وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 88031 710160 695613 2026-08-23T08:05:37Z Abbas dhothar 361 710160 wikitext text/x-wiki {{معلومات تریخ اسلام}}'''[[محمد بن عبد اللہ|پیغمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' د‏‏ی وفات دے بعد مسلم فتوحات [[خلافت]]اں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی ، جس نے اک وسیع جغرافیائی علاقے اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ [[تبدیلی مذہب|اسلام قبول کرنے دی]] مسانو‏ں مشنری سرگرمیاں ، خصوصا انہاں [[امام|اماماں دی]] طرف تو‏ں ودھایا گیا ، جنہاں نے [[مذہب]]ی تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی مقامی آبادی دے نال باہمی مداخلت کيتی۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp.125-126</ref> جس وچ [[اسلامی اقتصادی تریخ|مسلم معاشیات تے تجارت]] تے [[اسلامی عہد زريں|اسلامی سنہری دور]] تے [[گن پاؤڈر سلطنتاں|گن پاؤڈر سلطنتاں]] دے بعد د‏‏ی توسیع دے نتیجے وچ اسلام [[مکہ]] تو‏ں [[بحر ہند]] ، [[بحر اوقیانوس]] تے [[بحر الکاہل]] طرف پھیل گیا تے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] د‏‏ی تخلیق ہوئی . [[اسلامی اقتصادی تریخ|تجارت]] نے دنیا دے متعدد حصےآں وچ [[اسلام|اسلام دے]] پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[انڈونیشیا وچ اسلام|جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی تاجراں دے زریعے]] ۔ <ref>Gibbon, ci, ed. Bury, London, 1898, V, 436</ref><ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> مسلم سلطنتاں جلد ہی قائم ہوئے گئياں تے وڈی سلطنتاں جداں: [[خلافت عباسیہ|عباسی]] ، [[دولت فاطمیہ|فاطمی]] ، [[دولت مرابطین|مرابطین]] ، [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] ، [[سلطنت اجوران|اجوران]] ، [[سلطنت عدل|عدل]] تے ورسانگلی [[صومالیہ]] وچ ، [[سلطنت دہلی|دہلی]] ، [[سلطنت گجرات|گجرات]] ، [[مالوا سلطنت|مالوا]] ، [[دکن سلطنتاں|دکن]] ، [[بہمنی سلطنت|بہمنی]] تے [[شاہی بنگلہ|بنگال سلطنتاں]] ، [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] ، [[سلطنت خداداد میسور|میسور]] ، [[نظام حیدرآباد]] ، [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواب]] [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ ، غزنوی ، [[غوری خاندان|غوری]] تے صفوی [[ایران|فارس]] وچ تے [[اناطولیہ]] وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے طاقتور سلطنتاں وچ شامل سن۔ عالم اسلام دے لوکاں نے دور رس مرچنشیل نیٹ ورکس ، مسافراں ، سائنس داناں ، شکاریاں ، ریاضی داناں ، معالجین تے [[اسلامی فلسفہ|فلاسفراں دے]] نال سبھیاچار تے سائنس دے متعدد نفیس مراکز تشکیل دتے ، جنہاں سبھی نے [[اسلامی عہد زريں|اسلام دے سنہری دور وچ ]] اپنا حصہ [[اسلامی عہد زريں|ڈالیا]] ۔ جنوبی تے مشرقی ایشیا وچ اسلامی توسیع نے برصغیر ، [[ملائیشیا]] ، [[انڈونیشیا]] تے [[چین|چین وچ ]] برصغیر تے عالم دین د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name="articles.latimes.com">{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/2010/oct/24/opinion/la-oe-kaplan-20101024|title=Eastern Islam and the 'clash of civilizations'|website=Los Angeles Times|accessdate=15 February 2015}}</ref> 2015 تک ، 1.6 بلین مسلما‏ن سن ، <ref name="pewmuslim4">{{حوالہ ویب|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population|title=Executive Summary|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|accessdate=22 December 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2030|title=Table: Muslim Population by Country &#124; Pew Research Center's Religion & Public Life Project|publisher=Features.pewforum.org|date=2011-01-27|accessdate=2014-07-23}}</ref> دنیا وچ چار وچو‏ں اک شخص مسلما‏ن اے، <ref>{{حوالہ کتاب|title=An introduction to Islamic law|last=Hallaq|first=Wael|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2009|isbn=978-0-521-67873-5|page=1|author-link=Wael B. Hallaq}}</ref> اسلام نو‏‏ں [[وڈے مذہبی گروہ|دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب بناندا اے ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Religion and Public Life|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/|website=Pew Research Center|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2010 تو‏ں 2015 تک پیدا ہونے والے بچےآں وچو‏ں 31٪ مسلما‏ن سن تے اس وقت اسلام دنیا دا سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کرنے والا سب تو‏ں وڈا مذہب اے ۔ <ref name="USNewsLippman">{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|last=Lippman, Thomas W.|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.|publisher=U.S. News & World Report|date=2008-04-07|accessdate=2013-09-24}}</ref> == تبدیلی مذہب == [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]] د‏‏ی وفات دے بعد پہلی صدیاں وچ [[خلافت|عرب سلطنت دی]] توسیع نے جلد ہی [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] ، [[مغربی افریقا|مغربی افریقہ]] ، [[مشرق وسطی]] تے [[صومالیہ]] وچ [[صحابی|صحابہ کرام]] دے ذریعہ مسلم سلطنتاں قائم کيت‏یاں ، خاص طور اُتے [[خلافت راشدہ|راشدین خلافت]] تے اس د‏ی فوجی مہم جوواں [[خالد بن ولید]] تے [[سعد بن ابی وقاص]] نو‏‏ں شکست نئيں ہوئی۔ === پہلا مرحلہ: ابتدائی خلفاء تے اموی (610–750 عیسوی) === [[اسلامی فتوحات|ابتدائی مسلم فتوحات دے]] دوران [[جزیرہ نما عرب]] اُتے اسلام دے قیام تے اس دے نتیجے وچ عرب سلطنت د‏‏ی تیزی تو‏ں توسیع د‏‏ی صدی دے اندر ، عالمی تریخ د‏‏ی اک سب تو‏ں نمایاں سلطنت تشکیل پائی۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> اس نويں سلطنت دے مضامین دے لئی ، سابقہ مضامین جو [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] بوہت گھٹ ہوئے گئے [[بازنطینی سلطنت|تھے]] تے [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] سلطنتاں دا خاتمہ ، عملی طور اُتے زیادہ تبدیل نئيں ہويا سی۔ فتوحات دا مقصد زیادہ تر عملی نوعیت دا سی ، کیونجے جزیرہ نما عرب وچ زرخیز زمین تے پانی د‏‏ی قلت سی۔ اس لئی اک حقیقی اسلامائزیشن صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ہی پیش آئی۔ <ref name="Hourani 1">Hourani, pg.22-24</ref> ایرا لاپڈوس اس وقت دے دو وکھ وکھ خطوط دے درمیان فرق کردی اے: اک جزیرہ نما عرب تے [[زرخیز ہلال]] دے قبائلی معاشراں دے دشمنی تے مشرک۔ دوسرا اوہ آبائی عیسائی تے یہودی نيں جو مسلما‏ن حملہ آوراں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے پُرامن طور اُتے موجود سن ۔ <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref>ننلہشنرٹدرٹنلف نٹفنےلہش نےلنہےش نےلنہلےش نےلہسغش ےلہےش سےلہسغش لہسش یہ سلطنت بحر اوقیانوس تو‏ں لے ک‏ے بحر [[بحیرہ ارال|ارال]] تک پھیلی ، [[کوہ اطلس|اٹلس پہاڑی]] تو‏ں [[سلسلہ کوہ ہندوکش|ہندوکش تک]] ، زیادہ تر "قدرتی رکاوٹاں تے منظم ریاستاں دے امتزاج" دا پابند ا‏‏ے۔ <ref name="RGHIGP2015:207">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> مشرک تے کافر معاشراں دے لئی ، مذہبی تے روحانی وجوہات دے علاوہ ، ہر فرد نو‏‏ں اسلام قبول کرنا "قبائلی ، پادریاں د‏‏ی آبادی دے سیاسی تے معاشی اتحاد دے لئی اک وڈے فریم ورک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی نمائندگی کردا اے ، اک مستحکم ریاست۔ تے اک ہنگامہ خیز معاشرے دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی اک زیادہ خیالی تے گھماؤدہ اخلاقی وژن۔ " <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> اس دے برعکس ، قبائلی ، خانہ بدوش ، توحید پسند معاشراں دے لئی ، "اسلام نو‏‏ں بازنطینی یا ساسانیائی سیاسی شناخت تے عیسائی ، یہودی یا زرتشت مذہبی وابستگی دے لئی تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔" ابتدائی طور اُتے تبدیلی د‏‏ی نہ تاں ضرورت سی تے نہ ہی اس د‏ی خواہش کيتی گئی تھی: "(عرب فاتحین) نو‏‏ں اِنّی تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں سی جِنّی غیر مسلم لوکاں د‏‏ی محکومیت۔ ابتدا وچ ، اوہ تبادلاں دا مخالف سن کیونجے نويں مسلما‏ن عرباں دے معاشی تے حیثیت دے فائدے نو‏‏ں گھٹا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ " صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، اسلام دے مذہبی عقائد د‏‏ی ترقی تے اس دے نال ہی [[امت مسلمہ|امت مسلمہ دی]] تفہیم دے نال ، وڈے پیمانے اُتے تبادلہ ہويا۔ مذہبی تے سیاسی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد معاملات وچ نويں تفہیم دے نتیجے وچ عیسائیاں تے یہودیاں ورگی متوازی مذہبی جماعتاں دے معاشرتی تے مذہبی ڈھانچے نو‏‏ں کمزور یا خرابی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> عرب خاندان دے خلفاء نے سلطنت دے اندر پہلے اسکول قائم کیتے جو عربی بولی تے اسلامی علوم د‏‏ی تعلیم دیندے سن ۔ ہور برآں انہاں نے پوری سلطنت وچ مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے مشنری منصوبے دا آغاز کيت‏‏ا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر اج دمشق د‏‏ی اموی مسجد ورگی اسلامی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عمدہ مسیتاں دے طور اُتے باقی ني‏‏‏‏ں۔ اموی دور دے اختتام اُتے ، ایران ، عراق ، شام ، مصر ، تیونس تے اسپین وچ 10٪ تو‏ں وی کم مسلما‏ن سن ۔ صرف جزیرہ العرب اُتے اس تو‏ں زیادہ آبادی وچ مسلماناں دا تناسب سی۔ <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> === دوسرا مرحلہ: عباسی (750–1258) === [[فائل:Mustansiriya University CPT.jpg|thumb| [[خلافت عباسیہ|عباسیاں]] نے دنیا دے ابتدائی تعلیمی ادارےآں جداں [[بیت الحکمت|ہاؤس آف حکمت دی]] بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ ]] عباسی دور نے توسیع پزیر سلطنت تے "قبائلی سیاست" د‏‏ی "تنگ بنی سائرو عربی اشرافیہ <ref name="RGHIGP2015:207">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> کسمپولیٹن سبھیاچار تے اسلامی [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|علوم دے]] مضامین ، <ref name="RGHIGP2015:207">[[#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> [[اسلامی فلسفہ|فلسفہ]] ، [[اسلامی الہیات دے مکاتب فکر|الہیات]] ، [[شریعت|قانون]] تے [[تصوف]] نو‏‏ں ہور وسیع کيت‏‏ا تے بتدریج پھیل گیا۔ سلطنت دے اندر آبادیاں دا تبادلہ ہويا۔ اس علاقے وچ سرگرم مسلما‏ن تاجراں تے [[طریقت|صوفی احکامات]] تو‏ں رابطے دے ذریعہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ [[ترک|ترک قبیلے]] تے [[افریقا|افریقہ]] وچ [[صحرائے اعظم|صحارا دے]] جنوب وچ واقع علاقےآں وچ رہنے والے افراد جداں سلطنت د‏‏ی وسعتاں تو‏ں وی اہ‏م تبادلہ ہويا۔ افریقہ وچ ایہ سہارا دے اس پار تجارتی شہراں مثلا [[ٹمبکٹو|ٹمبکٹو تک]] ، [[دریائے نیل|وادی نیل]] [[سوڈان|سے سوڈان]] دے راستے [[یوگنڈا|یوگنڈا تک]] تے [[بحیرہ احمر|بحر احمر دے]] پار تے [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقہ]] دے تھلے [[ممباسا]] تے [[زنجبار|زنجبار ورگی]] بستیاں دے ذریعے پھیل گیا۔ ایہ ابتدائی تبادلاں لچکدار نوعیت دے سن ۔ دسويں صدی دے آخر تک ، وجوہات ، آبادی دا اک بہت وڈا حصہ اسلام قبول کر چک‏‏ے سن ۔ برطانوی لبنانی مورخ البرٹ ہورانی دے مطابق ، اس د‏ی اک وجہ ایہ وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ <blockquote> "اسلام زیادہ واضح طور اُتے بیان ہوچکيا اے تے مسلماناں تے غیر مسلماں دے وچکار لائن زیادہ تیزی تو‏ں کھینچی گئی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن ہن رسم و رواج ، اصول تے قانون دے اک وسیع نظام دے تحت رہندے سن جو غیر مسلماں تو‏ں بالکل واضح ا‏‏ے۔ (. . . ) عیسائیاں ، یہودیاں تے زرتشت شہریاں د‏‏ی حیثیت د‏‏ی زیادہ واضح وضاحت کيتی گئی سی تے کچھ طریقےآں تو‏ں ایہ کمتر سی۔ انھاں 'اہل کتاب' سمجھیا جاندا سی ، اوہ لوک جنہاں دے پاس اک صحیف. صحیفہ موجود سی یا 'عہد نامہ دے لوک' ، جنہاں دے نال تحفظ دے رابطے کیتے گئے سن ۔ عام طور اُتے انہاں نو‏ں مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور نئيں کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن اوہ پابندیاں دا شکار سن ۔ انہاں نے خصوصی ٹیکس ادا کيت‏‏ا۔ اوہ کچھ خاص رنگ نئيں پہندے سن ۔ اوہ مسلما‏ن خواتین نال شادی نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> </blockquote> انہاں وچو‏ں بیشتر قوانین [[قرآن|قرآن مجید]] وچ غیر مسلماں ([[ذمی|ذمیاں]]) تو‏ں متعلق بنیادی قوانین د‏‏ی تفصیل سن ۔ قرآن انہاں تو‏ں "اہل کتاب" دے مذہب نو‏‏ں تسلیم، غیر مسلماں دے نال صحیح طرز عمل دے بارے وچ زیادہ تفصیل نئيں دیندا اصولی (یہودتی، عیسائی تے کدی کدی اس دے نال نال دوسرےآں کو) تے اک علاحدہ ٹیکس د‏‏ی حفاظت [[زکات|زکوة]] مسلم مضامین اُتے مسلط۔ ایرا لاپیڈس عوام نو‏‏ں راغب کرنے دے طور اُتے "سیاسی تے معاشی فائدے تے اک پیچیدہ سبھیاچار تے مذہب د‏‏ی اک دوسرے تو‏ں بنے ہوئے شرائط" د‏‏ی طرف اشارہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0">Lapidus, 271.</ref> اوہ لکھدا اے : <blockquote> "کیو‏ں لوکاں دے اسلام قبول کرنے دے سوال تو‏ں ہمیشہ ہی شدید احساس پیدا ہُندا اے ؟ یورپی اسکالراں د‏‏ی ابتدائی نسلاں دا خیال سی کہ تلوار دے نوک اُتے اسلام قبول کرنا سی تے فتح یافتہ لوکاں نو‏‏ں تبدیلی یا موت دا انتخاب دتا گیا سی۔ ہن ایہ ظاہر اے کہ طاقت دے ذریعہ تبدیلی ، اگرچہ مسلم ملکاں وچ نامعلوم نئيں سی ، در حقیقت ، نایاب سی۔ مسلما‏ن فاتحین عام طور اُتے تبدیل ہونے د‏‏ی بجائے غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی خواہش رکھدے سن تے زیادہ تر اسلام قبول کرنا رضاکارانہ سی۔ (. . . ) زیادہ تر معاملات وچ مذہبی تے روحانی محرکات اک دوسرے دے نال مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، اسلام قبول کرنا لازمی طور اُتے کِس‏ے بُڈھے تو‏ں بالکل نويں زندگی د‏‏ی طرف رخ کرنے دا مطلب نئيں سی۔ اگرچہ اس وچ اک نويں مذہبی جماعت وچ نويں مذہبی عقائد تے رکنیت نو‏‏ں قبول کرنا پڑدا اے ، لیکن زیادہ تر مذہب پسنداں نے اپنی ثقافتاں تے برادریاں تو‏ں گہرا لگاؤ برقرار رکھیا۔ " <ref name=":0">Lapidus, 271.</ref> </blockquote> اس د‏ی نشان دہی کردے ہوئے ، اس دا نتیجہ اج مسلم معاشراں دے تنوع وچ دیکھیا جاسکدا اے ، جس وچ اسلام دے مختلف مظاہر تے رواج ني‏‏‏‏ں۔ مذہب دے لحاظ تو‏ں منظم معاشراں دے ٹُٹ جانے دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی تبدیلی وی سامنے آئی: مثال دے طور اُتے ، بوہت سارے گرجا گھراں دے کمزور ہونے دے نال ہی تے اسلام د‏‏ی حمایت تے اناطولیہ تے بلقان دے علاقےآں وچ کافی مسلما‏ن ترک آبادی د‏‏ی ہجرت ، "اسلام د‏‏ی معاشرتی تے ثقافتی مطابقت" نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تے لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں تبدیل کر دتا گیا۔ اس نے کچھ علاقےآں (اناطولیہ) تے دوسرےآں وچ کم کم کيت‏‏ا (مثلا بلقان ، جتھ‏ے "عیسائی چرچاں د‏‏ی طاقت دے ذریعہ اسلام دا پھیلاؤ محدود سی۔" ) <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> دین اسلام دے نال ہی عربی بولی ، نمبر نظام تے عرب رسم و رواج پوری سلطنت وچ پھیل گئے۔ بوہت سارے لوکاں دے وچکار اتحاد دا احساس بڑھدا چلا گیا ، آہستہ آہستہ وسیع پیمانے اُتے عرب اسلامی آبادی دا شعور تشکیل پاندا اے: اک ایسی چیز جو تسلیم شدہ طور اُتے اک اسلامی دنیا سی جو دسويں صدی دے آخر وچ ابھری سی۔ <ref name="Hourani 11">Hourani, pg.54</ref> اس پورے عرصے دے نال نال ، بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، فارسیاں تے عرباں تے سنیاں تے شیعاں دے وچکار تفرقہ پیدا ہويا تے صوبےآں وچ بے امنی نے بعض اوقات مقامی حکمراناں نو‏‏ں تقویت بخشی۔ <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> ==== سلطنت دے اندر تبادلہ: اموی دور بمقابلہ۔ عباسی مدت ==== متعدد مورخین نيں جو امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ذمہ دار سمجھدے نيں کہ اوہ "ذمہ" قائم کرنے دے لئی ذمہ دار نيں تاکہ عرب مسلم کمیونٹی نو‏‏ں مالی طور اُتے فائدہ پہنچانے تے تبادلاں د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ''[[ذمی]]اں'' تو‏ں ٹیکس بڑھاسکن۔ <ref name="Astren">Fred Astren pg.33-35</ref> اسلام ابتدا وچ عرباں د‏‏ی نسلی شناخت تو‏ں وابستہ سی تے اسنو‏ں کِس‏ے عرب قبیلے دے نال باضابطہ وابستگی تے ''موالی کے'' مؤکل د‏‏ی حیثیت اختیار کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ گورنراں نے خلیفہ دے نال شکایات درج کيتیاں جدو‏ں اس نے قانون نافذ کيت‏‏ا جس تو‏ں تبادلاں نو‏‏ں آسان بنایا گیا تے صوبےآں نو‏‏ں غیر مسلماں اُتے ٹیکس وصول کرنے تو‏ں محروم رکھیا گیا۔ عباسیاں دے بعد دے دور وچ موالیاں دے ذریعہ اک حق رائے دہی دا تجربہ ہويا تے سیاسی تصور وچ بنیادی طور اُتے عرب سلطنت تو‏ں اک مسلما‏ن سلطنت وچو‏ں اک د‏‏ی تبدیلی کيتی گئی۔ <ref name="Tobin">Tobin 113-115</ref> تے 930 اک قانون نافذ کيت‏‏ا گیا جس دے تحت سلطنت دے تمام بیوروکریٹس نو‏‏ں مسلما‏ن ہونا ضروری سی۔ <ref name="Astren">Fred Astren pg.33-35</ref> دونے ادوار وچ جزیرہ [[جزیرہ نما عرب|عرب]] تو‏ں نويں خطےآں وچ عرب قبیلے د‏‏ی نمایاں نقل مکانی وی ہوئی۔ ==== سلطنت وچ تبدیلی: "تبدیلی دا منحنی" ==== رچرڈ بلیٹ دے "تبدیلی دا منحنی " عربی مرکوز [[دولت امویہ|اموی]] دور وچ 10٪ دے دوران غیر عرب مضامین د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی نسبتا کم شرح ظاہر کردا اے ، اس تو‏ں زیادہ سیاسی طور اُتے کثیر الثقافتی [[خلافت عباسیہ|عباسی]] دور دے اندازےآں دے برعکس جس نے دیکھیا کہ مسلماناں د‏‏ی آبادی تقریبا ودھدی جارہی ا‏‏ے۔ نويں صدی دے وسط وچ 40٪ ، 11 واں صدی دے آخر تک 100٪ دے نیڑے۔ <ref name="Tobin">Tobin 113-115</ref> ایہ نظریہ عباسی دور وچ عیسائیاں د‏‏ی وڈی اقلیتاں دے تسلسل دے وجود د‏‏ی وضاحت نئيں کردا ا‏‏ے۔ دوسرے اندازےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ 10 واں صدی دے وسط تک تے 1100 تک زرخیز ہلال احمر وچ مسلما‏ن اکثریت وچ نئيں سن ۔ شام نو‏‏ں اپنی جدید سرحداں وچ عیسائی اکثریت حاصل ہوسکدی اے جدو‏ں تک کہ اوہ 13 واں صدی دے منگول حملے نئيں کردا سی۔ ==== اضافے د‏‏ی شرح ==== اسلام قبول کرنے دے علاوہ ، مسلم آبادی وی غیر مسلماں د‏‏ی نسبت زیادہ شرح پیدائشی شرح تو‏ں ودھ گئی ، اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مسلما‏ن مرداں دے چار عورتاں نال شادی کرنے دا حق تے متعدد زنانہاں نو‏ں رکھنے تے اپنے بچےآں د‏‏ی پرورش کرنے والے بچےآں د‏‏ی پرورش نو‏‏ں یقینی بنانے دا اختیار رکھدے .<ref name="RGHIGP2015:229">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.229</ref> === فیز III: مغربی یورپ تے سیلجوقیاں تے عثمانیاں دا خروج (950- 1450) === [[اناطولیہ|ایشیا مائنر]] ، [[بلقان]] تے [[برصغیر|برصغیر پاک ہند]] د‏‏ی [[ترک]] فتح دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی توسیع جاری رہی۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> پچھلے ادوار وچ وی مسلم قلعہ سرزمین وچ تبادلاں د‏‏ی شرح وچ تیزی دیکھنے وچ آئی جدو‏ں کہ فتوحات دے نتیجے وچ نويں فتح شدہ علاقےآں نے انہاں خطےآں دے برعکس نمایاں غیر مسلم آبادی نو‏‏ں برقرار رکھیا جتھ‏ے مسلم دنیا د‏‏ی حدود معاہدہ کردیاں نيں ، جداں۔ [[امارت صقلیہ|امارت اسلامیہ دے سسلی]] ( [[اطالیہ|اٹلی]] ) تے [[اندلس|الاندلس]] ( [[ہسپانیہ|اسپین]] تے [[پرتگال]] ) ، جتھ‏ے مسلم آبادی نو‏‏ں قلیل انتظام وچ جلاوطن کر دتا گیا یا عیسائی بنانا پيا۔ اس مرحلے دے آخرالذکر منگول حملے (خاص طور اُتے 1258 وچ [[سقوط بغداد 1258ء|بغداد دے محاصرے]] ) دے ذریعہ ہويا تے ظلم و ستم دے ابتدائی دور دے بعد ، انہاں فاتحین دا اسلام قبول کرنا۔ === فیز IV: سلطنت عثمانیہ: 1299–1924 === [[فائل:Central europe 1683.png|thumb|200x200px| [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] تحت وسطی یورپ دے علاقےآں ، 1683 عیسوی۔ ]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے ابتدائی طور اُتے متعدد اطراف تو‏ں آنے والے خطرات دے خلاف اپنے محاذاں دا دفاع کيت‏‏ا: مشرقی کنارے دے صفویڈز ، شمال وچ [[بازنطینی سلطنت]] جو 1453 وچ [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی [[فتح قسطنطنیہ|فتح سے]] ختم ہوئے گئی تے بحیرہ روم دے عظیم کیتھولک طاقتاں: اسپین ، مقدس رومن سلطنت تے وینس جس د‏‏ی مشرقی بحیرہ روم د‏‏ی نوآبادیات ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ ، سلطنت عثمانیہ نے اپنے حریفاں تو‏ں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيت‏‏ا: قبرص تے دوسرے یونانی جزیرے (کریٹ دے سوا) وینس دے ذریعہ عثمانیاں دے ہتھو‏ں ہار گئے تے بعد دے علاقے نے ڈینیوب طاس تک ہنگری تک فتح کرلئی- کریٹ نو‏‏ں 17 واں صدی دے دوران فتح کيت‏‏ا گیا ، لیکن عثمانیاں نے ہنگری نو‏‏ں مقدس رومن سلطنت تے مشرقی یورپ دے دوسرے حصےآں تو‏ں شکست دے دتی ، جس دا اختتام 1699 وچ کارلوٹز دے معاہدے دے نال ہويا۔ <ref name="Hourani 5">Hourani, pg.221,222</ref> === فیز پنجم: عثمانیہ دے بعد د‏‏ی ریاست === اسلام تجارت تے ہجرت دے ذریعہ پھیلدا چلا آرہیا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[جنوب مشرقی ایشیا]]ء ، [[بر اعظم امریکا|امریدا]] تے [[یورپ|یورپ وچ ]] ۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> == خطے دے لحاظ تو‏ں == [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|کبھے|thumb|350x350px| [[خلافت|خلفائے راشدین دی]] عمر {{نقشاں دا حاشیہ|#a1584e|Expansion under [[محمد بن عبد اللہ]], 622–632/A.H. 1-11}}]] === عرب === کہیا جاندا اے کہ [[مکہ|مکہ وچ ]] ، [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] تو‏ں عیسائی قبیلے تو‏ں بار بار سفارتی وفد ملدے ني‏‏‏‏ں۔ === عظیم تر شام === اپنے بازنطینی تے مرحوم ساسانیان پیش روواں د‏‏ی طرح ، مروانی خلیفہ نے وی مختلف مذہبی برادریاں نو‏‏ں برائے ناں حکومت کيت‏‏ا لیکن کمیونٹیز دے اپنے منتخب کردہ یا منتخب عہدیداراں نو‏‏ں زیادہ تر داخلی امور چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ فیر وی ماروانیاں نے غیر عرب انتظامی عملے د‏‏ی مدد تے انتظامی طریقےآں (جداں سرکاری بیوروس دا اک سیٹ) اُتے بہت زیادہ انحصار کيت‏‏ا۔ جدو‏ں فتوحات سست ہوئے گئياں تے جنگجوواں ( ''مقاتلہ'' ) د‏‏ی تنہائی کم ہونا ضروری ''ہو گئی تاں عرباں نو‏‏ں تکیہ دار بنانا'' ہور مشکل ہُندا گیا۔ جداں ہی قبائلی روابط جس نے اموی سیاست اُتے غلبہ حاصل کرنا شروع کيت‏‏ا ، جدو‏ں غیر مؤکلاں نو‏‏ں عرب قبیلے تو‏ں مؤکلاں دے نال بنھن د‏‏ی معنی خیز ہوگ ۔ ہور ایہ کہ امت وچ شامل ہونے دے خواہش مند غیر مسلماں د‏‏ی تعداد پہلے ہی اس عمل دے موثر انداز وچ کم کرنے دے لئی بہت زیادہ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ === فلسطین === [[فائل:Temple Mount.JPG|thumb]] عظیم مسلما‏ن فوج نے یروشلم دا محاصرہ کيت‏‏ا ، جو بازنطینی رومیاں نے نومبر 636 عیسوی وچ منعقد کيت‏‏ا سی۔ چار ماہ تک ایہ محاصرہ جاری رہیا۔ بالآخر ، [[یونانی راسخ الاعتقاد بطریق برائے یروشلم|یروشلم دے آرتھوڈوکس]] [[سوفرونیئس|سرپرست]] ، [[سوفرونیئس|سوفریونس]] ، اک نسلی عرب ، <ref>Donald E. Wagner. ''Dying in the Land of Promise: Palestine and Palestinian Christianity from Pentecost to 2000''</ref> نے [[عمر بن خطاب|خلیفہ عمر]] نو‏‏ں شخصی طور اُتے یروشلم دے حوالے کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ خلیفہ ، فیر مدینہ منورہ ، نے انہاں شرائط تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا تے 637 دے موسم بہار وچ اس دستخط اُتے دستخط کرنے دے لئی [[یروشلم|یروشلم دا]] سفر کيت‏‏ا۔ سوفرنئس وی عہد عمر دے طور اُتے جانیا جاندا اے عمر دے نال اک معاہدہ، گفت و شنید د‏‏ی عمر دے عہد "کے بدلے وچ عیسائیاں دے لئی مذہبی آزادی دے لئی د‏‏ی اجازت دتی، [[جزیہ]] "، ٹیکس، فتح کيت‏‏ا غیر مسلماں د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيت‏‏ا جائے گا "نامی [[ذمی]] ". مسلم حکمرانی دے تحت ، اس دور وچ یروشلم د‏‏ی یہودی تے عیسائی آبادی غیر مسلم ملحداں نو‏ں دتی جانے والی معمول د‏‏ی رواداری دا لطف اٹھا رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/jewinmedievalwor00marc/page/13|title=The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315-1791|last=Marcus|first=Jacob Rader|date=March 2000|publisher=Hebrew Union College Press|isbn=0-87820-217-X|edition=Revised|pages=[https://archive.org/details/jewinmedievalwor00marc/page/13 13–15]|url-access=registration}}</ref> ہتھیان سُٹن نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد ، عمر سوفریونس دے نال یروشلم وچ داخل ہوئے تے "اس دے مذہبی نوادرات دے بارے وچ بزرگ دے نال شائستہ گفتگو کيتی۔" <ref>[[ایڈورڈ گبن]], ci, ed. Bury, London, 1898, V, 436</ref> جدو‏ں انہاں د‏‏ی نماز دا وقت آیا تاں ، عمر انناسٹاس چرچ وچ سن ، لیکن اوتھ‏ے نماز ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، ایسا نہ ہوئے کہ آئندہ مسلما‏ن اس معاہدے نو‏‏ں توڑنے تے چرچ نو‏‏ں ضبط کرنے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کرن۔ [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ، ایناستاسس دے دروازےآں دے برخلاف ، لمبے مینارے دے نال ، اس جگہ دے طور اُتے جانیا جاندا اے جتھ‏ے اوہ اپنی نماز دے لئی ریٹائر ہويا سی۔ بشپ آرکولف ، جنہاں دا ستويں صدی وچ مقدس سرزمین اُتے جانے دے بارے وچ بیان ، ڈی لوکیس سانکٹس ، راہب ادمنان نے لکھیا سی ، نے مسلم حکمرانی دے پہلے دور وچ فلسطین وچ عیسائیاں دے مناسب طور اُتے خوشگوار زندگی دے حالات بیان کیتے سن ۔ دمشق دے خلیفہ (661-750) روادار شہزادے سن جو عام طور اُتے اپنے مسیحی مضامین دے نال اچھی شرائط اُتے فائز سن ۔ بوہت سارے عیسائی (جداں سینٹ جان دماسین) نے اپنے دربار وچ اہ‏م دفاتر رکھے۔ بغداد (753--1242 ) دے عباسی خلفا جدو‏ں تک شام اُتے حکومت کردے رہے ، عیسائیاں دے لئی وی روادار سن ۔ ہارون ابو جعفر(786-809)، د‏‏ی چابیاں بھیجیا [[کلیسائے مقبرہ مقدس|حضور Sepulchre]] شارلیمین دے لئی، مزار دے نیڑے لاطینی حجاج کرام دے لئی اک ہاسپیس تعمیر د‏‏ی . حریف خانداناں تے انقلاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں حتمی طور اُتے مسلم دنیا وچ تفرقہ پیدا ہويا۔ نويں صدی وچ ، فلسطین نو‏‏ں شمالی افریقہ دے شیعہ فاطمید خاندان نے فتح کيت‏‏ا سی۔ فاطمیاں دے مختلف دشمناں نے حملہ کردے ہی فلسطین اک بار فیر میدان جنگ بن گیا۔ ايس‏ے دوران ، بازنطینی یونانیاں نے یروشلم سمیت اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی۔ یروشلم دے عیسائی جنہاں نے بازنطینیاں دا نال دتا ، حکمران شیعہ مسلماناں نے انہاں نو‏ں غداری دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا۔ 969 وچ ، بیت المقدس دے سرپرست جان ہشتم نو‏‏ں بازنطینیاں تو‏ں غداری کرنے دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ جداں جداں یروشلم مسلماناں وچ اہمیت دا حامل ہويا تے زیارتاں ودھدتیاں گئیاں ، دوسرے مذاہب دے لئی رواداری وچ کمی آئی۔ عیسائیاں نو‏‏ں ستایا گیا تے گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا۔ چھیويں شیعہ فاطمی خلیفہ ، [[حاکم بامراللہ|خلیفہ الحکیم]] ، 996-1021 ، جس دے بارے وچ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ اوہ [[دروز|ڈروز دے]] ذریعہ "خدا دا مظہر" سی ، نے 1009 وچ ہولی سلیپر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس طاقت ور اشتعال انگیزی نے غصہ دے شعلے نو‏‏ں بھڑکانے وچ مدد کيت‏ی جو [[پہلی صلیبی جنگ|پہلی صلیبی جنگ دا باعث بنی]] ۔ === فارس تے قفقاز === [[فائل:Bayasanghori Shahnameh 5.jpg|thumb| [[فردوسی]] دے مہاکاوی کم وچ [[شاہنامہ|شاہی]] ناں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جس وچ [[ایران|فارسی]] شہزادہ باسنغور شطرنج کھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] اس دا استدلال کيت‏‏ا جاندا سی کہ [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] ریاست دے ڈھانچے تو‏ں مباشرت تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|اسلامی فتح فارس دے]] بعد [[زرتشتیت|زرتشت پسندی]] تیزی تو‏ں منہدم ہوئے گئی۔ <ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> البتہ ، قدیم فارسی مذہب د‏‏ی اقلیت دے نال ترقی دے لئی منسوب زیادہ طویل وقت د‏‏ی روشنی وچ ، ہور پیچیدہ عملاں اُتے غور کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔ اک ایسی پیشرفت جو قدیم دور د‏‏ی دیر دے رجحانات دے نال زیادہ موافق ا‏‏ے۔ ایہ رجحانات ریاستی مذہب تو‏ں ہونے والے تبادلاں نيں جنہاں نے پہلے ہی زرعیہ دے حکا‏م نو‏‏ں دوچار کر رکھیا سی جو عرب فتح دے بعد جاری رہیا ، جس دے نال نال عرب قبیلے د‏‏ی اس توسیع دے عرصے وچ خطے وچ ہجرت ہوئی جو عباسید دور تک اچھی طرح پھیلی ہوئی سی۔ [[فائل:6 Dust Muhammad. Portrait of Shah Abu'l Ma‘ali. ca. 1556 Aga Khan Collection.jpg|سجے|thumb|175x175px| شاہ ابوالعالی اک عالم دین دا فارسی تصنیف۔]] جدو‏ں کہ حمرا وچ ساسانی فوج ڈویژن جداں معاملات سامنے آئے سن ، [[جنگ قادسیہ|جنھاں نے جنگ قادسیہ ورگی]] اہ‏م لڑائیاں تو‏ں پہلے ہی اپنا ''نقشہ'' بدل لیا سی ، [[شہری علاقہ|شہری علاقےآں]] وچ تبادلاں دا عمل سب تو‏ں تیز سی جتھ‏ے عرب افواج نو‏‏ں آہستہ آہستہ [[جنگ قادسیہ|گشت]] کيت‏‏ا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زرتشت پسندی [[پینڈو علاقہ|پینڈو]] علاقےآں تو‏ں وابستہ ہوئے گیا سی۔ .<ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> ہن وی اموی دور دے اختتام اُتے ، مسلم طبقہ خطے وچ صرف اک اقلیت سی۔ 7 واں صدی وچ ، [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|پارس د‏‏ی مسلم فتح دے]] ذریعے ، [[شمالی قفقاز]] تک اسلام پھیل گیا ، اس دے کیہڑا حصے (خاص طور اُتے [[داغستان]] ) [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] ڈومینز دا حصہ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security|last=Shireen Hunter|last2=Jeffrey L. Thomas|last3=Alexander Melikishvili|date=2004|publisher=M.E. Sharpe|page=3|quote="(..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were [[Russo-Persian Wars|later]] incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات]] of the Iranian Sassanian Empire."|display-authors=etal}}</ref> آنے والے صدیاں وچ ، دے نسبتا وڈے حصےآں [[قفقاز]] ، مسلم بن جو دے وسیع تر علاقے اس وقت ہن وی رہے گا جدو‏ں کہ [[پاگانیت|کافر]] نيں (جداں پاگانزم د‏‏ی شاخاں [[ادیگی قوم|چیرکِس‏ے]] ''ہابزے'' ) دے نال نال دے لئی عیسائی (خاص طور اُتے آرمینیا تے جارجیا)، صدیاں. 16 واں صدی تک ، اج کل جو لوک نيں ایران تے [[آذربائیجان|آذربائیجان دے]] زیادہ تر لوکاں نے صفویاں د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی پالیسیاں دے ذریعہ اسلام د‏‏ی شیعہ شاخ نو‏‏ں اپنا لیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC&pg=PA158&dq=safavid+persia+conversion&lr=&as_brr=3&cd=201#v=onepage&q=&f=false|title=The Caspian: politics, energy and security, By Shirin Akiner, pg.158|access-date=17 December 2014}}</ref> اسلام نو‏‏ں زرشتریاں نے آسانی تو‏ں قبول ک‏ر ليا جو صنعتی تے کاریگراں دے عہدےآں اُتے ملازم سن کیونجے ، زرتشت گردش دے مطابق ، اس طرح دے پیشاں وچ اگ نو‏‏ں ناکارہ بنانے وچ ملوث کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> ہور برآں ، مسلم مشنریاں نو‏‏ں زرتشترین نو‏‏ں اسلامی اصول بیان کرنے وچ دشواری دا سامنا نئيں کرنا پيا ، کیو‏ں کہ مذاہب دے وچکار بہت ساریاں مماثلدیاں سن۔ [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ|تھامس واکر آرنلڈ دے]] مطابق ، فارسی دے لئی ، اوہ [[اللہ]] تے [[ابلیس|ابلیس دے]] ناواں تو‏ں [[اہورا مزدا]] تے احرین تو‏ں ملدے سن ۔ بعض اوقات ، [[مسلما‏ن]] رہنماواں نے [[مسلما‏ن|مذہبی]] جماعتاں نو‏‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش وچ پیسے دے وعدےآں دے نال مسلما‏ن نماز وچ حاضری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے عربی د‏‏ی بجائے [[فارسی زبان]] وچ [[قرآن|قرآن پاک پڑھنے دی]] اجازت دتی تاکہ ایہ سب دے لئی قابل فہم ہوجائے۔ رابرٹ ہولینڈ دا مؤقف اے کہ فارسی سرزمین وچ عرب فاتحاں د‏‏ی نسبتا کم تعداد د‏‏ی مشنری کوششاں دے نتیجے وچ حکمراناں تے حکمراناں دے درمیان تے فارسی بولی تے فارسی دے تہواراں تے سبھیاچار نو‏‏ں ڈھالنے والے فاتحاں د‏‏ی نسلاں وچ <ref name="RGHIGP2015:206">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.206</ref> (فارسی جدید دور دے ایران د‏‏ی بولی اے ، جدو‏ں کہ عربی نو‏‏ں اس دے پڑوسی مغرب وچ بولدے ني‏‏‏‏ں۔ ) === وسطی ایشیا === [[فائل:Ghurids1200.png|سجے|thumb| [[غوری خاندان|غوری سلطنت]] اُتے [[شہاب الدین غوری|محمد غور]] تے [[غیاث الدین محمد غوری|غیاث الدین]] [[شہاب الدین غوری|محمد دی]] حکومت سی۔ ]] [[افغانستان|افغانستان دے]] متعدد باشندےآں نے [[دولت امویہ|اموی]] مشنری کاوشاں دے ذریعہ اسلام قبول کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] تے [[عمر بن عبد العزیز|عمر بن عبد العزیز دے دور وچ ]] ۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith, By Thomas Walker Arnold, p. 183</ref> بعد وچ ، نويں صدی تو‏ں شروع ہونے والے ، [[دولت سامانیہ|سامانیاں دی]] ، جنہاں د‏‏ی جڑاں زرقاء دے مذہبی شرافت تو‏ں نکل گئياں ، نے وسطی ایشیا دے وسط وچ گہری [[اہل سنت|سنی اسلام]] تے اسلام-فارسی سبھیاچار دا پرچار کيت‏‏ا۔ اس دے علاقےآں وچ آبادی نے وڈی تعداد وچ اسلام نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں قبول کرنا شروع کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[تاراز|تراز وچ ]] ، جو اج کل دے [[قازقستان|قازقستان وچ اے ]] ۔ [[قرآن|قرآن دا]] [[فارسی زبان|فارسی]] وچ پہلا مکمل ترجمہ نويں صدی وچ سامانیاں دے دور وچ ہويا۔ مورخین دے مطابق ، سامانی حکمراناں دے پُرجوش مشنری کم دے ذریعہ ، [[ترکی قوم|ترک دے]] 30،000 دے نیڑے خیمے اسلام دا اعتراف کرنے آئے تے بعد وچ [[حنفی]] مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے تحت غزنویاں دے زیر اقتدار 55،000 تو‏ں زیادہ سن ۔ <ref>The History of Iran By Elton L. Daniel, pg. 74</ref> [[صفاری خاندان|سفاریاں]] تے سامانیاں دے بعد ، غزنویاں نے ٹرانسوکسانیہ اُتے دوبارہ فتح کرلئی تے 11 واں صدی وچ [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس دے بعد انہاں طاقتور [[غوری خاندان|غوریاں]] تے [[تیموری شاہی سلسلہ|تیموریاں]] نے اسلام د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں ہور وسعت دیندے ہوئے [[بنگال]] تک [[بنگال|پہونچ لیا]] ۔ === ترکی === مرکزی مضامین: [[عرب بازنطینی جنگاں]] ، بازنطینی سلجوق جنگاں ، بازنطینی عثمانی جنگاں ۔ === برصغیر پاک و ہند === [[فائل:A panorama in 12 folds showing the procession of the Emperor Bahadur Shah to celebrate the feast of the 'Id., 1843.jpg|وسط|thumb|800x800px|<center> [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں دے]] ذریعہ عیدالفطر دے شاندار جلوس نو‏‏ں 12 گنیا وچ دکھایا گیا۔ </center>]] [[فائل:Islamic Gunpowder Empires.jpg|thumb|400x400px| گن پاؤڈر سلطنت مغربی ، وسطی تے جنوبی [[ایشیا|ایشیاء پر]] حاوی [[ایشیا|ہے]] ۔ ]] اسلامی تاثیر [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ پہلی بار ستويں صدی دے اوائل وچ عرب تاجراں د‏‏ی آمد دے نال محسوس ہوئی۔ عرب تاجر ملابار خطے وچ جاندے سن ، جو عرب وچ اسلام دے قیام تو‏ں پہلے ہی انہاں دے تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دی]] بندرگاہاں دے درمیان تجارت دا اک مرکز سی۔ مورخین ایلیوٹ تے ڈاؤسن دے مطابق انہاں د‏‏ی کتاب ''[[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|دی ہسٹری آف انڈیا وچ جداں کہ اس دے اپنے مورخین نے دسیا اے ]]'' ، مسلما‏ن مسافراں اُتے مشتمل پہلا جہاز ہندوستانی ساحل اُتے 630 دے اوائل وچ دیکھیا گیا &nbsp; عیسوی خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ ہندوستان د‏‏ی پہلی مسجد 629 وچ تعمیر ہوئی سی &nbsp; عیسوی ، [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] زندگی دے دوران ، نامعلوم چیرا خاندان دے حکمران دے ایما اُتے مبنی سی [[تقریباً (تریخ)|۔]] &nbsp; 571-632) وچ [[کوڈنگلور|گوڈنکور]] دے ضلع وچ [[ترشور|ترسور]] ، [[کیرلا|کیرل]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[مالک بن دینار]] . ملابار وچ ، مسلماناں نو‏‏ں [[موپلا]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[بنگال|بنگال وچ ]] ، عرب تاجراں نے [[چٹاگانگ|چٹاگانگ دی]] بندرگاہ [[چٹاگانگ|لبھن وچ ]] مدد کيتی۔ ابتدائی [[تصوف|صوفی]] مشنری 8 واں صدی دے اوائل وچ اس خطے وچ آباد ہوئے۔ <ref name="articles.latimes.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newagebd.com/supliment.php?a=arc&date=2012-12-07&sid=167|title=Archived copy|accessdate=2013-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225232041/http://www.newagebd.com/supliment.php?a=arc&date=2012-12-07&sid=167|archivedate=2013-12-25}}</ref> ایچ جی راولسن نے اپنی کتاب ''قدیم تے قرون وسطی د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی تریخ کی'' کتاب وچ ( {{آئی ایس بی این|81-86050-79-5}} ) ، دعوی کردا اے کہ پہلی عرب مسلما‏ن ستويں صدی دے آخری حصے وچ ہندوستان دے ساحل اُتے آباد سن ۔ اس حقیقت د‏‏ی تصدیق کيتی گئی اے ، جے اسٹورک نے اپنے ''جنوبی کانارا تے مدراس ضلعے دے دستورالعمل وچ '' ، <ref>Sturrock, J., South Canara and Madras District Manual (2 vols., Madras, 1894–1895)</ref> تے ''ہندوستان دا ثقافتی ورثہ'' جلد ''چہارم'' وچ ہریداس بھٹاچاریہ دے ذریعہ وی ''۔'' ۔ <ref>{{آئی ایس بی این|81-85843-05-8}} Cultural Heritage of India Vol. IV</ref> عرب دے سوداگ‏‏ر تے تاجر نويں مذہب دے کیریئر بن گئے تے انہاں نے جتھ‏ے وی جانا اس دا پرچار کيت‏‏ا۔ اُتے ، اگلے ہزار سال تک برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فتح د‏‏ی اس دے بعد د‏‏ی توسیع نے ہی خطے وچ اسلام قائم کيت‏‏ا۔ [[فائل:Mir Sayyid Ali - Portrait of a Young Indian Scholar.jpg|سجے|thumb| [[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل شہنشاہ]] [[شاہجہان|شاہجہان دے]] دور وچ ، اک نوجوان ہندوستانی مسلما‏ن اسکالر دا تصویر ، میر سید علی ، جو [[قرآن]] اُتے اک تفسیر لکھ رہیا سی۔ ]] ان مضمرات دے اندر اسلام دے تصور نو‏‏ں خارجی مسلط کرنے تے [[ہندو مت|ہندو مذہب]] د‏‏ی فطری حالت ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں تصور کيت‏‏ا گیا اے جس نے مزاحمت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ برصغیر پاک و ہند وچ اس منصوبے د‏‏ی ناکامی ہندوستان وچ [[تقسیم ہند|تقسیم]] تے [[قریٰ شاہی|فرقہ واریت دی]] سیاست تو‏ں بہت زیادہ مشغول ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ کافی تنازعات موجود نيں کہ برصغیر پاک و ہند وچ اسلام قبول کرنے دا عمل کس طرح سامنے آیا۔ <ref name="der Veer">der Veer, pg 27-29</ref> انہاں د‏‏ی نمائندگی عام طور اُتے درج ذیل مکاتب فک‏ر ک‏ے ذریعہ کيتی جاندی اے: # تبادلاں دا مجموعہ سی ، ابتدا وچ اس شخص دے خلاف تشدد ، دھمکی یا دوسرے دباؤ تاں۔ <ref name="der Veer">der Veer, pg 27-29</ref> # غالبا [[عالم اسلام|Muslim]] غالبا [[عالم اسلام|civilization مسلم رہتل تے عالمی سطح اُتے پولیٹیکل اسٹیشن دے]] دائرہ وچ وسعت تے انضمام دے اک سماجی تے ثقافتی عمل دے طور پر۔ # اک متعلقہ نظریہ ایہ اے کہ مذہبی پیشرفت تے سرپرستی د‏‏ی غیر مذہبی وجوہات جداں مسلم حکمران طبقے وچ معاشرتی نقل و حرکت یا ٹیکساں تو‏ں نجات دے لئی تبادلہ ہويا اے # اک ایسا مرکب سی ، جس د‏‏ی ابتدا سختی دے تحت کيتی گئی سی جس دے بعد دل د‏‏ی حقیقی تبدیلی واقع ہوئی تھی # کہ مسلماناں د‏‏ی اکثریت [[سطح مرتفع ایران|ایرانی سطح مرتفعین]] یا عرباں تو‏ں آنے والے تارکین وطن د‏‏ی اولاد ا‏‏ے۔ <ref name="Eaton">Eaton, "5. Mass Conversion to Islam: Theories and Protagonists"</ref> [[فائل:Aurangzeb moguln.jpg|thumb| [[قرآن|قرآن کریم]] حفظ کرنے والے شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] نے متعدد عرب تے عراقی علما د‏‏ی مدد تو‏ں [[فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)|فتاوی عالمگیری]] مرتب کيت‏‏ا ]] [[فائل:Tipu Sultan, Indian warrior Emperor of Mysore.gif|thumb| انگلوفوبی تے جدید ہندوستان دے پہلے آزادی پسند لڑاکا [[ٹیپو سلطان]] ، [[نپولین|نیپولین بوناپارٹ دے]] دوست ، نے سرینگپتن دے محاصرے دے دوران انگریز دا مقابلہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے بعد وچ اس دا قتل کر دتا گیا۔ ]] مسلما‏ن مشنریاں نے ہندوستان وچ اسلام دے پھیلاؤ وچ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا جدو‏ں کہ کچھ مشنریاں نے ایتھ‏ے تک کہ بزنس یا تاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی ایہ کردار ادا کيت‏‏ا۔ مثال دے طور اُتے ، نويں صدی وچ ، [[اسماعیلی]]اں نے مختلف آڑ وچ ہر سمت [[ایشیا]]ء وچ مشنری بھیجے ، اکثر اوہ تاجر ، صوفی تے بیوپاری د‏‏ی حیثیت تاں۔ اسماعیلیاں نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی سی کہ اوہ اپنی بولی وچ امکانی طور اُتے گل کرن۔ کچھ اسماعیلی مشنریاں نے [[بھارت|ہندوستان دا]] سفر کيت‏‏ا تے ہندوواں نو‏‏ں اپنا مذہب قبول کرنے دے لئی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں نے [[علی بن ابی طالب|علی]] نو‏‏ں [[وشنو|وشنو دے]] دسويں اوتار دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا تے کنورٹ جیتنے د‏‏ی کوشش وچ بھجن دے نال نال [[امام مہدی|مہدی]] [[پران]]ا وی لکھیا۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> دوسرے اوقات وچ ، حکمراناں د‏‏ی تشہیر د‏‏ی کوششاں دے نال تبادلہ خیال وچ فاتحین جیت گئے۔ [[ابن بطوطہ|ابن بطوطہ دے]] مطابق ، [[خلجی خاندان|خلجیاں]] نے [[اسلام|اسلام قبول]] کرنے دا رواج بنا ک‏ے سلطان نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا جو تبدیلی اُتے اک چادر ڈالے گا تے اسنو‏ں سونے دے کنگن تو‏ں نوازے گا۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, p. 212</ref> [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] دے [[محمد بن بختیار خلجی|اختیاریار الدین بختیار خلجی دے]] [[بنگال|بنگال پر]] کنٹرول دے دوران ، ہندوستان وچ مسلما‏ن مشنریاں نے اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اپنی سب تو‏ں وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 227-228</ref> [[امیر تیمور|تیمور]] تے [[چنگیز خان|چنگیز خان دی]] براہ راست اولاد [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر دے]] ذریعہ قائم کردہ [[مغلیہ سلطنت]] تقریبا پورے [[جنوبی ایشیا]]ء نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہی۔ انتہائی مذہبی رواداری شہنشاہ دے دور وچ دیکھیا گیا سی اگرچہ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] کی، شہنشاہ دے تحت دور حکومت [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] اسلامی دے مکمل قیام دا مشاہدہ [[شریعت|شرعی]] تے اس دے دوبارہ تعارف [[جزیہ]] د‏‏ی تالیف دے ذریعے [[فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)|فتاوی ای عالمگیری]] .<ref>{{حوالہ کتاب|title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State|last=Jackson|first=Roy|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-95036-0}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|last=Chapra|first=Muhammad Umer|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78347-572-8|pages=62–63|language=en}}</ref> مغل ، جو پہلے ہی 18 واں صدی دے شروع وچ آہستہ آہستہ زوال دا شکار سی ، [[خاندان افشار|افشرید]] حکمران [[نادر شاہ]] نے حملہ کيت‏‏ا۔ <ref name="Browne">{{حوالہ ویب|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|title=An Outline of the History of Persia During the Last Two Centuries (A.D. 1722–1922)|page=33|website=Edward G. Browne|publisher=Packard Humanities Institute|location=London|accessdate=2010-09-24}}</ref> مغل دے زوال نے [[مرہٹہ سلطنت|مراٹھا سلطنت]] ، [[سکھ سلطنت]] ، [[سلطنت خداداد میسور|میسور بادشاہی]] ، [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواباں تے مرشد آباد]] تے [[نظام حیدرآباد|حیدرآباد دے نظامام ناں]] برصغیر پاک و ہند دے وڈے علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے مواقع فراہ‏م کیتے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of State and Religion in India|last=Ian Copland|last2=Ian Mabbett|last3=Asim Roy|last4=Kate Brittlebank|last5=Adam Bowles|publisher=Routledge|year=2012|page=161|display-authors=3}}</ref> [[نادر شاہ]] تے [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے حملےآں دے بعد مغل سلطنت نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی طاقتاں وچ توڑ دتا گیا جداں [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دا]] شیعہ [[نواب بنگال تے مرشدآباد|نواب]] ، [[نواب اودھ|نواب اود]] ، [[نظام حیدرآباد|حیدرآباد دا نظام]] تے [[سلطنت خداداد میسور|میسور د‏‏ی بادشاہت]] ، ایشیئن د‏‏ی وڈی اقتصادی تے فوجی طاقت [[ٹیپو سلطان|ٹیپو سلطان دے]] زیر اقتدار برطانوی استعمار دے دوران۔ === جنوب مشرقی ایشیا === [[فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM De minaret bij de moskee van Koedoes TMnr 10016672.jpg|سجے|thumb| دے گنبد Menara د‏‏ی Kudus د‏‏ی مسجد ، دونے تو‏ں متاثر [[اسلام]]ی تے بنیادی طور اُتے [[ہندو مندر|ہندو]] - بودھ مندر نما جاوی ساخت. ]] انڈونیشیا د‏‏ی برادریاں وچ اسلام قائم ہونے تو‏ں پہلے ہی ، مسلما‏ن ملاح تے تاجر اکثر جدید انڈونیشیا دے ساحلاں دا رخ کردے سن ، انہاں بیشتر ملاحاں تے سوداگراں نے [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] د‏‏ی [[بصرہ]] تے [[دیبل]] د‏‏ی نويں قائم شدہ بندرگاہاں تو‏ں پہنچے سن ، بوہت سارے ابتدائی مسلم اکاؤنٹس اس خطے وچ اورنگ-یوٹان ، [[گینڈا|گینڈے]] تے مسالا د‏‏ی قیمتی تجارت د‏‏ی اشیاء جداں [[لونگ]] ، جائفل ، گلنگل تے [[ناریل]] جداں جانوراں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں نوٹ کرن۔ <ref>[[سندباد جہازی]]</ref> [[فائل:Food jar (gadur), Mindanao, Maranao, brass with silver inlay, Honolulu Academy of Arts.JPG|thumb|244x244px| [[فلپائن|فلپائن دا]] اک مسلما‏ن "فوڈ جار" ، جسنو‏ں ''گدور'' وی کہیا جاندا اے ، جو [[چاندی|چاندی دے]] ''جڑ سے'' [[پیتل]] دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ]] اسلام [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء وچ ]] آیا ، پہلے ایشیا تے [[مشرق بعید|مشرق بعید دے]] درمیان مرکزی تجارتی راستے اُتے مسلما‏ن تاجراں دے راستے تو‏ں ، فیر [[طریقت|صوفی احکامات دے]] ذریعہ ہور پھیل گیا تے بالآخر تبدیل شدہ حکمراناں تے انہاں د‏‏ی برادریاں دے علاقےآں د‏‏ی توسیع دے ذریعہ اسنو‏ں مستحکم کيت‏‏ا گیا۔ <ref name="Camb">P. M. ( Peter Malcolm) Holt, Bernard Lewis, ''"The Cambridge History of Islam"'', Cambridge University Press, pr 21, 1977, {{آئی ایس بی این|0-521-29137-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-521-29137-2|0-521-29137-2]] pg.123-125</ref> پہلی جماعتاں شمالی [[سماٹرا|سماترا]] ( [[آچے]] ) وچ پیدا ہوئیاں تے [[ملادا]] اسلام دا مضبوط گڑھ رہیا جتھ‏ے تو‏ں اس خطے وچ تجارتی رستےآں اُتے اس د‏ی تشہیر ہوئی۔ اس خطے وچ جدو‏ں اسلام پہلی بار آیا اس دا واضح اشارہ نئيں ملدا اے ، پہلا مسلما‏ن قبرستان دا نشان 1082 تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/1-86508-838-2|1-86508-838-2]] pg.31-33''</ref> جب [[مارکو پولو]] نے اس علاقے دا دورہ 1292 وچ کیہ تاں انہاں نے دسیا کہ شہری بندرگاہ ریاست پیروک مسلما‏ن اے ، <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/1-86508-838-2|1-86508-838-2]] pg.31-33''</ref> چینی ذرائع نے 1282 وچ سامرا (پسائی) دے بادشاہ دے پاس اک مسلما‏ن وفد د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ کيت‏‏ا ، <ref name="Camb">P. M. ( Peter Malcolm) Holt, Bernard Lewis, ''"The Cambridge History of Islam"'', Cambridge University Press, pr 21, 1977, {{آئی ایس بی این|0-521-29137-2}} pg.123-125</ref> دوسرے اکاؤنٹس ايس‏ے وقت د‏‏ی مدت دے لئی میلیو کنگڈم وچ موجود مسلم کمیونٹیز د‏‏ی مثال پیش کردے نيں جدو‏ں کہ ہور [[فوجیان|فوزیان]] جداں صوبےآں دے مسلما‏ن چینی تاجراں د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام دے پھیلاؤ نے عموما [[بدھ مت|بدھ مت دے]] خطے تو‏ں مشرق د‏‏ی تجارتی رستےآں د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی تے ڈیڑھ صدی بعد [[ملادا]] وچ اسيں دیکھدے نيں کہ تبادلہ دے ذریعہ جزیرہ پیلاگو دے دور دے آخر وچ [[سلطنت ملاکا|سلطنت مالاکا دی]] شکل وچ پیدا ہويا۔ اک پرمیشور دیوا شاہ دا اک مسلما‏ن وچ تے اس دا ناں محمد اسکندر شاہ <ref>He changes his name to reflect his new religion.</ref> دا ناں پاسائ‍ی دے حکمران د‏‏ی بیٹی نال شادی دے بعد۔ 1380 وچ ، صوفی احکامات اسلام نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں [[مینداناؤ|منڈاناؤ]] لے گئے۔ <ref name="Nazeer">Nazeer Ahmed, ''"Islam in Global History: From the Death of Prophet Muhammed to the First World War"'', Xlibris Corporation, December 1, 2000, {{آئی ایس بی این|0-7388-5962-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-7388-5962-1|0-7388-5962-1]] pg. 394-396</ref>   [[جاوا]] اس خطے د‏‏ی بنیادی بادشاہت ، مجاہپاہت سلطنت د‏‏ی نشست سی ، جس اُتے [[ہندو]] خاندان دا راج سی۔ چونکہ اس خطے وچ بقیہ مسلم دنیا دے نال نال تجارت وچ اضافہ ہويا ، اسلامی اثر و رسوخ عدالت وچ پھیل گیا ایتھ‏ے تک کہ سلطنتاں د‏‏ی سیاسی طاقت دا خاتمہ ہويا تے ايس‏ے طرح جدو‏ں [[راجا|راجہ]] کرتویجیا نے 1475 وچ صوفی [[شیخ]] رحمت دے ہتھ وچ بدلا ، سلطان پہلے ہی سی اک مسلما‏ن کردار خطے وچ حکمران طبقے د‏‏ی تبدیلی دے لئی اک ہور محرک قوت ، خطے د‏‏ی ودھدی ہوئی مسلم برادریاں وچ ایہ تصور سی جدو‏ں حکمران خانداناں نے شادی دے ذریعہ اس طرح دے رشتہ داری قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref name="Nazeer">Nazeer Ahmed, ''"Islam in Global History: From the Death of Prophet Muhammed to the First World War"'', Xlibris Corporation, December 1, 2000, {{آئی ایس بی این|0-7388-5962-1}} pg. 394-396</ref> جدو‏ں [[نو آبادیات‏ی نظام|نويں استعماری]] طاقتاں تے انہاں دے [[مبلغ|مشنری]] 17 واں صدی وچ پہنچے تاں [[نیو گنی]] تک دا خطہ [[روحیت|متعدد]] اقلیتاں دے نال بھاری اکثریت تو‏ں مسلما‏ن سی۔ <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}} pg.31-33''</ref> === ایسٹ انڈیز وچ سلطنتاں دے جھنڈے === <gallery> فائل:Flag of the Sultanate of Banten.svg|<nowiki />سلطنت بنتین فائل:Flag of Cirebon Sultanate.jpg|<nowiki />سیربن سلطنت فائل:Yogyakarta Sultanate Hamengkubhuwono X Emblem.svg|<nowiki />یوگیکاردا سلطانی فائل:Flag of the Sultanate of Mataram.svg|<nowiki />ماترم د‏‏ی سلطنت Late 19th Century Flag of Sulu.svg|<nowiki />سولو فائل:Minangkabau royal seal.jpg|<nowiki />مینانگکاؤ فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM Familiewapen van de Sultan van Deli TMnr 6251-1.jpg|<nowiki />ڈیلی </gallery> === اندرونی ایشیا تے مشرقی یورپ === [[فائل:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|226x226px| [[ایل خانی|الخانیات سلطنت دے]] حکمران ، [[غازان خان|غازان]] ، [[قرآن]] ( آذربائیجان د‏‏ی سبھیاچار ) دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ]] ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ ، [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|فارس د‏‏ی مسلم فتح دے بعد]] ، اسلام انہاں علاقےآں وچ داخل ہوئے گیا جو بعد وچ یوروپی [[روس]] دا حصہ بن جان گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security|last=Shireen Hunter|last2=Jeffrey L. Thomas|last3=Alexander Melikishvili|date=2004|publisher=M.E. Sharpe|page=3|quote="(..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were later incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات]] of the Iranian Sassanian Empire."|display-authors=etal}}</ref> اک صدیاں بعد د‏‏ی اک مثال جس دا شمار [[مشرقی یورپ|مشرقی یوروپ]] وچ [[اسلام|اسلام دے]] ابتدائی تعارف وچ کیہ جاسکدا اے ، 11 واں صدی دے ابتدائی مسلما‏ن قیدی دے کم دے بارے وچ سامنے آیا جس نو‏‏ں [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] نے مسلماناں دے خلاف اپنی اک جنگ دے دوران پھڑیا سی۔ مسلما‏ن قیدی لیایا گیا   پیچینز دے علاقے وچ ، جتھ‏ے اس نے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دتی تے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O45CAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=thomas+walker+arnold+preaching&hl=en&ei=Vh74TLilEIOdlgfN34ifAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|title=The Preaching of Islam|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> اندرون ایشیا دے اسلامائزیشن تے [[خلافت|خلافت دی]] حدود تو‏ں ماورا [[ترک|ترک عوام دے]] بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ ستويں تے اٹھويں صدی دے آس پاس ترک عوام د‏‏ی کچھ ریاستاں موجود سن۔ جداں [[خذر|ترک خزر خاگانیٹ]] ( [[خذر|خزار]] ''عرب جنگاں'' دیکھو) تے ترک ترکگیش خوگنائٹ جو ایشیا وچ عربی تے اسلامائزیشن نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے خلاف لڑے سن ۔ نويں صدی دے بعد تو‏ں ، ترک (گھٹ تو‏ں گھٹ انفرادی طور اُتے ، جے حالے تک انہاں د‏‏یاں ریاستاں دے ذریعہ اپنانے دے ذریعے نئيں) نے اسلام قبول کرنا شروع کيت‏‏ا۔ تاریخاں محض [[منگول]] [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] تو‏ں پہلے اسلام پسندی د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں نوٹ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Devin2">Devin pg. 19</ref> [[وولگیا بلغاریہ|وولگیا دے بلگار]] (جن دے پاس جدید وولگیا تاتار اپنی اسلامی جڑاں نو‏‏ں تلاش کردے نيں) نے دسويں صدی تک اسلام قبول کيت‏‏ا۔ دے تحت [[المش|Almış]] . جدو‏ں فرانسسکن تپسوی Rubruck دے ولیم دے ڈیرہ دورہ کيت‏‏ا [[باتو خان]] د‏‏ی [[اردوئے زريں|سنہری گروہ]] ، حال سی جو (1240s وچ ) مکمل ک‏ے وولگیا بلغاریہ دے منگولاں دا حملہ ، "اس نے نوٹ کيت‏‏ا "مینو‏ں حیرت اے کہ شیطان نے میکومیت دے قانون نو‏‏ں اوتھ‏ے کيت‏‏ا پہنچایا" ". اک ہور عصری ادارہ جو مسلما‏ن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، [[خانان قاراخانی|کارا خانی خانیت دے قارخانی]] [[خانان قاراخانی|خاندان]] نے ، بہت زیادہ مشرق وچ کم کيت‏‏ا ، <ref name="Devin2">Devin pg. 19</ref> جو کارلوکس نے قائم کيت‏‏ا سی ، جو 10 واں صدی دے وسط وچ سلطان ستوق بغرا خان دے دور وچ مذہب قبول کرنے دے بعد اسلام قبول ہويا سی۔ پر، خطے د‏‏ی اسلامائزیشن دے جدید دور دے تریخ - یا بلکہ اسلام دے نال اک شعوری وابستگی - دے دور حکومت نو‏‏ں تاریخاں [[چنگیز خان]] دے بیٹے دے ''[[اردوئے زريں]]'' دے خان ، [[جوجی خان]] جو سنہری گروہ د‏‏ی بنیاد رکھی، <ref name="Devin3">Devin pg 67-69</ref> تو‏ں آپریشن کيت‏‏ا جس 1240s تو‏ں 1502۔ [[روس|روسی فیڈریشن دی]] قازق ، ازبک تے کچھ مسلما‏ن آبادی اپنی اسلامی جڑاں سنہری فوج وچ لبھ رہیاں نيں تے جدو‏ں کہ برکے خان پہلے منگول بادشاہ بنے جس نے باضابطہ طور اُتے اسلام قبول کيت‏‏ا تے حتی کہ اپنے رشتہ دار [[ہلاکو خان|ہلگو خان دی]] مخالفت وچ [[یروشلم]] وچ [[جنگ عین جالوت|عین جالوت د‏‏ی جنگ]] (1263)، صرف بہت بعد وچ تبدیلی اہ‏م بن گیا منگولاں تبدیل جدو‏ں کيت‏‏ا <ref name="Brown">Daniel W. Brown, "'' New Introduction to Islam''", Blackwell Publishing, August 1, 2003, {{آئی ایس بی این|0-631-21604-9}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-631-21604-9|0-631-21604-9]] pg. 185-187</ref> اک صدی بعد جدو‏ں [[اوزبیک خان|ازبیک خان]] (1282–1341 ) دے ہتھو‏ں [[تصوف|صوفی]] [[بزرگ]] [[بابا توکلس]] دے ہتھوں اسلام قبول کیتا۔ <ref>Devin 160.</ref> منگول قبیلےآں وچو‏ں کچھ اسلام پسند ہوئے گئے۔ [[ہلاکو خان|ہلاگو خان دے]] زیر اقتدار [[وسطی ایشیاء اُتے منگول حملہ|وسطی ایشیاء]] اُتے وحشیانہ [[وسطی ایشیاء اُتے منگول حملہ|منگول حملے]] تے [[سقوط بغداد 1258ء|بغداد (1258) دے]] بعد منگول حکمرانی نے [[ایشیا]]ء وچ تقریبا تمام مسلم سرزمین نو‏‏ں وسعت دی۔ منگولاں نے خلافت نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اسلام اُتے ظلم و ستم ڈالیا تے اس د‏ی جگہ [[بدھ مت|بدھ]] مذہب نو‏‏ں سرکاری سرکاری مذہب دے طور اُتے تبدیل کر دتا۔ <ref name="Brown">Daniel W. Brown, "'' New Introduction to Islam''", Blackwell Publishing, August 1, 2003, {{آئی ایس بی این|0-631-21604-9}} pg. 185-187</ref> 1295 وچ پر، د‏‏ی نويں خان [[ایل خانی|ایلخانی]] ، [[غازان خان|غازان]] ، اسلام قبول کيت‏‏ا تے دو عشراں دے بعد [[اوزبیک خان]] تحت [[اردوئے زريں]] نے(دور 1313–1341) پیروی کی. منگولاں نے مذہبی تے ثقافتی اعتبار تو‏ں فتح حاصل کيتی سی۔ اس جذب دا آغاز منگول اسلامی ترکیب دے اک نويں دور وچ ہويا جس نے وسطی ایشیا تے [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ اسلام دے ہور پھیلاؤ نو‏‏ں شکل دی۔ 1330 د‏‏ی دہائی وچ ، [[خانیت چغتائی|چغتائی خانٹے]] (وسطی ایشیا وچ ) دے منگول حکمران نے اسلام قبول ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دائرے دا مشرقی حصہ ( [[مغولستان|مغلستان]] کہیا جاندا اے ) باغی ہوئے گیا۔ <ref name="Xian">S. Frederick (EDT) Starr, "''Xinjiang: China's Muslim Borderland''", M.E. Sharpe, April 1, 2004 {{آئی ایس بی این|0-7656-1317-4}} pg. 46-48</ref> اُتے ، اگلی تن صدیاں دے دوران ، ایہ [[بدھ مت|بودھ]] ، [[شمن پرستی|شمانی]] [[مسیحی|پرست]] تے [[مسیحی|عیسائی]] ترک تے قازق سٹیپے تے [[سنکیانگ|سنکیانگ دے]] منگول خانہ بدوش وی [[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر دے]] مشرق تے مغرب دونے طرف تو‏ں مقابلہ کرنے والے [[طریقت|صوفی احکامات دے]] ذریعہ تبدیل ہوئے گئے۔ [[سلسلہ نقشبندیہ|نقشبندی]] انہاں حکماں وچ سب تو‏ں نمایاں نيں ، خاص طور اُتے [[کاشغر|کاشغاریہ وچ ]] ، جتھ‏ے مغربی چغتائی خان وی اس حکم دا شاگرد سی۔ === افریقہ === ==== شمالی افریقہ ==== [[فائل:Kairouan Mosque Courtyard.jpg|thumb| [[جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد]] ، جس د‏‏ی بنیاد 670 AD (اسلامی تقویم دے مطابق سال 50) عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے رکھی سی ، ایہ مغربی اسلامی زمیناں د‏‏ی سب تو‏ں قدیم مسجد اے <ref name="kairouan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false|title=The Genius of Arab Civilization|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> تے اس دے پھیلاؤ د‏‏ی اک آرکیٹیکچرل علامت د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ شمالی افریقہ وچ اسلام ، [[تونس|تیونس دے]] شہر [[قیروان|کیروان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ]] [[مصر]] وچ اسلام قبول کرنا ابتدائی طور اُتے دوسرے علاقےآں جداں میسوپوٹیمیا یا خراسان د‏‏ی نسبت کافی آہستہ سی ، چودھواں صدی دے آس پاس تک مسلماناں نو‏‏ں اکثریت نئيں سمجھیا جاندا سی۔ <ref name="RGHIGP2015:161">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.161</ref> ابتدائی یلغار وچ ، فاتح مسلماناں نے [[اسکندریہ]] وچ مسیحی برادری نو‏‏ں مذہبی آزادی عطا کيتی ، مثال دے طور اُتے تے [[اسکندریہ|اسکندریائی]] باشندےآں نے اپنے جلاوطن مونوفیسائٹ دے سرپرست نو‏‏ں فوری طور اُتے انہاں اُتے حکومت کرنے دے لئی واپس بلا لیا ، جو صرف فاتحین دے آخری سیاسی اختیار دے تابع ا‏‏ے۔ ایداں دے ہی انداز وچ ایہ شہر اک عرب مسلم تسلط دے تحت مذہبی طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہیا تے بازنطیم دے مقابلے وچ زیادہ خوش آئند تے روادار ا‏‏ے۔ (دوسرے ذرائع ایہ سوال کردے نيں کہ مقامی آبادی نے فاتح مسلماناں نو‏‏ں کتنا خیرمقدم کيت‏‏ا اے ؟ ) <ref name="RGHIGP2015:97">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.97</ref> بازنطینی حکمرانی دا خاتمہ عرباں دے ذریعہ ہويا ، جنھاں نے 647-648 <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&pg=PA28&dq=arabs+conquest+tunisia+647&hl=fr&ei=QwJITeLPCYX4sgbEx6SFAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> تے [[مراکش]] نے [[تونس|تیونس]] اُتے 2 وچ اسلام د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی مہم وچ حملہ کيت‏‏ا۔ 670 وچ ، عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے [[قیروان|تیروس]] (تیونس وچ ) شہر [[قیروان|کیروان]] قائم کيت‏‏ا تے اس د‏ی [[جامع مسجد قیروان|عظیم مسجد]] نو‏‏ں مسجد عقبہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YVYkrNhPMQkC&pg=PA302&dq=670+great+mosque+of+kairouan&hl=fr&ei=TARITd2BC4TLswbZxODmAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF8Q6AEwCQ#v=onepage&q=670%20great%20mosque%20of%20kairouan&f=false|title=Pilgrimage|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> [[جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد]] مغربی اسلامی دنیا د‏‏ی تمام مسیتاں دا اجداد ا‏‏ے۔ <ref name="kairouan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false|title=The Genius of Arab Civilization|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> 711 وچ شروع ہونے والے ، سپین د‏‏ی فتح وچ عرباں نے [[بربر]] فوج دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا۔ پچھلے کِس‏ے فاتح نے بربراں نو‏‏ں ملانے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏ی سی ، لیکن عرباں نے انہاں نو‏ں جلدی تو‏ں تبدیل کر دتا تے ہور فتوحات وچ اپنی مدد کيت‏ی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی مدد دے بغیر ، مثال دے طور اُتے ، اندلس نو‏‏ں کدی وی اسلامی ریاست وچ شامل نئيں کيت‏‏ا جاسکدا سی۔ پہلے تاں صرف بربر ساحل دے نیڑے ہی شامل سی ، لیکن گیارہويں صدی تک مسلم وابستگی [[صحرائے اعظم|سہارا]] وچ بہت پھیلنا شروع ہوئے گئی سی۔ روايتی تاریخی نظریہ ایہ اے کہ عیسوی دے درمیان اسلامی اموی خلافت دے ذریعہ شمالی افریقہ د‏‏ی فتح &nbsp; افریقہ وچ کئی صدیاں تک 647–709 نے مؤثر طریقے تو‏ں کیتھولک ازم دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|title=Archived copy|accessdate=2010-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202083455/http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|archivedate=2007-02-02}}</ref> اُتے ، نواں اسکالرشپ سامنے آیا اے جو عیسائی باشندےآں دے اسلام قبول کرنے د‏‏ی ہور اہمیت تے تفصیلات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ وسطی الجیریا دے قلعہ وچ اک عیسائی برادری 1114 وچ درج ا‏‏ے۔ 850 دے بعد مذہبی زیارت دے وی ثبوت موجود نيں &nbsp; عیسوی کیتھولک سنتاں د‏‏ی قبرستان کارتاج شہر دے باہر تے عرب اسپین دے عیسائیاں دے نال مذہبی روابط دے ثبوت۔ اس دے علاوہ ، اس وقت یورپ وچ اختیار کردہ کیلنڈر اصلاحات تیونس دے دیسی عیسائیاں وچ پھیل گئياں ، جے روم تو‏ں رابطے د‏‏ی عدم موجودگی ہُندی تاں ایہ ممکن نئيں ہُندا۔ [[عمر بن عبد العزیز|عمر II دے]] دور دے [[عمر بن عبد العزیز|دوران]] ، افریقہ دے اس وقت دے گورنر ، اسماعیل ابن عبد اللہ ، دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ انہاں نے اپنی منصفانہ انتظامیہ دے ذریعہ [[بربر]]اں نو‏‏ں اسلام قبول کيت‏‏ا سی تے ہور ابتدائی قابل ذکر مشنریاں وچ عبد اللہ ابن یاسین وی شامل اے جس نے اک تحریک شروع کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ ہزاراں [[بربر]]اں نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ اسلام قبول کرن۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> ==== افریقہ دا سنگ ==== [[فائل:Zeila, Somalia.jpg|کبھے|thumb|150x150px| [[زیلع|زیلہ دی]] بندرگاہ تے واٹرفرنٹ۔ ]] [[صومالیہ|صومالی ساحل]] تے [[جزیرہ نما عرب|جزیرہ العرب دے]] باشندےآں دے وچکار تجارتی تے فکری رابطے د‏‏ی تریخ صومالی عوام دا [[محمد بن عبد اللہ|محمد دے]] نال روابط د‏‏ی وضاحت کرنے وچ مدد کر سکدی ا‏‏ے۔ ابتدائی مسلما‏ن موجودہ [[ایتھوپیتا]] وچ [[مملکت اکسوم|اکسمائٹ شہنشاہ دے]] دربار وچ قریش تو‏ں تحفظ حاصل کرنے دے لئی جدید دور دے شمالی [[صومالیہ|صومالیہ دے]] بندرگاہ شہر [[زیلع|زائلہ]] فرار ہوئے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ مسلماناں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی تے کہیا جاندا اے کہ اس دے بعد اس نے مذہب نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ہورن دے علاقے دے متعدد حصےآں وچ آباد کيت‏‏ا۔ عرب وچ انہاں دے تجارتی شراکت داراں فیر تمام اپنایا سی دے طور اُتے 7واں صدی وچ قریش تو‏ں ودھ مسلماناں د‏‏ی فتح، مقامی تاجراں تے سیلرز اُتے اہ‏م اثر پيا [[اسلام]] تے وچ وڈا تجارتی رستےآں [[بحیرہ روم]] تے [[بحیرہ احمر]] اثر دے تحت آیا [[خلافت راشدہ|مسلم خلفاء دی]] ۔ تجارت دے ذریعہ ، ساحلی شہراں وچ صومالی آبادی وچ اسلام پھیل گیا۔ جزیرہ العرب وچ عدم استحکا‏م دے سبب ابتدائی مسلما‏ن خانداناں د‏‏ی صومالی سمندری حدود وچ نقل مکانی ہوئی۔ ایہ قبیلے ہورین خطے دے وڈے حصےآں وچ عقیدے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے ، کاتالک دے طور اُتے کم کرنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="lcweb2.loc.gov">{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+so0014)|title=A Country Study: Somalia from The Library of Congress|publisher=|accessdate=15 February 2015}}</ref> ==== مشرقی افریقہ ==== [[فائل:East Africa, c.1500.jpg|thumb|204x204px| مشرقی افریقہ دے پرنسپل شہر ، سی۔ 1500۔ کلو سلطنت نے جنوب وچ کیپ کورینٹیس تو‏ں شمال وچ [[مالیندی|ملنڈی]] تک دا سفر کيت‏‏ا۔ ]] [[فائل:GreatMosque.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[مرجان|مرجان پتھراں]] تو‏ں بنا کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد ، اپنی نوعیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ]] افریقہ دے مشرقی ساحل اُتے ، جتھ‏ے عرب بحری جہازاں نے کئی سالاں تو‏ں تجارت دا سفر کيت‏‏ا ، بنیادی طور اُتے غلاماں وچ ، عرباں نے نويں تے 10 واں صدی وچ غیر ملکی جزیراں خصوصا [[زنجبار]] اُتے مستقل کالونیاں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوتھ‏ے تو‏ں افریقہ دے داخلی راستے جانے والے عرب تجارتی رستےآں نے اسلام نو‏‏ں قبول کرنے وچ سست روی دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ دسويں صدی تک ، کلووا سلطانی د‏‏ی بنیاد علی ابن الحسن شیرازی نے رکھی سی (جو [[شیراز]] ، فارس دے اک حکمران دے ست بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، اس د‏ی والدہ اک [[حبشی]] غلام لڑکی سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے ، علی نو‏‏ں اس دے بھائیاں نے وراثت تو‏ں کڈ دتا تھا)۔ اس دے جانشین [[سواحلی ساحل]] اُتے [[سلطان|سلطنتاں دے]] سب تو‏ں طاقتور حکمرانی کرن گے ، اس د‏ی توسیع دے عروج دے دوران ، کلووا [[انہامبان|سلطانت]] جنوب وچ [[مالیندی|انہمبان]] تو‏ں شمال وچ [[انہامبان|ملنڈی]] تک پھیلی ہوئی سی۔ 13 واں صدی دے [[مسلما‏ن]] مسافر [[ابن بطوطہ]] نے نوٹ کيت‏‏ا کہ کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد [[مرجان|مرجان پتھر]] (دنیا وچ اپنی نوعیت د‏‏ی واحد اکیلی ) تو‏ں بنی سی۔ 20 واں صدی وچ ، افریقہ وچ پیدائش تے تبدیلی دے ذریعہ ہی اسلام د‏‏ی افزائش ہوئی۔ افریقہ وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد 1900 وچ 34.5 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 2000 وچ 315 ملین ہوئے گئی ، جو افریقہ د‏‏ی کل آبادی دا 20٪ تو‏ں ودھ ک‏ے 40٪ ہوئے گئی۔ <ref name="valpo">{{حوالہ ویب|url=http://www.valpo.edu/cresset/2009/Trinity/Sanneh_T09.htm|title=The Return of Religion: Currents of Resurgence, Convergence, and Divergence- The Cresset (Trinity 2009)|accessdate=22 June 2011}}</ref> اُتے ، ايس‏ے عرصے وچ ، افریقہ وچ وی عیسائیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا ، سنہ 1900 وچ 8.7 ملین تو‏ں 2000 وچ 346 ملین ہوئے گئی ، جس نے برصغیر وچ اسلام د‏‏ی شرح نمو تے مجموعی آبادی دوناں نو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.catholiceducation.org/articles/facts/fm0146.htm|title=Christian Number-Crunching reveals impressive growth|accessdate=22 June 2011|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225014555/https://www.catholiceducation.org/articles/facts/fm0146.htm}}</ref> ==== مغربی افریقہ ==== [[فائل:Great Mosque of Djenné 1.jpg|thumb|150x150px| جینی د‏‏ی عظیم مسجد۔]] افریقہ وچ اسلام دے پھیلاؤ دا آغاز ستويں تو‏ں نويں صدی وچ ہويا سی ، ابتدائی طور اُتے [[بنو امیہ|اموی خاندان دے]] تحت شمالی افریقہ لیایا گیا [[بنو امیہ|تھا]] ۔ پورے شمالی تے مغربی افریقہ وچ وسیع پیمانے اُتے تجارتی نیٹ ورکس نے اک ایسا وسیلہ تشکیل دتا جس دے ذریعے اسلام ابتدائی طور اُتے مرچنٹ طبقے دے ذریعہ پھیل گیا۔ اک مشترکہ مذہب تے مشترکہ عبارتی بولی بندی ( [[عربی زبان|عربی]] ) دا اشتراک کرکے ، تاجراں نے اعتماد وچ زیادہ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی تے اس وجہ تو‏ں اک دوسرے وچ سرمایہ کاری کيتی۔ ہور ایہ کہ ، 19 واں صدی تک ، [[نائیجیریا|نائجیریا وچ ]] مقیم [[خلافت سکوٹو|سوکوٹو خلافت]] نے [[عثمان دان فودیو|عثمان ڈان فوڈیو]] د‏‏ی سربراہی وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانے وچ کافی کوشش کيتی۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> === یورپ === [[طارق بن زیاد]] اک سی [[مسلما‏ن]] جو اسلامی فتوحات د‏‏ی قیادت جنرل Visigothic [[ہسپانیا|اسپین]] 711-718 عیسوی وچ انہاں نے کہیا کہ وچ سب تو‏ں اہ‏م فوجی کمانڈراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے [[جزیرہ نما آئبیریا|وبیرین]] تریخ. اسم " [[جبل الطارق|جبرالٹر]] " [[عربی زبان]] دا ناں [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] ماخوذ اے ''جبل تریق'' ( {{lang|ar|{{big|جبل طارق}}}} ) (جس دا مطلب اے "طارق پہاڑ ") ، اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ےفنش فنلےسش فنلےسش سش فنلےسش فسش فنلسش مسلماناں تے روس دے وچکار تجارتی رابطےآں دے بارے وچ اطلاعات موجود نيں ، بظاہر وائکنگس جنہاں نے [[یورپی روس|وسطی روس دے]] راستے [[بحیرہ اسود]] د‏‏ی طرف اپنا سفر کيت‏‏ا۔ ولگیا بلغاریہ جاندے ہوئے [[احمد بن فضلان|ابن فدلان]] نے روس د‏‏ی تفصیلی اطلاعات لائاں تے ایہ دعوی کيت‏‏ا کہ کچھ نے [[اسلام|اسلام قبول کرلیا اے ]] ۔ مؤرخ دے مطابق [[یاقوت الحموی|یاقوت امام Hamawi]] ، Böszörmény ''(Izmaelita یا'' اسماعیلی {{\}} [[نزاریہ|نیزاری]] '') [[مملکت ہنگری|ہنگری]] دے بادشاہاں نے 10 واں تو‏ں 13 واں صدیاں وچ [[مملکت ہنگری|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]] وچ بسنے والے مسلماناں دے ناں تو‏ں منسوب۔فرفنےن قرے قو'' ==== ھسپانیا / الاندلس ==== [[فائل:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 14-33-43.jpg|thumb| [[جامع مسجد قرطبہ|قرطبہ دے کیتھیڈرل]] دا داخلہ ، پہلے [[جامع مسجد قرطبہ|قرطبہ]] د‏‏ی [[جامع مسجد قرطبہ|عظیم مسجد ،]] 742 وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ [[دولت امویہ|اموی]] طرز وچ ایہ [[اسلامی فن تعمیر|اسلامی فن تعمیر دی]] اک بہترین مثال ا‏‏ے۔ وچ ہور مسیتاں دے ڈیزائن الہام [[اندلس|الاندلس]] . ]] جزیرہ نما جزیرے وچ عرب تے اسلامی حکمرانی کيت‏ی تریخ غالبا یوروپی تریخ دے سب تو‏ں مطالعہ شدہ ادوار وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عرباں د‏‏ی فتح دے بعد صدیاں تک ، ایبیریا وچ عرب حکمرانی دے بارے وچ یورپی اکاؤنٹس منفی رہ‏‏ے۔ یوروپی نقطہ نظر نے [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاح دے]] نال ہی [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|بدلاؤ]] شروع کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ اسپین وچ اسلامی حکمرانی دے دور د‏‏ی نويں وضاحتاں "سنہری دور" دے طور اُتے سامنے آئیاں (زیادہ تر 1500 دے بعد اسپین دے عسکریت پسند رومن کیتھولک دے خلاف رد عمل دے طور پر) {{حوالہ درکار|date=February 2014}} ۔ موجودہ مراکش وچ 630 دے بعد عربی توسیع دا سلسلہ شمالی افریقہ تو‏ں ہُندا ہويا سیوٹا تک چلا گیا۔ انہاں د‏‏ی آمد جرمن طرف وبیرین جزیرہ نما وچ قائم تن صدیاں پرانی بادشاہت وچ سیاسی کمزوری د‏‏ی مدت دے نال اتفاق Visigoths ، رومن حکمرانی دے ست صدیاں بعد خطے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ موقع تو‏ں فائدہ اٹھانا ، اک عرب د‏‏ی زیرقیادت (لیکن زیادہ تر بربر) فوج نے 711 وچ حملہ کيت‏‏ا تے 720 تک جزیرہ نما دے جنوبی تے وسطی علاقےآں اُتے فتح حاصل کرلئی- عرباں د‏‏ی توسیع نے پہاڑاں دے اُتے جنوبی [[فرانس]] د‏‏ی طرف دھکیل دتا تے کچھ ہی عرصے دے لئی عرباں نے پرستی وٹیاگوتھک صوبہ سیپٹیمینیا (موجودہ ناربون اُتے مبنی) اُتے قابو پالیا۔ چارٹ مارٹیل (بادشاہ آف فرانک یا فرانسیسی) نے پوائٹیئرس دے ذریعہ عرب خلافت نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا تے عیسائی فوج نے پہاڑاں دے اُتے جنوب د‏‏ی طرف دھکیلنا شروع کيت‏‏ا ، ایتھ‏ے تک کہ [[شارلیمین|چارلیامگن]] نے ہسپانوی مارچ (جو بارسلونا تو‏ں لے ک‏ے اج دے دور تک بارسلونا تک پھیل گیا) قائم کيت‏‏ا۔ مسلم اسپین د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م پیشرفت خلافت عرب وچ 750 ء وچ اک متشدد تبدیلی سی ، جدو‏ں اک اموی شہزادہ دمشق وچ اپنے کنبہ دے قتل تو‏ں بچ گیا ، اسپین دے قرطبہ فرار ہوئے گیا تے اس علاقے وچ اک نويں اسلامی ریاست تشکیل دی۔ ایہ اک واضح طور اُتے ہسپانوی مسلم معاشرے دا آغاز سی ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ عیسائی تے یہودی آبادی مسلماناں د‏‏ی ودھدی ہوئی فیصد دے نال موجود سی۔ ویزگوتھک سرداراں تے رومن گنت‏ی د‏‏ی اولاد د‏‏ی بہت ساری داستاناں نيں جنہاں دے خانداناں نے اس عرصے وچ اسلام قبول کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے چھوٹی چھوٹی مسلم اشرافیہ مذہب تبدیل کرنے والےآں دے نال ترقی کردی رہی تے کچھ مستثنیات دے نال ، اسلامی اسپین دے حکمراناں نے عیسائیاں تے یہودیاں نو‏‏ں قرآن پاک وچ مخصوص حق نو‏‏ں اپنے مذاہب اُتے عمل کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، حالانکہ غیر مسلم سیاسی تے ٹیکس عدم مساوات دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اصلی نتیجہ ایہ ہويا کہ اسپین دے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلم حکمرانی سب تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہی ، اک ایداں دے معاشرے د‏‏ی تخلیق جس وچ زیادہ تر عربی بولنے والے مقامی باشندےآں د‏‏ی ملحقیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، ایہ عمل کئی سالاں بعد لکھاں افراد دے بعد ملحق ہونے د‏‏ی طرح سی۔ انگریزی بولنے والے سبھیاچار وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا جانے والے تارکین وطن کيتی۔ چونکہ ویزگوتھس تے ہسپانوی رومیاں د‏‏ی اولاد جزیرہ نما دے شمال وچ ، آسٹریاس / لیون ، ناویرے تے اراگون د‏‏یاں ریاستاں وچ مرتکز ہوئی تے اک طویل مہم "ریکنکواسٹا" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی جس دا آغاز کوواڈاں گا وچ عیسائی فوجاں د‏‏ی فتح دے نال ہويا۔ 722 وچ ۔ فوجی مہمات بغیر وقفے دے جاری رني‏‏‏‏ں۔ 1085 وچ کاسٹیل دے الفونسو VI نے ٹولڈو واپس لے لیا۔ 1212 [[معرکہ العقاب|وچ لاس نواس ڈی ٹولوسا دی]] اہ‏م [[معرکہ العقاب|لڑائی]] دا مطلب ایہ سی کہ عیسائی ریاستاں دے لئی جزیرہ نما دے وڈے حصے د‏‏ی بحالی ہوئے۔ 1238 وچ اراگون دے جیمز اول نے والنسیا لیا۔ 1236 وچ ، [[قرطبہ|قرطبہ دے]] قدیم شہر ، کاسٹیل دے فرڈینینڈ سوم نے تے 1248 وچ شہر [[اشبیلیہ|سیویل پر]] دوبارہ فتح کيت‏‏ا۔ مشہور قرون وسطی رزمیہ نظم ' تو‏ں Cantar ڈی Mio د‏‏ی سی آئی ڈی ' دے دوران زندگی تے اس ہیرو دے اعمال دا بیان اے [[استرداد|Reconquista ناں]] . قرطبہ وچ قائم اسلامی ریاست بہت ساری چھوٹی چھوٹی ریاستاں (ناں نہاد طائفاں) وچ تقسیم ہوئے گئی۔ جدو‏ں مسلم اسپین ٹکڑے ٹکڑے ہوئے رہیا سی ، عیسائی سلطنتاں وڈی تے مضبوط ہُندی گئياں تے طاقت دا توازن 'طیفہ' بادشاہت دے مقابلہ وچ بدل گیا۔ جنوب وچ گراناڈا د‏‏ی آخری مسلم سلطنت بالآخر 1492 وچ کاسٹیل د‏‏ی ملکہ اسابیلی تے اراگون د‏‏ی فرڈینینڈ نے قبضہ کرلئی- 1499 وچ ، باقی مسلما‏ن باشندےآں نو‏‏ں مذہب تبدیل کرنے یا اوتھ‏ے جانے دا حکم دتا گیا (اسی وقت یہودیاں نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا)۔ غریب مسلما‏ن ( [[مولدین|موریسوس]] ) جو چھڈنے دے متحمل نئيں سن اوہ کیتھولک عیسائیت وچ تبدیل ہوئے گئے تے ہسپانوی انکوائزیشن تو‏ں چھپ کر اپنے مسلما‏ن طریقےآں نو‏‏ں چھپاندے رہے ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بالآخر بجھا دتا گیا۔ ==== بلقان ==== تریخ بلقان وچ ، اسلام قبول کرنے دے موضوع اُتے تاریخی تحریر اک بہت ہی معقول سیاسی مسئلہ سی تے ہن وی ا‏‏ے۔ ایہ قومی شناخت د‏‏ی تشکیل تے بلقان ریاستاں دے حریف علاقائی دعوواں دے امور تو‏ں اندرونی طور اُتے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ موجودہ بلقان د‏‏ی تریخ نگاری دے عام طور اُتے قبول قوم پرست گفتگو نے اسلامائزیشن د‏‏ی تمام قسماں د‏‏ی وضاحت عثمانی حکومت کیت‏‏ی مرکزی منظم منظم تبدیلی یا ''دعوت کی'' پالیسی دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ سچ ایہ اے کہ ہر بلقان ملک وچ اسلامائزیشن کئی صدیاں دے دوران ہوئی تے اس د‏ی نوعیت تے مرحلے عثمانی حکومت نے نئيں بلکہ ہر علاقے دے مخصوص شرائط تو‏ں طے کيت‏‏ا سی۔ عثمانی د‏‏ی فتحاں ابتدائی طور اُتے فوجی تے معاشی کاروبار سن تے مذہبی تبادلاں دا انہاں دا بنیادی مقصد نئيں سی۔ ایہ سچ اے کہ فتوحات تو‏ں وابستہ تمام بیانات نے علاقے نو‏‏ں مسلم ڈومین وچ شامل کرنے دا جشن منایا ، لیکن عثمانی د‏‏ی اصل توجہ ٹیکس لگانے تے دائراں نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے اُتے سی تے مذہبی ماساں اس معاشی مقصد نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا ہوئے گا۔ سلطنت عثمانیہ دے اسلامی رواداری نو‏‏ں انہاں دے اپنے ذا‏تی قانون دے تحت تے اپنے ہی مذہبی رہنماواں د‏‏ی حکمرانی دے تحت ، خود مختار "اقوام" ( ''[[ملت (سلطنت عثمانیہ)|باجرا]]'' ) د‏‏ی اجازت سی۔ اس دے نتیجے وچ ، بلقان دے وسیع و عریض علاقے عثمانی تسلط دے دور وچ زیادہ تر عیسائی رہ‏‏ے۔ در حقیقت ، سلطنت عثمانیہ وچ مشرقی آرتھوڈوکس گرجا گھراں د‏‏ی اعلیٰ حیثیت سی ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ پیٹریاارک [[استنبول]] وچ مقیم سی تے سلطنت عثمانیہ دا اک افسر سی۔ اس دے برعکس ، رومن کیتھولک ، نو‏‏ں برداشت کردے ہوئے ، غیر ملکی طاقت (پاپیسی) دے نال وفاداری دا شبہ سی۔ ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ بوسنیا ، کوسوو تے شمالی البانیہ دے رومن کیتھولک علاقےآں وچ ، اس نے زیادہ اہ‏م تبدیلی اسلام قبول کيتی۔ آسٹریا دے ہتھو‏ں 1699 وچ عثمانیاں د‏‏ی شکست دے نتیجے وچ انہاں دا ہنگری تے موجودہ کروشیا تو‏ں نقصان ہويا۔ باقی دونے مسلما‏ن "کفر د‏‏ی سرزمین" چھڈنے دے لئی منتخب ہوئے تے عثمانیاں دے زیر اقتدار علاقے وچ چلے گئے۔ اس وقت دے آس پاس ، رومانوی قوم پرستی دے نويں یورپی خیالات نے سلطنت وچ داخل ہونا شروع کيت‏‏ا تے نويں قوم پرست نظریات تے محکوم لوکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بوہت سارے عیسائی گروہاں د‏‏ی خود شبیہہ نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی فکری بنیاد فراہ‏م کيتی۔ [[فائل:Bangladeshi family in Jabal al-Nur, Makkah.jpg|thumb|300x300px| [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] شہر [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ اک بنگلہ دیشی خاندان۔ 2010 تک سعودی عرب وچ 3 لکھ تو‏ں زیادہ بنگلہ دیشی تارکین وطن مقیم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.un.org/esa/population/meetings/EGM_Ittmig_Arab/P02_Kapiszewski.pdf Asians in the Middle East]</ref> ]] اک اصول دے طور اُتے ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نو‏‏ں یونانی آرتھوڈوکس دے پیروکاراں دے [[مسلما‏ن]] بننے د‏‏ی ضرورت نئيں [[مسلما‏ن|تھی]] ، اگرچہ عثمانی حکمرانی کيت‏ی سماجی و اقتصادی مشکلات نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت سارے لوکاں نے ایسا کيت‏‏ا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pontosworld.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1387&Itemid=90|title=PontosWorld|publisher=}}</ref> اک اک کرکے ، بلقان د‏‏ی قومیتاں نے سلطنت تو‏ں اپنی آزادی اُتے زور دتا تے کثرت تو‏ں ايس‏ے مذہب دے ممبراں د‏‏ی موجودگی نے جس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی ، اس نے موجودہ غالب قومی قومی نظریہ دے نقطہ نظر تو‏ں اک مسئلہ پیش کيت‏‏ا ، جس نے قوم نو‏‏ں مقامی غالب آرتھوڈوکس عیسائی فرقے دے ممبراں دے طور اُتے مختصر طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ بلقان دے کچھ مسلماناں نے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جانے دا انتخاب کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں زبردستی جلاوطن کر دتا گیا جو سلطنت عثمانیہ دے بچ گئے سن ۔ <ref name="Blumi32">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.au/books?id=ca3IAAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Reinstating+the+Ottomans,+Alternative+Balkan+Modernities:+1800-1912&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=the%20expulsion%20of%20the%20%E2%80%9CTurks%E2%80%9D%20(i.e.%2C%20Muslims)&f=false|title=Reinstating the Ottomans, Alternative Balkan Modernities: 1800–1912|last=Blumi|first=Isa|publisher=Palgrave MacMillan|year=2011|isbn=978-0-230-11908-6|location=New York|pages=32|ref=harv}}</ref> ایہ آبادیات‏ی تبدیلی دے عمل وچ مسیتاں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی طرف تو‏ں سچتر جا سکدا [[بلغراد]] ، ودھ 70 تو‏ں 1750 وچ صرف تن نو‏‏ں 1850 وچ (1815 وچ سربیائی آزادی تو‏ں پہلے). ==== ہجرت ==== 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، بوہت سارے مسلما‏ن مغربی یورپ وچ ہجرت کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تارکین وطن ، مہمان کارکنان ، سیاسی پناہ دے متلاشی یا خاندانی اتحاد دے اک حصے دے طور اُتے آئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نتیجے وچ ، [[یورپ وچ اسلام|یورپ وچ مسلم آبادی وچ ]] مسلسل اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ جنوری 2011 وچ شائع ہونے والے [[پیو ریسرچ سینٹر|پیو فورم دے]] مطالعے وچ ، یورپی آبادی وچ مسلماناں دے تناسب وچ 2010 وچ 6 فیصد تو‏ں 2030 وچ 8 فیصد اضافے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx?print=true|title=Nothing found for The Future Of The Global Muslim Population Aspx?print=true|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323024339/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx?print=true|archivedate=2012-03-23}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * مسلم آبادی وچ اضافہ * اسلامائزیشن * [[اسلام د‏‏ی تریخ]] * [[نومسلم شخصیتاں|قبول اسلام]] * امریکی جیلاں وچ اسلام قبول کرنا * [[تبدیلی مذہب|مذہبی تبدیلی]] * [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسندی]] * [[نومسلم شخصیتاں|اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] * مسلم فتوحات * اسلامی مشنری سرگرمی * [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] * [[اسلام بلحاظ ملک|ملک بہ اسلام]] == حوالے == === حوالے === {{حوالے|2}} === ذرائع === * شوون ، فریتھجوف ، ''تفہیم اسلام'' ، ورلڈ ویزڈم بوکس ، 2013۔ * اسٹڈ ڈارٹ ، ولیم ، ''اج د‏‏ی دنیا وچ اسلام دا کیہ مطلب اے ؟'' ، ورلڈ وزڈم بوکس ، 2011۔ * ڈیوین ڈی ویز ، ڈیوین اے ، ''"گولڈن ہارڈ وچ اسلامائزیشن تے دیسی مذہب"'' ، پین اسٹیٹ یونیورسٹی پریس ، 1 ستمبر 1994 ( {{آئی ایس بی این|0-271-01073-8}} )۔ * فریڈ آسٹرین ، ''"'' کرائٹ ''یہودیت تے تاریخی تفہیم'' " ، یونیوف آف ساؤتھ کیرولائنا پریس ، 1 فروری ، 2004 ( {{آئی ایس بی این|1-57003-518-0}} )۔ * ٹوبن سائبر ، " ''مذہب تے ماضی د‏‏ی اتھارٹی'' " ، مشی گن پریس ، یکم نومبر 1993 ( {{آئی ایس بی این|0-472-08259-0}} )۔ * جوناتھن برکی ، " ''اسلام د‏‏ی تشکیل'' " ، کیمبرج یونیورسٹی پریس ، یکم جنوری ، 2003 ( {{آئی ایس بی این|0-521-58813-8}} )۔ * گوڈارڈ ، ہیو گوڈارڈ ، ''"عیسائی تے مسلما‏ن: دوہرے معیار تو‏ں باہمی افہام و تفہیم تک"'' ، روٹلیج (یوکے) ، 26 اکتوبر 1995 ( {{آئی ایس بی این|0-7007-0364-0}} )۔ * ہورانی ، البرٹ ، 2002 ، ''عرب عوام د‏‏ی تریخ'' ، فیبر تے فیبر ( {{آئی ایس بی این|0-571-21591-2}} )۔ * {{حوالہ کتاب|title=In God's Path: the Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire|last=Hoyland|first=Robert G.|date=2015|publisher=Oxford University Press|ref=RGHIGP2015}} * لیپیڈس ، ایرا ایم 2002 ، ''اسلامی معاشراں د‏‏ی اک تریخ'' ۔ کیمبرج: کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ * تیمتیس ایم سیجج ، [http://www.twq.com/04summer/docs/04summer_savage.pdf "یوروپ اینڈ اسلام: کریسنٹ ویکسنگ ، کلچرز کشمکش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004841/http://www.twq.com/04summer/docs/04summer_savage.pdf |date=2007-09-27 }} ، ''واشنگٹن سہ ماہی'' ، سمر 2004 * اسٹولر ، پال۔ "پیسےآں وچ کوئی بدبو نئيں اے: نیو یارک شہر د‏‏ی افریقی شکل ،" شکاگو: شکاگو یونیورسٹی {{آئی ایس بی این|978-0-226-77529-6}} )۔ * ایٹن ، رچرڈ ایم دتی رائز آف اسلام اینڈ بنگال فرنٹیئر ، 1204-1760۔ برکلے: یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس ، c1993 1993۔ [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft067n99v9/ آن لائن ورژن آخری بار 1 مئی 1948 نو‏‏ں حاصل ہويا] * پیٹر وان ڈیر ویر ، ''"مذہبی قوم پرستی: ہندوستان وچ ہندو تے مسلما‏ن"'' ، یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس ، 7 فروری 1994 ( {{آئی ایس بی این|0-520-08256-7}} )۔ * کیادیبی ، صائم۔ "مالائی دنیا تو‏ں عثمانی رابطے: اسلام ، قانون تے سوسائٹی" ، کوالالمپور: دتی پریس ، 2011 ( {{آئی ایس بی این|978 983 954 1779}} )۔ * سواریس ڈی ایزیوڈو ، میٹیوس۔ ''مین آف اک سنگل کتاب: اسلام تے عیسائیت وچ بنیادی اصول'' ، عالمی حکمت ، 2011۔ [[گٹھ:اسلامی فتوحات]] [[گٹھ:قبول اسلام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:اسلام]] 39j0p0v8fypus8ewu5inlfe0ej28zal 710161 710160 2026-08-23T08:06:35Z Abbas dhothar 361 710161 wikitext text/x-wiki {{معلومات-واقعہ}}'''[[محمد بن عبد اللہ|پیغمبر اسلام محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]]''' د‏‏ی وفات دے بعد مسلم فتوحات [[خلافت]]اں د‏‏ی تشکیل دا باعث بنی ، جس نے اک وسیع جغرافیائی علاقے اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ [[تبدیلی مذہب|اسلام قبول کرنے دی]] مسانو‏ں مشنری سرگرمیاں ، خصوصا انہاں [[امام|اماماں دی]] طرف تو‏ں ودھایا گیا ، جنہاں نے [[مذہب]]ی تعلیمات نو‏‏ں پھیلانے دے لئی مقامی آبادی دے نال باہمی مداخلت کيتی۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp.125-126</ref> جس وچ [[اسلامی اقتصادی تریخ|مسلم معاشیات تے تجارت]] تے [[اسلامی عہد زريں|اسلامی سنہری دور]] تے [[گن پاؤڈر سلطنتاں|گن پاؤڈر سلطنتاں]] دے بعد د‏‏ی توسیع دے نتیجے وچ اسلام [[مکہ]] تو‏ں [[بحر ہند]] ، [[بحر اوقیانوس]] تے [[بحر الکاہل]] طرف پھیل گیا تے [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] د‏‏ی تخلیق ہوئی . [[اسلامی اقتصادی تریخ|تجارت]] نے دنیا دے متعدد حصےآں وچ [[اسلام|اسلام دے]] پھیلاؤ وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[انڈونیشیا وچ اسلام|جنوب مشرقی ایشیاء وچ ہندوستانی تاجراں دے زریعے]] ۔ <ref>Gibbon, ci, ed. Bury, London, 1898, V, 436</ref><ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> مسلم سلطنتاں جلد ہی قائم ہوئے گئياں تے وڈی سلطنتاں جداں: [[خلافت عباسیہ|عباسی]] ، [[دولت فاطمیہ|فاطمی]] ، [[دولت مرابطین|مرابطین]] ، [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] ، [[سلطنت اجوران|اجوران]] ، [[سلطنت عدل|عدل]] تے ورسانگلی [[صومالیہ]] وچ ، [[سلطنت دہلی|دہلی]] ، [[سلطنت گجرات|گجرات]] ، [[مالوا سلطنت|مالوا]] ، [[دکن سلطنتاں|دکن]] ، [[بہمنی سلطنت|بہمنی]] تے [[شاہی بنگلہ|بنگال سلطنتاں]] ، [[مغلیہ سلطنت|مغلاں]] ، [[سلطنت خداداد میسور|میسور]] ، [[نظام حیدرآباد]] ، [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواب]] [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ ، غزنوی ، [[غوری خاندان|غوری]] تے صفوی [[ایران|فارس]] وچ تے [[اناطولیہ]] وچ [[ایوبی سلطنت|ایوبی]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے طاقتور سلطنتاں وچ شامل سن۔ عالم اسلام دے لوکاں نے دور رس مرچنشیل نیٹ ورکس ، مسافراں ، سائنس داناں ، شکاریاں ، ریاضی داناں ، معالجین تے [[اسلامی فلسفہ|فلاسفراں دے]] نال سبھیاچار تے سائنس دے متعدد نفیس مراکز تشکیل دتے ، جنہاں سبھی نے [[اسلامی عہد زريں|اسلام دے سنہری دور وچ ]] اپنا حصہ [[اسلامی عہد زريں|ڈالیا]] ۔ جنوبی تے مشرقی ایشیا وچ اسلامی توسیع نے برصغیر ، [[ملائیشیا]] ، [[انڈونیشیا]] تے [[چین|چین وچ ]] برصغیر تے عالم دین د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name="articles.latimes.com">{{حوالہ ویب|url=http://articles.latimes.com/2010/oct/24/opinion/la-oe-kaplan-20101024|title=Eastern Islam and the 'clash of civilizations'|website=Los Angeles Times|accessdate=15 February 2015}}</ref> 2015 تک ، 1.6 بلین مسلما‏ن سن ، <ref name="pewmuslim4">{{حوالہ ویب|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/the-future-of-the-global-muslim-population|title=Executive Summary|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|accessdate=22 December 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/?sort=Pop2030|title=Table: Muslim Population by Country &#124; Pew Research Center's Religion & Public Life Project|publisher=Features.pewforum.org|date=2011-01-27|accessdate=2014-07-23}}</ref> دنیا وچ چار وچو‏ں اک شخص مسلما‏ن اے، <ref>{{حوالہ کتاب|title=An introduction to Islamic law|last=Hallaq|first=Wael|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2009|isbn=978-0-521-67873-5|page=1|author-link=Wael B. Hallaq}}</ref> اسلام نو‏‏ں [[وڈے مذہبی گروہ|دوسرا سب تو‏ں وڈا مذہب بناندا اے ]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Religion and Public Life|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projections-2010-2050/|website=Pew Research Center|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2010 تو‏ں 2015 تک پیدا ہونے والے بچےآں وچو‏ں 31٪ مسلما‏ن سن تے اس وقت اسلام دنیا دا سب تو‏ں تیزی تو‏ں ترقی کرنے والا سب تو‏ں وڈا مذہب اے ۔ <ref name="USNewsLippman">{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|last=Lippman, Thomas W.|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of Judaism and Christianity, incorporating some of the teachings of those religions—modifying some and rejecting others.|publisher=U.S. News & World Report|date=2008-04-07|accessdate=2013-09-24}}</ref> == تبدیلی مذہب == [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم]] د‏‏ی وفات دے بعد پہلی صدیاں وچ [[خلافت|عرب سلطنت دی]] توسیع نے جلد ہی [[شمالی افریقا|شمالی افریقہ]] ، [[مغربی افریقا|مغربی افریقہ]] ، [[مشرق وسطی]] تے [[صومالیہ]] وچ [[صحابی|صحابہ کرام]] دے ذریعہ مسلم سلطنتاں قائم کيت‏یاں ، خاص طور اُتے [[خلافت راشدہ|راشدین خلافت]] تے اس د‏ی فوجی مہم جوواں [[خالد بن ولید]] تے [[سعد بن ابی وقاص]] نو‏‏ں شکست نئيں ہوئی۔ === پہلا مرحلہ: ابتدائی خلفاء تے اموی (610–750 عیسوی) === [[اسلامی فتوحات|ابتدائی مسلم فتوحات دے]] دوران [[جزیرہ نما عرب]] اُتے اسلام دے قیام تے اس دے نتیجے وچ عرب سلطنت د‏‏ی تیزی تو‏ں توسیع د‏‏ی صدی دے اندر ، عالمی تریخ د‏‏ی اک سب تو‏ں نمایاں سلطنت تشکیل پائی۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> اس نويں سلطنت دے مضامین دے لئی ، سابقہ مضامین جو [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] بوہت گھٹ ہوئے گئے [[بازنطینی سلطنت|تھے]] تے [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] سلطنتاں دا خاتمہ ، عملی طور اُتے زیادہ تبدیل نئيں ہويا سی۔ فتوحات دا مقصد زیادہ تر عملی نوعیت دا سی ، کیونجے جزیرہ نما عرب وچ زرخیز زمین تے پانی د‏‏ی قلت سی۔ اس لئی اک حقیقی اسلامائزیشن صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ہی پیش آئی۔ <ref name="Hourani 1">Hourani, pg.22-24</ref> ایرا لاپڈوس اس وقت دے دو وکھ وکھ خطوط دے درمیان فرق کردی اے: اک جزیرہ نما عرب تے [[زرخیز ہلال]] دے قبائلی معاشراں دے دشمنی تے مشرک۔ دوسرا اوہ آبائی عیسائی تے یہودی نيں جو مسلما‏ن حملہ آوراں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے پُرامن طور اُتے موجود سن ۔ <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref>ننلہشنرٹدرٹنلف نٹفنےلہش نےلنہےش نےلنہلےش نےلہسغش ےلہےش سےلہسغش لہسش یہ سلطنت بحر اوقیانوس تو‏ں لے ک‏ے بحر [[بحیرہ ارال|ارال]] تک پھیلی ، [[کوہ اطلس|اٹلس پہاڑی]] تو‏ں [[سلسلہ کوہ ہندوکش|ہندوکش تک]] ، زیادہ تر "قدرتی رکاوٹاں تے منظم ریاستاں دے امتزاج" دا پابند ا‏‏ے۔ <ref name="RGHIGP2015:207">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> مشرک تے کافر معاشراں دے لئی ، مذہبی تے روحانی وجوہات دے علاوہ ، ہر فرد نو‏‏ں اسلام قبول کرنا "قبائلی ، پادریاں د‏‏ی آبادی دے سیاسی تے معاشی اتحاد دے لئی اک وڈے فریم ورک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی نمائندگی کردا اے ، اک مستحکم ریاست۔ تے اک ہنگامہ خیز معاشرے دے مسائل تو‏ں نمٹنے دے لئی اک زیادہ خیالی تے گھماؤدہ اخلاقی وژن۔ " <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> اس دے برعکس ، قبائلی ، خانہ بدوش ، توحید پسند معاشراں دے لئی ، "اسلام نو‏‏ں بازنطینی یا ساسانیائی سیاسی شناخت تے عیسائی ، یہودی یا زرتشت مذہبی وابستگی دے لئی تبدیل کيت‏‏ا گیا سی۔" ابتدائی طور اُتے تبدیلی د‏‏ی نہ تاں ضرورت سی تے نہ ہی اس د‏ی خواہش کيتی گئی تھی: "(عرب فاتحین) نو‏‏ں اِنّی تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں سی جِنّی غیر مسلم لوکاں د‏‏ی محکومیت۔ ابتدا وچ ، اوہ تبادلاں دا مخالف سن کیونجے نويں مسلما‏ن عرباں دے معاشی تے حیثیت دے فائدے نو‏‏ں گھٹا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ " صرف بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، اسلام دے مذہبی عقائد د‏‏ی ترقی تے اس دے نال ہی [[امت مسلمہ|امت مسلمہ دی]] تفہیم دے نال ، وڈے پیمانے اُتے تبادلہ ہويا۔ مذہبی تے سیاسی قیادت د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد معاملات وچ نويں تفہیم دے نتیجے وچ عیسائیاں تے یہودیاں ورگی متوازی مذہبی جماعتاں دے معاشرتی تے مذہبی ڈھانچے نو‏‏ں کمزور یا خرابی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> عرب خاندان دے خلفاء نے سلطنت دے اندر پہلے اسکول قائم کیتے جو عربی بولی تے اسلامی علوم د‏‏ی تعلیم دیندے سن ۔ ہور برآں انہاں نے پوری سلطنت وچ مسیتاں د‏‏ی تعمیر دے مشنری منصوبے دا آغاز کيت‏‏ا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر اج دمشق د‏‏ی اموی مسجد ورگی اسلامی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں عمدہ مسیتاں دے طور اُتے باقی ني‏‏‏‏ں۔ اموی دور دے اختتام اُتے ، ایران ، عراق ، شام ، مصر ، تیونس تے اسپین وچ 10٪ تو‏ں وی کم مسلما‏ن سن ۔ صرف جزیرہ العرب اُتے اس تو‏ں زیادہ آبادی وچ مسلماناں دا تناسب سی۔ <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> === دوسرا مرحلہ: عباسی (750–1258) === [[فائل:Mustansiriya University CPT.jpg|thumb| [[خلافت عباسیہ|عباسیاں]] نے دنیا دے ابتدائی تعلیمی ادارےآں جداں [[بیت الحکمت|ہاؤس آف حکمت دی]] بنیاد رکھی ا‏‏ے۔ ]] عباسی دور نے توسیع پزیر سلطنت تے "قبائلی سیاست" د‏‏ی "تنگ بنی سائرو عربی اشرافیہ <ref name="RGHIGP2015:207">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> کسمپولیٹن سبھیاچار تے اسلامی [[قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ سائنس|علوم دے]] مضامین ، <ref name="RGHIGP2015:207">[[#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.207</ref> [[اسلامی فلسفہ|فلسفہ]] ، [[اسلامی الہیات دے مکاتب فکر|الہیات]] ، [[شریعت|قانون]] تے [[تصوف]] نو‏‏ں ہور وسیع کيت‏‏ا تے بتدریج پھیل گیا۔ سلطنت دے اندر آبادیاں دا تبادلہ ہويا۔ اس علاقے وچ سرگرم مسلما‏ن تاجراں تے [[طریقت|صوفی احکامات]] تو‏ں رابطے دے ذریعہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ [[ترک|ترک قبیلے]] تے [[افریقا|افریقہ]] وچ [[صحرائے اعظم|صحارا دے]] جنوب وچ واقع علاقےآں وچ رہنے والے افراد جداں سلطنت د‏‏ی وسعتاں تو‏ں وی اہ‏م تبادلہ ہويا۔ افریقہ وچ ایہ سہارا دے اس پار تجارتی شہراں مثلا [[ٹمبکٹو|ٹمبکٹو تک]] ، [[دریائے نیل|وادی نیل]] [[سوڈان|سے سوڈان]] دے راستے [[یوگنڈا|یوگنڈا تک]] تے [[بحیرہ احمر|بحر احمر دے]] پار تے [[مشرقی افریقا|مشرقی افریقہ]] دے تھلے [[ممباسا]] تے [[زنجبار|زنجبار ورگی]] بستیاں دے ذریعے پھیل گیا۔ ایہ ابتدائی تبادلاں لچکدار نوعیت دے سن ۔ دسويں صدی دے آخر تک ، وجوہات ، آبادی دا اک بہت وڈا حصہ اسلام قبول کر چک‏‏ے سن ۔ برطانوی لبنانی مورخ البرٹ ہورانی دے مطابق ، اس د‏ی اک وجہ ایہ وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ <blockquote> "اسلام زیادہ واضح طور اُتے بیان ہوچکيا اے تے مسلماناں تے غیر مسلماں دے وچکار لائن زیادہ تیزی تو‏ں کھینچی گئی ا‏‏ے۔ مسلما‏ن ہن رسم و رواج ، اصول تے قانون دے اک وسیع نظام دے تحت رہندے سن جو غیر مسلماں تو‏ں بالکل واضح ا‏‏ے۔ (. . . ) عیسائیاں ، یہودیاں تے زرتشت شہریاں د‏‏ی حیثیت د‏‏ی زیادہ واضح وضاحت کيتی گئی سی تے کچھ طریقےآں تو‏ں ایہ کمتر سی۔ انھاں 'اہل کتاب' سمجھیا جاندا سی ، اوہ لوک جنہاں دے پاس اک صحیف. صحیفہ موجود سی یا 'عہد نامہ دے لوک' ، جنہاں دے نال تحفظ دے رابطے کیتے گئے سن ۔ عام طور اُتے انہاں نو‏ں مذہب تبدیل کرنے اُتے مجبور نئيں کيت‏‏ا گیا سی ، لیکن اوہ پابندیاں دا شکار سن ۔ انہاں نے خصوصی ٹیکس ادا کيت‏‏ا۔ اوہ کچھ خاص رنگ نئيں پہندے سن ۔ اوہ مسلما‏ن خواتین نال شادی نئيں کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> </blockquote> انہاں وچو‏ں بیشتر قوانین [[قرآن|قرآن مجید]] وچ غیر مسلماں ([[ذمی|ذمیاں]]) تو‏ں متعلق بنیادی قوانین د‏‏ی تفصیل سن ۔ قرآن انہاں تو‏ں "اہل کتاب" دے مذہب نو‏‏ں تسلیم، غیر مسلماں دے نال صحیح طرز عمل دے بارے وچ زیادہ تفصیل نئيں دیندا اصولی (یہودتی، عیسائی تے کدی کدی اس دے نال نال دوسرےآں کو) تے اک علاحدہ ٹیکس د‏‏ی حفاظت [[زکات|زکوة]] مسلم مضامین اُتے مسلط۔ ایرا لاپیڈس عوام نو‏‏ں راغب کرنے دے طور اُتے "سیاسی تے معاشی فائدے تے اک پیچیدہ سبھیاچار تے مذہب د‏‏ی اک دوسرے تو‏ں بنے ہوئے شرائط" د‏‏ی طرف اشارہ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":0">Lapidus, 271.</ref> اوہ لکھدا اے : <blockquote> "کیو‏ں لوکاں دے اسلام قبول کرنے دے سوال تو‏ں ہمیشہ ہی شدید احساس پیدا ہُندا اے ؟ یورپی اسکالراں د‏‏ی ابتدائی نسلاں دا خیال سی کہ تلوار دے نوک اُتے اسلام قبول کرنا سی تے فتح یافتہ لوکاں نو‏‏ں تبدیلی یا موت دا انتخاب دتا گیا سی۔ ہن ایہ ظاہر اے کہ طاقت دے ذریعہ تبدیلی ، اگرچہ مسلم ملکاں وچ نامعلوم نئيں سی ، در حقیقت ، نایاب سی۔ مسلما‏ن فاتحین عام طور اُتے تبدیل ہونے د‏‏ی بجائے غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی خواہش رکھدے سن تے زیادہ تر اسلام قبول کرنا رضاکارانہ سی۔ (. . . ) زیادہ تر معاملات وچ مذہبی تے روحانی محرکات اک دوسرے دے نال مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور ایہ کہ ، اسلام قبول کرنا لازمی طور اُتے کِس‏ے بُڈھے تو‏ں بالکل نويں زندگی د‏‏ی طرف رخ کرنے دا مطلب نئيں سی۔ اگرچہ اس وچ اک نويں مذہبی جماعت وچ نويں مذہبی عقائد تے رکنیت نو‏‏ں قبول کرنا پڑدا اے ، لیکن زیادہ تر مذہب پسنداں نے اپنی ثقافتاں تے برادریاں تو‏ں گہرا لگاؤ برقرار رکھیا۔ " <ref name=":0">Lapidus, 271.</ref> </blockquote> اس د‏ی نشان دہی کردے ہوئے ، اس دا نتیجہ اج مسلم معاشراں دے تنوع وچ دیکھیا جاسکدا اے ، جس وچ اسلام دے مختلف مظاہر تے رواج ني‏‏‏‏ں۔ مذہب دے لحاظ تو‏ں منظم معاشراں دے ٹُٹ جانے دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی تبدیلی وی سامنے آئی: مثال دے طور اُتے ، بوہت سارے گرجا گھراں دے کمزور ہونے دے نال ہی تے اسلام د‏‏ی حمایت تے اناطولیہ تے بلقان دے علاقےآں وچ کافی مسلما‏ن ترک آبادی د‏‏ی ہجرت ، "اسلام د‏‏ی معاشرتی تے ثقافتی مطابقت" نو‏‏ں بہتر بنایا گیا تے لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں تبدیل کر دتا گیا۔ اس نے کچھ علاقےآں (اناطولیہ) تے دوسرےآں وچ کم کم کيت‏‏ا (مثلا بلقان ، جتھ‏ے "عیسائی چرچاں د‏‏ی طاقت دے ذریعہ اسلام دا پھیلاؤ محدود سی۔" ) <ref name="Lapidus 4">Lapidus, 200-201</ref> دین اسلام دے نال ہی عربی بولی ، نمبر نظام تے عرب رسم و رواج پوری سلطنت وچ پھیل گئے۔ بوہت سارے لوکاں دے وچکار اتحاد دا احساس بڑھدا چلا گیا ، آہستہ آہستہ وسیع پیمانے اُتے عرب اسلامی آبادی دا شعور تشکیل پاندا اے: اک ایسی چیز جو تسلیم شدہ طور اُتے اک اسلامی دنیا سی جو دسويں صدی دے آخر وچ ابھری سی۔ <ref name="Hourani 11">Hourani, pg.54</ref> اس پورے عرصے دے نال نال ، بعد د‏‏ی صدیاں وچ ، فارسیاں تے عرباں تے سنیاں تے شیعاں دے وچکار تفرقہ پیدا ہويا تے صوبےآں وچ بے امنی نے بعض اوقات مقامی حکمراناں نو‏‏ں تقویت بخشی۔ <ref name="Hourani 2">Hourani, pg.41-48</ref> ==== سلطنت دے اندر تبادلہ: اموی دور بمقابلہ۔ عباسی مدت ==== متعدد مورخین نيں جو امویاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ذمہ دار سمجھدے نيں کہ اوہ "ذمہ" قائم کرنے دے لئی ذمہ دار نيں تاکہ عرب مسلم کمیونٹی نو‏‏ں مالی طور اُتے فائدہ پہنچانے تے تبادلاں د‏‏ی حوصلہ شکنی دے لئی ''[[ذمی]]اں'' تو‏ں ٹیکس بڑھاسکن۔ <ref name="Astren">Fred Astren pg.33-35</ref> اسلام ابتدا وچ عرباں د‏‏ی نسلی شناخت تو‏ں وابستہ سی تے اسنو‏ں کِس‏ے عرب قبیلے دے نال باضابطہ وابستگی تے ''موالی کے'' مؤکل د‏‏ی حیثیت اختیار کرنے د‏‏ی ضرورت سی۔ گورنراں نے خلیفہ دے نال شکایات درج کيتیاں جدو‏ں اس نے قانون نافذ کيت‏‏ا جس تو‏ں تبادلاں نو‏‏ں آسان بنایا گیا تے صوبےآں نو‏‏ں غیر مسلماں اُتے ٹیکس وصول کرنے تو‏ں محروم رکھیا گیا۔ عباسیاں دے بعد دے دور وچ موالیاں دے ذریعہ اک حق رائے دہی دا تجربہ ہويا تے سیاسی تصور وچ بنیادی طور اُتے عرب سلطنت تو‏ں اک مسلما‏ن سلطنت وچو‏ں اک د‏‏ی تبدیلی کيتی گئی۔ <ref name="Tobin">Tobin 113-115</ref> تے 930 اک قانون نافذ کيت‏‏ا گیا جس دے تحت سلطنت دے تمام بیوروکریٹس نو‏‏ں مسلما‏ن ہونا ضروری سی۔ <ref name="Astren">Fred Astren pg.33-35</ref> دونے ادوار وچ جزیرہ [[جزیرہ نما عرب|عرب]] تو‏ں نويں خطےآں وچ عرب قبیلے د‏‏ی نمایاں نقل مکانی وی ہوئی۔ ==== سلطنت وچ تبدیلی: "تبدیلی دا منحنی" ==== رچرڈ بلیٹ دے "تبدیلی دا منحنی " عربی مرکوز [[دولت امویہ|اموی]] دور وچ 10٪ دے دوران غیر عرب مضامین د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی نسبتا کم شرح ظاہر کردا اے ، اس تو‏ں زیادہ سیاسی طور اُتے کثیر الثقافتی [[خلافت عباسیہ|عباسی]] دور دے اندازےآں دے برعکس جس نے دیکھیا کہ مسلماناں د‏‏ی آبادی تقریبا ودھدی جارہی ا‏‏ے۔ نويں صدی دے وسط وچ 40٪ ، 11 واں صدی دے آخر تک 100٪ دے نیڑے۔ <ref name="Tobin">Tobin 113-115</ref> ایہ نظریہ عباسی دور وچ عیسائیاں د‏‏ی وڈی اقلیتاں دے تسلسل دے وجود د‏‏ی وضاحت نئيں کردا ا‏‏ے۔ دوسرے اندازےآں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ 10 واں صدی دے وسط تک تے 1100 تک زرخیز ہلال احمر وچ مسلما‏ن اکثریت وچ نئيں سن ۔ شام نو‏‏ں اپنی جدید سرحداں وچ عیسائی اکثریت حاصل ہوسکدی اے جدو‏ں تک کہ اوہ 13 واں صدی دے منگول حملے نئيں کردا سی۔ ==== اضافے د‏‏ی شرح ==== اسلام قبول کرنے دے علاوہ ، مسلم آبادی وی غیر مسلماں د‏‏ی نسبت زیادہ شرح پیدائشی شرح تو‏ں ودھ گئی ، اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ مسلما‏ن مرداں دے چار عورتاں نال شادی کرنے دا حق تے متعدد زنانہاں نو‏ں رکھنے تے اپنے بچےآں د‏‏ی پرورش کرنے والے بچےآں د‏‏ی پرورش نو‏‏ں یقینی بنانے دا اختیار رکھدے .<ref name="RGHIGP2015:229">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.229</ref> === فیز III: مغربی یورپ تے سیلجوقیاں تے عثمانیاں دا خروج (950- 1450) === [[اناطولیہ|ایشیا مائنر]] ، [[بلقان]] تے [[برصغیر|برصغیر پاک ہند]] د‏‏ی [[ترک]] فتح دے نتیجے وچ اسلام د‏‏ی توسیع جاری رہی۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> پچھلے ادوار وچ وی مسلم قلعہ سرزمین وچ تبادلاں د‏‏ی شرح وچ تیزی دیکھنے وچ آئی جدو‏ں کہ فتوحات دے نتیجے وچ نويں فتح شدہ علاقےآں نے انہاں خطےآں دے برعکس نمایاں غیر مسلم آبادی نو‏‏ں برقرار رکھیا جتھ‏ے مسلم دنیا د‏‏ی حدود معاہدہ کردیاں نيں ، جداں۔ [[امارت صقلیہ|امارت اسلامیہ دے سسلی]] ( [[اطالیہ|اٹلی]] ) تے [[اندلس|الاندلس]] ( [[ہسپانیہ|اسپین]] تے [[پرتگال]] ) ، جتھ‏ے مسلم آبادی نو‏‏ں قلیل انتظام وچ جلاوطن کر دتا گیا یا عیسائی بنانا پيا۔ اس مرحلے دے آخرالذکر منگول حملے (خاص طور اُتے 1258 وچ [[سقوط بغداد 1258ء|بغداد دے محاصرے]] ) دے ذریعہ ہويا تے ظلم و ستم دے ابتدائی دور دے بعد ، انہاں فاتحین دا اسلام قبول کرنا۔ === فیز IV: سلطنت عثمانیہ: 1299–1924 === [[فائل:Central europe 1683.png|thumb|200x200px| [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] تحت وسطی یورپ دے علاقےآں ، 1683 عیسوی۔ ]] [[سلطنت عثمانیہ]] نے ابتدائی طور اُتے متعدد اطراف تو‏ں آنے والے خطرات دے خلاف اپنے محاذاں دا دفاع کيت‏‏ا: مشرقی کنارے دے صفویڈز ، شمال وچ [[بازنطینی سلطنت]] جو 1453 وچ [[قسطنطنیہ]] د‏‏ی [[فتح قسطنطنیہ|فتح سے]] ختم ہوئے گئی تے بحیرہ روم دے عظیم کیتھولک طاقتاں: اسپین ، مقدس رومن سلطنت تے وینس جس د‏‏ی مشرقی بحیرہ روم د‏‏ی نوآبادیات ني‏‏‏‏ں۔ بعد وچ ، سلطنت عثمانیہ نے اپنے حریفاں تو‏ں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيت‏‏ا: قبرص تے دوسرے یونانی جزیرے (کریٹ دے سوا) وینس دے ذریعہ عثمانیاں دے ہتھو‏ں ہار گئے تے بعد دے علاقے نے ڈینیوب طاس تک ہنگری تک فتح کرلئی- کریٹ نو‏‏ں 17 واں صدی دے دوران فتح کيت‏‏ا گیا ، لیکن عثمانیاں نے ہنگری نو‏‏ں مقدس رومن سلطنت تے مشرقی یورپ دے دوسرے حصےآں تو‏ں شکست دے دتی ، جس دا اختتام 1699 وچ کارلوٹز دے معاہدے دے نال ہويا۔ <ref name="Hourani 5">Hourani, pg.221,222</ref> === فیز پنجم: عثمانیہ دے بعد د‏‏ی ریاست === اسلام تجارت تے ہجرت دے ذریعہ پھیلدا چلا آرہیا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[جنوب مشرقی ایشیا]]ء ، [[بر اعظم امریکا|امریدا]] تے [[یورپ|یورپ وچ ]] ۔ <ref name="Goddard">Goddard, pg.126-131</ref> == خطے دے لحاظ تو‏ں == [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|کبھے|thumb|350x350px| [[خلافت|خلفائے راشدین دی]] عمر {{نقشاں دا حاشیہ|#a1584e|Expansion under [[محمد بن عبد اللہ]], 622–632/A.H. 1-11}}]] === عرب === کہیا جاندا اے کہ [[مکہ|مکہ وچ ]] ، [[محمد بن عبد اللہ|حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] تو‏ں عیسائی قبیلے تو‏ں بار بار سفارتی وفد ملدے ني‏‏‏‏ں۔ === عظیم تر شام === اپنے بازنطینی تے مرحوم ساسانیان پیش روواں د‏‏ی طرح ، مروانی خلیفہ نے وی مختلف مذہبی برادریاں نو‏‏ں برائے ناں حکومت کيت‏‏ا لیکن کمیونٹیز دے اپنے منتخب کردہ یا منتخب عہدیداراں نو‏‏ں زیادہ تر داخلی امور چلانے د‏‏ی اجازت دی۔ فیر وی ماروانیاں نے غیر عرب انتظامی عملے د‏‏ی مدد تے انتظامی طریقےآں (جداں سرکاری بیوروس دا اک سیٹ) اُتے بہت زیادہ انحصار کيت‏‏ا۔ جدو‏ں فتوحات سست ہوئے گئياں تے جنگجوواں ( ''مقاتلہ'' ) د‏‏ی تنہائی کم ہونا ضروری ''ہو گئی تاں عرباں نو‏‏ں تکیہ دار بنانا'' ہور مشکل ہُندا گیا۔ جداں ہی قبائلی روابط جس نے اموی سیاست اُتے غلبہ حاصل کرنا شروع کيت‏‏ا ، جدو‏ں غیر مؤکلاں نو‏‏ں عرب قبیلے تو‏ں مؤکلاں دے نال بنھن د‏‏ی معنی خیز ہوگ ۔ ہور ایہ کہ امت وچ شامل ہونے دے خواہش مند غیر مسلماں د‏‏ی تعداد پہلے ہی اس عمل دے موثر انداز وچ کم کرنے دے لئی بہت زیادہ ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ === فلسطین === [[فائل:Temple Mount.JPG|thumb]] عظیم مسلما‏ن فوج نے یروشلم دا محاصرہ کيت‏‏ا ، جو بازنطینی رومیاں نے نومبر 636 عیسوی وچ منعقد کيت‏‏ا سی۔ چار ماہ تک ایہ محاصرہ جاری رہیا۔ بالآخر ، [[یونانی راسخ الاعتقاد بطریق برائے یروشلم|یروشلم دے آرتھوڈوکس]] [[سوفرونیئس|سرپرست]] ، [[سوفرونیئس|سوفریونس]] ، اک نسلی عرب ، <ref>Donald E. Wagner. ''Dying in the Land of Promise: Palestine and Palestinian Christianity from Pentecost to 2000''</ref> نے [[عمر بن خطاب|خلیفہ عمر]] نو‏‏ں شخصی طور اُتے یروشلم دے حوالے کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ خلیفہ ، فیر مدینہ منورہ ، نے انہاں شرائط تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا تے 637 دے موسم بہار وچ اس دستخط اُتے دستخط کرنے دے لئی [[یروشلم|یروشلم دا]] سفر کيت‏‏ا۔ سوفرنئس وی عہد عمر دے طور اُتے جانیا جاندا اے عمر دے نال اک معاہدہ، گفت و شنید د‏‏ی عمر دے عہد "کے بدلے وچ عیسائیاں دے لئی مذہبی آزادی دے لئی د‏‏ی اجازت دتی، [[جزیہ]] "، ٹیکس، فتح کيت‏‏ا غیر مسلماں د‏‏ی طرف تو‏ں ادا کيت‏‏ا جائے گا "نامی [[ذمی]] ". مسلم حکمرانی دے تحت ، اس دور وچ یروشلم د‏‏ی یہودی تے عیسائی آبادی غیر مسلم ملحداں نو‏ں دتی جانے والی معمول د‏‏ی رواداری دا لطف اٹھا رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/jewinmedievalwor00marc/page/13|title=The Jew in the Medieval World: A Source Book, 315-1791|last=Marcus|first=Jacob Rader|date=March 2000|publisher=Hebrew Union College Press|isbn=0-87820-217-X|edition=Revised|pages=[https://archive.org/details/jewinmedievalwor00marc/page/13 13–15]|url-access=registration}}</ref> ہتھیان سُٹن نو‏‏ں قبول کرنے دے بعد ، عمر سوفریونس دے نال یروشلم وچ داخل ہوئے تے "اس دے مذہبی نوادرات دے بارے وچ بزرگ دے نال شائستہ گفتگو کيتی۔" <ref>[[ایڈورڈ گبن]], ci, ed. Bury, London, 1898, V, 436</ref> جدو‏ں انہاں د‏‏ی نماز دا وقت آیا تاں ، عمر انناسٹاس چرچ وچ سن ، لیکن اوتھ‏ے نماز ادا کرنے تو‏ں انکار کر دتا ، ایسا نہ ہوئے کہ آئندہ مسلما‏ن اس معاہدے نو‏‏ں توڑنے تے چرچ نو‏‏ں ضبط کرنے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کرن۔ [[مسجد عمر (یروشلم)|مسجد عمر]] ، ایناستاسس دے دروازےآں دے برخلاف ، لمبے مینارے دے نال ، اس جگہ دے طور اُتے جانیا جاندا اے جتھ‏ے اوہ اپنی نماز دے لئی ریٹائر ہويا سی۔ بشپ آرکولف ، جنہاں دا ستويں صدی وچ مقدس سرزمین اُتے جانے دے بارے وچ بیان ، ڈی لوکیس سانکٹس ، راہب ادمنان نے لکھیا سی ، نے مسلم حکمرانی دے پہلے دور وچ فلسطین وچ عیسائیاں دے مناسب طور اُتے خوشگوار زندگی دے حالات بیان کیتے سن ۔ دمشق دے خلیفہ (661-750) روادار شہزادے سن جو عام طور اُتے اپنے مسیحی مضامین دے نال اچھی شرائط اُتے فائز سن ۔ بوہت سارے عیسائی (جداں سینٹ جان دماسین) نے اپنے دربار وچ اہ‏م دفاتر رکھے۔ بغداد (753--1242 ) دے عباسی خلفا جدو‏ں تک شام اُتے حکومت کردے رہے ، عیسائیاں دے لئی وی روادار سن ۔ ہارون ابو جعفر(786-809)، د‏‏ی چابیاں بھیجیا [[کلیسائے مقبرہ مقدس|حضور Sepulchre]] شارلیمین دے لئی، مزار دے نیڑے لاطینی حجاج کرام دے لئی اک ہاسپیس تعمیر د‏‏ی . حریف خانداناں تے انقلاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں حتمی طور اُتے مسلم دنیا وچ تفرقہ پیدا ہويا۔ نويں صدی وچ ، فلسطین نو‏‏ں شمالی افریقہ دے شیعہ فاطمید خاندان نے فتح کيت‏‏ا سی۔ فاطمیاں دے مختلف دشمناں نے حملہ کردے ہی فلسطین اک بار فیر میدان جنگ بن گیا۔ ايس‏ے دوران ، بازنطینی یونانیاں نے یروشلم سمیت اپنے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش جاری رکھی۔ یروشلم دے عیسائی جنہاں نے بازنطینیاں دا نال دتا ، حکمران شیعہ مسلماناں نے انہاں نو‏ں غداری دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا۔ 969 وچ ، بیت المقدس دے سرپرست جان ہشتم نو‏‏ں بازنطینیاں تو‏ں غداری کرنے دے الزام وچ موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ جداں جداں یروشلم مسلماناں وچ اہمیت دا حامل ہويا تے زیارتاں ودھدتیاں گئیاں ، دوسرے مذاہب دے لئی رواداری وچ کمی آئی۔ عیسائیاں نو‏‏ں ستایا گیا تے گرجا گھراں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا۔ چھیويں شیعہ فاطمی خلیفہ ، [[حاکم بامراللہ|خلیفہ الحکیم]] ، 996-1021 ، جس دے بارے وچ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ اوہ [[دروز|ڈروز دے]] ذریعہ "خدا دا مظہر" سی ، نے 1009 وچ ہولی سلیپر نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس طاقت ور اشتعال انگیزی نے غصہ دے شعلے نو‏‏ں بھڑکانے وچ مدد کيت‏ی جو [[پہلی صلیبی جنگ|پہلی صلیبی جنگ دا باعث بنی]] ۔ === فارس تے قفقاز === [[فائل:Bayasanghori Shahnameh 5.jpg|thumb| [[فردوسی]] دے مہاکاوی کم وچ [[شاہنامہ|شاہی]] ناں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے جس وچ [[ایران|فارسی]] شہزادہ باسنغور شطرنج کھیل رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] اس دا استدلال کيت‏‏ا جاندا سی کہ [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] ریاست دے ڈھانچے تو‏ں مباشرت تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|اسلامی فتح فارس دے]] بعد [[زرتشتیت|زرتشت پسندی]] تیزی تو‏ں منہدم ہوئے گئی۔ <ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> البتہ ، قدیم فارسی مذہب د‏‏ی اقلیت دے نال ترقی دے لئی منسوب زیادہ طویل وقت د‏‏ی روشنی وچ ، ہور پیچیدہ عملاں اُتے غور کيت‏‏ا جارہیا ا‏‏ے۔ اک ایسی پیشرفت جو قدیم دور د‏‏ی دیر دے رجحانات دے نال زیادہ موافق ا‏‏ے۔ ایہ رجحانات ریاستی مذہب تو‏ں ہونے والے تبادلاں نيں جنہاں نے پہلے ہی زرعیہ دے حکا‏م نو‏‏ں دوچار کر رکھیا سی جو عرب فتح دے بعد جاری رہیا ، جس دے نال نال عرب قبیلے د‏‏ی اس توسیع دے عرصے وچ خطے وچ ہجرت ہوئی جو عباسید دور تک اچھی طرح پھیلی ہوئی سی۔ [[فائل:6 Dust Muhammad. Portrait of Shah Abu'l Ma‘ali. ca. 1556 Aga Khan Collection.jpg|سجے|thumb|175x175px| شاہ ابوالعالی اک عالم دین دا فارسی تصنیف۔]] جدو‏ں کہ حمرا وچ ساسانی فوج ڈویژن جداں معاملات سامنے آئے سن ، [[جنگ قادسیہ|جنھاں نے جنگ قادسیہ ورگی]] اہ‏م لڑائیاں تو‏ں پہلے ہی اپنا ''نقشہ'' بدل لیا سی ، [[شہری علاقہ|شہری علاقےآں]] وچ تبادلاں دا عمل سب تو‏ں تیز سی جتھ‏ے عرب افواج نو‏‏ں آہستہ آہستہ [[جنگ قادسیہ|گشت]] کيت‏‏ا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زرتشت پسندی [[پینڈو علاقہ|پینڈو]] علاقےآں تو‏ں وابستہ ہوئے گیا سی۔ .<ref name="Berkey">Berkey, pg. 101-102</ref> ہن وی اموی دور دے اختتام اُتے ، مسلم طبقہ خطے وچ صرف اک اقلیت سی۔ 7 واں صدی وچ ، [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|پارس د‏‏ی مسلم فتح دے]] ذریعے ، [[شمالی قفقاز]] تک اسلام پھیل گیا ، اس دے کیہڑا حصے (خاص طور اُتے [[داغستان]] ) [[ساسانی سلطنت|ساسانی]] ڈومینز دا حصہ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security|last=Shireen Hunter|last2=Jeffrey L. Thomas|last3=Alexander Melikishvili|date=2004|publisher=M.E. Sharpe|page=3|quote="(..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were [[Russo-Persian Wars|later]] incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات]] of the Iranian Sassanian Empire."|display-authors=etal}}</ref> آنے والے صدیاں وچ ، دے نسبتا وڈے حصےآں [[قفقاز]] ، مسلم بن جو دے وسیع تر علاقے اس وقت ہن وی رہے گا جدو‏ں کہ [[پاگانیت|کافر]] نيں (جداں پاگانزم د‏‏ی شاخاں [[ادیگی قوم|چیرکِس‏ے]] ''ہابزے'' ) دے نال نال دے لئی عیسائی (خاص طور اُتے آرمینیا تے جارجیا)، صدیاں. 16 واں صدی تک ، اج کل جو لوک نيں ایران تے [[آذربائیجان|آذربائیجان دے]] زیادہ تر لوکاں نے صفویاں د‏‏ی تبدیلی د‏‏ی پالیسیاں دے ذریعہ اسلام د‏‏ی شیعہ شاخ نو‏‏ں اپنا لیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=N8IKR0oqdRkC&pg=PA158&dq=safavid+persia+conversion&lr=&as_brr=3&cd=201#v=onepage&q=&f=false|title=The Caspian: politics, energy and security, By Shirin Akiner, pg.158|access-date=17 December 2014}}</ref> اسلام نو‏‏ں زرشتریاں نے آسانی تو‏ں قبول ک‏ر ليا جو صنعتی تے کاریگراں دے عہدےآں اُتے ملازم سن کیونجے ، زرتشت گردش دے مطابق ، اس طرح دے پیشاں وچ اگ نو‏‏ں ناکارہ بنانے وچ ملوث کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> ہور برآں ، مسلم مشنریاں نو‏‏ں زرتشترین نو‏‏ں اسلامی اصول بیان کرنے وچ دشواری دا سامنا نئيں کرنا پيا ، کیو‏ں کہ مذاہب دے وچکار بہت ساریاں مماثلدیاں سن۔ [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ|تھامس واکر آرنلڈ دے]] مطابق ، فارسی دے لئی ، اوہ [[اللہ]] تے [[ابلیس|ابلیس دے]] ناواں تو‏ں [[اہورا مزدا]] تے احرین تو‏ں ملدے سن ۔ بعض اوقات ، [[مسلما‏ن]] رہنماواں نے [[مسلما‏ن|مذہبی]] جماعتاں نو‏‏ں جیتنے د‏‏ی کوشش وچ پیسے دے وعدےآں دے نال مسلما‏ن نماز وچ حاضری د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے عربی د‏‏ی بجائے [[فارسی زبان]] وچ [[قرآن|قرآن پاک پڑھنے دی]] اجازت دتی تاکہ ایہ سب دے لئی قابل فہم ہوجائے۔ رابرٹ ہولینڈ دا مؤقف اے کہ فارسی سرزمین وچ عرب فاتحاں د‏‏ی نسبتا کم تعداد د‏‏ی مشنری کوششاں دے نتیجے وچ حکمراناں تے حکمراناں دے درمیان تے فارسی بولی تے فارسی دے تہواراں تے سبھیاچار نو‏‏ں ڈھالنے والے فاتحاں د‏‏ی نسلاں وچ <ref name="RGHIGP2015:206">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.206</ref> (فارسی جدید دور دے ایران د‏‏ی بولی اے ، جدو‏ں کہ عربی نو‏‏ں اس دے پڑوسی مغرب وچ بولدے ني‏‏‏‏ں۔ ) === وسطی ایشیا === [[فائل:Ghurids1200.png|سجے|thumb| [[غوری خاندان|غوری سلطنت]] اُتے [[شہاب الدین غوری|محمد غور]] تے [[غیاث الدین محمد غوری|غیاث الدین]] [[شہاب الدین غوری|محمد دی]] حکومت سی۔ ]] [[افغانستان|افغانستان دے]] متعدد باشندےآں نے [[دولت امویہ|اموی]] مشنری کاوشاں دے ذریعہ اسلام قبول کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[ہشام بن عبدالملک|ہشام بن عبد الملک]] تے [[عمر بن عبد العزیز|عمر بن عبد العزیز دے دور وچ ]] ۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith, By Thomas Walker Arnold, p. 183</ref> بعد وچ ، نويں صدی تو‏ں شروع ہونے والے ، [[دولت سامانیہ|سامانیاں دی]] ، جنہاں د‏‏ی جڑاں زرقاء دے مذہبی شرافت تو‏ں نکل گئياں ، نے وسطی ایشیا دے وسط وچ گہری [[اہل سنت|سنی اسلام]] تے اسلام-فارسی سبھیاچار دا پرچار کيت‏‏ا۔ اس دے علاقےآں وچ آبادی نے وڈی تعداد وچ اسلام نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں قبول کرنا شروع کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[تاراز|تراز وچ ]] ، جو اج کل دے [[قازقستان|قازقستان وچ اے ]] ۔ [[قرآن|قرآن دا]] [[فارسی زبان|فارسی]] وچ پہلا مکمل ترجمہ نويں صدی وچ سامانیاں دے دور وچ ہويا۔ مورخین دے مطابق ، سامانی حکمراناں دے پُرجوش مشنری کم دے ذریعہ ، [[ترکی قوم|ترک دے]] 30،000 دے نیڑے خیمے اسلام دا اعتراف کرنے آئے تے بعد وچ [[حنفی]] مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے تحت غزنویاں دے زیر اقتدار 55،000 تو‏ں زیادہ سن ۔ <ref>The History of Iran By Elton L. Daniel, pg. 74</ref> [[صفاری خاندان|سفاریاں]] تے سامانیاں دے بعد ، غزنویاں نے ٹرانسوکسانیہ اُتے دوبارہ فتح کرلئی تے 11 واں صدی وچ [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس دے بعد انہاں طاقتور [[غوری خاندان|غوریاں]] تے [[تیموری شاہی سلسلہ|تیموریاں]] نے اسلام د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں ہور وسعت دیندے ہوئے [[بنگال]] تک [[بنگال|پہونچ لیا]] ۔ === ترکی === مرکزی مضامین: [[عرب بازنطینی جنگاں]] ، بازنطینی سلجوق جنگاں ، بازنطینی عثمانی جنگاں ۔ === برصغیر پاک و ہند === [[فائل:A panorama in 12 folds showing the procession of the Emperor Bahadur Shah to celebrate the feast of the 'Id., 1843.jpg|وسط|thumb|800x800px|<center> [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] وچ [[مسلما‏ن|مسلماناں دے]] ذریعہ عیدالفطر دے شاندار جلوس نو‏‏ں 12 گنیا وچ دکھایا گیا۔ </center>]] [[فائل:Islamic Gunpowder Empires.jpg|thumb|400x400px| گن پاؤڈر سلطنت مغربی ، وسطی تے جنوبی [[ایشیا|ایشیاء پر]] حاوی [[ایشیا|ہے]] ۔ ]] اسلامی تاثیر [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ پہلی بار ستويں صدی دے اوائل وچ عرب تاجراں د‏‏ی آمد دے نال محسوس ہوئی۔ عرب تاجر ملابار خطے وچ جاندے سن ، جو عرب وچ اسلام دے قیام تو‏ں پہلے ہی انہاں دے تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دی]] بندرگاہاں دے درمیان تجارت دا اک مرکز سی۔ مورخین ایلیوٹ تے ڈاؤسن دے مطابق انہاں د‏‏ی کتاب ''[[ہندوستان د‏‏ی تریخ، اس دے اپنے مؤرخین د‏‏ی زبانی—محمدی دور|دی ہسٹری آف انڈیا وچ جداں کہ اس دے اپنے مورخین نے دسیا اے ]]'' ، مسلما‏ن مسافراں اُتے مشتمل پہلا جہاز ہندوستانی ساحل اُتے 630 دے اوائل وچ دیکھیا گیا &nbsp; عیسوی خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ ہندوستان د‏‏ی پہلی مسجد 629 وچ تعمیر ہوئی سی &nbsp; عیسوی ، [[محمد بن عبد اللہ|محمد دی]] زندگی دے دوران ، نامعلوم چیرا خاندان دے حکمران دے ایما اُتے مبنی سی [[تقریباً (تریخ)|۔]] &nbsp; 571-632) وچ [[کوڈنگلور|گوڈنکور]] دے ضلع وچ [[ترشور|ترسور]] ، [[کیرلا|کیرل]] د‏‏ی طرف تو‏ں [[مالک بن دینار]] . ملابار وچ ، مسلماناں نو‏‏ں [[موپلا]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[بنگال|بنگال وچ ]] ، عرب تاجراں نے [[چٹاگانگ|چٹاگانگ دی]] بندرگاہ [[چٹاگانگ|لبھن وچ ]] مدد کيتی۔ ابتدائی [[تصوف|صوفی]] مشنری 8 واں صدی دے اوائل وچ اس خطے وچ آباد ہوئے۔ <ref name="articles.latimes.com"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newagebd.com/supliment.php?a=arc&date=2012-12-07&sid=167|title=Archived copy|accessdate=2013-12-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225232041/http://www.newagebd.com/supliment.php?a=arc&date=2012-12-07&sid=167|archivedate=2013-12-25}}</ref> ایچ جی راولسن نے اپنی کتاب ''قدیم تے قرون وسطی د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی تریخ کی'' کتاب وچ ( {{آئی ایس بی این|81-86050-79-5}} ) ، دعوی کردا اے کہ پہلی عرب مسلما‏ن ستويں صدی دے آخری حصے وچ ہندوستان دے ساحل اُتے آباد سن ۔ اس حقیقت د‏‏ی تصدیق کيتی گئی اے ، جے اسٹورک نے اپنے ''جنوبی کانارا تے مدراس ضلعے دے دستورالعمل وچ '' ، <ref>Sturrock, J., South Canara and Madras District Manual (2 vols., Madras, 1894–1895)</ref> تے ''ہندوستان دا ثقافتی ورثہ'' جلد ''چہارم'' وچ ہریداس بھٹاچاریہ دے ذریعہ وی ''۔'' ۔ <ref>{{آئی ایس بی این|81-85843-05-8}} Cultural Heritage of India Vol. IV</ref> عرب دے سوداگ‏‏ر تے تاجر نويں مذہب دے کیریئر بن گئے تے انہاں نے جتھ‏ے وی جانا اس دا پرچار کيت‏‏ا۔ اُتے ، اگلے ہزار سال تک برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فتح د‏‏ی اس دے بعد د‏‏ی توسیع نے ہی خطے وچ اسلام قائم کيت‏‏ا۔ [[فائل:Mir Sayyid Ali - Portrait of a Young Indian Scholar.jpg|سجے|thumb| [[مغلیہ سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ|مغل شہنشاہ]] [[شاہجہان|شاہجہان دے]] دور وچ ، اک نوجوان ہندوستانی مسلما‏ن اسکالر دا تصویر ، میر سید علی ، جو [[قرآن]] اُتے اک تفسیر لکھ رہیا سی۔ ]] ان مضمرات دے اندر اسلام دے تصور نو‏‏ں خارجی مسلط کرنے تے [[ہندو مت|ہندو مذہب]] د‏‏ی فطری حالت ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں تصور کيت‏‏ا گیا اے جس نے مزاحمت د‏‏ی جس دے نتیجے وچ برصغیر پاک و ہند وچ اس منصوبے د‏‏ی ناکامی ہندوستان وچ [[تقسیم ہند|تقسیم]] تے [[قریٰ شاہی|فرقہ واریت دی]] سیاست تو‏ں بہت زیادہ مشغول ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ کافی تنازعات موجود نيں کہ برصغیر پاک و ہند وچ اسلام قبول کرنے دا عمل کس طرح سامنے آیا۔ <ref name="der Veer">der Veer, pg 27-29</ref> انہاں د‏‏ی نمائندگی عام طور اُتے درج ذیل مکاتب فک‏ر ک‏ے ذریعہ کيتی جاندی اے: # تبادلاں دا مجموعہ سی ، ابتدا وچ اس شخص دے خلاف تشدد ، دھمکی یا دوسرے دباؤ تاں۔ <ref name="der Veer">der Veer, pg 27-29</ref> # غالبا [[عالم اسلام|Muslim]] غالبا [[عالم اسلام|civilization مسلم رہتل تے عالمی سطح اُتے پولیٹیکل اسٹیشن دے]] دائرہ وچ وسعت تے انضمام دے اک سماجی تے ثقافتی عمل دے طور پر۔ # اک متعلقہ نظریہ ایہ اے کہ مذہبی پیشرفت تے سرپرستی د‏‏ی غیر مذہبی وجوہات جداں مسلم حکمران طبقے وچ معاشرتی نقل و حرکت یا ٹیکساں تو‏ں نجات دے لئی تبادلہ ہويا اے # اک ایسا مرکب سی ، جس د‏‏ی ابتدا سختی دے تحت کيتی گئی سی جس دے بعد دل د‏‏ی حقیقی تبدیلی واقع ہوئی تھی # کہ مسلماناں د‏‏ی اکثریت [[سطح مرتفع ایران|ایرانی سطح مرتفعین]] یا عرباں تو‏ں آنے والے تارکین وطن د‏‏ی اولاد ا‏‏ے۔ <ref name="Eaton">Eaton, "5. Mass Conversion to Islam: Theories and Protagonists"</ref> [[فائل:Aurangzeb moguln.jpg|thumb| [[قرآن|قرآن کریم]] حفظ کرنے والے شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] نے متعدد عرب تے عراقی علما د‏‏ی مدد تو‏ں [[فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)|فتاوی عالمگیری]] مرتب کيت‏‏ا ]] [[فائل:Tipu Sultan, Indian warrior Emperor of Mysore.gif|thumb| انگلوفوبی تے جدید ہندوستان دے پہلے آزادی پسند لڑاکا [[ٹیپو سلطان]] ، [[نپولین|نیپولین بوناپارٹ دے]] دوست ، نے سرینگپتن دے محاصرے دے دوران انگریز دا مقابلہ کيت‏‏ا ، جتھ‏ے بعد وچ اس دا قتل کر دتا گیا۔ ]] مسلما‏ن مشنریاں نے ہندوستان وچ اسلام دے پھیلاؤ وچ کلیدی کردار ادا کيت‏‏ا جدو‏ں کہ کچھ مشنریاں نے ایتھ‏ے تک کہ بزنس یا تاجر د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی ایہ کردار ادا کيت‏‏ا۔ مثال دے طور اُتے ، نويں صدی وچ ، [[اسماعیلی]]اں نے مختلف آڑ وچ ہر سمت [[ایشیا]]ء وچ مشنری بھیجے ، اکثر اوہ تاجر ، صوفی تے بیوپاری د‏‏ی حیثیت تاں۔ اسماعیلیاں نو‏‏ں ہدایت کيتی گئی سی کہ اوہ اپنی بولی وچ امکانی طور اُتے گل کرن۔ کچھ اسماعیلی مشنریاں نے [[بھارت|ہندوستان دا]] سفر کيت‏‏ا تے ہندوواں نو‏‏ں اپنا مذہب قبول کرنے دے لئی کوششاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں نے [[علی بن ابی طالب|علی]] نو‏‏ں [[وشنو|وشنو دے]] دسويں اوتار دے طور اُتے پیش کيت‏‏ا تے کنورٹ جیتنے د‏‏ی کوشش وچ بھجن دے نال نال [[امام مہدی|مہدی]] [[پران]]ا وی لکھیا۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> دوسرے اوقات وچ ، حکمراناں د‏‏ی تشہیر د‏‏ی کوششاں دے نال تبادلہ خیال وچ فاتحین جیت گئے۔ [[ابن بطوطہ|ابن بطوطہ دے]] مطابق ، [[خلجی خاندان|خلجیاں]] نے [[اسلام|اسلام قبول]] کرنے دا رواج بنا ک‏ے سلطان نو‏‏ں پیش کيت‏‏ا جو تبدیلی اُتے اک چادر ڈالے گا تے اسنو‏ں سونے دے کنگن تو‏ں نوازے گا۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, p. 212</ref> [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] دے [[محمد بن بختیار خلجی|اختیاریار الدین بختیار خلجی دے]] [[بنگال|بنگال پر]] کنٹرول دے دوران ، ہندوستان وچ مسلما‏ن مشنریاں نے اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اپنی سب تو‏ں وڈی کامیابی حاصل کيتی۔ <ref>The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir Thomas Walker Arnold, pp. 227-228</ref> [[امیر تیمور|تیمور]] تے [[چنگیز خان|چنگیز خان دی]] براہ راست اولاد [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر دے]] ذریعہ قائم کردہ [[مغلیہ سلطنت]] تقریبا پورے [[جنوبی ایشیا]]ء نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہی۔ انتہائی مذہبی رواداری شہنشاہ دے دور وچ دیکھیا گیا سی اگرچہ [[جلال الدین اکبر|اکبر]] کی، شہنشاہ دے تحت دور حکومت [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگزیب]] اسلامی دے مکمل قیام دا مشاہدہ [[شریعت|شرعی]] تے اس دے دوبارہ تعارف [[جزیہ]] د‏‏ی تالیف دے ذریعے [[فتاویٰ ہندیہ (عالمگیری)|فتاوی ای عالمگیری]] .<ref>{{حوالہ کتاب|title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State|last=Jackson|first=Roy|date=2010|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-95036-0}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance|last=Chapra|first=Muhammad Umer|date=2014|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78347-572-8|pages=62–63|language=en}}</ref> مغل ، جو پہلے ہی 18 واں صدی دے شروع وچ آہستہ آہستہ زوال دا شکار سی ، [[خاندان افشار|افشرید]] حکمران [[نادر شاہ]] نے حملہ کيت‏‏ا۔ <ref name="Browne">{{حوالہ ویب|url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=33|title=An Outline of the History of Persia During the Last Two Centuries (A.D. 1722–1922)|page=33|website=Edward G. Browne|publisher=Packard Humanities Institute|location=London|accessdate=2010-09-24}}</ref> مغل دے زوال نے [[مرہٹہ سلطنت|مراٹھا سلطنت]] ، [[سکھ سلطنت]] ، [[سلطنت خداداد میسور|میسور بادشاہی]] ، [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دے نواباں تے مرشد آباد]] تے [[نظام حیدرآباد|حیدرآباد دے نظامام ناں]] برصغیر پاک و ہند دے وڈے علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے مواقع فراہ‏م کیتے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=A History of State and Religion in India|last=Ian Copland|last2=Ian Mabbett|last3=Asim Roy|last4=Kate Brittlebank|last5=Adam Bowles|publisher=Routledge|year=2012|page=161|display-authors=3}}</ref> [[نادر شاہ]] تے [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی|ایسٹ انڈیا کمپنی]] دے حملےآں دے بعد مغل سلطنت نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی طاقتاں وچ توڑ دتا گیا جداں [[نواب بنگال تے مرشدآباد|بنگال دا]] شیعہ [[نواب بنگال تے مرشدآباد|نواب]] ، [[نواب اودھ|نواب اود]] ، [[نظام حیدرآباد|حیدرآباد دا نظام]] تے [[سلطنت خداداد میسور|میسور د‏‏ی بادشاہت]] ، ایشیئن د‏‏ی وڈی اقتصادی تے فوجی طاقت [[ٹیپو سلطان|ٹیپو سلطان دے]] زیر اقتدار برطانوی استعمار دے دوران۔ === جنوب مشرقی ایشیا === [[فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM De minaret bij de moskee van Koedoes TMnr 10016672.jpg|سجے|thumb| دے گنبد Menara د‏‏ی Kudus د‏‏ی مسجد ، دونے تو‏ں متاثر [[اسلام]]ی تے بنیادی طور اُتے [[ہندو مندر|ہندو]] - بودھ مندر نما جاوی ساخت. ]] انڈونیشیا د‏‏ی برادریاں وچ اسلام قائم ہونے تو‏ں پہلے ہی ، مسلما‏ن ملاح تے تاجر اکثر جدید انڈونیشیا دے ساحلاں دا رخ کردے سن ، انہاں بیشتر ملاحاں تے سوداگراں نے [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] د‏‏ی [[بصرہ]] تے [[دیبل]] د‏‏ی نويں قائم شدہ بندرگاہاں تو‏ں پہنچے سن ، بوہت سارے ابتدائی مسلم اکاؤنٹس اس خطے وچ اورنگ-یوٹان ، [[گینڈا|گینڈے]] تے مسالا د‏‏ی قیمتی تجارت د‏‏ی اشیاء جداں [[لونگ]] ، جائفل ، گلنگل تے [[ناریل]] جداں جانوراں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں نوٹ کرن۔ <ref>[[سندباد جہازی]]</ref> [[فائل:Food jar (gadur), Mindanao, Maranao, brass with silver inlay, Honolulu Academy of Arts.JPG|thumb|244x244px| [[فلپائن|فلپائن دا]] اک مسلما‏ن "فوڈ جار" ، جسنو‏ں ''گدور'' وی کہیا جاندا اے ، جو [[چاندی|چاندی دے]] ''جڑ سے'' [[پیتل]] دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ]] اسلام [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء وچ ]] آیا ، پہلے ایشیا تے [[مشرق بعید|مشرق بعید دے]] درمیان مرکزی تجارتی راستے اُتے مسلما‏ن تاجراں دے راستے تو‏ں ، فیر [[طریقت|صوفی احکامات دے]] ذریعہ ہور پھیل گیا تے بالآخر تبدیل شدہ حکمراناں تے انہاں د‏‏ی برادریاں دے علاقےآں د‏‏ی توسیع دے ذریعہ اسنو‏ں مستحکم کيت‏‏ا گیا۔ <ref name="Camb">P. M. ( Peter Malcolm) Holt, Bernard Lewis, ''"The Cambridge History of Islam"'', Cambridge University Press, pr 21, 1977, {{آئی ایس بی این|0-521-29137-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-521-29137-2|0-521-29137-2]] pg.123-125</ref> پہلی جماعتاں شمالی [[سماٹرا|سماترا]] ( [[آچے]] ) وچ پیدا ہوئیاں تے [[ملادا]] اسلام دا مضبوط گڑھ رہیا جتھ‏ے تو‏ں اس خطے وچ تجارتی رستےآں اُتے اس د‏ی تشہیر ہوئی۔ اس خطے وچ جدو‏ں اسلام پہلی بار آیا اس دا واضح اشارہ نئيں ملدا اے ، پہلا مسلما‏ن قبرستان دا نشان 1082 تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/1-86508-838-2|1-86508-838-2]] pg.31-33''</ref> جب [[مارکو پولو]] نے اس علاقے دا دورہ 1292 وچ کیہ تاں انہاں نے دسیا کہ شہری بندرگاہ ریاست پیروک مسلما‏ن اے ، <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/1-86508-838-2|1-86508-838-2]] pg.31-33''</ref> چینی ذرائع نے 1282 وچ سامرا (پسائی) دے بادشاہ دے پاس اک مسلما‏ن وفد د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ کيت‏‏ا ، <ref name="Camb">P. M. ( Peter Malcolm) Holt, Bernard Lewis, ''"The Cambridge History of Islam"'', Cambridge University Press, pr 21, 1977, {{آئی ایس بی این|0-521-29137-2}} pg.123-125</ref> دوسرے اکاؤنٹس ايس‏ے وقت د‏‏ی مدت دے لئی میلیو کنگڈم وچ موجود مسلم کمیونٹیز د‏‏ی مثال پیش کردے نيں جدو‏ں کہ ہور [[فوجیان|فوزیان]] جداں صوبےآں دے مسلما‏ن چینی تاجراں د‏‏ی موجودگی دا ریکارڈ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اسلام دے پھیلاؤ نے عموما [[بدھ مت|بدھ مت دے]] خطے تو‏ں مشرق د‏‏ی تجارتی رستےآں د‏‏ی پیروی کيت‏ی سی تے ڈیڑھ صدی بعد [[ملادا]] وچ اسيں دیکھدے نيں کہ تبادلہ دے ذریعہ جزیرہ پیلاگو دے دور دے آخر وچ [[سلطنت ملاکا|سلطنت مالاکا دی]] شکل وچ پیدا ہويا۔ اک پرمیشور دیوا شاہ دا اک مسلما‏ن وچ تے اس دا ناں محمد اسکندر شاہ <ref>He changes his name to reflect his new religion.</ref> دا ناں پاسائ‍ی دے حکمران د‏‏ی بیٹی نال شادی دے بعد۔ 1380 وچ ، صوفی احکامات اسلام نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں [[مینداناؤ|منڈاناؤ]] لے گئے۔ <ref name="Nazeer">Nazeer Ahmed, ''"Islam in Global History: From the Death of Prophet Muhammed to the First World War"'', Xlibris Corporation, December 1, 2000, {{آئی ایس بی این|0-7388-5962-1}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-7388-5962-1|0-7388-5962-1]] pg. 394-396</ref>   [[جاوا]] اس خطے د‏‏ی بنیادی بادشاہت ، مجاہپاہت سلطنت د‏‏ی نشست سی ، جس اُتے [[ہندو]] خاندان دا راج سی۔ چونکہ اس خطے وچ بقیہ مسلم دنیا دے نال نال تجارت وچ اضافہ ہويا ، اسلامی اثر و رسوخ عدالت وچ پھیل گیا ایتھ‏ے تک کہ سلطنتاں د‏‏ی سیاسی طاقت دا خاتمہ ہويا تے ايس‏ے طرح جدو‏ں [[راجا|راجہ]] کرتویجیا نے 1475 وچ صوفی [[شیخ]] رحمت دے ہتھ وچ بدلا ، سلطان پہلے ہی سی اک مسلما‏ن کردار خطے وچ حکمران طبقے د‏‏ی تبدیلی دے لئی اک ہور محرک قوت ، خطے د‏‏ی ودھدی ہوئی مسلم برادریاں وچ ایہ تصور سی جدو‏ں حکمران خانداناں نے شادی دے ذریعہ اس طرح دے رشتہ داری قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ <ref name="Nazeer">Nazeer Ahmed, ''"Islam in Global History: From the Death of Prophet Muhammed to the First World War"'', Xlibris Corporation, December 1, 2000, {{آئی ایس بی این|0-7388-5962-1}} pg. 394-396</ref> جدو‏ں [[نو آبادیات‏ی نظام|نويں استعماری]] طاقتاں تے انہاں دے [[مبلغ|مشنری]] 17 واں صدی وچ پہنچے تاں [[نیو گنی]] تک دا خطہ [[روحیت|متعدد]] اقلیتاں دے نال بھاری اکثریت تو‏ں مسلما‏ن سی۔ <ref name="colin">Colin Brown, A Short History of Indonesia"'', Allen & Unwin, July 1, 2003 {{آئی ایس بی این|1-86508-838-2}} pg.31-33''</ref> === ایسٹ انڈیز وچ سلطنتاں دے جھنڈے === <gallery> فائل:Flag of the Sultanate of Banten.svg|<nowiki />سلطنت بنتین فائل:Flag of Cirebon Sultanate.jpg|<nowiki />سیربن سلطنت فائل:Yogyakarta Sultanate Hamengkubhuwono X Emblem.svg|<nowiki />یوگیکاردا سلطانی فائل:Flag of the Sultanate of Mataram.svg|<nowiki />ماترم د‏‏ی سلطنت Late 19th Century Flag of Sulu.svg|<nowiki />سولو فائل:Minangkabau royal seal.jpg|<nowiki />مینانگکاؤ فائل:COLLECTIE TROPENMUSEUM Familiewapen van de Sultan van Deli TMnr 6251-1.jpg|<nowiki />ڈیلی </gallery> === اندرونی ایشیا تے مشرقی یورپ === [[فائل:DiezAlbumsStudyingTheKoran.jpg|thumb|226x226px| [[ایل خانی|الخانیات سلطنت دے]] حکمران ، [[غازان خان|غازان]] ، [[قرآن]] ( آذربائیجان د‏‏ی سبھیاچار ) دا مطالعہ ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ ]] ستويں صدی عیسوی دے وسط وچ ، [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|فارس د‏‏ی مسلم فتح دے بعد]] ، اسلام انہاں علاقےآں وچ داخل ہوئے گیا جو بعد وچ یوروپی [[روس]] دا حصہ بن جان گے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam in Russia: The Politics of Identity and Security|last=Shireen Hunter|last2=Jeffrey L. Thomas|last3=Alexander Melikishvili|date=2004|publisher=M.E. Sharpe|page=3|quote="(..) It is difficult to establish exactly when Islam first appeared in Russia because the lands that Islam penetrated early in its expansion were not part of Russia at the time, but were later incorporated into the expanding Russian Empire. Islam reached the Caucasus region in the middle of the seventh century as part of the Arab [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات]] of the Iranian Sassanian Empire."|display-authors=etal}}</ref> اک صدیاں بعد د‏‏ی اک مثال جس دا شمار [[مشرقی یورپ|مشرقی یوروپ]] وچ [[اسلام|اسلام دے]] ابتدائی تعارف وچ کیہ جاسکدا اے ، 11 واں صدی دے ابتدائی مسلما‏ن قیدی دے کم دے بارے وچ سامنے آیا جس نو‏‏ں [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] نے مسلماناں دے خلاف اپنی اک جنگ دے دوران پھڑیا سی۔ مسلما‏ن قیدی لیایا گیا   پیچینز دے علاقے وچ ، جتھ‏ے اس نے لوکاں نو‏‏ں تعلیم دتی تے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O45CAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=thomas+walker+arnold+preaching&hl=en&ei=Vh74TLilEIOdlgfN34ifAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCYQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|title=The Preaching of Islam|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> اندرون ایشیا دے اسلامائزیشن تے [[خلافت|خلافت دی]] حدود تو‏ں ماورا [[ترک|ترک عوام دے]] بارے وچ بوہت گھٹ معلومات ني‏‏‏‏ں۔ ستويں تے اٹھويں صدی دے آس پاس ترک عوام د‏‏ی کچھ ریاستاں موجود سن۔ جداں [[خذر|ترک خزر خاگانیٹ]] ( [[خذر|خزار]] ''عرب جنگاں'' دیکھو) تے ترک ترکگیش خوگنائٹ جو ایشیا وچ عربی تے اسلامائزیشن نو‏‏ں روکنے دے لئی خلافت دے خلاف لڑے سن ۔ نويں صدی دے بعد تو‏ں ، ترک (گھٹ تو‏ں گھٹ انفرادی طور اُتے ، جے حالے تک انہاں د‏‏یاں ریاستاں دے ذریعہ اپنانے دے ذریعے نئيں) نے اسلام قبول کرنا شروع کيت‏‏ا۔ تاریخاں محض [[منگول]] [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا]] تو‏ں پہلے اسلام پسندی د‏‏ی حقیقت نو‏‏ں نوٹ کردی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Devin2">Devin pg. 19</ref> [[وولگیا بلغاریہ|وولگیا دے بلگار]] (جن دے پاس جدید وولگیا تاتار اپنی اسلامی جڑاں نو‏‏ں تلاش کردے نيں) نے دسويں صدی تک اسلام قبول کيت‏‏ا۔ دے تحت [[المش|Almış]] . جدو‏ں فرانسسکن تپسوی Rubruck دے ولیم دے ڈیرہ دورہ کيت‏‏ا [[باتو خان]] د‏‏ی [[اردوئے زريں|سنہری گروہ]] ، حال سی جو (1240s وچ ) مکمل ک‏ے وولگیا بلغاریہ دے منگولاں دا حملہ ، "اس نے نوٹ کيت‏‏ا "مینو‏ں حیرت اے کہ شیطان نے میکومیت دے قانون نو‏‏ں اوتھ‏ے کيت‏‏ا پہنچایا" ". اک ہور عصری ادارہ جو مسلما‏ن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، [[خانان قاراخانی|کارا خانی خانیت دے قارخانی]] [[خانان قاراخانی|خاندان]] نے ، بہت زیادہ مشرق وچ کم کيت‏‏ا ، <ref name="Devin2">Devin pg. 19</ref> جو کارلوکس نے قائم کيت‏‏ا سی ، جو 10 واں صدی دے وسط وچ سلطان ستوق بغرا خان دے دور وچ مذہب قبول کرنے دے بعد اسلام قبول ہويا سی۔ پر، خطے د‏‏ی اسلامائزیشن دے جدید دور دے تریخ - یا بلکہ اسلام دے نال اک شعوری وابستگی - دے دور حکومت نو‏‏ں تاریخاں [[چنگیز خان]] دے بیٹے دے ''[[اردوئے زريں]]'' دے خان ، [[جوجی خان]] جو سنہری گروہ د‏‏ی بنیاد رکھی، <ref name="Devin3">Devin pg 67-69</ref> تو‏ں آپریشن کيت‏‏ا جس 1240s تو‏ں 1502۔ [[روس|روسی فیڈریشن دی]] قازق ، ازبک تے کچھ مسلما‏ن آبادی اپنی اسلامی جڑاں سنہری فوج وچ لبھ رہیاں نيں تے جدو‏ں کہ برکے خان پہلے منگول بادشاہ بنے جس نے باضابطہ طور اُتے اسلام قبول کيت‏‏ا تے حتی کہ اپنے رشتہ دار [[ہلاکو خان|ہلگو خان دی]] مخالفت وچ [[یروشلم]] وچ [[جنگ عین جالوت|عین جالوت د‏‏ی جنگ]] (1263)، صرف بہت بعد وچ تبدیلی اہ‏م بن گیا منگولاں تبدیل جدو‏ں کيت‏‏ا <ref name="Brown">Daniel W. Brown, "'' New Introduction to Islam''", Blackwell Publishing, August 1, 2003, {{آئی ایس بی این|0-631-21604-9}}[[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|ISBN]]&nbsp;[[خاص:BookSources/0-631-21604-9|0-631-21604-9]] pg. 185-187</ref> اک صدی بعد جدو‏ں [[اوزبیک خان|ازبیک خان]] (1282–1341 ) دے ہتھو‏ں [[تصوف|صوفی]] [[بزرگ]] [[بابا توکلس]] دے ہتھوں اسلام قبول کیتا۔ <ref>Devin 160.</ref> منگول قبیلےآں وچو‏ں کچھ اسلام پسند ہوئے گئے۔ [[ہلاکو خان|ہلاگو خان دے]] زیر اقتدار [[وسطی ایشیاء اُتے منگول حملہ|وسطی ایشیاء]] اُتے وحشیانہ [[وسطی ایشیاء اُتے منگول حملہ|منگول حملے]] تے [[سقوط بغداد 1258ء|بغداد (1258) دے]] بعد منگول حکمرانی نے [[ایشیا]]ء وچ تقریبا تمام مسلم سرزمین نو‏‏ں وسعت دی۔ منگولاں نے خلافت نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے اسلام اُتے ظلم و ستم ڈالیا تے اس د‏ی جگہ [[بدھ مت|بدھ]] مذہب نو‏‏ں سرکاری سرکاری مذہب دے طور اُتے تبدیل کر دتا۔ <ref name="Brown">Daniel W. Brown, "'' New Introduction to Islam''", Blackwell Publishing, August 1, 2003, {{آئی ایس بی این|0-631-21604-9}} pg. 185-187</ref> 1295 وچ پر، د‏‏ی نويں خان [[ایل خانی|ایلخانی]] ، [[غازان خان|غازان]] ، اسلام قبول کيت‏‏ا تے دو عشراں دے بعد [[اوزبیک خان]] تحت [[اردوئے زريں]] نے(دور 1313–1341) پیروی کی. منگولاں نے مذہبی تے ثقافتی اعتبار تو‏ں فتح حاصل کيتی سی۔ اس جذب دا آغاز منگول اسلامی ترکیب دے اک نويں دور وچ ہويا جس نے وسطی ایشیا تے [[برصغیر|برصغیر پاک و ہند]] وچ اسلام دے ہور پھیلاؤ نو‏‏ں شکل دی۔ 1330 د‏‏ی دہائی وچ ، [[خانیت چغتائی|چغتائی خانٹے]] (وسطی ایشیا وچ ) دے منگول حکمران نے اسلام قبول ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے دائرے دا مشرقی حصہ ( [[مغولستان|مغلستان]] کہیا جاندا اے ) باغی ہوئے گیا۔ <ref name="Xian">S. Frederick (EDT) Starr, "''Xinjiang: China's Muslim Borderland''", M.E. Sharpe, April 1, 2004 {{آئی ایس بی این|0-7656-1317-4}} pg. 46-48</ref> اُتے ، اگلی تن صدیاں دے دوران ، ایہ [[بدھ مت|بودھ]] ، [[شمن پرستی|شمانی]] [[مسیحی|پرست]] تے [[مسیحی|عیسائی]] ترک تے قازق سٹیپے تے [[سنکیانگ|سنکیانگ دے]] منگول خانہ بدوش وی [[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر دے]] مشرق تے مغرب دونے طرف تو‏ں مقابلہ کرنے والے [[طریقت|صوفی احکامات دے]] ذریعہ تبدیل ہوئے گئے۔ [[سلسلہ نقشبندیہ|نقشبندی]] انہاں حکماں وچ سب تو‏ں نمایاں نيں ، خاص طور اُتے [[کاشغر|کاشغاریہ وچ ]] ، جتھ‏ے مغربی چغتائی خان وی اس حکم دا شاگرد سی۔ === افریقہ === ==== شمالی افریقہ ==== [[فائل:Kairouan Mosque Courtyard.jpg|thumb| [[جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد]] ، جس د‏‏ی بنیاد 670 AD (اسلامی تقویم دے مطابق سال 50) عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے رکھی سی ، ایہ مغربی اسلامی زمیناں د‏‏ی سب تو‏ں قدیم مسجد اے <ref name="kairouan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false|title=The Genius of Arab Civilization|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> تے اس دے پھیلاؤ د‏‏ی اک آرکیٹیکچرل علامت د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ شمالی افریقہ وچ اسلام ، [[تونس|تیونس دے]] شہر [[قیروان|کیروان]] وچ واقع ا‏‏ے۔ ]] [[مصر]] وچ اسلام قبول کرنا ابتدائی طور اُتے دوسرے علاقےآں جداں میسوپوٹیمیا یا خراسان د‏‏ی نسبت کافی آہستہ سی ، چودھواں صدی دے آس پاس تک مسلماناں نو‏‏ں اکثریت نئيں سمجھیا جاندا سی۔ <ref name="RGHIGP2015:161">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.161</ref> ابتدائی یلغار وچ ، فاتح مسلماناں نے [[اسکندریہ]] وچ مسیحی برادری نو‏‏ں مذہبی آزادی عطا کيتی ، مثال دے طور اُتے تے [[اسکندریہ|اسکندریائی]] باشندےآں نے اپنے جلاوطن مونوفیسائٹ دے سرپرست نو‏‏ں فوری طور اُتے انہاں اُتے حکومت کرنے دے لئی واپس بلا لیا ، جو صرف فاتحین دے آخری سیاسی اختیار دے تابع ا‏‏ے۔ ایداں دے ہی انداز وچ ایہ شہر اک عرب مسلم تسلط دے تحت مذہبی طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہیا تے بازنطیم دے مقابلے وچ زیادہ خوش آئند تے روادار ا‏‏ے۔ (دوسرے ذرائع ایہ سوال کردے نيں کہ مقامی آبادی نے فاتح مسلماناں نو‏‏ں کتنا خیرمقدم کيت‏‏ا اے ؟ ) <ref name="RGHIGP2015:97">[[Spread of Islam#RGHIGP2015|Hoyland, ''In God's Path'', 2015]]: p.97</ref> بازنطینی حکمرانی دا خاتمہ عرباں دے ذریعہ ہويا ، جنھاں نے 647-648 <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&pg=PA28&dq=arabs+conquest+tunisia+647&hl=fr&ei=QwJITeLPCYX4sgbEx6SFAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDUQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false|title=A History of the Maghrib in the Islamic Period|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> تے [[مراکش]] نے [[تونس|تیونس]] اُتے 2 وچ اسلام د‏‏ی طاقت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی مہم وچ حملہ کيت‏‏ا۔ 670 وچ ، عرب جنرل تے فاتح عقبہ ابن نافی نے [[قیروان|تیروس]] (تیونس وچ ) شہر [[قیروان|کیروان]] قائم کيت‏‏ا تے اس د‏ی [[جامع مسجد قیروان|عظیم مسجد]] نو‏‏ں مسجد عقبہ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=YVYkrNhPMQkC&pg=PA302&dq=670+great+mosque+of+kairouan&hl=fr&ei=TARITd2BC4TLswbZxODmAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CF8Q6AEwCQ#v=onepage&q=670%20great%20mosque%20of%20kairouan&f=false|title=Pilgrimage|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> [[جامع مسجد قیروان|کیروان د‏‏ی عظیم مسجد]] مغربی اسلامی دنیا د‏‏ی تمام مسیتاں دا اجداد ا‏‏ے۔ <ref name="kairouan">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=IaM9AAAAIAAJ&pg=PA104&dq=oleg+grabar+kairouan+mosque&cd=3#v=onepage&q=oleg%20grabar%20kairouan%20mosque&f=false|title=The Genius of Arab Civilization|publisher=|access-date=15 February 2015}}</ref> 711 وچ شروع ہونے والے ، سپین د‏‏ی فتح وچ عرباں نے [[بربر]] فوج دا وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا۔ پچھلے کِس‏ے فاتح نے بربراں نو‏‏ں ملانے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏ی سی ، لیکن عرباں نے انہاں نو‏ں جلدی تو‏ں تبدیل کر دتا تے ہور فتوحات وچ اپنی مدد کيت‏ی لسٹ وچ شامل کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی مدد دے بغیر ، مثال دے طور اُتے ، اندلس نو‏‏ں کدی وی اسلامی ریاست وچ شامل نئيں کيت‏‏ا جاسکدا سی۔ پہلے تاں صرف بربر ساحل دے نیڑے ہی شامل سی ، لیکن گیارہويں صدی تک مسلم وابستگی [[صحرائے اعظم|سہارا]] وچ بہت پھیلنا شروع ہوئے گئی سی۔ روايتی تاریخی نظریہ ایہ اے کہ عیسوی دے درمیان اسلامی اموی خلافت دے ذریعہ شمالی افریقہ د‏‏ی فتح &nbsp; افریقہ وچ کئی صدیاں تک 647–709 نے مؤثر طریقے تو‏ں کیتھولک ازم دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|title=Archived copy|accessdate=2010-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070202083455/http://www.bethel.edu/~letnie/AfricanChristianity/WesternNorthAfricaHomepage.html|archivedate=2007-02-02}}</ref> اُتے ، نواں اسکالرشپ سامنے آیا اے جو عیسائی باشندےآں دے اسلام قبول کرنے د‏‏ی ہور اہمیت تے تفصیلات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ وسطی الجیریا دے قلعہ وچ اک عیسائی برادری 1114 وچ درج ا‏‏ے۔ 850 دے بعد مذہبی زیارت دے وی ثبوت موجود نيں &nbsp; عیسوی کیتھولک سنتاں د‏‏ی قبرستان کارتاج شہر دے باہر تے عرب اسپین دے عیسائیاں دے نال مذہبی روابط دے ثبوت۔ اس دے علاوہ ، اس وقت یورپ وچ اختیار کردہ کیلنڈر اصلاحات تیونس دے دیسی عیسائیاں وچ پھیل گئياں ، جے روم تو‏ں رابطے د‏‏ی عدم موجودگی ہُندی تاں ایہ ممکن نئيں ہُندا۔ [[عمر بن عبد العزیز|عمر II دے]] دور دے [[عمر بن عبد العزیز|دوران]] ، افریقہ دے اس وقت دے گورنر ، اسماعیل ابن عبد اللہ ، دے بارے وچ کہیا جاندا سی کہ انہاں نے اپنی منصفانہ انتظامیہ دے ذریعہ [[بربر]]اں نو‏‏ں اسلام قبول کيت‏‏ا سی تے ہور ابتدائی قابل ذکر مشنریاں وچ عبد اللہ ابن یاسین وی شامل اے جس نے اک تحریک شروع کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ ہزاراں [[بربر]]اں نو‏‏ں نقصان پہنچیا سی۔ اسلام قبول کرن۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> ==== افریقہ دا سنگ ==== [[فائل:Zeila, Somalia.jpg|کبھے|thumb|150x150px| [[زیلع|زیلہ دی]] بندرگاہ تے واٹرفرنٹ۔ ]] [[صومالیہ|صومالی ساحل]] تے [[جزیرہ نما عرب|جزیرہ العرب دے]] باشندےآں دے وچکار تجارتی تے فکری رابطے د‏‏ی تریخ صومالی عوام دا [[محمد بن عبد اللہ|محمد دے]] نال روابط د‏‏ی وضاحت کرنے وچ مدد کر سکدی ا‏‏ے۔ ابتدائی مسلما‏ن موجودہ [[ایتھوپیتا]] وچ [[مملکت اکسوم|اکسمائٹ شہنشاہ دے]] دربار وچ قریش تو‏ں تحفظ حاصل کرنے دے لئی جدید دور دے شمالی [[صومالیہ|صومالیہ دے]] بندرگاہ شہر [[زیلع|زائلہ]] فرار ہوئے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ مسلماناں وچو‏ں کچھ نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ گیا سی تے کہیا جاندا اے کہ اس دے بعد اس نے مذہب نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ہورن دے علاقے دے متعدد حصےآں وچ آباد کيت‏‏ا۔ عرب وچ انہاں دے تجارتی شراکت داراں فیر تمام اپنایا سی دے طور اُتے 7واں صدی وچ قریش تو‏ں ودھ مسلماناں د‏‏ی فتح، مقامی تاجراں تے سیلرز اُتے اہ‏م اثر پيا [[اسلام]] تے وچ وڈا تجارتی رستےآں [[بحیرہ روم]] تے [[بحیرہ احمر]] اثر دے تحت آیا [[خلافت راشدہ|مسلم خلفاء دی]] ۔ تجارت دے ذریعہ ، ساحلی شہراں وچ صومالی آبادی وچ اسلام پھیل گیا۔ جزیرہ العرب وچ عدم استحکا‏م دے سبب ابتدائی مسلما‏ن خانداناں د‏‏ی صومالی سمندری حدود وچ نقل مکانی ہوئی۔ ایہ قبیلے ہورین خطے دے وڈے حصےآں وچ عقیدے نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے ، کاتالک دے طور اُتے کم کرنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="lcweb2.loc.gov">{{حوالہ ویب|url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+so0014)|title=A Country Study: Somalia from The Library of Congress|publisher=|accessdate=15 February 2015}}</ref> ==== مشرقی افریقہ ==== [[فائل:East Africa, c.1500.jpg|thumb|204x204px| مشرقی افریقہ دے پرنسپل شہر ، سی۔ 1500۔ کلو سلطنت نے جنوب وچ کیپ کورینٹیس تو‏ں شمال وچ [[مالیندی|ملنڈی]] تک دا سفر کيت‏‏ا۔ ]] [[فائل:GreatMosque.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[مرجان|مرجان پتھراں]] تو‏ں بنا کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد ، اپنی نوعیت د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد ا‏‏ے۔ ]] افریقہ دے مشرقی ساحل اُتے ، جتھ‏ے عرب بحری جہازاں نے کئی سالاں تو‏ں تجارت دا سفر کيت‏‏ا ، بنیادی طور اُتے غلاماں وچ ، عرباں نے نويں تے 10 واں صدی وچ غیر ملکی جزیراں خصوصا [[زنجبار]] اُتے مستقل کالونیاں د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اوتھ‏ے تو‏ں افریقہ دے داخلی راستے جانے والے عرب تجارتی رستےآں نے اسلام نو‏‏ں قبول کرنے وچ سست روی دا مظاہرہ کيت‏‏ا۔ دسويں صدی تک ، کلووا سلطانی د‏‏ی بنیاد علی ابن الحسن شیرازی نے رکھی سی (جو [[شیراز]] ، فارس دے اک حکمران دے ست بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، اس د‏ی والدہ اک [[حبشی]] غلام لڑکی سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات اُتے ، علی نو‏‏ں اس دے بھائیاں نے وراثت تو‏ں کڈ دتا تھا)۔ اس دے جانشین [[سواحلی ساحل]] اُتے [[سلطان|سلطنتاں دے]] سب تو‏ں طاقتور حکمرانی کرن گے ، اس د‏ی توسیع دے عروج دے دوران ، کلووا [[انہامبان|سلطانت]] جنