا گیا اے - جو طائفل محل دے معمار، سلاو الحلیفہ زہیر [ 4 ] دا ناں وی دیندا اے - تے اک ہور ابن اظھاری د‏‏ی طرف تو‏ں 1109 تو‏ں پہلے دے ناں دے طور اُتے ۔ المقتدیر، ابو یعفر، تے &quot;یعفر&quot;، &quot;ال یفاریہ&quot;، جو &quot;عالیفاریہ&quot; تے اوتھ‏ے تو‏ں &quot;الجعفریہ&quot; وچ تبدیل ہويا۔

محل د‏‏ی عمومی ترتیب اٹھويں صدی دے پہلے نصف تو‏ں شام تے اردن وچ صحرائی قلعےآں دے آثار د‏‏ی پیروی کردی اے (جداں قصر الحیر الشرقی ، [ 5 ] مسططہ ، خربت المفجر ، تے عباسی دور دے ابتدائی دور تو‏ں، الخیر قلعہ )۔ ایہ قلعے چوکور سن جنہاں وچ الٹراسیمیک سرکلر ٹاورز تے اک مرکزی سہ فریقی جگہ سی جس تو‏ں تن مستطیل جگہاں بندی سی، جس دے مرکزی حصے وچ تالاباں والا صحن سی تے شمالی تے جنوبی سراں اُتے محل دے رہائشی کوارٹر سن ۔

الجفیریا دے گولڈن ہال دے فریز د‏‏ی تفصیل، جس وچ پولی کروم د‏‏ی باقیات محفوظ نيں۔ گیارہويں صدتی۔

الجفیریا اس ماڈل د‏‏ی پیروی کردا اے، مربع دے مرکزی حصے وچ شرافت دے لئی سیکشن دے نال، حالانکہ اس منصوبے دے اطراف د‏‏ی سیدھ بے قاعدہ ا‏‏ے۔ ایہ مرکزی مستطیل اے جو شاہی کمرے تے سیلون اُتے مشتمل شمال تے جنوبی پورٹیکوس دے سامنے حوضاں دے نال اک صحن دے آلا دُوآلا منظم محلات‏‏ی عمارتاں رکھدا ا‏‏ے۔

شمال تے جنوبی سراں اُتے پورٹیکوس تے رہائشی کوارٹر نيں۔ شمال دا سرا ودھ اہ‏م سی، کیونجے ایہ دوسری منزل تے ودھ گہرائی تو‏ں آراستہ سی، تے اس تو‏ں پہلے اک کھلی تے بہت ودھ سجاوٹ والی کالم دیوار سی جو اس دے کنارے اُتے دو پویلین وچ پھیلی ہوئی سی تے تخت دے کمرے تک تھیٹر دے برآمدے دے طور اُتے کم کردی سی(آیات المقطع دا &quot;سنہری ہال&quot;)۔ اس نے تعمیرا‏تی جگہاں دا اک سیٹ تیار کیتا، جس دا آغاز دوسری منزل د‏‏ی اونچائی دے ذریعے سراں دے کھڑے راہداریاں تو‏ں ہويا، تے صحن وچ اک تماشائی دے نقطہ نظر تو‏ں پس منظر وچ ٹروباڈور ٹاور دے نال ختم ہويا۔ ایہ سب کچھ، حوض وچ وی جھلکتا اے، شاہی علاقے نو‏‏ں ودھیا دیندا اے، جس د‏‏ی تصدیق اک چھوٹی سی نجی مسجد د‏‏ی شمالی سرحد دے مشرقی سرے اُتے محراب دے نال ہُندی اے ۔

گولڈن ہال دے اندرونی حصے د‏‏ی شمالی دیوار دے وچکار اک اندھی محراب سی - جتھے بادشاہ کھڑا سی - اک روايتی ہندسی نمونہ دے نال جو قرطبہ د‏‏ی مسجد دے محراب دے اگواڑے دے جالیاں دے کم د‏‏ی نقل کردا سی ، اوہ عمارت جس د‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی کوشش کردا سی۔ اس طرح، صحن تو‏ں، ایہ گولڈن ہال د‏‏ی طرف جانے والے محراب دے دونے کالماں تے فوری پورٹیکو دے کالماں تو‏ں ادھا چھپا ہويا دکھائی دیندا سی، جس نے جالیاں دے کم د‏‏ی شکل تے گہرائی دا بھرم ظاہر کیتا، جس تو‏ں بادشاہ د‏‏ی شخصیت د‏‏ی شان و شوکت سی

جیومیٹرک سجاوٹ دے نال یسریا پینل اُتے پولی کروم د‏‏ی باقیات

11ويں صدی دے آخر وچ ، تمام سبزی، جیومیٹرک تے ایپیگرافک ریلیفز نو‏‏ں بنیادی طور اُتے سرخ تے نیلے رنگ دے پس منظر تے سؤݨ دے راحتاں دے نال پولی کروم سجاوٹ دتی گئی سی ایپیگرافک سجاوٹ تے سفید سنگ مرمر دے فرش دے نال الابسٹر وچ سوفٹس دے نال، اس نے پورے نو‏‏ں اک شاندار پہلو دتا۔

الجفیریا وچ ہوݨ والی وکھ وکھ تبدیلیاں نے 11ويں صدی دے بوہت سارے سٹوکوز نو‏‏ں ہٹا دتا اے اور، 1492 وچ کیتھولک بادشاہاں دے محل د‏‏ی تعمیر دے نال، پوری دوسری منزل، جس نے طائفل محراب دے سراں نو‏‏ں توڑ دتا سی۔ موجودہ بحالی وچ ، اصلی عربیسک سفید، ہموار پلاسٹر وچ دوبارہ تعمیر شدہ سجاوٹ تو‏ں ودھ گہرے نيں۔ پ‏ر، محراباں د‏‏ی ساخت نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔

گولڈن ہال د‏‏ی دیواراں د‏‏ی سجاوٹ بوہت‏ے حصے دے لئی غائب ہو چک‏ی اے، حالانکہ باقیات زراگوزا میوزیم تے میڈرڈ دے نیشنل آرکیالوجیکل میوزیم وچ محفوظ نيں ۔ فرانسسکو Íñiguez نے اس د‏ی بحالی دا آغاز کیتا، اس د‏ی اصل جگہاں اُتے موجود سجاوٹ نو‏‏ں بحال کيتا تے جنوبی پورٹیکو دے آرکیڈز د‏‏ی مکمل کاسٹاں نو‏‏ں کڈیا۔

== شمال د‏‏ی طرف ہال ==

شمالی دیوار دے نال بنو ہد دے دور وچ تعمیر کيتی گئی عمارتاں دا سب تو‏ں اہ‏م کمپلیکس اے، جس وچ عرش دا کمرہ یا گولڈن ہال تے چھوٹی نجی مسجد شام‏ل اے، جو رسائی دے پورٹیکو دے مشرقی جانب واقع اے جو کہ تقریر کرنے دے لئی اک چیمبر دے طور اُتے کم کردی اے ۔ اس دے اندرونی حصے وچ ، اس دے جنوب مشرقی کونے وچ اک محراب اے، جس دا رخ مکہ د‏‏ی سمت اے ، جداں کہ قرطبہ دے علاوہ تمام مسیتاں وچ ا‏‏ے۔

شاہی کمرےآں دے فرش سنگ مرمر تو‏ں بنے ہوئے سن جنہاں اُتے سنگ مرمر دا چبوترہ سی۔ راجگڑھ الابسٹر سن، سوائے کچھ دے جنہاں نے خلافت دے دور دے سنگ مرمر نو‏‏ں دوبارہ استعمال کيتا سی۔ انہاں کمرےآں دے چاراں طرف حروف تہجی د‏‏ی سجاوٹ دے اک بینڈ کوفک حروف دے نال قرآن د‏‏ی سورتاں دوبارہ تیار کيتی گئی سی جو زیور دے علامتی معنی د‏‏ی طرف اشارہ کردی سی۔ انہاں نوشتہ جات تو‏ں متعلق سورتاں بچ جانے والے ٹکڑےآں تو‏ں اخذ د‏‏ی گئیاں نيں۔

انہاں وچو‏ں دو خطاطی ریلیف وچ المقتدر دا ناں پایا جا سکدا اے ، جو محل د‏‏ی تعمیر دے پہلے مرحلے د‏‏ی تریخ 1065 تے 1080 دے درمیان ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ &quot;یہ [الجعفریہ] احمد المقتدر باللہ نے ترتیب دتا تھا&quot;۔

== گولڈن ہال ==

مشرقی بیڈ روم دے دروازے تو‏ں گولڈن ہال د‏‏ی چھت، جس وچ یسریاس تو‏ں سجے ہوئے کمان دے انٹراڈو نو‏‏ں دکھایا گیا اے 
گولڈن ہال دے مشرق تے مغرب وچ دو نجی بیڈ روم سن، ممکنہ طور اُتے شاہی استعمال دے لئی۔ اج مغربی کنارے دا بیڈ روم کھو گیا اے، لیکن اسنو‏ں شاہی بیڈ روم دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی تے 14ويں صدی تک اراگونیز بادشاہاں دے ذریعے وی استعمال کيتا جاندا سی۔

دیواراں نو‏‏ں ڈھانپنے والے بوہت‏ے عربیسک یسریاس دے نال نال ڈھائی میٹر اُچا ایلابسٹر ویہہ تے اصل محل دے سفید سنگ مرمر دے فرش کھو چکے نيں۔ باقیات جو عجائب گھراں وچ محفوظ نيں تے کچھ جو شاہی ہال وچ نيں، اس دے باوجود آرائشی، پولی کروم سجاوٹ د‏‏ی تعمیر نو د‏‏ی اجازت دیندی نيں۔

چھتاں تے لکڑی دے نقش و نگار نے آسمان نو‏‏ں دوبارہ پیش کیتا، تے پورا کمرہ برہمانڈ د‏‏ی اک شبیہہ سی، جس وچ ساراگوسا دے بادشاہ دے ذریعہ آسمانی کائنات اُتے استعمال کیت‏‏ی گئی طاقت د‏‏ی علامتاں تو‏ں ملبوس سی، جو اس طرح خلیفہ دے وارث دے طور اُتے ظاہر ہويا۔

گولڈن ہال تک رسائی اک دیوار دے ذریعے اے جس وچ تن چھیک(سوراخ) نيں۔ بہت وڈا مرکزی افتتاحی سٹائلائزڈ اسلامک الابسٹر کیپٹلز دے نال سنگ مرمر دے پنج دہرے کالماں اُتے مشتمل اے جو چار مرکب خطی محراباں نو‏‏ں سہارا دیندے نيں ، جنہاں دے درمیان گھوڑے د‏‏ی نالی د‏‏ی دوسری سادہ شکلیاں نيں۔

== داخلی دروازے دا محراب ==
جنوب د‏‏ی طرف، ايس‏ے طرح دے سائز دا اک ہور ڈھانچہ، لیکن ہلکا، صحن دے نال اک وڈی کثیر قطبی محراب دے ذریعے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ اک بار فیر اک سہ فریقی جگہ اے ؛ مشرقی تے مغربی سرے کھڑے طور اُتے دو لیٹرل گیلریاں دے نال پھیلے ہوئے نيں جنہاں تک وسیع پولی ہیڈرل لابس تک رسائی حاصل ہُندی اے تے وکھ نوک دار، ملٹی لوبڈ محراباں اُتے ختم ہُندی اے جنہاں دے الفیز نو‏‏ں پیچیدہ لیسنگ تے عربیسک ریلیفز تو‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔

ہور برآں، محل د‏‏ی یسریاس د‏ی تمام آرائشاں پولی کروم کيتی سی جو پشت اُتے نیلے تے سرخ رنگ دے رنگاں وچ تے عربی وچ سؤݨ د‏‏ی سی فلیگریز وچ اک پرندے د‏‏ی نمائندگی اے، اسلامی فن وچ اک غیر معمولی زومورفک شخصیت جو کبوتر، اک تیتر، یا بادشاہ د‏‏ی علامت پراں والے وجود د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔

خصوصیت تو‏ں جڑے ہوئے مکسٹیلینر محراب پہلی بار الجفیریا وچ پائے جاندے نيں، جتھو‏ں اوہ دوسرے اسلامی ڈھانچے وچ پھیل گئے۔

== مسجد تے نمازخانه ==

گولڈن ہال دے داخلی دروازے دے مشرقی سرے اُتے اک چھوٹی مسجد یا نجی تقریر اے جسنو‏ں بادشاہ تے اس دے درباری استعمال کردے سن ۔ [ 6 ] اس تک رسائی اک پورٹل دے ذریعے کيتی جاندی اے جو مسجد قرطبہ تو‏ں متاثر ہارس شو آرچ اُتے ختم ہُندی اے لیکن ایس دے سائز دے اسپرنگرز دے نال، ایہ اک نواں پن اے جس نے الموراوید تے نصرید آرٹ د‏‏ی نقل کيتی اے ۔ ایہ محراب دو کالماں اُتے بہت جیومیٹریکل پتےآں دے کیپٹل دے نال ٹکی ہوئی اے، موکرابی دا استعمال کردے ہوئے گراناڈن آرٹ دے انداز وچ ۔ اس دے الفز نو‏‏ں سبزیاں د‏‏ی سجاوٹ تو‏ں بہت ودھ آراستہ کيتا گیا اے تے اس اُتے ادھے نکاندی آرکس نو‏‏ں عبور کرنے دا اک فریز ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔

تقریر دا اندرونی حصہ اک چھوٹی مربع جگہ اے جس وچ چیمفرڈ کونے ہُندے نيں جو اسنو‏ں غلط آکٹونل پلان وچ بدل دیندے نيں۔ جنوب مشرقی سیکٹر وچ ، جس دا رخ مکہ د‏‏ی طرف اے، محراب دا آݪا ا‏‏ے۔ محراب دا اگلا حصہ اک روايتی گھوڑے د‏‏ی نالی دے محراب تو‏ں بنیا ہویا اے، جس وچ قرطبہ د‏‏ی شکلاں تے متبادل واؤسیئر بلاکس نيں، جنہاں وچو‏ں کچھ سبزیاں تو‏ں مزین نيں تے ہور ہموار نيں (حالانکہ اصل وچ اوہ پینٹ کيتے گئے سن )۔ محراب قرطبہ د‏‏ی مسجد دے محراب د‏‏ی چي‏تا دلاندا اے، صرف اوہی جو زراگوزا وچ امیر مواد (موزیک تے بازنطینی اِٹاں دے پتھر) سن، جس وچ خلیفہ قرطبہ تو‏ں ودھ مادی غربت سی پلاسٹر سٹکو تے پولی کروم نيں، جو بعد وچ بوہت‏ے محل وچ کھو چکے سن ۔ اک الفیز نے محراب دے پچھلے حصے نو‏‏ں فریم کیتا، جس وچ محراب دے اندرونی حصے دے گنبد د‏‏ی طرح مڑے ہوئے مثلثاں وچ دو آئینہ دار گلاباں نو‏‏ں کھِچیا گیا ا‏‏ے۔

اوٹری دا اندرونی حصہ۔ محراب دے سامنے

جنوبی پورٹیکو دے محراب وچ موریش عربیسک

مسجد د‏‏ی باقی دیواراں نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی طرف تو‏ں متاثر کردہ سبزی عربی دے نال جڑی ہوئی نابینا مرکب محراباں تو‏ں سجایا گیا اے تے سطح اُتے سجایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ محراب پتلی ٹوکری کیپٹلز دے نال سب تو‏ں اُتے کالماں اُتے ٹیک لگائے ہوئے نيں۔ مربع سنگ مرمر دے سلیب دیواراں دے نچلے حصے نو‏‏ں ڈھانپتے نيں۔

یہ سب آپس وچ جڑے ہوئے پولی بلاک شدہ محراباں دے نال سرلسٹ اے، جو کہ تمام اندھے نئيں نيں، کیونجے چیمفرڈ کونےآں وچ اوہ مربع ساخت دے زاویے دکھاندے نيں۔ ایہ گیلری واحد اے جو 11 ويں صدی د‏‏ی تصویری سجاوٹ دے باقیات نو‏‏ں محفوظ رکھدی اے، جس دے نقشیاں نو‏‏ں فرانسسکو Íñiguez Almech نے جدو‏ں چیپل وچ تبدیل ہوݨ دے بعد دیواراں نو‏‏ں ڈھانپنے والے چونے نو‏‏ں ہٹاندے ہوئے بچایا سی۔ ایکریلک پینٹ دے نال اسلامی باقیات اُتے پینٹ کيتا گیا بحال کرنے والا، دھندلا، اصلی روغن نو‏‏ں نظر آنے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔

مسجد دا گنبد محفوظ نئيں سی، کیونجے کیتھولک بادشاہاں دا محل ايس‏ے سطح اُتے بنایا گیا سی۔ پ‏ر، خصوصیت والے آکٹونل پلان تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ قرطبہ د‏‏ی مسجد دے مقصورہ وچ موجود نقشیاں د‏‏ی طرح دکھائی دیندا اے، جو کہ درمیان وچ اک آکٹگن بناندی ہوئی نیم سرکلر محراباں دا اک گنبد ا‏‏ے۔ فرانسسکو Íñiguez نے اک علیحدہ پلاسٹر دا گنبد بنایا۔ 2006 وچ ، Bernabé Cabañero Subiza، C. Lasa Gracia، تے JL Mateo Lázaro نے کہیا کہ &quot;والٹ د‏‏ی پسلیاں […] وچ گھوڑے د‏‏ی نالی دے محراب دا حصہ ہونا چاہیے جو کہ مرکز وچ اک گنبد دے نال اک اٹھ نکاندی ستارے دا نمونہ بنائے، جداں کہ موباڈو دے ٹرانسیپٹ دے دو گنبداں وچ ہُندا ا‏‏ے۔&quot; [ 7 ]

== ساؤتھ سائیڈ ہالز ==
جنوبی پورٹیکو اپنے جنوبی کنارے اُتے اک آرکیڈ اُتے مشتمل اے جو دو پس منظر دے قیام دے نال اک پورٹیکو تک رسائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

یہ پورٹیکو اک عظیم جنوبی ہال دا ویسٹیبل سی جس د‏‏ی سہ فریقی ساخت اوہی ہُندی جو شمال د‏‏ی طرف موجود اے، تے جس وچ صرف ہندسی سجاوٹ دے مرکب محراباں تک رسائی د‏‏ی آرکیڈ باقی نيں۔ اس علاقے وچ سب تو‏ں ودھ آرائشی محراباں نيں۔ لیسنگ، عربیسک، تے نقش و نگار د‏‏ی پیچیدگی اک باروک شکل رکھدی اے، تے ایہ الہمبرا دے فلیگری آرٹ دا پیش خیمہ ا‏‏ے۔

== سانت‏‏ا‏‏ ازابیل دا صحن ==

سانت‏‏ا‏‏ ازابیل دا صحن۔ مرکزی محراباں موریش طائفہ نيں، تے سجے جانب د‏‏ی محراباں اراگون دے پیٹر چہارم نے بݨائی سی۔ [ 8 ]
سانت‏‏ا‏‏ ازابیل دا صحن اک کھلا، زمین د‏‏ی تزئین د‏‏ی جگہ اے جس نے پورے طائفل محل نو‏‏ں یکجا ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ شمال تے جنوبی پورٹیکوس اس دا سامنا کردے سن، تے غالباً مشرق تے مغرب وچ کمرے تے عمارتاں سی۔

اس دا ناں اراگون د‏‏ی انفینٹا الزبتھ د‏‏ی الجفیریا وچ پیدائش تو‏ں آیا اے ، جو 1282 وچ پرتگال د‏‏ی ملکہ وچ سی۔ جنوب د‏‏ی طرف اصل تالاب نو‏‏ں محفوظ ک‏ر ليا گیا اے، جداں کہ شمال دا تالاب 14ويں صدی وچ لکڑی دے فرش تو‏ں ڈھکا ہويا سی۔ بحالی نے صحن نو‏‏ں اس د‏ی اصل رونق دینے د‏‏ی کوشش کيتی، تے اس دے لئی سنگ مرمر دے فرش نو‏‏ں راہداریاں وچ ترتیب دتا گیا جو کہ سنتری تے پھُلاں دے باغ نو‏‏ں گھیرے ہوئے سن ۔

آرکیڈ جو جنوبی پورٹیکو د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے نظر آندا اے اسنو‏ں میڈرڈ دے نیشنل آرکیالوجیکل میوزیم تے زاراگوزا میوزیم وچ اصل محراباں نو‏‏ں ڈھال کر بحال کيتا گیا سی ۔

کرسچن ایورٹ دے مطابق، جس نے الجفیریا دے محراباں دا پندرہ سال تک مطالعہ کيتا اے، نوبل زونز (گولڈن ہال تے مسجد) دے نیڑے محراباں قرطبہ د‏‏ی روایت نو‏‏ں ودھ نیڑے تو‏ں مانت‏ی سی۔ عمارت دے باقی حصےآں د‏‏ی طرح، صحن نو‏‏ں 20ويں صدی وچ آثار قدیمہ دے آثار د‏‏ی نیہہ اُتے دوبارہ تعمیر کيتا گیا سی۔

== اراگون دے پیٹر چہارم دا محل &quot;دی رسمی&quot; ==

اراگون دے پیٹر چہارم دے ہال د‏‏ی تفصیل، جو 14ويں صدی دے وسط وچ بنایا گیا سی۔ [ 9 ]

1118 وچ الفونسو دتی بیٹلر دے ذریعہ ساراگوسا لینے دے بعد ، الجفیریا نو‏‏ں آراگون دے بادشاہاں دے محل تے اک چرچ دے طور اُتے استعمال کيتا گیا، 14ويں صدی تک آراگون دے پیٹر چہارم د‏‏ی کوششاں تو‏ں اس وچ خاطر خواہ ترمیم نئيں کيت‏‏ی گئی ۔

اس بادشاہ نے 1336 وچ محلات‏‏ی ڈھانچے نو‏‏ں ودھایا تے الکازر دے داخلی صحن وچ سان مارٹن دا چیپل تعمیر کيتا۔ اودو‏ں وچ الجفیریا نو‏‏ں زراگوزا دے نجات دہندہ دے کیتھیڈرل دے راستے دے آغاز دے طور اُتے دستاویز کيتا گیا اے ، جتھے اراگونیز بادشاہاں د‏‏ی تاج پوشی کيتی گئی سی تے آراگون دے فیروز د‏‏ی قسم کھادی سی۔

== سان مارٹن دا چیپل ==

سان مارٹن دے چیپل نے دیوار دے شمال مغربی کونے دے اطراف نو‏‏ں شام‏ل کيتا اے، اس مقام تک کہ اس دے اک ٹاور نو‏‏ں مقدس دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی تے اس دا ناں اس صحن نو‏‏ں دتا گیا سی جو طائفل دیوار تک رسائی فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

گوتھک - مدجر طرز دا ڈھانچہ ، تن حصےآں د‏‏ی دو نافاں اُتے مشتمل اے، جس دا رخ مشرق د‏‏ی طرف اے تے ستون دے چہراں دے وچکار منسلک نیم کالماں دے نال دو ستوناں تو‏ں سہارا لیا گیا اے، جس دے حصے نو‏‏ں چوکور ڈیزائن وچ چي‏تا کيتا گیا اے جو اسپیشل آف آراگون دے بادشاہ دے بازوواں د‏‏ی ڈھال نو‏‏ں پناہ دیندا ا‏‏ے۔ 15ويں صدتی۔

آراگونیز صحن، ٹاور تے سان مارٹن دا چیپل

نافاں وچ اک سادہ پسلی والی والٹ ہُندی اے، جو نوک دار محراباں تے بانڈ اسٹونز اُتے لگی ہُندی اے ، جداں کہ اخترن وچ نصف پوائنٹ ہُندا ا‏‏ے۔ والٹس دے کونےآں وچ آراگونیز بادشاہت دے کوٹ آف آرمز دے نال پھُل نيں۔ سجاوٹ وچ ، صرف تصویری غلاف دے ٹکڑے تے کچھ مرکب محراب محفوظ نيں جو مسلماناں دے محل وچ براہ راست متاثر ہوئے سن ۔

اِٹاں دا مدجر پورٹل، جو مارٹن آف آراگون &quot;دی ہیومن&quot; دے زمانے وچ بنایا گیا سی ، جنوبی نیو دے آخری حصے وچ کھڑا ا‏‏ے۔ اس پورٹل نو‏‏ں اک وڈے نوک دار محراب دے اندر اک recessed carpanel arch دے ذریعے بنایا گیا ا‏‏ے۔ دوناں نو‏ں فریم کردے ہوئے، اک ڈبل الفیز نو‏‏ں چیکر پیٹرن وچ سجایا گیا ا‏‏ے۔

پہلے ایتھ‏ے اک چیپل سی جسنو‏ں سینٹ جارج چیپل کہیا جاندا سی جسنو‏ں اراگون دے پیٹر چہارم نے 1361 وچ تعمیر کيتا سی۔ ایہ چیپل سینٹ جارج دے ہال وچ واقع سی۔ ایہ الفیز اس چیپل د‏‏ی دو باقیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ [ 10 ]

اسپینڈرلز وچ ، دو چوکور تمغے ظاہر ہُندے نيں جو آراگون دے بادشاہ دے نشان دے نال ہاربر شیلڈز نيں ۔ محراباں دے درمیان نتیجے وچ آنے والے ٹائیمپنم وچ آپس وچ جڑے ہوئے مکسٹیلینل بلائنڈ آرچز دا اک بینڈ اے، جو بنو ہد محل د‏‏ی سیریز دا حوالہ دیندے نيں۔ اس پٹی نو‏‏ں اک باکس دے ذریعہ روکیا جاندا اے جس وچ اک نويں شام‏ل کردہ ریلیف ہُندا ا‏‏ے۔

چیپل نو‏‏ں 18 ويں صدی وچ دوبارہ بنایا گیا سی، سامنے اک ناف رکھ دے تے مدجر پورٹل دا احاطہ کيتا گیا سی۔ ستوناں تے دیواراں د‏‏ی تجدید نو کيتی گئی سی تے نو کلاسیکل انداز وچ پلستر کيتا گیا سی۔ انہاں تمام تبدیلیاں نو‏‏ں فرانسسکو Íñiguez د‏‏ی بحالی دے دوران ختم کر دتا گیا سی، حالانکہ موجودہ فوٹو گرافی د‏‏ی دستاویزات تو‏ں، ایہ معلوم ہُندا اے کہ اوتھ‏ے اک پتلا ٹاور سی جو ہن Mudéjar چرچ دے پہلو تو‏ں متاثر اک کرینلیٹڈ فنش دے نال نمودار ہُندا اے، تے 18ويں صدی وچ اس دا اختتام اک دلچسپ تجسس دے نال ہويا۔

== مدجر محل ==
مدجر محل اک آزاد محل نئيں اے، بلکہ مسلم محل د‏‏ی توسیع اے جو حالے تک استعمال وچ سی۔ اراگون دے پیٹر چہارم نے الجفیریا نو‏‏ں ودھ کشادہ کمرے، کھانے دے کمرے تے سؤݨ دے کمرے فراہ‏م کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، کیونجے طائفل دے بیڈروم اس دے استعمال دے لئی بہت چھوٹے سن ۔

ان نويں کمرےآں نو‏‏ں الاندلسی محل دے شمالی سیکٹر وچ وکھ وکھ بلندیاں اُتے گروپ کيتا گیا ا‏‏ے۔ مدجر دا ایہ نواں ڈھانچہ پہلے تو‏ں موجود تعمیرات دا احترام کردا سی، منصوبہ بندی تے بلندی دونے لحاظ تو‏ں، تے ایہ تن وڈے مستطیل ہالاں اُتے مشتمل اے جو الجارفس یا لکڑی د‏‏ی مدجر د‏‏ی چھتاں تو‏ں ڈھکے ہوئے نيں۔

اس دے علاوہ اودو‏ں تو‏ں ڈیٹنگ پیٹیو ڈی سانت‏‏ا‏‏ اسابیل دے نوکیلے محراباں دا مغربی آرکیڈ، لابڈ آرکس وچ انٹراڈو، تے اک چھوٹا، مربع بیڈ روم جس وچ لکڑی دے اک آکٹونل گنبد تے اک متجسس داخلی دروازہ اے جس وچ اک بہت ہی باریک الفیز وچ گھیرے ہوئے انٹراڈوس محراب دے نال اک متجسس داخلی دروازہ اے ۔ ایہ دروازہ نیم سرکلر محراباں دے ٹرپل لاگگیا د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ بیڈ روم مسجد دے اُتے واقع ا‏‏ے۔

== کیتھولک بادشاہاں دا محل ==
15 ويں صدی دے آخری سالاں وچ کیتھولک بادشاہاں نے الاندلسی انکلوژر دے شمالی حصے اُتے اک شاہی محل د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، جس وچ موجودہ محل د‏‏ی جگہ اُتے دوسری ترتیب ترتیب دتی گئی۔ عمارت نے طائفل دے کمرےآں دے اوپری حصےآں د‏‏ی جگہ لے لی، جتھے شہتیر ڈالے گئے سن جو نويں محل نو‏‏ں سہارا دیندے سن ۔

کیتھولک بادشاہاں دے ذریعہ تعمیر کردہ سیکشن وچ ونڈوز

لاس پاسوس پرڈیڈوس دے ہال د‏‏ی چھت، کیتھولک بادشاہاں دا محل، تقریباً 1488–1495 تک۔ [ 11 ]
یہ تعمیر 1488 تو‏ں 1495 تک جاری رہی تے الجفیریا وچ مدجار اِٹاں د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے مدجر ماسٹراں نے اس دا کم شروع کيتا۔ 

محل تک عمدہ سیڑھیاں چڑھ کر رسائی حاصل کيتی جاندی اے، اک يادگار ڈھانچہ جس وچ جیومیٹرک یسریا گیبلز دے نال دو وڈے حصےآں اُتے مشتمل اے جس وچ ادھی زاویہ والی کھڑکیو‏ں تو‏ں روشن کيتا گیا اے جس وچ گوتھک تے مدجر اثرات دے نال پتےآں تے تناں د‏‏ی چھوٹی سجاوٹ اے، جو آر د‏‏ی چابی اُتے کروشیٹ نما پیٹرن وچ سب تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔

شاندار چھت، محل د‏‏ی باقی عمارتاں د‏‏ی طرح، گرڈراں دے درمیان ترتیب دتی گئی کراس والٹ والٹ تو‏ں ڈھکی ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ کیتھولک بادشاہاں تو‏ں متعلق آئیکونوگرافک نقشیاں دے نال مزاج د‏‏ی پینٹنگ تو‏ں سجا ہويا اے: جوا تے تیر گریسیل چوکاں دے نال متبادل، نشاۃ ثانیہ د‏‏ی مخصوص سجاوٹ ۔

سیڑھیاں پہلی منزل وچ اک راہداری تک رسائی فراہ‏م کردیاں نيں جو محلات‏‏ی عمارتاں تو‏ں مناسب طریقے تو‏ں جڑدی ا‏‏ے۔ ایہ ٹورسو شافٹ کالماں د‏‏ی اک گیلری وچ کھلدا اے جو اپنے سراں اُتے انتھروپمورفک ریلیف دے نال پیر اُتے آرام کردا ا‏‏ے۔ اس تے بقیہ نويں ڈھانچے نو‏‏ں سہارا دینے دے لئی 11ويں صدی دے طائفل ہالاں دے اُچے علاقےآں نو‏‏ں کٹنا تے شمالی پورٹیکو تو‏ں پہلے پنج وڈے آکٹونل ستوناں نو‏‏ں تعمیر کرنا ضروری سی جو انہاں دے پِچھے کچھ نوکدار محراباں دے نال، اک نواں اینٹی پورچ تشکیل دیندے نيں جو دو الاندلسی عمودی پویلین نو‏‏ں جوڑدا ا‏‏ے۔

عرش دے کمرے دے مرکزی دروازے نو‏‏ں اک ٹریلوبڈ ریسیسیڈ محراب تو‏ں نمایاں کيتا گیا اے جس وچ پنج لابڈ ٹائیمپینم اے، جس دے وچکار کیتھولک بادشاہاں د‏‏ی بادشاہت دے کوٹ آف آرمز د‏‏ی نمائندگی کيتی گئی اے، جس وچ کاسٹیل ، لیون ، لیون ، گراڈینا تے سپورٹ دو د‏‏ی بادشاہتاں دے ہتھیار شام‏ل نيں۔ لیفٹیننٹ شیر آرائشی میدان دا باقی حصہ نازک سبزیاں د‏‏ی سجاوٹ دے نال ختم ہو گیا اے، جو جموں‏ دے دارالحکومتاں وچ دوبارہ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ پورا پورٹل سخت پلاسٹر تو‏ں بنیا ہویا اے، جو الجفیریا دے اندرونی حصے وچ اہ‏م مواد اے، کیونجے مدجر دے کاریگراں نے ایداں دے مواد تے تکنیکاں نو‏‏ں برقرار رکھیا جو اسلام وچ عام نيں۔ داخلی راستے د‏‏ی ايس‏ے دیوار وچ دو وڈی کھڑکیاں نيں جنہاں وچ ٹرپل مکسٹیلینل محراب نيں۔

گیلری دے اس پار تن چھوٹے، مربع کمرے نيں جو عظیم عرش والے کمرے تو‏ں پہلے نيں، انہاں نو‏‏ں &quot;کھوئے ہوئے قدماں دے کمرے&quot; کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ وڈی وڈی جالیاں د‏‏ی کھڑکیاں نيں جو سان مارٹن دے صحن نو‏‏ں نظر انداز کردیاں نيں، تے بادشاہاں دے نال سامعین دے خواہاں افراد دے لئی انتظار گاہ دے طور اُتے کم کردی سی۔

اج صرف دو کمرے قابل رسائی نيں کیونجے تیسرا مسجد دے گنبد نو‏‏ں بدلدے وقت بند کر دتا گیا سی۔ اس د‏ی چھت عرش دے کمرے تو‏ں متصل اک کمرے وچ منتقل کر دتی گئی۔

ان کمرےآں دے سب تو‏ں قیمتی عناصر وچو‏ں اک انہاں دے فرش نيں، جنہاں وچ اصل وچ رنگین ہیکساگونل سیرامک ​​پیچ دے نال مربع ایزولیجوس سن ۔ اوہ 15 ويں صدی دے آخر وچ لوزا ڈی میول دے تاریخی مٹی دے برتناں وچ بنائے گئے سن ۔ محفوظ شدہ ٹکڑےآں نو‏‏ں سیرامکس دے نال پوری منزل نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا سی جو سابقہ ​​فرش د‏‏ی شکل تے ترتیب د‏‏ی نقل کردے نيں۔

Mudéjar-Catholic Monarchs سٹائل د‏‏ی چھتاں وی قابل ذکر نيں ، جو Aragonese Mudéjar بڑھئیاں دے بنائے ہوئے تن شاندار ٹاؤجیلز تو‏ں بنی نيں۔ انہاں چھتاں وچ کھدی ہوئی لکڑی دے جیومیٹرک گرڈ نيں، جنہاں اُتے سؤݨ دے پتےآں تو‏ں پینٹ کيتا گیا اے تے انہاں اُتے سونا اے، جس دے مولڈنگ کیتھولک بادشاہاں دے ہیرالڈک نقشیاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں : جوا، تیر تے گورڈین گرہ &quot;ٹینٹو مونٹا&quot; دے نعرے تو‏ں جڑے ہوئے نيں۔ الیگزینڈر دتی گریٹ تو‏ں منسوب قصہ ) دے نال نال بوہت سارے لیفلیٹ فلورٹس لٹکے ہوئے انناس دے نال ختم ہوئے۔

== عرش دا کمرہ ==

عرشی کمرے د‏‏ی چھت نو‏‏ں نہایت خوبصورتی تو‏ں سجایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ 20 میٹر (66 فٹ) لمبا 8 میٹر چوڑا اے تے اس د‏ی Artesonado coffered چھت نو‏‏ں موٹی شہتیراں تے سلیپرز د‏‏ی مدد تو‏ں لیس پیٹرن تو‏ں مزین کيتا گیا اے جو اٹھ نکاندی ستارے بناندا اے، جدو‏ں کہ تِیہہ وڈے، گہرے مربع کوفرز بناندا ا‏‏ے۔ خزانے دے اندر اک مرکزی گھوبگھرالی پتےآں والے پھُل دے نال آکٹگن لکھے ہوئے نيں جو وڈے لٹکتے پائن شنک وچ ختم ہُندے نيں جو زرخیزی تے لافانی د‏‏ی علامت نيں۔ ایہ چھت فرش وچ جھلکدی سی جو کندہ شدہ آکٹگن دے نال تِیہہ مربعاں نو‏‏ں دوبارہ تیار کردی ا‏‏ے۔

چھت دے تھلے کھلی کھڑکیو‏ں دے نال محراباں د‏‏ی اک ہويا دار گیلری اے، جتھو‏ں مہمان شاہی تقریبات دا مشاہدہ ک‏ر سکدے سن ۔ آخر وچ ، ایہ تمام ڈھانچہ سبزیاں تے زومورفک تھیمز (بشمول کارڈینا، شاخاں، بیل دے پھل، پراں والے ڈریگن، تے لاجواب جانور) دے نال مولڈنگ دے نال اک آروکابی اُتے مبنی اے، تے کمرے دے پورے دائرے نو‏‏ں گھیرے ہوئے فریز وچ ، گوتھک کیلیگرافی اے جو پڑھدی اے:
[[File:La Aljafería 14092014 123549 05701.jpg|thumb|کیتھولک بادشاہاں دے محل دا گرینڈ ہال]]

{{Blockquote|Ferdinandus, Hispaniarum, Siciliae, Corsicae, Balearumque rex, principum optimus, prudens, strenuus, pius, constans, iustus, felix, et Helisabeth regina, religione et animi magnitudine supra mulierem, insigni coniuges, auxiliante Christo, victoriosissimi, post liberatam a mauris Bethycam, pulso veteri feroque hoste, hoc opus construendum curarunt, anno salutis MCCCCLXXXXII.}}

اس تحریر دا ترجمہ ایہ اے:

فرڈینینڈ، اسپین، سسلی، کورسیکا تے بیلاری جزیرے دا بادشاہ، بہترین شہزادےآں، ہوشیار، بہادر، متقی، ثابت قدم، انصاف پسند، جوکوس، تے ازابیلا، ملکہ، تمام عورتاں تو‏ں برتر، اس د‏ی رحم دلی تے روح د‏‏ی عظمت د‏‏ی وجہ تو‏ں، ممتاز میاں بیوی د‏‏ی مدد تو‏ں بہت فتح یاب ہوئے، تے مسیح دے بعد مسیحی تے سابق بادشاہوݨ، لیبروس دے بعد، دشمن نے 1492 د‏‏ی نجات دے سال وچ اس کم د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا۔

== ابتدائی جدید تے جدید دور ==

1862 وچ تعمیر کيتے گئے چار گوتھک ریوائیول ٹاورز وچو‏ں اک

1486 وچ ، سان مارٹن دے صحن دے علاقے نو‏‏ں تحقیقات دے مقدس دفتر دے ٹریبونل دے ہیڈ کوارٹر دے طور اُتے تفویض کيتا گیا سی تے اس تنظیم دے افسران دے رہنے دے لئی صحن دے نال ملحقہ سہولیات نصب کيتی گئی سی۔ ایہ غالباً ٹاور آف د‏ی ٹروباڈور دا جیل دے طور اُتے پہلا استعمال ا‏‏ے۔

1591 وچ ، آراگون د‏‏ی تبدیلی دے ناں تو‏ں جانے والے واقعات وچ ، بادشاہ فلپ دوم دے ستائے ہوئے سیکرٹری ، انتونیو پیریز نے ، شاہی دستےآں تو‏ں بچنے دے لئی فیورو آف آراگون دے مشاہدہ دے استحقاق دا فائدہ چُکیا ۔ پ‏ر، انکوائزیشن دے ٹریبونل دا دائرہ اختیار سلطنتاں دے تمام فیروز اُتے سی، اس لئی اسنو‏ں الجفیریا دے تفتیشی ہیڈکوارٹر دے اک سیل وچ رکھیا گیا۔ اس نے اک عوامی بغاوت نو‏‏ں بھڑکا دتا جسنو‏ں قانون د‏‏ی خلاف ورزی دے طور اُتے دیکھیا گیا سی، تے الجفیریا اُتے اسنو‏ں بچانے دے لئی حملہ کيتا گیا سی۔ شاہی فوج نے زبردستی بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا، تے فلپ II نے ايس‏ے طرح د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں روکنے دے لئی الجفیریا نو‏‏ں اپنے اختیار دے تحت اک مضبوط قلعہ دے طور اُتے مضبوط کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 

فوجی عمارت دا ڈیزائن اطالوی- سیانی فوجی انجینئر Tibúrcio Spannocchi نو‏‏ں سونپیا گیا سی ۔ اس نے جنوب تے مشرقی دیواراں تو‏ں منسلک کمرےآں دا اک سیٹ بنایا جو اس دے اندرونی حصے وچ الٹرا سیمیکرکولر برجاں نو‏‏ں چھپاندا سی، حالانکہ اس نے انہاں برجاں نو‏‏ں متاثر نئيں کيتا جو مشرق وچ داخلی دروازے دے نال لگے سن ۔ پوری عمارت دے چاراں طرف مارلن د‏‏ی دیوار کھڑی کيتی گئی سی جس دے اندر اک گول جگہ چھڈ ک‏‏ے اس دے چار کونےآں اُتے چار پینٹاگونل گڑھ نيں، جنہاں دیاں بنیاداں اج دیکھی جا سکدیاں نيں۔ پورا کمپلیکس ویہہ میٹر چوڑی کھادی تو‏ں گھرا ہويا سی جسنو‏ں مشرقی تے شمال د‏‏ی طرف دو دراز پلاں تو‏ں عبور کيتا گیا سی۔

1705 تک ہور کوئی خاطر خواہ تبدیلیاں نئيں کيت‏‏ی گئياں، جدو‏ں ہسپانوی جانشینی د‏‏ی جنگ دے دوران اس وچ فرانسیسی فوجیاں د‏‏ی دو کمپنیاں موجود سی جنہاں نے فوجی انجینئر ڈیزویہفورز دے ڈیزائن دے بعد کھادی د‏‏ی نچلی دیوار دے پیراپیٹس نو‏‏ں بلند کيتا۔ 

پ‏ر، اسپین دے چارلس III د‏‏ی پہل اُتے 1772 وچ ڈھانچے د‏‏ی بیرکاں وچ مکمل تبدیلی ہوئی ۔ تمام دیواراں نو‏‏ں اس انداز وچ دوبارہ بنایا گیا سی جو ہن وی مغربی دیوار اُتے دیکھیا جا سکدا اے، تے اندرونی جگہاں نو‏‏ں فوجیاں تے افسراں دے رہنے دے کوارٹرز دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ محل دے مغربی تیسرے حصے وچ اک وڈا پریڈ گراؤنڈ بنایا گیا سی جس دے آلا دُوآلا وکھ وکھ کمپنیاں دے کمرے سن ۔ 18ويں صدی دے دوسرے نصف د‏‏ی عقلیت پسندانہ روح د‏‏ی پیروی کردے ہوئے تے علاقے دے عملی مقصد د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے، تزئین و آرائش سادگی تے فعالیت دے نال کيتی گئی سی صرف ہور تبدیلی 1862 وچ ہوئی جدو‏ں ازابیلا دوم نے چار گوتھک ریوائیول ٹاورز دا وادھا کیتا، جنہاں وچو‏ں شمال مغربی تے جنوب مغربی کونے وچ واقع ٹاور اج وی موجود نيں۔

1845 وچ ، ماریانو نوگیس سیکال نے اپنی رپورٹ بعنوان Descripción e historia del castillo de la Aljafería وچ الاندلسی تے مدجر محل دے باقیات د‏‏ی خرابی دے بارے وچ خبردار کيتا ، جس نے اس تاریخی فنکارانہ جوڑ نو‏‏ں محفوظ رکھنے اُتے زور دتا۔ ملکہ ازابیلا دوم نے بحالی دے لئی فنڈز وچ حصہ ڈالیا، تے اس منصوبے نو‏‏ں شروع کرنے دے لئی 1848 وچ اک کمیشن بنایا گیا۔ لیکن 1862 وچ الجفیریا رائل پیٹرمونی د‏‏ی جائیداد تو‏ں وزارت جنگ وچ چلا گیا، جس نے بحالی روک دتی تے ڈھانچے نو‏‏ں ہور نقصان پہنچیا۔

یہ بگاڑ 1947 تک جاری رہیا، جدو‏ں معمار فرانسسکو انیگیز دے تحت بحالی دا آغاز ہويا ۔ بحالی فرانسسکو فرانکو د‏‏ی حکومت دے دوران شروع تے مکمل ہوئی۔

1960 د‏‏ی دہائی وچ اسنو‏ں فوجی بیرک دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی، تے راکھی دے لئی اس د‏ی سجاوٹ نو‏‏ں پلاسٹر تو‏ں ڈھانپ دتا گیا سی۔

1984 وچ ، اک علاقائی پارلیمانی کمیشن جسنو‏ں کورٹیس آف آراگون دے لئی مستقل ہیڈ کوارٹر تلاش کرنے دے لئی تفویض کيتا گیا سی، نے الجفیریا محل وچ خودمختار پارلیمنٹ نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ زاراگوزا د‏‏ی سٹی کونسل ، عمارت دے مالک نے، عمارت دے اک حصے نو‏‏ں 99 سال د‏‏ی مدت دے لئی کونسل نو‏‏ں منتقل کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ [ 12 ] اس طرح تو‏ں اس حصے نو‏‏ں ڈھال لیا گیا تے عمارت نو‏‏ں اینجل پیروپاڈری، ماہر آثار قدیمہ جوآن انتونیو سوتو، لوئس فرانکو لاہوز تے ماریانو پیمان گیون نے دوبارہ بحال کيتا۔ الجفیریا نو‏‏ں 1998 وچ فلپ ، پرنس آف آسٹوریاس دے نال اک تقریب وچ اک فنی تے تاریخی يادگار قرار دتا گیا سی۔

== نگارخانہ ==
&lt;gallery&gt;
File:Aljafería2.JPG
File:Aljafería interior noche.jpg
File:Maqueta aljaferia.jpg
File:Testero norte 4.jpg
File:Portada mezquita aljaferia.jpg
File:Panel geométrico Aljafería.jpg
File:La Aljafería - Sala del trono - Techumbre.JPG
File:La Aljafería - vista frontal.JPG
File:La Aljafería - Patio de entrada - Entrada a capilla de San Martín.JPG
File:Castle.jpg
File:La Aljafería - Patio de Santa Isabel 01.JPG
&lt;/gallery&gt;

== کتابیات ==
* BORRÁS GUALIS, Gonzalo, «La ciudad islámica», en Guillermo Fatás (dir.), ''Guía histórico-artística de Zaragoza'' (3ª ed. rev. y amp.), Zaragoza, Ayto. de Zaragoza, 1991, pages. 71-100. ISBN 978-84-86807-76-4 ''Cfr.'' también el capítulo de BIEL IBÁÑEZ, María Pilar, «Nuevas noticias sobre el palacio de la Aljafería» con las novedades aparecidas y los datos actualizados hasta 2008, en Guillermo Fatás (dir.), ''Guía histórico-artística de Zaragoza'', 4ª ed. revisada y ampliada, Zaragoza, Ayto. de Zaragoza, 2008, pages. 711-727. ISBN 978-84-7820-948-4
* CABAÑERO SUBIZA, Bernabé (dir.) ''et al.'', ''La Aljafería'', vol. I, Zaragoza, Cortes de Aragón, 1998. ISBN 978-84-86794-93-4
* CABAÑERO SUBIZA, Bernabé y Carmelo de Lasa, ''El Salón Dorado de La Aljafería: ensayo de reconstitución formal e interpretación simbólica'', Zaragoza, Instituto de Estudios Islámicos y del Oriente Próximo, 2004. ISBN 978-84-95736-34-5
* EXPÓSITO SEBASTIÁN, Manuel, José Luis Pano Gracia y M.ª Isabel Sepúlveda Sauras, ''La Aljafería de Zaragoza'', Zaragoza, Cortes de Aragón, 2006 (6ª ed.). ISBN 978-84-86794-13-2

== بیرونی ذرائع ==
{{ویکی ذخائر دا زمرہ|Palacio de la Aljafería (Zaragoza)}}
* [http://www.zaragoza.es/ciudad/turismo/es/que-visitar/detalle_Monumento?id=7 Catálogo Monumentos Zaragoza Turismo]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026091137/http://www.zaragoza.es/ciudad/turismo/es/que-visitar/detalle_Monumento?id=7 |date=2014-10-26 }}
* Almagro, Antonio, [http://digital.csic.es/bitstream/10261/22647/1/1998%20La%20imagen%20de%20la%20Aljafeía.pdf «La imagen de la Aljafería a través del tiempo. Evolución morfológica»], en Bernabé Cabañero Subiza (dir.), ''La Aljafería'', vol. II, Zaragoza, Cortes de Aragón, 1998, págs. 407-421. ISBN 978-84-86794-94-1
* Borrás Gualis, Gonzalo M. y Bernabé Cabañero Subiza (coords.), [http://ifc.dpz.es/publicaciones/ebooks/id/3253 ''La Aljafería y el Arte del Islam Occidental en el siglo XI. Actas del Seminario Internacional celebrado en Zaragoza los días 1, 2 y 3 de diciembre de 2004''], Zaragoza, Institución «Fernando el Católico», 2012. ISBN 978-84-9911-207-7
* Cabañero Subiza, Bernabé, [http://digital.csic.es/bitstream/10261/5329/1/la%20aljaferia.pdf «La Aljafería de Zaragoza»], ''Artigrama'', n.º 22, 2007, págs. 103-129. ISSN 0213-1498. URL &lt;http://hdl.handle.net/10261/5329&gt;
* [[Christian Ewert|Ewert, Christian]], [http://books.google.es/books?id=8AmzhZl1CO0C&amp;lpg=PP1&amp;hl=es&amp;pg=PP1#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Spanisch-Islamische Systeme sich Kreuzender Bögen'', primera parte], Berlín, Walter de Gruyter, 1978. [http://books.google.es/books?id=cPEa_T1BsRMC&amp;lpg=PA151&amp;hl=es&amp;pg=PA151#v=onepage&amp;q&amp;f=false Segunda parte], 1980.
* [[Mariano Nougués Secall|Nougués Secall, Mariano]], [http://www.gutenberg.org/files/26028/26028-h/26028-h.htm ''Descripción e historia del Castillo de la Aljaferia''], Zaragoza, Antonio Gallifa, 1846.
* [http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=en&amp;q=Zaragoza&amp;ie=UTF8&amp;z=18&amp;ll=41.656601,-0.896856&amp;spn=0.002878,0.006786&amp;t=k&amp;om=1 La Aljafería de Zaragoza en Google Maps]
* [http://www.discoverislamicart.org/pc_item.php?id=monument;ISL;es;Mon01;4;es La Aljafería en el Museo sin fronteras]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818120643/http://www.discoverislamicart.org/pc_item.php?id=monument;ISL;es;Mon01;4;es |date=2011-08-18 }}.
* [http://www.udel.edu/ArtHistory/CourseGallery/images/NeesW18Rulers08.jpg Plano de la Aljafería].
* [http://www.cortesaragon.es/VVirtual/index.htm Visita virtual a la Aljafería]
[[گٹھ:گیارہويں صدی وچ مکمل ہوݨ والی عمارتاں و ساخات]]
[[گٹھ:ہسپانیہ دے قصور تے قصبات]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ شاہی رہائش گاہاں]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ کالعدم قید خانے]]
[[گٹھ:ہسپانیہ وچ تھ‏‏انو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ]]
[[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]]
[[گٹھ:دوبارہ تعمیر ہوݨ والی عمارتاں تے ساخات]]
[[گٹھ:الاندلس وچ گیارہويں صدی دیاں تاسیساں]]
[[گٹھ:طوائفی طرز تعمیر]]
[[گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت]]
[[گٹھ:ہسپانیہ دے محلات]]
[[گٹھ:اندلسیہ]]
[[گٹھ:اسلامی معماری]]
[[گٹھ:مدجن فن تعمیر]]
[[گٹھ:اندلسی سبھیاچار]]
[[گٹھ:فنون اسلامی]]</text>
      <sha1>2m8g2d5vk6vemtnbvuuy701iqf4g4qn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سالوین دریا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149294</id>
    <revision>
      <id>709326</id>
      <parentid>709282</parentid>
      <timestamp>2026-08-12T18:31:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28598</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>709326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97854" sha1="jsohb8jvp6xol5t5jf8da9bhkpwegow" xml:space="preserve">{{معلومات-دریا}}  

'''سالوین''' [[لموچی چڑھدا ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دا]] اک دریا اے ، جس   3,289 کلومیٹر دے نیڑے لمبا ا‏‏ے۔   [[تبت پٹھار|تبتی پٹھار]] توں دکھن ول [[انڈمان سمندر]] چ وگدا اے۔ سالوین بنیادی طور تے جنوب مغربی [[چین]] تے مشرقی [[میانمار]] دے اندر وگدا اے، جس دا اک چھوٹا حصہ میانمار تے [[تھائی لینڈ]] دی سرحد بناندا اے۔ اپنے زیادہ تر کورس دے دوران، ایہ ناہموار پہاڑی گھاٹیاں چوں تیزی نال لنگھدا اے۔ دریا دی وڈی لمبائی دے باوجود، صرف آخری 90 کلومیٹر (56 mi) جہاز رانی دے قابل ہن، جتھے ایہ ماولامین وچ اک معمولی مہانا تے ڈیلٹا تشکیل دیندا اے۔ اس دریا نو‏‏ں اپنے راستے دے نال نال مختلف ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں وچ میانمار وچ '''تھانلوین''' (جس دا ناں ''Elaeocarpus'' sp. دے ناں اُتے اے ، اک زیتون د‏‏ی طرح دا پودا جو اس دے کنارےآں اُتے اگدا اے &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mason|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=bg8YAAAAYAAJ&amp;pg=PA213|title=Tenasserim: Or Notes on the Fauna, Flora, Minerals, and Nations of British Burmah and Pegu|publisher=American Mission Press|year=1851|location=Maulmain|page=213}}&lt;/ref&gt; ) تے چین وچ '''نو جیانگ''' (یا نو دریا ، جس دا ناں [[نو|نو لوکاں]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تے استعمال ہون آلا ہجے &quot;سالوین&quot; 19ویں صدی دے برطانوی نقشیاں توں برمی ناں دا انگریزی روپ اے۔

جغرافیائی تنہائی دے نال مل کے بلندی تے عرض البلد دی وڈی رینج دی وجہ توں، سالوین بیسن نو دنیا دے سب توں زیادہ ماحولیاتی طور تے متنوع علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔ لانکانگ تے جنشا دریاواں دے نال، ایہ تھری پیرالل ریورس ورلڈ ہیریٹیج سائٹ توں لنگھدا اے، جس دے بارے چ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ دنیا دی 25 فیصد توں ودھ جانوراں دی پرجاتیاں دی مدد کردا  اپنے کورس دے دوران سالوین زراعت دے لیی پانی فراہم کردا اے تے پرچر ماہی گیری دی حمایت کردا اے، خاص طور تے ڈیلٹا دے علاقے چ۔ سالوین بیسن متعدد نسلی اقلیتی گروہاں دا گھر اے ، جنہاں دے آباؤ اجداد وڈی حد تک تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین تو ں پیدا ہوئے سن ۔ تقریباً 5,000 سال پہلے، لوکاں نے دریا دے نال جنوب دی طرف ہجرت کرنا شروع کر دتی، جس نے نکے بادشاہتاں تے [[شہر ریاست|شہر ریاستاں]] قائم کیتیاں۔

سالوین ایشیا دے سب توں گھٹ ٹوٹے ہوئے وڈے دریائی نظاماں چوں اک اے ، جس چ دریا دے ہیڈ واٹر تے معاون دریاواں تے صرف کجھ نکے ڈیم نیں ۔ دریا چ انتہائی زیادہ [[پن بجلی|پن بجلی دی]] صلاحیت اے، جس چ 5,000 توں ودھ دی کمی اے اپنے وسیلے توں۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، میانمار تے تھائی حکومتاں نے دریا دے کنارے وڈے پیمانے اُتے پن بجلی ڈیم بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ چین نے اپر سالوین نو‏‏ں ڈیم کرنے دا وی منصوبہ بنایا سی ، لیکن 2016 وچ قومی پارک دے قیام دے حق وچ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ ڈیم دے منصوبیاں دا مستقبل غیر یقینی اے۔

== جغرافیہ تے نامکرن ==
سالوین بیسن چ تقریباً 283,500 کلومیٹر     ، جس چوں 48&amp;nbsp;فیصد چین وچ اے، 44&amp;nbsp;میانمار چ فیصد، تے 8&amp;nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ &lt;ref name=&quot;River Health in the Salween&quot;&gt;{{Cite book|url=https://core.ac.uk/download/pdf/132697837.pdf|year=2017|title=River Health in the Salween}}&lt;/ref&gt;  طاس انتہائی لمبا تے تنگ اے ، جو مغرب وچ اراواڈی تے [[دریائے برہم پتر|برہمپتر]] دریا دے نظام تے مشرق وچ [[دریائے میکانگ|میکونگ]] نظام دے درمیان واقع اے ، تے شمال وچ [[دریائے یانگزے|یانگسی]] نظام دے نال اک چھوٹی سرحد دا اشتراک کردا ا ے۔ &lt;ref name=&quot;FAO&quot; /&gt; 3,515 دی اوسط بلندی دے نال ، سالوین بیسن وچ متعدد برفانی پہاڑی سلسلےآں شامل نيں ، تے دریا اپنی لمبائی دے زیادہ تر حصے وچ بلندی اُتے وگدا ا ے۔ &lt;ref name=&quot;Baronas&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|year=2020}}&lt;/ref&gt; چین چ، سالوین بیسن [[تبت|تبت خود مختار علاقے]] تے [[ینعان|یوننان]] چ واقع اے۔ میانمار چ سالوین شان ریاست ، کارینی ریاست ، کیرن ریاست تے مون ریاست توں لنگھدا اے۔ تھائی لینڈ چ سالوین صرف [[صوبہ مائے ہانگ سن|می ہانگ سون صوبے]] نال لگدی اے، جہدے معاون دریا [[صوبہ چیانگ مائی|چیانگ مائی]] ، [[صوبہ ٹاک|تاک]] تے [[صوبہ کانچانابوری|کانچانابوری صوبے]] تک پھیلے ہوئے ہن۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

چین میانمار دی سرحد تے اوسط بہاؤ دی شرح 68.74 اے۔     .  میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد دے نال نال سالوین دا اوسط سالانہ بہاؤ 200 کلومیٹر     . &lt;ref name=&quot;FAO&quot; /&gt; منہ تے اندازا بہاؤ دی شرح 6,600 اے   . &lt;ref name=&quot;Baronas&quot;/&gt; تقریباً 89&amp;nbsp;سالانہ بہاؤ دا فیصد [[مون سون|مانسون]] دے موسم (مئی دے وسط توں نومبر تک) وچ ہوندا اے، تے صرف 11&amp;nbsp;باقی سال چ فیصد۔ 

سالوین ڈیلٹا چ تلچھٹ دا اوسط حجم تقریباً 180 ملین ٹن ہر سال اے۔ 

سالوین بیسن دی آبادی دا اندازہ 24 ملین اے، یا 76 بندے/کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ۔ تقریباً 10 ملین لوک دریا دے نیڑے یا اس دے نیڑے رہندے ہن۔ سالوین بیسن دے لوک نسلی گروہاں دی اک وڈی تنوع دی نمائندگی کردے ہن۔ چین چ، سالوین بیسن [[بلانگ]] ، [[ڈیرنگ|ڈیرونگ]] ، [[لیزو|لیسو]] ، [[نو]] ، [[ڈیانگ|پلاؤنگ]] (ڈیانگ)، شان ، [[تبتی]] تے [[وا]] دا گھر اے۔ میانمار چ، وڈے نسلی گروہاں چ آکھا ، [[لاہو]] ، لیسو، ہمونگ ، کاچن ، کیرن ، کیرنی ، کوکانگ ، پاؤ ، شان تے [[یاؤ]] شامل ہن۔  سب توں ودھ آبادی دی کثافت مون ریاست (300 لوک/کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ) تے یوننان (100 لوک/کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ) چ اے، جد کہ سب توں گھٹ آبادی دی کثافت تبت (5 لوک/کلومیٹر &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ) چ اے۔ 

=== اپر سالوین (چین) ===
[[فائل:Nujiang_river_Bingzhongluo_1.jpg|thumb| بنگژونگلو، یوننان دے نیڑے دریائے سالوین]]
سالوین وسطی تبت دے پٹھار چ تنگگولا پہاڑاں چوں نکلدا اے ۔ ہیڈ واٹر ڈینگکا چوٹی دے نیڑے، تانگگولا درے دے چڑھدے چ واقع اے۔ {{Sfn|Björnsson|Oerlemans|Shroder|Tranter|2011}} سب توں اچا وسیلہ جیانگمیئرگنگ گالو گلیشیر اے، 5,432 میٹر (17,822 فٹ) سمندر دی سطح توں اُپر اے۔  مختلف ہیڈ واٹر ندی اچیاں پہاڑی وادیاں دے ذریعے جنوب مغرب دی طرف وگدیاں نیں تے کونا جھیل چ جمع ہو جاندیاں نیں، 4,594 تے .  جھیل دے تھلے، دریا دے تبتی حصے نو ''گیالمو ناگقو'' ، &quot;سیاہ دریا&quot; آکھیا جاندا اے۔ تبت چ دریا زیادہ تر ناگقو پریفیکچر دے اندر وگدا اے ۔ &lt;ref name=&quot;sciencenet&quot; /&gt;

کونا جھیل توں، دریا جنوب ول وگدا اے تے ناگقو ٹاؤن دے نیڑے چڑھدے ول مڑدا اے، جتھے چالونگ پن بجلی سٹیشن واقع اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; اگے چڑھدے ول، دریا نوں نکے جیکوان ہائیڈرو الیکٹرک سٹیشن تے ڈیم کیتا گیا اے۔ 2017 تک، ایہ سالوین دریا تے صرف دو ڈیم ہن۔  چڑھدے ول اگے ودھدے ہوئے اسدے نال کا، سوؤ اتے گا دریا ملدے ہن، ایہہ سارے تنگگولا پہاڑاں دی دکھنی ڈھلوان توں وگدے ہن ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; بیرو کاؤنٹی چ، دریا جنوب تے جنوب مشرق ول موڑاں دا اک سلسلہ شروع کردا اے، جو نینگچی پریفیکچر توں لنگھدا اے۔ [[ینعان|یوننان]] وچ داخل ہون توں تھوڑی دیر پہلاں، ایہ چڑھدے توں یو دریا نال ملدا اے، جو چین دے اندر ایہدا سب توں لمبا معاون دریا اے۔ 

سالوین بیسن دا تبتی حصہ ہلکی آبادی والا اے، خاص طور تے سرد ہیڈ واٹر دے علاقیاں وچ جتھے بارش گھٹ ہوندی اے تے دریا دا بہاؤ تقریباً مکمل طور تے گلیشیر دے پگھلن تے منحصر اے۔  اپر سالوین بیسن چ 12,000 توں ودھ شامل نیں     گلیشیراں دا۔ &lt;ref name=&quot;ZouTenzer2019&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Zou|first1=Fang|last2=Tenzer|first2=Robert|last3=Jin|first3=Shuanggen|title=Water Storage Variations in Tibet from GRACE, ICESat, and Hydrological Data|journal=Remote Sensing|volume=11|issue=9|year=2019|page=1103|issn=2072-4292|doi=10.3390/rs11091103|bibcode=2019RemS...11.1103Z}}&lt;/ref&gt;

یوننان چ، سالوین نوں '''نوجیانگ'''  یا ''نو دریا'' ، مقامی [[نو|نو لوکاں]] دے بعد ، لیکن لفظی طور اُتے &quot;غصے وچ دریا&quot; دا وی ترجمہ کردا ا ے۔ (ایہ کردار صرف اک ہوموفون اے، کیونکہ چینی چ کوئی صوتیاتی لپی نئیں اے۔) 1,000 توں ودھ لئی سالوین [[دریائے میکانگ|میکونگ]] تے [[دریائے یانگزے|یانگسی]] دے سرے دے متوازی تے مغرب چ چلدا اے، جہڑا ہینگڈوان پہاڑاں دے اچے پہاڑی ڈھلواناں نال وکھرا اے۔ سالوین دے لہندے چ گاؤلیگونگ پہاڑ چین تے میانمار دی سرحد بناندے نیں ۔ تبت-یونان دی سرحد دے آسے پاسے سالوین تے میکونگ دریاواں دے وچکار میلی ژو شان اے، جس وچ کاواگاربو شامل اے، جو سالوین بیسن دی سب توں اچی چوٹی اے 6,740 میٹر (22,110 فٹ) .{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

یوننان دے اندر دریا دا زیادہ تر حصہ یوننان دے محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں دا حصہ اے، جو اک [[جگت ثقافتی ورثا|عالمی ورثہ سائٹ اے]] ۔ 4,500 تک گھاٹیاں بناندے ہوئے ڈوہنگا، اس حصے نو اکثر &quot;گرینڈ کینیئن آف دی مشرق&quot; آکھیا جاندا اے۔ 

جنوب د‏‏ی طرف جاری رہندے ہوئے ، دریا وسیع گھاٹیاں تو‏ں ٹوٹے ہوئے گہرے گھاٹیاں دے اک سلسلے دے ذریعے یونان-گوئیژو پٹھار نو ‏‏ں پار کردا ا‏‏ے۔ لانگنگ کاؤنٹی چ اس نال دریائے کوکے ملدا اے تے لہندے ول مڑ کے میانمار چ داخل ہوندا اے ۔ چین چ دریا دی کل لمبائی 1,948 اے, اک مختصر 25 شامل نئیں چین میانمار دی سرحد دے نال دا حصّہ۔  جدوں تک ایہ چین چھڈدا اے، سالوین 4,000 توں ودھ ہو گیا اے۔ اپنے وسیلے توں۔ 
[[فائل:Salawin_river_at_Mae_Sam_Laep.jpg|left|thumb| میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد تے دریائے سالوین]]
میانمار وچ سالوین دریا نو سرکاری طور تے ''تھنلوین دے'' ناں توں جانڑیا جاندا اے; شان ریاست وچ، جس وچ دریا چین توں نکلن تے فوری طور تے داخل ہوندا اے، اس نوں ''نام کھون دے'' ناں توں وی جانیا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنوب دی طرف مڑدے ہوئے، دریا شان پہاڑیاں دے ناں توں جانے جان آلے وسیع اپلینڈ خطے دے ذریعے اک گھماؤ دار راستے نو کٹدا اے۔ ایہ علاقہ چھوٹے پہاڑی سلسلےآں، پٹھاراں تے چٹاناں دی اک پیچیدہ، ٹٹی ہوئی ٹپوگرافی دی خصوصیت رکھدا اے، جس دے ذریعے سالوین نے گھاٹیاں دا اک وسیع سلسلہ کٹیا اے۔ جدوں سالوین جنوب ول وگدا اے تے بلندی چ اتردا اے، تے ایہ معتدل توں ذیلی اشنکٹبندیی تے آخر چ اشنکٹبندیی آب و ہوا دے زوناں چ سفر کردا اے، جس چ سالانہ بارش 1,200 to 2,000 ہوندی اے۔ شان پہاڑیاں دے علاقے وچ۔  میانمار تے تھائی لینڈ چ دریا دی کل لمبائی 1,316 اے . 

شان ریاست تے کارینی ریاست (کیاہ ریاست) وچ دریا کئی وڈے معاون دریاواں نال ملدا اے، جنہاں وچ مشرق توں دریائے ناندینگ تے دریائے ہکا ، تے مغرب توں دریائے پانگ ، ٹینگ تے پاؤن دریا شامل ہن۔  دریائے پانگ سالوین دے نال سنگم دے نیڑے اپنے وسیع چونے دے پتھر دے قیام دے لئی مشہور اے، جتھ ے ایہ بے شمار موتیابند، چینلاں تے جزیرےآں وچ ٹوٹ جاندا اے جنہاں نو ں ''کن ہینگ'' ، &quot;ہزار جزیرے&quot; دے ناں تو ں جانیا جاندا ا ے۔   انلے جھیل ، میانمار دی دوجی سب توں وڈی جھیل تے اک ورلڈ بائیوسفیئر ریزرو ، پاؤن دریا دے ذریعے سالوین چ وگدی اے۔ 

اگے دکھن چ، دریا کیرن ریاست (کائن ریاست) چ داخل ہوندا اے تے تقریباً 120 تک میانمار تے تھائی لینڈ دے وچکار سرحد بناندا اے۔ .  تھائی لینڈ چ دریا نوں ''سلاوین'' آکھیا جاندا اے; سرحد دے تھائی پاسے دا بہتا حصہ سالاوین نیشنل پارک تے سالاوین وائلڈ لائف سینچوری دا حصہ اے۔ سرحدی حصے دے جنوبی سرے تے اس نال شمال مغرب چ وگدی ہوئی دریائے موئی شامل اے، جہڑی اس نقطے دے جنوب چ میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد بناندی اے۔  کیرن سٹیٹ وچ، دریا کارسٹ چونا پتھر دے پہاڑیاں وچوں وگدا اے جتھے بے شمار غاراں تے غیر معمولی چٹاناں دے کنارے، خاص طور تے ایچ پی اے-ان شہر دے آسے پاسے۔ {{Sfn|Gunn|2004}} &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Voyaging deep into Myanmar's caves|date=May 11, 2017|url=https://www.fauna-flora.org/news/voyaging-deep-into-myanmars-caves}}&lt;/ref&gt;

سالوین پہاڑاں توں ہلائینگبوے ٹاؤنشپ دے نیڑے ساحلی میدان چ نکلدا اے۔ ساحل دے نیڑے، سالانہ بارش 4,000 to 5,000 ہوندی اے۔, گھنے اشنکٹبندیی برساتی جنگلات دے نال نال اک پیداواری چاول دی صنعت دی حمایت کردا اے۔  دریا ہور 100 وگدا اے مون ریاست دے ماولامائن چ اک معمولی سائز دے [[دریائی ڈیلٹا|ڈیلٹا]] تے مہانا تے ختم ہون توں پہلاں۔ سالوین 75 تک سمندری اثر رکھدا اے اندرونی۔  ایتھ‏ے اس دے نال مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گیانگ دریا تے جنوب مشرق تو‏ں دریائے اتران مل جاندا ا‏‏ے۔ تھنلوین پل ، میانمار دا دوجا سب توں لمبا پل، مولمین نوں متمہ نال جوڑدا اے۔ اس دے بعد مشترکہ دریا ڈیبوک (شمالی) تے مولامائن (جنوبی) چینلز وچ ٹوٹ جاندا اے، جو خلیج مارتابان وچ خالی ہونے تو ں پہلے [[Bilugyun Island|بیلوگیون جزیرہ]] تشکیل دیندا ا ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}}

=== معاون دریاواں دی لسٹ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Tributaries of the Salween River
|-
!Name
!Country
!State/Province
!Mouth coordinates
!Length
!Basin size
|-
|Ataran
|Myanmar
|Mon State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|16|31|12|N|97|39|33|E}}
|249 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(155&amp;nbsp;mi)
|5,930 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2,288&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Gyaing
|Myanmar
|Mon State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|16|33|08|N|97|39|49|E}}
|250 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(155&amp;nbsp;mi)
|9,386 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(3,621&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Donthami
|Myanmar
|Mon State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|16|41|27|N|97|35|18|E}}
|148 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(92&amp;nbsp;mi)
|2,143 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(827&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Yunzalin
|Myanmar
|Karen State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|17|22|44|N|97|40|04|E}}
|219 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(136&amp;nbsp;mi)
|3,031 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(1,169&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Moei
|Myanmar/Thailand
|Karen State/&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mae Hong Son province
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|17|49|57|N|97|41|30|E}}
|332 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(206&amp;nbsp;mi)
|14,978 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(5,778&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Pawn
|Myanmar
|Karenni State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|18|52|53|N|97|19|36|E}}
|338 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(210&amp;nbsp;mi)
|19,145 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(7,386&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Pai
|Myanmar
|Karenni State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|19|08|45|N|97|32|38|E}}
|205 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(127&amp;nbsp;mi)
|7,178 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2,769&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Teng
|Myanmar
|Shan State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|19|51|42|N|97|44|43|E}}
|449 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(279&amp;nbsp;mi)
|15,340 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(5,918&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Hsim
|Myanmar
|Shan State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|20|47|37|N|98|30|15|E}}
|243 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(151&amp;nbsp;mi)
|5,221 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2,014&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Pang
|Myanmar
|Shan State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|20|57|21|N|98|30|01|E}}
|325 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(202&amp;nbsp;mi)
|12,427 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(4,794&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Hka (Nanka)
|Myanmar
|Shan State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|21|33|09|N|98|37|35|E}}
|278 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(173&amp;nbsp;mi)
|10,326 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(3,984&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Nanding
|Myanmar
|Shan State
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|23|24|43|N|98|40|27|E}}
|266 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(165&amp;nbsp;mi)
|8,322 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(3,211&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Kuke
|China
|Yunnan
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|24|19|54|N|99|10|57|E}}
|175 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(109&amp;nbsp;mi)
|6,610 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(2,550&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Yu
|China
|Tibet
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|28|35|49|N|98|21|54|E}}
|453 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(281&amp;nbsp;mi)
|9,389 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(3,622&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Leng
|China
|Tibet
|
|133 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(83&amp;nbsp;mi)
|3,113 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(1,201&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Ba
|China
|Tibet
|
|111 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(69&amp;nbsp;mi)
|3,792 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(1,463&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Ga
|China
|Tibet
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|31|09|47|N|95|15|53|E}}
|168 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(104&amp;nbsp;mi)
|4,812 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(1,856&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Suo
|China
|Tibet
|&lt;templatestyles src=&quot;Module:Coordinates/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{محل وقوع|31|45|37|N|93|44|57|E}}
|264 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(164&amp;nbsp;mi)
|13,939 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(5,377&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|-
|Ka
|China
|Tibet
|
|214 km&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(133&amp;nbsp;mi)
|8,489 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(3,275&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|}
اوسط بہاؤ دے لحاظ نال وڈے معاون دریاواں (1971–2000):
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
 !Name
 !Average discharge
 !Name
 !Average discharge 
|-
 |Gyaing
 |672.3 m3/s (23,740 cu ft/s)
 |Kuke
 |111.5 m3/s (3,940 cu ft/s)
 |-
 |Ataran
 |501.7 m3/s (17,720 cu ft/s)
 |Hsim
 |94.2 m3/s (3,330 cu ft/s)
 |-
 |Pawn
 |402.4 m3/s (14,210 cu ft/s)
 |Pai
 |91.5 m3/s (3,230 cu ft/s)
 |-
 |Moei
 |382.5 m3/s (13,510 cu ft/s)
 |Ba
 |90.5 m3/s (3,200 cu ft/s)
 |-
 |Teng
 |334.7 m3/s (11,820 cu ft/s)
 |Yu
 |89.7 m3/s (3,170 cu ft/s)
 |-
 |Pang
 |226.5 m3/s (8,000 cu ft/s)
 |Suo
 |88.6 m3/s (3,130 cu ft/s)
 |-
 |Donthami
 |213.7 m3/s (7,550 cu ft/s)
 |Ga
 |84.6 m3/s (2,990 cu ft/s)
 |-
 |Hka
 |202 m3/s (7,100 cu ft/s)
 |Ka
 |61.8 m3/s (2,180 cu ft/s)
 |-
 |Nanding
 |165.1 m3/s (5,830 cu ft/s)
 |Leng
 |60.3 m3/s (2,130 cu ft/s)
 |-
 |Yunzalin 
 |128.6 m3/s (4,540 cu ft/s) 
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}}

== ڈسچارج ==
تھنلوین دریا دے ایچ پی اے-ان سٹیشن تے بہاؤ دا نظام: 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |سال
! colspan=&quot;3&quot; | ڈسچارج (m &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; /s)
|-
! من
! ذریعہ
! زیادہ توں زیادہ
|-
| 2009
| 2,090
| 4,938
| 11,937
|-
| 2010
| 1,743
| 4,836
| 11,140
|-
| 2011
| 1,927
| 6,014
| 17,080
|-
| 2012
| 2,145
| 5,312
| 16,227
|-
| 2013
| 1,827
| 5,302
| 16,077
|-
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| ''ذریعہ''
| ''1,946''
| '''''5,280'''''
| ''14,492''
|}
2009 توں 2013 دے دوران Hpa-an چ تھانلوین دریا دا ماہانہ بہاؤ دا نمونہ: 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |ماہ
! colspan=&quot;3&quot; | ڈسچارج (m &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; /s)
|-
! من
! ذریعہ
! زیادہ توں زیادہ
|-
| جنوری
| 2,007
| 2,833
| 3,580
|-
| فروری
| 1,803
| 2,643
| 3,483
|-
| مارچ
| 1,743
| 2,506
| 3,451
|-
| اے پی آر
| 1,913
| 2,630
| 4,016
|-
| ہو سکدا اے
| 2,068
| 2,954
| 4,096
|-
| جون
| 2,660
| 5,172
| 12,243
|-
| جولائی
| 4,656
| 8,497
| 15,550
|-
| اگست
| 7,685
| 11,959
| 17,080
|-
| ستمبر
| 7,760
| 10,000
| 13,913
|-
| اکتوبر
| 3,747
| 6,808
| 12,203
|-
| نومبر
| 2,684
| 4,063
| 6,938
|-
| دسمبر
| 2,271
| 3,085
| 4,287
|}

== ارضیات ==
سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}}
[[فائل:怒江峡谷_-_panoramio.jpg|left|thumb| تبت وچ سالوین (گیالمو ناققو) دریا]]
بالائی سالوین، میکونگ تے یانگسی دے متوازی جدید کورسز اوتھے واقع ہن جتھے مشرقی تبتی پٹھار یونان-گوئژو پٹھار دے اپلینڈز نو کٹدا اے۔ ایہناں دریاواں نوں وکھ کرن آلے پہاڑی سلسلے انفرادی خطے (کرسٹل ٹکڑے) نیں جہڑے ایشیائی براعظم چ وکھرے طور تے جمع ہوئے نیں - شمال توں جنوب ول نکاسی آب دے نال اک بیسن تے رینج لینڈ اسکیپ تشکیل دیندے نیں - فیر اکٹھے کمپریس ہو جاندے نیں تاکہ دریاواں صرف 20 کلومیٹر (12 mi) تھاواں تے الگ۔ {{Sfn|Bridgland|Vandenberghe|Wang|2019}} جدوں پہاڑ چڑھدے رہے، دریاواں نے متوازی فالٹ زوناں دے نال نال زمین دی تزئین وچ کٹ دتا، جس نال موجودہ دور دیاں ڈونگھیاں گھاٹیاں بن گئیاں۔ {{Sfn|Darwall|2012}} نوجیانگ فالٹ زون 600 توں ودھ پھیلیا ہویا اےیوننان چ دریا دے نال  ۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

ہمالیہ دے بنن نال تبتی پٹھار توں دکھن ولوں بحر ہند ول نکاسی آب نوں روک دتا گیا، جس نال پہاڑاں دے اتر وچ مشرق ول یانگسی دریا ول نکاسی آب نوں مجبور کیتا گیا۔ ایہ مشرق د‏‏ی طرف وگنے والا دریا ، جو جدید یارلونگ تسانگپو دریا دا پیشرو اے ، بار بار جنوب وچ نکاسی آب وچ قبضہ کرلیا گیا ، جس تو‏ں ریڈ ، میکونگ ، سالوین تے اراواڈی دریاواں دے ذریعے سمندر تک مختلف راستے مل گئے۔ {{Sfn|Searle|2013}} مشترکہ سالوین-یارلونگ تسانگپو نکاسی آب جدید سالوین توں بہوں لمی ہووے گی، جہڑی 1,500 ہور پھیلی ہوئی ہووے گی۔ پٹھار دے پار مغرب ول۔ آخر کار یارلونگ تسانگپو نو‏‏ں موجودہ ہندوستان وچ [[دریائے برہم پتر|دریائے برہمپتر]] نے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Searle|2013}} ہو سکدا اے کہ سالوین دے موجودہ ماخذ توں اُتے کدی ہور معاون دریاواں ہون، لیکن بحر ہند توں نمی نو روکن آلے ہمالیہ دے عروج دی وجہ توں، ایہ معاون دریاواں خشک ہو گئیاں، جس دی وجہ توں اج ناگقو دے پار بے شمار ٹرمینل جھیلاں بکھریاں ہوئیاں نیں۔ {{Sfn|Swan|2000}}

سالوین اک اندازے دے مطابق 108 توں 237 ملین ٹن تلچھٹ ہر سال لے جاندا اے۔ &lt;ref name=&quot;Baronas&quot;/&gt; تقریباً 92&amp;nbsp;مون سون دے موسم چ تلچھٹ دا فیصد سمندر چ پہنچایا جاندا اے۔  سالوین ڈیلٹا جسمانی طور تے اراواڈی تے سیٹاانگ ڈیلٹا نال ملحق اے۔ اراواڈی-سیٹاانگ-سالوین ڈیلٹا نسبتاً مستحکم اے، جس دی ساحلی پٹی اوسطاً 3.4 میٹر (11 فٹّ) سالانہ 1925 توں 2006 دے وچکار۔ تلچھٹ دا جمع ہونا وڈی حد تک سمندری دھاراں دے ذریعے ڈوبن تے نقل و حمل دے ذریعے متوازن ہوندا اے۔ تاہم، سالوین دے نال مجوزہ ڈیم ساحلی کٹاؤ دے ممکنہ نقصان دہ اثرات دے نال زیادہ تر تلچھٹ نو پھنسان گے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Evolution of the Irrawaddy delta region since 1850}}&lt;/ref&gt;

== ایکولوجی ==
سالوین بیسن ہزاراں پودےآں د‏‏ی پرجاتیاں دا گھر اے ، جس وچ سب تو‏ں زیادہ پودےآں د‏‏ی تنوع یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔  تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں چ گاؤلیگونگشان نیشنل نیچر ریزرو تے سالوین بیسن دے اندر نو جیانگ ریزرو شامل ہن; &lt;ref name=&quot;PA0516&quot; /&gt; گاؤلیگونگشان ریزرو چ 4,300 توں ودھ بوٹیاں دیاں پرجاتیاں ہن۔  مغربی یونان چ دریائے نو دے نال واقع نوجیانگ لانکانگ گھاٹی الپائن شنکدر تے مخلوط جنگلات ، 1,000 to 6,000 دی بلندیاں تے محیط ہن۔ تے ذیلی اشنکٹبندیی چوڑے پتے آلے سدا بہار توں لے کے سب الپائن شنکدر جنگلات تک۔ نایاب ''تائیوانیا'' ، ایشیا دے سب توں وڈے شنکدر درختاں چوں اک، ایتھے ویہہ توں ودھ ہور شنکدر پرجاتیاں دے نال پایا جاندا اے۔ اس دے ناہموار تے ناقابل رسائی خطے دی وجہ توں، اس نوں چین دے سب توں زیادہ برقرار وڈے جنگلات دے علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔  میکونگ-سالوین ونڈ اک اہم پھولاں تے جانوراں دی رکاوٹ دے نال نال بارش دا سائے وی بناندی اے، تے اس خطے وچ پودےآں دی پرجاتیاں دا اک وڈا ڈرائیور سمجھیا جاندا اے۔ &lt;ref name=&quot;MengChen2015&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|title=Refugial isolation and range expansions drive the genetic structure of Oxyria sinensis (Polygonaceae) in the Himalaya-Hengduan Mountains|year=2015}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:SALAWIN_NATIONAL_PARK_Mae_Hong_Son.jpg|left|thumb| تھائی لینڈ چ سالاوین نیشنل پارک]]
میانمار-چین دی سرحد دے آلے-دوآلے، سالوین اتری ہند چینی سب-ٹراپیکل جنگلاں دے ماحولیاتی کھیتر وچوں لنگھدا اے، جو وڈے پدھر تے سب-ٹراپیکل چوڑے پتے والے سدا بہار جنگلاں اتے مشتمل اے، جس وچ اچے اچائیاں اتے پائن دے جنگل اتے تھلویں حاشیے تے اشنکٹبندیی جنگل ہن۔  میانمار تے تھائی لینڈ چ ہور جنوب چ، سالوین بیسن چ کیاہ-کیرن پہاڑی بارش دے جنگلات شامل ہن، جتھے چٹاناں، سنکھولاں تے غاراں دا کارسٹ چونا پتھر دا منظر نامہ اپنے آپ نو جنگلات دی اک بھیڑ لئی قرضہ دیندا اے۔ چونا پتھر دی مٹی خشک سالی دے پرنپاتی جنگلات دی میزبانی کردی اے، جد کہ ڈپٹیروکارپ - غالب اشنکٹبندیی جنگل گرینائٹک مٹی تے پائے جاندے ہن۔ پہاڑی پرنپاتی جنگلات شان پہاڑیاں چ وڈے پیمانے تے پھیلے ہوئے ہن۔   [[مینگروو|مینگرو دے]] جنگلات سالوین ڈیلٹا چ پائے جاندے نیں، خاص طور تے بیلوگیون جزیرے تے۔ 

بیسن تقریباً 151 مچھلیاں دی پرجاتیاں دی حمایت کردا اے، {{Sfn|Darwall|2012}} جہناں چوں 77 بالائی سالوین چ پائے جاندے ہن۔ &lt;ref name=&quot;Uppersalweenfish&quot;&gt;{{حوالہ رسالہ|last1=Chen|first1=Weitao|last2=Ma|first2=Xiuhui|last3=Shen|first3=Yanjun|last4=Mao|first4=Yuntao|last5=He|first5=Shunping|title=The fish diversity in the upper reaches of the Salween River, Nujiang River, revealed by DNA barcoding|journal=Scientific Reports|volume=5|issue=1|year=2015|issn=2045-2322|doi=10.1038/srep17437|bibcode=2015NatSR...517437C}}&lt;/ref&gt; سالوین چ بے شمار [[مہاشیر ٹبر|سائپرینڈ]] پرجاتیاں ہن، جنہاں چ خطرے توں دوچار ''گاررا کرپٹونیما'' تے ''ایکروکولیوپلاکس بائیکورنیس'' شامل نیں جہڑے بیسن دے مقامی ہن۔ &lt;ref name=&quot;Uppersalweenfish&quot; /&gt; شان ریاست وچ انلے جھیل ، جسنوں 2015 وچ یونیسکو بائیوسفیئر ریزرو نامزد کیتا گیا سی،  متعدد مقامی مچھلیاں دی پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ سالوین-پانگ سنگم تے ہزار جزیرے دے علاقے، &lt;ref name=&quot;MyanmarHydropower&quot;&gt;{{Cite web}}&lt;/ref&gt; دے نال نال سالوین تے موئی دریاواں دے سنگم، نوں وی اہم مچھی دے رہائش گاہ دے طور تے شناخت کیتا جاندا اے۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; سالوین اپنی مچھی دی زیادہ تر پرجاتیاں نو نیڑے دے ایراواڈی تے سیٹاانگ دریاواں دے نال سانجھا کردا اے۔ {{Sfn|Darwall|2012}} دریا چ کئی ناگوار غیر ملکی مچھیاں وی رہندیاں نیں جہڑیاں تجارتی مقاصد لئی متعارف کروائیاں گئیاں سن۔ &lt;ref name=&quot;Uppersalweenfish&quot; /&gt; مچھیاں دے علاوہ، سالوین 92 دوپاسی پرجاتیاں لئی رہائش فراہم کردا اے۔ سالوین چ دنیا دے کسے وی دریا چ کچھو کمے دی سب توں وڈی ونڈ اے۔ خطرے توں دوچار دیوہیکل ایشیائی تالاب دا کچھوا تے [[وڈا سر کھچوپڑا|وڈے سر والا کچھوا]] ایتھے پایا جاندا اے۔ 

سالوین طاس چ دنیا دے 25٪ تک زمینی جانوراں دی پرجاتیاں شامل نیں ۔  چین چ جانوراں دی تقریباً ادھی پرجاتیاں بالائی سالوین چ پائی جاندیاں نیں، جہڑی [[برفانی چیتا|برف دے چیتے]] تے [[کالا پھینینکوالا باندر|کالے نک آلے باندر]] سمیت خطرے توں دوچار پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|title=China May Shelve Plans to Build Dams on Its Last Wild River|last1=Leavenworth, Stuart|journal=National Geographic}}&lt;/ref&gt; میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین بیسن دے دور دراز دے جنگلات، خاص طور تے کیئن تے شان ریاستاں چ، درجناں وڈیاں ددپلانیاں دیاں پرجاتیاں دا گھر ہن جنہاں چ ہند چینی شیر ، بادل چیتا ، [[ایشیائی کالا رچھ|ایشیائی کالا ریچھ]] ، [[ماکھیو رچھ|سورج ریچھ]] ، [[چڑھدا ھولاک گبن|مشرقی ہولوک گبن]] ، تے [[سنڈا پینگولن]] شامل ہن۔ &lt;ref name=&quot;Bonini&quot;&gt;{{Cite news|title=Salween Peace Park, a desperate bid to counter mega-dams|journal=Asia Times|last1=Bonini, Alan}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Saving the Salween: Southeast Asia's last major undammed river|journal=The Ecologist|last1=Fawthorp, Tom}}&lt;/ref&gt; تھائی لینڈ چ سالوین دے نال چونے دے پتھر دے گفاواں چ چمگادڑاں دی بے شمار پرجاتیاں رہندیاں نیں، جنہاں چ مقامی [[سورنک چمگادڑ|کٹی دے ہاگ-نوس چمگادڑ]] وی شامل نیں، جہڑا دنیا دی سب توں نکی جانی جان آلی چمگادڑ دی پرجاتی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Stokes, Demelza|title=Stone, Sand, Water: the key ingredients changing the Salween landscape|journal=Mongabay}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; دریا دے شان پہنچ دے نال نال نام سان وادی انتہائی خطرے توں دوچار [[انڈین چٹی کنڈ آلی گرجھ|چٹے رمپڈ گدھ]] تے [[پتلی چنج آلی گدھ|پتلے بلڈ گدھ]] لئی رہائش فراہم کردی اے۔  سالوین ڈیلٹا وچ، گیلے علاقے [[مچھیری بلی|مچھی پھڑن آلی بلی]] ، ایشیائی نکے پنجے آلے اوٹر تے [[سیامی مگرمچھ]] ، تے دوجیاں پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردے ہن۔ &lt;ref name=&quot;MyanmarHydropower&quot; /&gt;

== معاشی استعمال ==
اپنے تھلویں راہ دے نال سالوین سیلاب تے آبپاشی آلی کھیتی باڑی دوناں نو برقرار رکھدا اے۔ سالوین ڈیلٹا چاولاں دی اگائی دا اک وڈا علاقہ اے; ایہ سالوین بیسن دا واحد سب توں زیادہ پیداواری زرعی علاقہ اے تے 500,000 توں ودھ لوکاں دا گھر اے۔ چاول دے کھیت دریا دے سالانہ سیلاب تے بہوں زیادہ انحصار کردے نیں، جس نال بھرپور تلچھٹ دے ذخائر آندے نیں۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/defending-burmas-salween-river|title=Defending Burma's Salween River}}&lt;/ref&gt; سالوین طاس وچ اگائی جانے والی دوسری فصلاں وچ مکئی، کنک، مرچ، کپاہ، آلو، مونگ پھلی، تل، دالاں، پان، چاء تے مختلف سبزیاں شامل نيں۔  سیلابی میدان دے بعض علاقے کھیتی باڑی تے مچھی پھڑن دوناں دے لی موزوں ہن، جوں کہ ایچ پی اے آن دے اپ سٹریم موسمی ڈاؤ لار جھیل، جتھے خشک موسم دے دوران جھیل دے جزیرےآں تے فصلاں اگائیاں جاندیاں ہن۔ سالانہ فصل دے بعد، زمین نوں ڈنگراں نوں چران لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} برسات دے موسم وچ مچھلیاں جھیل وچ انڈجنن کرن لئی سالوین دریا توں ہجرت کردیاں ہن، اتے موسم دے انت وچ پانی دی پدھر گھٹن نال وڈی گنتی وچ پھڑیاں جاندیاں ہن۔ سالوین عام طور تے جولائی-ستمبر چ سیلاب آندا اے تے اکتوبر-دسمبر دے آسے پاسے اپنے سب توں گھٹ پدھر تے پہنچ جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دے پرنسپل چاول اگانے آلے علاقے، اراواڈی ڈیلٹا دے مقابلے چ، سالوین ڈیلٹا زیادہ بے ترتیب طور تے سیلاب آندا اے، تے پنج چوں 1–2 سال خشک سالی دا شکار ہوندا اے۔ {{Sfn|Catling|1992}}
[[فائل:Kaw_Gon_Thanlwin_Bridge.jpg|right|thumb| میانمار دے شہر میانگ کا لیا وچ دریائے سالوین]]
تقریباً 380,000 ہیکٹر (940,000 ایکڑ) زمین سالوین بیسن چ آبپاشی کیتی جاندی اے، جس چ 50&amp;nbsp;میانمار وچ فیصد، 42&amp;nbsp;چین وچ فیصد تے 8&amp;nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ تقریباً 97&amp;nbsp;فیصد سطحی پانی نال آبپاشی کیتی جاندی اے، تے باقی [[زمینی پاݨی|زمینی پانی]] نال۔ کل پانی کڈھن دی رقم 3 توں وی گھٹ اے۔&amp;nbsp;دریا دے بہاؤ دا فیصد 5.1 کلومیٹر   ۔  حالیہ برساں وچ ربڑ، گنے تے مکئی د‏‏ی وڈی نقد فصلاں بن گئیاں نيں، جس د‏‏ی زیادہ تر پیداوا‏‏ر چین نو‏‏ں برآمد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1998 توں 2010 تک، مون سٹیٹ چ ربڑ لئی کاشت کیتا جان آلا علاقہ پنج گنا ودھ گیا، جس دے نال جنگلات دی نمایاں کٹائی وی ہوئی۔ 

ہور اپ سٹریم، دریا متعدد دور دراز دے پنڈاں لئی پانی دا ذریعہ فراہم کردا اے۔ پہاڑی خطےآں دی وجہ توں قابل کاشت زمین دے نال، کاشتکاری بنیادی طور تے موسمی طور تے سیلاب آلے دریا دے کناریاں تے جزیرےآں تے ہوندی اے۔ تاہم، جنگل دی زمین نو تیزی نال زراعت چ تبدیل کیتا گیا اے، جس دی وجہ توں تلچھٹ تے پانی دے معیار دے دوجے مسائل پیدا ہوئے ہن۔  اچیاں وادیاں نوں چراؤن لئی ورتیا جاندا اے، خاص طور تے تبت وچ، جتھے یاک، بھیڈاں، بکریاں، گھوڑے اتے ڈنگر پالے جاندے ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مشرقی میانمار چ سالوین دے نال دے جنگلات درجناں دوائیاں دے بوٹیاں دا گھر نیں جہڑے روایتی جڑی بوٹیاں دی دوائیاں دی پیداوار لئی اہم ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} کجھ دوائیاں دے بوٹے اگائے جاندے نیں، جد کہ کجھ جنگل چ جنگلی طور تے کٹے جاندے نیں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنگلات دی کٹائی تے زرعی تبدیلی نال کئی جنگلی پرجاتیاں نوں خطرہ اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}}

=== مچھی پھڑنا ===
[[فائل:Boats_in_the_Salween_River.jpg|left|thumb| سالوین دریا، ایچ پی اے این چ مچھی پھڑن آلیاں کشتیاں]]
سالوین مہانا تے ڈیلٹا اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے، {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جس چ سمندری چینلاں دا پیچیدہ نیٹ ورک میٹھے پانی، کھارے تے سمندری مچھیاں لئی رہائش گاہواں دی تنوع فراہم کردا اے۔ اندرونی چینلاں تے خلیجاں دے نال گزارا کرن لئی ماہی گیری غالب اے، جد کہ اک وڈی تجارتی ماہی گیری نوں سمندر توں دور حمایت دتی جاندی اے۔ سب توں اہم تجارتی پرجاتیاں چ نگا پونے نا ( پیراڈائز تھریڈفن ) تے نگا پیات (کوئٹر کروکر) شامل ہن۔ مقامی خوراک چ جھینگے تے کیکڑے اہم ہن۔ ہور اپ سٹریم دے پنڈ وی سالوین مچھی تے انحصار کردے نیں، جس چ انلے جھیل اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے۔ 

ریگولیشن دی کمی دے نال مل کے زیادہ مچھی پھڑنا 21ویں صدی وچ اک مسئلہ بن گیا اے، جس وچ تھلویں سالوین وچ پکڑن وچ 60 تک کمی آئی اے۔&amp;nbsp;کجھ پنڈاں چ فیصد۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} وڈے &quot;بیگ نیٹ&quot; دا استعمال جس دے نتیجے اچ ضرورت توں زیادہ بائی کیچ ہوندا اے، اس دے نال نال تجارتی ماہی گیراں دے ذریعہ غیر قانونی زہراں دا استعمال، نے وی کمی اچ حصہ پایا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اپ سٹریم لاگنگ توں ودھدی ہوئی تلچھٹ نے مہانا نوں اتلا بنا دتا اے تے اس دی پیداواری صلاحیت نوں گھٹا دتا اے، جس دے نتیجے وچ مچھیاں دی ہجرت تے انڈجنن دی شرح وچ کمی آئی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ایہناں مسئلیاں نوں حل کرن لئی کوششاں کیتیاں نیں، جس وچ موسمی ماہی گیری دی پابندی وی شامل اے جیہڑی پہلی وار 2012 وچ لاگو کیتی گئی سی، پر ایہناں قنوناں نوں بہت گھٹ نافذ کیتا گیا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اک متبادل نقطہ نظر، نکے، خود نافذ شدہ کمیونٹی-بیسڈ ذخائر دا استعمال کردے ہوئے جتھے مچھی پھڑن دی اجازت نئیں اے، نے شمالی تھائی لینڈ چ مچھی دی آبادی تے پرجاتیاں دی تنوع نو کامیابی نال محفوظ کیتا اے۔ &lt;ref&gt;{{حوالہ رسالہ|date=December 2020|title=A network of grassroots reserves protects tropical river fish diversity|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2944-y}}&lt;/ref&gt;

=== لکڑی کٹنا تے کان کنی ===
سالوین دے نال دے جنگلات اشنکٹبندیی سخت لکڑی دے اہم ذرائع ہن، جنہاں چ ساگوان، پینکاڈو (لال لوہے دی لکڑی) تے پڈوک (برمی گلاب دی لکڑی) شامل ہن۔ طاس دے میانمار حصے وچ لکڑی کٹن پہلی وار 19ویں صدی وچ برطانوی نوآبادیاتی دور وچ وڈے پیمانے تے ہوئی ۔ کلیئر کٹنگ نے دریا دے نال مٹی نو غیر مستحکم کر دتا اے تے تلچھٹ دا بوجھ ودھا دتا اے۔ زیادہ تر طاس دے پار چنگیاں سڑکاں دی کمی دی وجہ توں، برسات دے موسم دے دوران زیادہ تر لکڑی آبی گزرگاہاں دے ذریعے پہنچائی جاندی اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;citation needed&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; چین وچ، مغربی یوننان دے کجھ جنگلات نو 1990 دی دہائی تک شدت نال لاگ کیتا گیا سی، جدوں ماحولیاتی اثرات دی وجہ توں اوتھے لاگنگ تے پابندی عائد کر دتی گئی سی۔ 

21ویں صدی وچ جنگلات دی کٹائی دی شرح وچ تیزی نال وادھا ہویا اے، خاص طور تے شان، کیرنی تے کیرن ریاستاں وچ۔  {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2010 توں پہلے، مسلح تنازعات نے لاگنگ کمپنیاں لئی ایہناں چوں بوہت سارے علاقیاں تک رسائی حاصل کرنا مشکل بنا دتا سی۔ نسلی ملیشیا تے میانمار یونین حکومت دے وچکار 2010 دے امن معاہدے دے بعد، کارینی ریاست وچ تجارتی لاگنگ ڈرامائی طور تے ودھن وچ کامیاب رہی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ساگوان دی کٹائی تے پابندی لا دتی اے، پر ساگوان دی غیر قانونی کٹائی جاری اے، جس دی وجہ بیرون ملک سخت مانگ اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nationalgeographic.com/history/2020/08/after-century-logging-myanmar-struggles-preserve-teak-groves/|title=After a century of logging, Myanmar struggles to preserve its teak groves|last=Salopek, Paul}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/illegal-log-trade-continues-on-salween-river.html|title=Illegal Log Trade Continues on Salween River|last=Naing, Saw Yan}}&lt;/ref&gt; دریا دے تھائی پاسے، سلاوین نیشنل پارک چ 1990 دی دہائی توں غیر قانونی لکڑی دی کٹائی جاری اے۔ 

کیرن سٹیٹ وچ، 21ویں صدی وچ دریا دے نال سیمنٹ دی پیداوار لئی چونے دے پتھر دی کان کنی وچ وادھا ہویا اے۔ تھلویں دریا چ ریت تے بجری دی کان کنی وی ودھ رئی اے۔ 2015 تک میانمار دی حکومت کان کنی دے شعبے وچ بین الاقوامی سرمایہ کاری دی کوشش کر رئی سی، تے نویاں پالیسیاں دریا دے نال کان کنی دی سرگرمی وچ کافی وادھا کر سکدیاں سن۔  ایہناں کاناں توں [[آرسینک|سنکھیا]] اتے ہور آلودگیاں نال دریا آلودہ ہو گیا ہے ۔ 

== تریخ ==
[[فائل:Salween_delta.jpg|left|thumb| سالوین ڈیلٹا دا فضائی نظارہ (شمال سجے پاسے اے)۔ ایہہ علاقہ گھٹ توں گھٹ 5000 سال توں مون لوکاں دا گھر رہیا اے۔]]
بالائی سالوین دریا دے نال انسانی موجودگی گھٹ توں گھٹ 31,000–39,000 سال پہلے دی اے۔ آثار قدیمہ دے شواہد وچ جنوب مشرقی تبتی پٹھار وچ دریا دے کنارے دریافت ہونے والے پتھر دے اوزار تے جانوراں د‏‏ی باقیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ 

مون میانمار دے اندر سالوین طاس دے کچھ ابتدائی باشندے نيں ، جو 3000 قبل مسیح دے آس پاس چین تو ں جنوب د ی طرف ہجرت کردے سن ، تے سالوین ڈیلٹا تے ملحقہ ساحلی علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ۔ پہلی صدی قبل مسیح دے آس پاس سالوین تے ایراواڈی بیسن وچ زراعت سب تو‏ں پہلے شروع ہوئی سی۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; کیرن دے آباؤ اجداد نے 1000 قبل مسیح دے آسے پاسے تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین توں سالوین دریا دے علاقے دے تھلے ہجرت کیتی۔ {{Sfn|Ness|2014}} تائی لوکاں ، شان دے آباؤ اجداد، نے 1000 عیسوی دے آسے پاسے یوننان توں وسط سالوین دے شان پہاڑیاں دے علاقے وچ منتقل ہونا شروع کیتا تے متعدد آزاد بادشاہتاں قائم کیتیاں، جنہاں نو اکثر شان ریاستاں دے ناں توں جانا جاندا اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}

تبتی پٹھار توں شروع ہون آلے [[نو|نو لوک]] ، 2000 قبل مسیح دے شروع چ جدید دور دے چین چ سالوین (نو) تے میکونگ (لانکانگ) دے علاقیاں چ آباد ہو سکدے نیں۔ {{Sfn|Minahan|2014}} &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; [[وا|وا لوک]] ، جہڑے اج چین-برما دی سرحد دے دوہاں پاسے سالوین طاس دے کجھ حصیاں وچ رہندے ہن، 500-300 قبل مسیح دے آس-پاس تبت توں دریا دے نال دکھن ولّ ہجرت کر گئے۔ {{Sfn|Minahan|2014}} [[لیزو|لیسو لوک]] ، جو تبت توں وی نکلے سن، 1000 عیسوی توں پہلاں یوننان پہنچے سن۔ چینی ریکارڈاں چ لیسو دا ذکر [[تانگ|تانگ راجٹبر]] (618–907 عیسوی) دے اخیر چ شروع ہوندا اے۔ لیسو اصل وچ یوننان دے ہور مشرق دے علاقےآں وچ آباد سن ، لیکن صدیاں دے دوران انہاں نو ں شمال تے مغرب د ی طرف سالوین د ی طرف دھکیل دتا گیا کیونجے زیادہ [[ہان چینی|ہان لوک]] یوننان وچ آباد ہوئے گئے۔ {{Sfn|Harwood|2013}}

=== سلطنتاں دی توسیع ===
سالوین ڈیلٹا چ مرتبان (ہن متمہ ) 200 قبل مسیح چ میری ٹائم سلک روڈ تے اک وڈی تجارتی بندرگاہ سی۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; چھیویں صدی عیسوی تک، تھیٹن بادشاہت (ابتدائی مون بادشاہتاں چوں اک) نے تھیٹن دے دارالحکومت توں سالوین ڈیلٹا تے آسے پاسے دے ساحلاں تے حکومت کیتی۔ {{Sfn|West|2010}} 738–902 عیسوی توں، نانزہاؤ دی بادشاہی نے یوننان تے شمالی برما دے کجھ حصےآں تے قابو پایا، {{Sfn|Myint-U|2006}} سالوین نے برمی پیو شہر-ریاستاں دے نال اپنی جنوب مغربی سرحد بنائی۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; تانگ چین دے کول نانزہاؤ دے ذریعے برما دے نال کئی زمینی تجارتی راستے سن، جس دے نال اوہ بعض اوقات اتحادی وی سی۔ اک رستہ ینشینگ (موجودہ جینگڈونگ ، یوننان دے آسے پاسے) توں شروع ہویا تے مغرب دی طرف جاندا سی، فیر جنوب دی طرف دریائے سالوین دے نال، مارتابان دے مقام تے بحر ہند تک پہنچدا سی۔ اک ہور نے اج دے باؤشان دے آسے پاسے سالوین پار کیتا، تے مغرب دی طرف ہندوستان ول ٹر پیا۔ {{Sfn|Chen|2020}}

1060ء د‏‏ی دہائی وچ بادشاہ انورہتا نے کافر بادشاہت (پہلی برمی سلطنت) د‏‏ی حدود نو‏‏ں اراواڈی وادی وچ اس دے ابتدا تو‏ں ودھایا تے سالوین ڈیلٹا وچ تھیٹن تے دوسری مون بادشاہتاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} 1100 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، بادشاہ نراپتیستھو (سیتھو II) نے زیادہ تر شان ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے برمی حکمرانی نو‏‏ں ڈیلٹا تو‏ں لے ک‏ے شمال وچ یوننان تک سالوین دریا دے مغربی کنارے تک پھیلا دتا۔ تقریباً 500 سال تک، تھلویں سالوین نے برما تے [[مملکت ایوتھایا|ایوتھایا بادشاہت]] (سیام) دے وچکار سرحد دی تعریف کیتی۔

1200 دی دہائی دے اخیر چ، [[منگول سلطنت]] دے حملیاں دے بعد کافر بادشاہت دا خاتمہ ہو گیا۔ منگولاں نے [[ڈالی بادشاہت]] ( نان زاؤ دا جانشین ) وی فتح کر لیا سی ۔ 1287ء چ سالوین تے ایراواڈی ڈیلٹا چ ہنتھاواڈی بادشاہت ابھری ۔ مرتبان نے 1287ء تے 1364ء دے درمیان ہنتھاواڈی دا راجگڑھ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; سالوین دریا دے پہاڑی وسطی علاقیاں دے نال نال، سابقہ شان واسل ریاستاں نے اپنی آزادی دوبارہ حاصل کر لئی۔ [[منگ سلطنت|منگ]] چین نے 1380 دے آسے پاسے شروع ہوکے یوننان نوں اپنے قبضے وچ لے لیا تے چڑھدے شان دیاں کجھ ریاستاں نوں فتح کر لیا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}} 1436-49 توں، چینی فوجاں مونگ ماؤ دی شان ریاست دے خلاف لوچوان-پنگمین مہماں چلان لئی سالوین پار کیتیاں۔ ایہ جنگاں منگ دے لئی اک مہنگی ناکامی سن ، تے اس نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں جنم دتا جس نے خطے وچ چینی طاقت نو‏‏ں ٹوٹے ٹوٹے کر دتا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}}

ٹونگو خاندان 1500ء دے دوران برما وچ ابھریا ، جس نے 1565ء تک جنوب مشرقی ایشیا دے زیادہ تر علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے پہلی ٹونگو سلطنت ( دوسری برمی سلطنت) تشکیل دتی۔ بادشاہ تبینشوہتی نے 1541ء چ مرتبان تے قبضہ کر کے تباہ کر دتا ۔ بایننانگ دے بعد دے راج دے تحت، اک 800,000 مضبوط فوج نے 1548 وچ سالوین پار کیتا تے سیام تے حملہ کیتا۔ ایہہ پہلی وار سی جدوں دریائے سالوین دے چڑھدے ولّ برمی راج نوں ودھایا گیا سی۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} اس دے بعد، بایننانگ 1557 تک تمام آزاد شان ریاستاں نو اپنے ماتحت کر کے، سالوین دے شمال دی طرف منتقل ہو گیا {{Sfn|Surakiat|2005}} ایہ فتوحات جزوی طور تے ڈچ تے پرتگالی تاجراں توں آتشیں اسلحہ دے حصول دے ذریعے ممکن ہوئیاں جہڑے پہلی وار 1511 دے آسے پاسے انہاں ساحلاں تے پہنچے سن۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} ایہناں وچوں کجھ لڑائیاں وچ یورپی کرائے دے فوجی وی لڑے سن۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} مارتابان چ ، پرتگالیاں نے اک تجارتی چوکی قائم کیتی ، جہڑی اس علاقے چ پہلیاں یورپی بستیاں چوں اک سی ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}}
[[فائل:Nagshoe_land_62.jpg|left|thumb|280x280px| بیرو کاؤنٹی ، تبت چ سالوین (ناگقو)]]
1640 د‏‏ی دہائی وچ ، جو منگ خاندان دے آخری سالاں وچ ، جغرافیہ دان سو شیاکے نے سالوین دریا دے ملک د‏‏ی کھوج د‏‏ی تے ایہ طے کيتا کہ بالائی سالوین ، میکونگ تے ریڈ دریا (جو پہلے اک ہی دریائی نظام دا حصہ سمجھیا جاندا سی ) حقیقت وچ الگ الگ سن ۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC|title=Science and Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-cWJq9JjoYMC|title=Asian Borderlands: The Transformation of Qing China's Yunnan Frontier}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tVhvh6ibLJcC|title=The Cambridge History of China|date=1978}}&lt;/ref&gt; [[چنگ سلطنت|چنگ راجٹبر]] دے عروج دے بعد چین مغربی توسیع دے اک نویں دور چ داخل ہویا ۔ 1717ء چ خانان ژونگر نے تبت تے قبضہ کرلئیا ، تے چین نے اینہاں نوں اس علاقے توں کڈنے دی کوشش کیتی ۔ 1718 وچ ، چنگ نے اک فوج بھیجی لیکن تبت پہنچنے وچ ناکام رہے ، صرف دریائے سالوین تک پہنچے جتھ ے انہاں نو ں دریائے سالوین د ی جنگ وچ ژونگر فوجیاں نے شکست دتی۔ جواب چ، چنگ نے 1720 چ تبت چ اک وڈی فوج گھلی ، جس نے ژونگراں نو کڈ دتا تے تبت تے چنگ حکومت قائم کیتی۔ {{Sfn|Slatyer|2014}}

جداں ہی چنگ نے یوننان وچ دھکیل دتا، مقامی لیسو لوکاں نو ہور مغرب دی طرف دھکیل دتا گیا، آخر کار نوجیانگ پریفیکچر وچ تے اس دے آس پاس سالوین دے نال آباد ہوئے گئے۔ اگرچہ چین منگ دور تو‏ں ہی اس علاقے وچ توسیع کر رہیا سی ، آبادکاراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آمد 1700 تو‏ں 1850 دے آس پاس سی۔ اس دے نال ہی تبت اپنا اثر و رسوخ مغربی یوننان تک ودھا رہیا سی ۔ تبتی جماعتاں نے سالوین وادی تے چھاپہ ماریا تے دیسی نو تے ڈیرونگ آبادیاں توں غلام لے لئے، جہڑے سیاسی طور تے چنگی طرحاں منظم نئیں سن تے زیادہ مزاحمت پیش کرن توں قاصر سن۔ دوجے پاسے، لیسو نے غلاماں تے زمین لین دی کوششاں دی شدید مزاحمت کیتی۔ {{Sfn|Harwood|2013}}

1590ء دی دہائی چ سیام نے ٹیناسیریم ساحل تے قبضہ کر لیا سی ، تے سالوین ڈیلٹا فیر برما نال سرحد بن گیا ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} سو سال توں زیادہ عرصے تک ایہ اک متنازعہ علاقہ رہیا، جس نے برمی تے سیامی دے وچکار کئی وار ہتھ بدلے۔ برمی راج 1750 دی دہائی چ کونبانگ خاندان دے توسیع دے نال سالوین ڈیلٹا چ واپس آیا۔ سنہ 1759ء تو‏ں شروع ہونے والے مرتبان نے سیام اُتے کئی حملےآں دے آغاز دے مقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایوتھیا بادشاہت دا خاتمہ ہويا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} برمی لوک دریا دے مشرق دے علاقےآں اُتے پائیدار کنٹرول برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہے ، &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n5uU2UteUpEC|title=South Asia: A Short History|publisher=University of Hawaii Press}}&lt;/ref&gt; حالانکہ برما نے 1793 دے معاہدے وچ سیام تو‏ں ٹیناسیریم ساحل واپس حاصل کيتا۔

=== برطانوی راج تے دوجی جنگ عظیم ===
[[فائل:Moulmeinfromgreatpagoda.JPG|left|thumb| مولمین برطانوی راج دے دوران، 1870 دے آسے پاسے۔ دور دریائے سالوین دا نظارہ۔]]
1824 وچ [[پہلی اینگلو برمی جنگ]] دے بعد ، کونبانگ خاندان نے برما دے ساحلی علاقے [[سلطنت برطانیا|برطانوی سلطنت]] نو‏‏ں دے دتے ، جس وچ دریائے سالوین دے جنوب وچ پورے ٹیناسیریم ساحل شامل سن ۔ اسٹریٹجک مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مولمین (انگریزی بولی وچ مولمین) نے 1826ء تو‏ں 1852ء تک برطانوی برما دے دارالحکومت د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے یوننان وچ زمینی تجارت دے لئی اک دروازے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ ایہ اک منافع بخش لکڑی دی صنعت دا مرکز بن گیا، خاص طور تے [[ساگوان]] چ۔ مولمین بندرگاہ تے سمندری جہازاں نال ملن لئی دریائے سالوین دے تھلے لاگاں نوں تیرایا گیا سی۔ تھلویں سالوین بیسن دے جنگلات 1890 دی دہائی تک وڈے پیمانے تے لاگ کیتے گئے سن۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLgmAQAAIAAJ|title=Diplomatic and Consular Reports. Annual Series|year=1891}}&lt;/ref&gt; &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; عصری برطانوی نقشیاں نے دریا نو &quot;سالوین&quot; دے طور تے لیبل کیتا، جو برمی ناں ''تھنلوین'' دا انگریزیائزیشن اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}}
[[فائل:Camouflaged_and_poorly_equipped_Chinese_soldiers_repell_a_charge_of_50,000_Japanese_along_the_Salween_River_near_Burma._-_DPLA_-_57d615b363887a1f241f81440e052fb7.gif|left|thumb| چینی فوجاں نے برما چ دریائے سالوین دے نال جاپانیاں نال لڑائی کیتی، 1944]]
دوجی جنگ عظیم دے دوران جاپانی سلطنت نے برما تے حملہ کیتا ، جنوری 1942 چ ماولمین توں شروع ہویا۔ جاپانی فوج ، جس د‏‏ی تعداد 7،000 برطانوی مدافعین دے مقابلے وچ 18،000 سی ، نے جلدی تو‏ں مولامائن اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں سالوین پار مارتابان تک پِچھے ہٹنا پيا۔ 10–11 فروری نو‏‏ں جاپانیاں نے سالوین پار کیتا تے انگریز محاصرے دے لئی تیار نہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔ {{Sfn|McLynn|2011}} جاپانیاں نے [[دوسری چین جاپان لڑائی|دوجی چین-جاپانی جنگ]] دے دوران 1938 وچ تعمیر کردہ برما روڈ نو ناکہ بندی کر دتی، جس دی وجہ توں انگریزاں نو مشرقی ہمالیہ دے پار ہوائی جہاز دے ذریعے چین تک فوجی سامان دی نقل و حمل کرن تے مجبور کیتا گیا (&quot; دی ہمپ &quot;)۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt; پچھے ہٹن آلی اتحادی فوج (بنیادی طور تے چینی) نے 5 مئی 1942 نوں سالوین دریا تے جاپانی پیش قدمی نوں روک دتا ( سالوین دریا دا دفاع )۔ دریا پار کرن آلے سارے پلاں نو اڑا دین دے بعد، چینیاں نے {{Convert|100|mi|km|adj=on}} دے سامنے، جس مقام تے لڑائی اک تعطل تے پہنچ گئی۔ 

1944–1945 تک ، اتحادی افواج نے برما نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے تے برما روڈ نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے لئی سالوین مہم دا آغاز کيتا۔ 11 مئی 1944ء نو‏‏ں ابتدائی جارحیت دے دوران ، امریکی جنرل جوزف اسٹیلویل د‏‏ی سربراہی وچ تے [[امریکا|امریکی]] فوج د‏‏ی فضائیہ د‏‏ی مدد تو‏ں چینی ایکسپیڈیشنری فورس (سی ای ایف) دے تقریبا 40،000 فوجیاں نے ربڑ دے بیڑے اُتے سالوین نو‏‏ں پار کیتا تے دریا دے مغرب وچ جاپانی پوزیشن اُتے حملہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ہونے والی لڑائی وچ تقریبا 17،000–19،000 چینی تے 15،000 جاپانی مارے گئے ، جس وچ چینی فاتح نکلے۔ اگلے دناں چ، وادھو سی ای ایف فوجیاں نے دریا پار کیتا جہدے نال کل تعداد 100,000 ہو گئی، جاپانی زیر قبضہ علاقے چ مغرب ول دھکیل دین توں پہلاں۔ سالوین مہم 20 جنوری 1945 نوں وانڈنگ دے زوال دے نال ختم ہوئی۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nFI8AQAAIAAJ|title=Contemporary China: A Reference Digest|date=1943}}&lt;/ref&gt; اگست 1945 تک اتحادیاں نے برما نو‏‏ں جاپانیاں تو‏ں واپس لے لیا۔ 

=== 1948–ہن تک ===
1948ء چ برما نے برطانوی سلطنت توں ازادی دا اعلان کر دتا ۔ اس دے فورا بعد ، سالوین دریا دے علاقے وچ نسلی اقلیتاں ، جنہاں وچ کاچن ، کیرن ، مون تے شان شامل نيں ، نے آزادی حاصل کيتی ، انہاں گروہاں تے برمی فوج دے وچکار مسلح تنازعات اج تک جاری ني‏‏‏‏ں۔ کیرن نیشنل یونین تے مون نیشنل ڈیفنس آرگنائزیشن نے ستمبر 1948 وچ دریائے سالوین د‏‏ی نچلی وادی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس وچ ماولمین تے تھٹن وی شامل سن ۔ تاہم، انہاں نو جلدی ای باہر دھکیل دتا گیا، جس دی وجہ توں چار سال دی الجھن آلی لڑائی ہوئی۔ 1952 وچ ، اک نويں کیرن ریاست (اج د‏‏ی کاین ریاست) تشکیل دتی گئی ، جس دا دارالحکومت سالوین {{Convert|50|km|mi}} ماولمین دے شمال چ، لیکن بغاوت جاری رہی۔

1950 وچ چینی قوم پرست فوجیاں نے [[چینی خانہ جنگی]] وچ [[چین دی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹاں]] توں شکست کھان دے بعد شان ریاست تے حملہ کیتا، جس دا مقصد اک آزاد ریاست بنانا سی جس توں چین نوں دوبارہ حاصل کیتا جا سکدا سی۔ امریکی فوجاں دی مدد نال چینیاں نے دریائے سالوین دے لہندے پاسے زمین لین دی کئی واری کوشش کیتی پر برمی فوج نے اوہناں نوں پچھے دھکیل دتا ۔ اگرچہ کے ایم ٹی مہم ناکام رہی ، لیکن چینی نسل دے بوہت سارے لوک دریا دے مشرق وچ واقع علاقے وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہناں واقعات نے شان ریاست چ سیاسی عدم استحکام پیدا کیتا۔ 1958ء تک مشرقی شان ریاست وچ متعدد بغاوتاں قائم ہوگئياں سن ، جنہاں وچ برما د‏‏ی جلاوطن کمیونسٹ پارٹی (سی پی بی ، یا &quot;وائٹ فلیگ کمیونسٹ&quot;) د‏‏ی سربراہی وچ وی شامل سی۔ ایہ علاقہ، جو گولڈن ٹرائینگل دا حصہ اے، 1960 دی دہائی دے دوران غیر قانونی افیم دی پیداوار دا مرکز بن گیا۔ افیم دی اسمگلنگ باغیاں لئی فنڈز دا اک وڈا وسیلہ بنی ہوئی اے۔ &lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=prYIfLGbB5sC|title=World Drug Traffic and Its Impact on U.S. Security: The global context; report of General Walt|publisher=U.S. Government Printing Office}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Salween_River_Burma_Thailand_border_1.jpg|left|thumb| برما تے تھائی لینڈ دی سرحد تے سالوین]]
1970 د‏‏ی دہائی وچ برمی تے تھائی حکومتاں نے دریائے سالوین اُتے پن بجلی دے ڈیماں د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کيتی ، جو زیادہ تر شان تے کیرن اکثریتی علاقےآں دے اندر سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1979 توں شروع ہو کے تھائی لینڈ دی الیکٹرک جنریٹنگ اتھارٹی نے دریا تے پن بجلی تے آبپاشی دے ڈائیورژن لئی فزیبلٹی سٹڈیز کیتیاں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} سالوین ترقی دے منصوبےآں نے 1988 وچ تیزی حاصل کيتی ، جدو‏ں ایس پی ڈی سی نے برما وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا تے تھائی لینڈ تے چین دے نال سرحد پار معاشی ترقی د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسی سال، تھائی لینڈ دے وزیر اعظم چٹیچائی چونہوان نے سالوین سرحدی علاقے لئی اک معاشی وژن پیش کیتا - اک &quot;میدان جنگ توں اک بازار وچ&quot;۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}}

بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں ہونے والی آمدنی دے علاوہ ، ایس پی ڈی سی نے ڈیم د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں &quot;نسلی مسلح گروہاں نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی حکمت عملی دا حصہ&quot; سمجھیا۔ آن آلے سالاں چ، فوجی جنتا نے خطے چ اپنے حملے تیز کر دتے، پنڈاں نو تباہ کر دتا تے 500,000 توں ودھ شان، کاچن تے کیرن پناہ گزیناں نو ملک چھڈن تے مجبور کیتا، جنہاں چوں زیادہ تر تھائی لینڈ چلا گیا۔ &lt;ref name=&quot;Gray2014&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.startribune.com/dam-projects-risk-re-igniting-myanmar-s-civil-war/285460721/|title=Dam projects on mighty Salween River threaten to re-ignite Myanmar's civil war|date=December 11, 2014}}&lt;/ref&gt; سالوین پناہ گزیناں دے لیی اک زبردست رکاوٹ پیدا کردا اے، کیونکہ اس دی تیز دھار اے، تے اس نو پار کرن دے لیی صرف نکی نکی لکڑی دی کشتیاں دستیاب ہن۔ {{Sfn|Dudley|2010}} تھائی لینڈ وچ تقریباً ڈیڑھ لکھ پناہ گزیناں نو سرکاری کیمپاں وچ رکھیا گیا اے، جد کہ سینکڑاں ہزاراں ہور غیر قانونی کیمپاں وچ رہندے ہن۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

تھائی لینڈ دا سلاوین نیشنل پارک 1994ء چ بنایا گیا ۔ اس توں پہلاں، ہزاراں پناہ گزین پہلے ای اس علاقے تے ملحقہ سالوین وائلڈ لائف سینچوری چ آباد ہو چکے سن، تے آن آلے سالاں چ ہور وی ایتھے آ گئے۔ تھائی حکومت نے ایہناں نو ہٹان لئی کجھ کوششاں کیتیاں نیں، لیکن پارک دے وسیع سائز دی وجہ توں، عمل درآمد مشکل رہیا اے۔ {{Sfn|Haokip|2018}} 1997ء وچ اک اسکینڈل دا انکشاف ہويا جس وچ دریا دے تھائی طرف تو‏ں کٹے گئے لاگاں نو‏‏ں دریا دے اس پار میانمار پہنچایا گیا ، اس اُتے &quot;برما تو‏ں برآمد شدہ&quot; مہر لگائی گئی تے تھائی طرف واپس تیرا دتا گیا ، جتھ‏ے حکام نے &quot;درآمد شدہ&quot; لکڑی دا معائنہ کیتا تے انہاں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی۔  پارکاں دے اندر کیمپاں وچ پناہ گزیناں نو اس اسکینڈل وچ ملوث کیتا گیا سی تے انہاں نو منتقل کرن تے مجبور کیتا گیا سی۔ تاہم، &quot;جبری بے دخلی دے مبصرین نے بیان کیتا اے کہ جنگلات دے ذخائر توں تھائی کیرن پنڈ دے لوکاں نو بے دخلی جنگلات دی حفاظت دے لیی نئیں کیتی جاندی بلکہ اس لئی کیتی جاندی اے کہ [غیر قانونی] لاگنگ سرگرمیاں بغیر کسی رکاوٹ دے تے گھٹ گواہاں دے نال جاری رہ سکن۔&quot; 

2011 چ فوجی حکومت دے خاتمے دے بعد برما دی حکومت نے 14 نسلی ملیشیا دے نال جنگ بندی دے معاہدے کیتے۔ &lt;ref name=&quot;Gray2014&quot;/&gt; تاہم، مجوزہ ڈیماں دی تھاواں دے آسے پاسے، خاص طور تے شان ریاست &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/australian-firm-says-community-opposition-impeding-consultations-on-controversial-dam.html|title=Australian Firm Says Community Opposition Impeding Consultations on Controversial Dam|author=Hopkins, David|date=June 6, 2015}}&lt;/ref&gt; چ مونگ ٹون ( تاسنگ ڈیم ) تے کیرن ریاست چ ہاٹگی ڈیم تے جلدی ای مسلح تصادم دے بعد احتجاج شروع ہو گیا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/karen-villagers-protest-hatgyi-dam-projects-salween-river.html|title=Karen Villagers Protest Hatgyi Dam, Other Projects on Salween River|author=Nyein, Nyein|date=March 14, 2018}}&lt;/ref&gt; دریائے سالوین دے نال دے رہائشیاں دا دعوی اے کہ ڈیماں نال مقامی طور تے کوئی معاشی فائدہ نئیں ہووے گا - کیونکہ زیادہ تر بجلی بیرون ملک برآمد کیتی جائے گی - جد کہ اوہناں دے گھراں تے روایتی زمیناں نوں بہت گھٹ یا کوئی معاوضہ نئیں ملے گا۔  
 
کیرن انوائرمینٹل اینڈ سوشل ایکشن نیٹ ورک (کے ایس اے این) سمیت مقامی تنظیماں نے &quot;سالوین پیس پارک&quot; دے قیام لئی زور دتا اے جہڑا کمیونٹی جنگلات، جنگلی جانوراں دی پناہ گاہاں، ماہی گیری دے تحفظ تے محفوظ دیسی زمیناں دے ذریعے دریا دے قدرتی وسائل دا پائیدار انتظام کرے گا۔ ایہہ پارک {{Convert|5000|km2|mi2}}   میانمار چ دریائے سالوین تے اس دیاں معاون دریاواں دے نال نال۔ اس تجویز دا افتتاح دسمبر 2018 وچ کیتا گیا سی۔ &lt;ref name=&quot;Bonini&quot;/&gt; 

== ڈیم ==

=== میانمار تے تھائی لینڈ ===
میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین دے مرکزی تنا دے نال ست ڈیم تجویز کیتے گئے ہن، جہناں دی مشترکہ صلاحیت 20,000 [[واٹ|میگاواٹ]] بجلی توں ودھ اے - جو چین دے [[تن گھاٹی ڈیم|تھری گورجس ڈیم]] دے مقابلے چ اے۔ ذخائر {{Convert|691|km|mi}}{{Convert|1200|km|mi}}  دےمیانمار چ کل دریا دی لمبائی  اس دے نال نال کئی معاون دریاواں دے بہاؤ دے سرے۔  ایہناں ڈیماں توں پیدا ہون آلی بجلی بنیادی طور تے چین تے تھائی لینڈ نوں برآمد کیتی جائے گی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مئی 2005 وچ ، میانمار تے تھائی لینڈ دے درمیان دریائے سالوین دے کنارے پن بجلی دے منصوبےآں نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے ترقی دینے دے لئی اک باضابطہ مفاہمت نامے اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اودوں توں، کئی چینی تے تھائی کمپنیاں نے ایہناں منصوبیاں نو تیار کرن لئی شراکت داری کیتی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2015 وچ، نویں چنی گئی [[نیشنل لیگ فار ڈیموکریسی]] (این ایل ڈی) دی سرکار توں ڈیم پراجیکٹاں نوں گھٹ کرن جاں منسوخ کرن دی امید کیتی گئی سی۔ تاہم، این ایل ڈی نے جلدی ای اعلان کیتا کہ منصوبے اگے ودھن گے۔ 

مونگ ٹون یا تاسنگ ڈیم منصوبہ بند ڈیماں چوں سب توں وڈا اے ۔ ڈیم {{Convert|228|m|ft}} ہووے گا۔ اچا، تے 7,110 میگاواٹ تک پیدا کردا اے۔ ذخائر {{Convert|870|km2|acre|abbr=on}} سیلاب آ جائے گا   ، شان ریاست نو تقریباً دو حصیاں چ تقسیم کردا اے۔ کاین ریاست دے تھلے آلے حصے چ ہٹگی ڈیم چھوٹا ہووے گا، لیکن دریا دے بہاؤ تے زیادہ اہم اثر پائے گا۔ بجلی پیدا کرن دے علاوہ، ہاٹگی ڈیم بعض موسماں دے دوران سالوین دے کجھ بہاؤ نو پنگ دریا چ موڑ دیوے گا، جہڑا تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا بیسن دا حصہ اے، تاکہ وسطی تھائی لینڈ چ زراعت نو فائدہ پہنچایا جا سکے۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.mekongeye.com/2016/09/14/thailand-plans-to-dust-off-hatgyi-dam-egati-awaits-myanmar-govt-to-negotiate-with-ethnic-group/|title=Thailand plans to dust off Hatgyi Dam; EGATi awaits Myanmar Govt to negotiate with ethnic group}}&lt;/ref&gt; سالوین ڈائیورژن دا اک چھوٹا متبادل دریائے یوام ( دریائے موئی دے ذریعے سالوین دا اک معاون دریا) دا پنگ تک ڈائیورژن ہوئے گا۔ 

کنلون ڈیم   شمالی شان ریاست ، [[میانمار]] چ تعمیر کرن دی منصوبہ بندی کیتی گئی اے۔ &lt;ref name=&quot;ys&quot;&gt;{{Cite news|date=20 June 2014|title=Govt Pushes Ahead With 3 Salween, Irrawaddy Tributary Dams|url=http://www.irrawaddy.org/burma/govt-pushes-ahead-3-salween-irrawaddy-tributary-dams.html}}&lt;/ref&gt; دریائے سالوین جنوب مشرقی ایشیا دا آخری غیر بند وڈا دریا اے ۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|date=2024-05-01|title=The Salween explained: Asia's last great undammed river|url=https://bkktribune.com/the-salween-explained-asias-last-great-undammed-river/}}&lt;/ref&gt;  ایہ منصوبہ چینی فرم یوننان مشینری اینڈ ایکوئپمنٹ امپورٹ اینڈ ایکسپورٹ کمپنی (وائی ایم ای سی) نے شروع کیتا سی تے ہائیڈروچینا کارپوریشن دے ذریعے چینی ریاست ولوں شریک مالی اعانت کیتی گئی اے۔ ڈیم لئی اک شرط، جس دا اثر 1200-1400 میگاواٹ رینج وچ ہون دی امید اے، بجلی دی پیداوار دا گھٹو-گھٹو 50% چین نوں ٹرانسفر کرنا اے۔  

ڈیماں دے ممکنہ اثرات دے بارے چ بے شمار خدشات ہن، خاص طور تے سالانہ سیلاب تے تلچھٹ دی فراہمی چ کمی دی وجہ توں سالوین ڈیلٹا چ زراعت تے اثر جہڑا مٹی دی زرخیزی نو برقرار رکھدا اے۔ زرعی لوڑاں دی بجائے بجلی دی طلب دی بنیاد تے پانی جاری کیتا جائے گا، جس دی وجہ توں ممکنہ طور تے ڈیلٹا وچ پانی دی قلت تے نمکین مداخلت ہووے گی۔  اس دے علاوہ، بے شمار ماحولیاتی اثرات ہون گے، کیونکہ ڈیم مچھلیاں دی ہجرت نو روک دین گے، تے سیلاب آون آلے علاقیاں نو صاف کرن دے لی کافی جنگلات دی کٹائی دی لوڑ ہووے گی۔ ایہ ڈیم اک اجہے علاقے وچ وی واقع ہون گے جہدے وچ زلزلے دا خطرہ بہتا ہووے گا۔ 

2016ء وچ میانمار د‏‏ی حکومت نے باقی ڈیماں نو‏‏ں 2031ء تک مکمل کرنے دے ارادے دا اعلان کیتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.mongabay.com/2016/11/damming-the-salween-what-next-for-southeast-asias-last-great-free-flowing-river/|title=Damming the Salween: what next for Southeast Asia's last great free-flowing river?|last=Stokes, Demelza}}&lt;/ref&gt; تعمیراتی منصوبیاں نے سماجی اثرات، انسانی حقوق دی خلاف ورزیاں تے بے گھری دے حوالے نال بہت سارے خدشات پیدا کیتے ہن۔    
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Proposed dams on the Salween in Myanmar
|-
!Name
!Location
!Height
!Flooding area
!Generating&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;capacity
!Annual&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;production
!Status
|-
|Hatgyi Dam
|Hlaingbwe Township, Karen State
|33&amp;nbsp;m&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(108&amp;nbsp;ft)
|
|1,365&amp;nbsp;MW
|7,325&amp;nbsp;GWh
|Pre-construction
|-
|Dagwin Dam
|Karen State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]]
|56&amp;nbsp;m&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(184&amp;nbsp;ft)
|
|792&amp;nbsp;MW
|
|Suspended
|-
|Weigyi Dam
|Karen State and Karenni State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]]
|168&amp;nbsp;m&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(551&amp;nbsp;ft)
|640&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(247&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|4,540&amp;nbsp;MW
|
|Suspended
|-
|Ywathit Dam
|Karenni State
|
|
|4,500&amp;nbsp;MW
|21,789&amp;nbsp;GWh
|Planned
|-
|Mong Ton Dam (Tasang Dam)
|Mong Ton Township, Shan State
|228&amp;nbsp;m&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(748&amp;nbsp;ft)
|870&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(335&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|7,110&amp;nbsp;MW
|35,446&amp;nbsp;GWh
|Pre-construction
|-
|Noung Pha Dam
|Tangyan Township, Shan State
|90&amp;nbsp;m&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(295&amp;nbsp;ft)
|
|1,200&amp;nbsp;MW
|
|Planned
|-
|Kunlong Dam
|Kunlong Township, Shan State
|
|
|1,400&amp;nbsp;MW
|
|Planned
|}

=== چین ===
[[فائل:Micro-hydro_Salween_River_in_Yunnan_Province,_China.jpg|left|thumb| یوننان چ دریائے سالوین دے نال نکا پن بجلی پلانٹ]]
2000 وچ، چین نے اپنے مغربی دریاواں تے وڈے پیمانے تے ہائیڈرو پاور ڈیم تیار کرن لئی، ویسٹ ایسٹ پاور ٹرانسفر ڈویلپمنٹ سکیم دا آغاز کیتا۔ چین دے اندر دریائے سالوین (Nu) دے طاس وچ اک اندازے دے مطابق 36,400 میگاواٹ پن بجلی دی صلاحیت اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} بجلی جنوب مشرقی چین، خاص طور تے [[گوانگژو|گوانگجو]] میگالوپولیس نوں برآمد کیتی جائے گی۔ اس وچ نیو دے مین سٹیم اُتے تیرہ ڈیم شامل سن ، جنہاں د ی کل صلاحیت 21،320 میگاواٹ سی ، {{Sfn|Tilt|2014}} تے معاون دریاواں اُتے متعدد چھوٹے تو ں درمیانے سائز دے منصوبے شامل سن ۔  سب توں اچا مین سٹیم ڈیم، سونگٹا، {{Convert|307|m|ft}} ہووے گا۔ اچا۔ {{Sfn|Tilt|2014}} 2003 وچ یوننان صوبائی حکومت تے ہوادیان گروپ دے وچکار اک معاہدے دے بعد یوننان ہوادیان نو ریور ہائیڈرو پاور کمپنی تشکیل دتی گئی سی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}}

چین دے آخری آزاد وگنے والے دریاواں وچو‏ں اک دریائے نو نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مقامی باشندےآں دے نال نال بین الاقوامی ماحولیاتی تنظیماں دے وڈے احتجاج دا سامنا کرنا پيا۔ جے ایہناں ڈیماں دی اساری کیتی جاندی تاں لگبھگ 56,000 لوکاں نوں بے گھر کر دتا جاندا۔  اس دے علاوہ ، 2003 وچ یونیسکو عالمی ورثہ کمیٹی نے یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے نو‏‏ں عالمی ورثہ سائٹ دے طور اُتے درج کرنے دے لئی ووٹ دتا سی۔ بہت سارے مجوزہ ڈیم اس علاقے دے اندر آندے سن ۔ 2004 وچ وزیر اعظم وین جیاباؤ نے دریا دے مرکزی تنا اُتے ڈیم بنانے دے منصوبےآں نو‏‏ں عارضی طور اُتے معطل کردتا ، حالانکہ معاون دریاواں اُتے متعدد پن بجلی دے منصوبے بالآخر تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Buckley|2014}} اس دے علاوہ تبت وچ سالوین دے سب تو‏ں اُتے والے حصے اُتے چالونگ تے جیکوان پن بجلی دے منصوبے تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2013 وچ وین دے عہدے دے خاتمے دے بعد، بجلی کمپنیاں نے نو دریا دے ڈیماں دی تعمیر لئی اک نواں زور دتا۔ {{Sfn|Buckley|2014}}

یوننان صوبائی حکومت نے سب تو‏ں پہلے 2007 وچ نو ریور گرینڈ کینیئن نیشنل پارک د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی ، لیکن 2014 تک اس تجویز د‏‏ی ترقی دا آغاز نئيں کيت‏‏ا۔ جنوری 2016 وچ ، یوننان نے دریائے نو دے کنارے چھوٹی پن بجلی د‏‏ی ترقی دے نال نال کان کنی نو‏‏ں وی معطل کردتا تے مئی وچ قومی پارک دے قیام د‏‏ی منظوری دے دتی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} دسمبر 2016 وچ ، چین د‏‏ی ریاستی توانائی انتظامیہ نے باضابطہ طور اُتے نو دریا دے ڈیماں نو‏‏ں اپنے پن بجلی د‏‏ی ترقی دے منصوبےآں تو‏ں خارج کردتا۔ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/02/joy-as-china-shelves-plans-to-dam-angry-river|title=Joy as China shelves plans to dam 'angry river'|date=December 2, 2016}}&lt;/ref&gt; ڈیماں دے منسوخ ہون دا اک وڈا کارن دریائے نو دے فالٹ زون دے نال زلزلے دا خطرہ سی ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''&lt;nowiki&gt;&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (February 2021)&quot;&gt;حوالہ دی لوڑ اے&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
 Ethnic minority leaders and human rights activists say a pattern they call &quot;damming at gunpoint&quot; has been repeated across eastern Myanmar: proposed dam sites are forcefully depopulated by the military without compensation and the region is militarized through the expansion of army camps, helicopter pads, access roads and other facilities.&lt;templatestyles src=&quot;Module:Wide image/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;

== ایہہ وی ویکھو ==

* ایشیا دے دریاواں دی لسٹ
* چین دے دریاواں دی لسٹ
* میانمار دے دریاواں دی لسٹ
* تھائی لینڈ دے دریاواں دی لسٹ
* لمبائی دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ
* ڈسچارج دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ
* پائی دریا
* دریائے جنشا
* وانگ یونگچن
* بوگیوک آنگ سان پل

== باہرلے جوڑ ==

* [https://www.google.com/maps/@28.0043335,98.6401941,3a,75y,88.14h,73.4t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I!2e10!3e11!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I%3Dw203-h100-k-no-pi0-ya67.64402-ro-0-fo100!7i8612!8i4306!5m1!1e4?coh=205409&amp;entry=ttu&amp;g_ep=EgoyMDI0MTAyMC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D بونگژونگلو ژین چ نوجیانگ دا منظر نامہ]

=== حوالے ===
 

=== ذرائع ===

; حوالہ دتے گئے کم

== ہور پڑھو ==

* [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان دے تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں] تے whc.unesco.org
* [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ] www.eoearth.org تے
* [https://web.archive.org/web/20051219022354/http://nature.org/wherewework/asiapacific/china/work/art13268.html نیچر کنزروینسی: گونگشان نیچر ریزرو] دی نیچر کنزروینسی
* [http://www.rwesa.org/ دریاواں دا مشرقی تے جنوب مشرقی ایشیا ویکھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022192210/http://www.rwesa.org/ |date=2019-10-22 }}   تے Archived
* [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ]
* [http://www.salween.unibe.ch اپر سالوین دریا (یو ایس آر بی) لئی ہائیڈرومیٹورولوجیکل اپروچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214902/http://www.salween.unibe.ch/ |date=2016-03-03 }}   تے Archived - کاپی رائٹ ڈاکٹر کرسٹوف لینرٹ، برن یونیورسٹی دے جغرافیائی انسٹی ٹیوٹ تے کنمنگ انسٹی ٹیوٹ آف بوٹنی
* [http://www.chinariversproject.org چین دریاواں دا منصوبہ]
* [http://www.lastdescents.com آخری اترائی دریائی مہمات]
* A history of first raft and kayak descents of the Salween in Tibet and Yunnan, China.

* فول، سنتھیا ایم، &quot;بارگیننگ پاور&quot;، ''آکسفیم ایکسچینج'' وچ، فال 2004۔
* [https://web.archive.org/web/20051231042736/http://www.salweenwatch.org/ سالوین ریور واچ این جی او]
* [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں]
* [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ]
* [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ]
* [https://web.archive.org/web/20080828063459/http://salweenfirstdescent.com/ سالوین پہلا نزول]
* [http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&amp;id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&amp;tmpl=component&amp;print=1&amp;page=&amp;option=com_content&amp;Itemid=60 سالوین توں چاؤفریا دریا تک پانی دا موڑ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208154422/http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&amp;id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&amp;tmpl=component&amp;print=1&amp;page=&amp;option=com_content&amp;Itemid=60 |date=2021-12-08 }}
* Joint Statement of Concern by Shan Civil Society Organizations Regarding Public Meeting by Burmese Government and Hydrochina to Promote Dams on the Salween and Nam Ma Rivers
[[گٹھ:تھائی لینڈ دے دریا]]
[[گٹھ:میانمار دے دریا]]
[[گٹھ:تبت دے دریا]]
[[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]]</text>
      <sha1>jsohb8jvp6xol5t5jf8da9bhkpwegow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149297</id>
    <revision>
      <id>709339</id>
      <timestamp>2026-08-12T22:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Punjabi Log</username>
        <id>44034</id>
      </contributor>
      <comment>ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ اک امریکی ریسٹورنٹ</comment>
      <origin>709339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11547" sha1="dr47381fb5aqmee2rffmw17tpq4bem7" xml:space="preserve">'''ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ''' اک مشہور امریکی ریسٹورنٹ تے کھیلاں دی بار اے، جیہڑا اپنے پہاڑی لاج ورگے ماحول، تازہ تیار کیتے کھانیاں تے لائیو کھیل ویکھݨ دے تجربے لئی جانیا جاندا اے۔ ایہ ریسٹورنٹ عام کھانے دی جگہ توں ودھ اک مکمل تفریحی تجربہ فراہم کرن دی کوشش کردا اے، جتھے گاہک کھانا کھاندے ہوئے مختلف کھیل ویکھ سکدے نیں۔ کمپنی دی اپنی ویب سائٹ دے مطابق، ٹوئن پیکس دا تصور اک آرام دہ پہاڑی کیبن یا لاج دے ماحول توں متاثر اے۔

ٹوئن پیکس دی بنیاد ۲۰۰۵ وچ لیوس وِل، ٹیکساس دے علاقے وچ رکھی گئی سی۔ وقت دے نال ایہ برانڈ امریکہ دے مختلف حصیاں وچ پھیل گیا تے ہن امریکہ تے میکسیکو وچ سو توں ودھ مقامات اُتے موجود اے۔ ۲۰۲۶ دی کمپنی معلومات مطابق ٹوئن پیکس دے تقریباً ۱۱۶ مقامات نیں۔

== ٹوئن پیکس دا ماحول ==

ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ دی سب توں نمایاں خاصیت اوہدا پہاڑی لاج ورگا ماحول اے۔ اندر داخل ہون تے عام طور اُتے لکڑی دے ڈیزائن، آرام دہ بیٹھکاں تے کھیل ویکھݨ لئی وڈیاں ٹی وی سکریناں نظر آندیاں نیں۔ ایہ ماحول خاص طور اُتے اوہناں لوکاں لئی بنایا گیا اے جیہڑے دوستاں یا خاندان دے نال کھیل ویکھدے ہوئے کھانا کھانا پسند کردے نیں۔

ریسٹورنٹ دی سرکاری ویب سائٹ ٹوئن پیکس نوں کھیل تے مقابلے دے دن دے تجربے اُتے خاص زور دین والا ریسٹورنٹ دسدی اے۔ مختلف مقامات اُتے دیوار توں دیوار تک وڈیاں ٹی وی سکریناں ذریعے کھیل دکھائے جاندے نیں، جس کرکے فٹبال، باسکٹ بال، بیس بال تے ہور وڈے مقابلے دیکھݨ لئی ایہ جگہ مقبول ہو سکدی اے۔

== ٹوئن پیکس دا کھانا ==

ٹوئن پیکس دا مینیو امریکی روایتی تے آرام دہ کھانیاں تے کھیل بار دے پسندیدہ پکواناں اُتے مبنی اے۔ موجودہ مینیو وچ ابتدائی کھانے، برگر، سینڈوچ، پتلیاں روٹیاں، ٹیکوز، مرغی دے پر، گوشت دے سٹیک، سلاد، نال کھادے جان والے پکوان تے میٹھے پکوان شامل نیں۔ ریسٹورنٹ اپنے کئی کھانے باورچی خانے وچ تازہ تیار کرن اُتے زور دیندا اے۔

== برگر ==

ٹوئن پیکس دے برگر مینیو وچ کئی دلچسپ انتخاب شامل نیں۔ پنیر والا برگر، ایووکاڈو سمیش برگر تے سموک سٹیک برگر ورگے آپشن موجود نیں۔ کئی برگر ہتھ نال دبا کے تے آرڈر اُتے تیار کیتے جاندے نیں تے عام طور اُتے مصالحے والے تلے ہوئے آلوواں دے نال پیش کیتے جاندے نیں۔

سموک سٹیک برگر بیف دے گوشت، چیڈر پنیر، اچار والے ہری مرچاں، ٹماٹر، اچار تے باربی کیو چٹنی دے ذائقیاں نوں اکٹھا کردا اے۔ جیہڑے لوگ تیکھے ذائقے پسند کردے نیں، اوہناں لئی ایہ اک دلچسپ انتخاب ہو سکدا اے۔

== ٹوئن پیکس دے مرغی دے پر ==

مرغی دے پر ٹوئن پیکس دے نمایاں کھانیاں وچوں اک نیں۔ ریسٹورنٹ مرغی دے پراں نوں مختلف اندازاں وچ پیش کردا اے، جنہاں وچ ہڈی توں بغیر، بغیر کوٹنگ والے ہڈی سمیت، کوٹنگ والے ہڈی سمیت تے دھویں نال پکا کے گرل کیتے ہوئے پر شامل نیں۔ دھویں نال پکا کے گرل کیتے ہوئے پر ہکوری لکڑی اُتے ہولی ہولی پکا کے تیار کیتے جاندے نیں۔

گاہک مختلف چٹناں تے مصالحیاں وچوں انتخاب کر سکدے نیں۔ موجودہ آپشنز وچ دھواں دار میٹھی باربی کیو چٹنی، بوربن تریاکی، لہسن تے پنیر، روایتی ذائقہ، شہد تے مرچ، تیکھی تھائی مرچ، تیکھا لہسن، نیش وِل ہاٹ، انناس تے ہابانیرو، بھوت مرچ، لیموں تے کالی مرچ تے تیکھی کیجن مصالحہ شامل نیں۔ مرغی دے پر چھ، بارہ یا اٹھارہ دے حصیاں وچ دستیاب نیں۔

== سینڈوچ تے پتلیاں روٹیاں ==

ٹوئن پیکس دے سینڈوچاں وچ کرسپ مچھلی سینڈوچ، ٹرکی چیڈر میلٹ، نیش وِل ہاٹ چکن، چکن رینچ، ٹیکساس طرز دا چیز سٹیک تے فلی چیز سٹیک شامل نیں۔ کئی سینڈوچ تلے ہوئے آلوواں دے نال پیش کیتے جاندے نیں، جس کرکے ایہ مکمل کھانے دے طور اُتے وی ورتے جا سکدے نیں۔

پتلیاں روٹیاں وی مینیو دا اک اہم حصہ نیں۔ جالاپینو پاپر، باربی کیو بیف برِسکٹ، اطالوی انداز تے روایتی پیپرونی ورگیاں پتلیاں روٹیاں مختلف گوشت، پنیر، سبزیاں تے چٹناں نوں اکٹھا کردیاں نیں۔

== ٹیکوز تے ہور کھانے ==

ٹوئن پیکس دے موجودہ مینیو وچ ٹیکوز دے کئی آپشن وی شامل نیں۔ میٹھے تے تیکھے جھینگے والے ٹیکوز، قِسابِریا ٹیکوز تے گلی والے ٹیکوز وچوں گاہک اپنی پسند دے مطابق انتخاب کر سکدے نیں۔ قِسابِریا ٹیکوز دھویں نال پکے ہوئے بیف، موزاریلا پنیر، پیاز تے دھنیا دے نال تیار کیتے جاندے نیں تے بیف دی گاڑھی یخنی دے نال پیش کیتے جاندے نیں۔

جے تسی وڈا کھانا پسند کردے او، تاں مینیو وچ نیو یارک سٹرپ سٹیک، سرلوئن سٹیک، کوئلے اُتے پکا ہویا سامن، چکن فرائیڈ سٹیک، میٹھے تے دھویں دار پسلیاں، تلی ہوئی کرسپ مچھلی تے تلے ہوئے آلو تے ماں دے ہتھاں ورگا پکا ہویا گوشت وی موجود اے۔

== میٹھے پکوان ==

کھانے دے آخر وچ ٹوئن پیکس دے مینیو وچ مختلف میٹھے پکوان وی موجود نیں۔ ٹوئن پیکس سن ڈے وچ ونیلا آئس کریم تے گرم چاکلیٹ براونی شامل ہوندی اے۔ دارچینی والے ناشتے دے اناج دا چیز کیک تے سیب دے میٹھے رول وی میٹھے پسند کرن والے گاہکاں لئی آپشن نیں۔

== کھیل ویکھݨ لئی ٹوئن پیکس ==

ٹوئن پیکس دی شناخت دا اک مرکزی حصہ کھیل اے۔ ریسٹورنٹ وچ وڈی تعداد وچ ٹی وی سکریناں لگیاں ہوندیاں نیں تاکہ گاہک مختلف زاوییاں توں کھیل ویکھ سکݨ۔ کمپنی اپنی ویب سائٹ اُتے فٹبال، بیس بال، فائٹ نائٹس تے ہور اہم کھیل مقابلے خاص طور اُتے نمایاں کردی اے۔

ایہ ماحول خاص طور اُتے اوہناں گروپاں لئی فائدہ مند اے جیہڑے اکٹھے ہو کے کھیل ویکھݨ، مرغی دے پر یا برگر کھان تے دوستاں دے نال وقت گزارن پسند کردے نیں۔

== خوشی دے اوقات تے دوپہر دا کھانا ==

کئی ٹوئن پیکس مقامات وچ دوپہر دے کھانے تے خوشی دے اوقات دوران خاص پیشکشاں دستیاب ہوندیاں نیں، پر قیمت، اوقات تے خصوصی پیشکشاں مقام دے حساب نال مختلف ہو سکدیاں نیں۔ مثال دے طور اُتے کچھ مقامات وچ ہفتے دے کم والے دنواں دوران دوپہر دا کھانا ۱۱ وجے توں ۳ وجے تک ہوندا اے، جدوں کہ خوشی دے اوقات وی مقام مطابق بدل سکدے نیں۔

اس کرکے کسی خاص ٹوئن پیکس مقام اُتے جان توں پہلاں اوہدی سرکاری معلومات توں تازہ اوقات تے خصوصی پیشکشاں چیک کرنا بہتر اے۔

== ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ دی خاصیت ==

ٹوئن پیکس دی خاصیت صرف کھانے وچ نہیں بلکہ پورے ماحول وچ اے۔ اک پاسے تازہ تیار کیتے کھانے، برگر، مرغی دے پر، سٹیک تے ٹیکوز نیں، تے دوجے پاسے کھیل، بڑی ٹی وی سکریناں تے پہاڑی لاج ورگی سجاوٹ اے۔ ایہ ساریاں چیزاں اکٹھیاں ہو کے ریسٹورنٹ نوں عام آرام دہ کھانے دی جگہ توں وکھرا انداز دیندیاں نیں۔

== ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ وچ کی کھانا چاہیدا اے؟ ==

جے تسی پہلی واری ٹوئن پیکس جا رہے او، تاں مرغی دے پر اک اچھا آغاز ہو سکدے نیں، خاص طور اُتے جے تسی مختلف چٹناں تے مصالحے آزمانا چاہندے او۔ برگر پسند کرن والے سموک سٹیک یا ایووکاڈو سمیش برگر آزما سکدے نیں۔ جے تہاڈا رجحان سٹیک ول اے، تاں نیو یارک سٹرپ یا سرلوئن سٹیک مینیو وچ موجود نیں۔ قِسابِریا ٹیکوز تے باربی کیو بیف برِسکٹ والی پتلی روٹی وی اوہناں لئی مناسب انتخاب نیں جیہڑے کچھ مختلف آزمانا چاہندے نیں۔

== نتیجہ ==

ٹوئن پیکس ریسٹورنٹ اک ایسا امریکی ریسٹورنٹ اے جیہڑا کھانے، کھیل تے تفریح نوں اک ہی جگہ تے اکٹھا کردا اے۔ ایہدا تازہ تیار کیتا مینیو برگر، مرغی دے پر، سینڈوچ، ٹیکوز، سٹیک، سلاد تے میٹھے پکواناں ورگے کئی انتخاب فراہم کردا اے۔ نال ہی وڈیاں ٹی وی سکریناں تے پہاڑی لاج ورگا ماحول اوہدی خاص شناخت نیں۔

ٹوئن پیکس دی مقبولیت دا اک وڈا سبب ایہ اے کہ گاہک صرف کھانا کھان لئی نہیں بلکہ اک مکمل کھیل والے دن دے ماحول دا تجربہ کرن لئی وی اتھے آ سکدے نیں۔ جے تسی کھیل، مرغی دے پر، برگر تے آرام دہ پہاڑی لاج ورگا ماحول پسند کردے او، تاں ٹوئن پیکس اک قابلِ ذکر امریکی ریسٹورنٹ اے۔

== باہرلے حوالے ==

* [https://twinpeaksmenuguide.com/ ٹوئن پیکس مینیو گائیڈ] — ٹوئن پیکس دے مینیو تے کھانیاں بارے معلومات</text>
      <sha1>dr47381fb5aqmee2rffmw17tpq4bem7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>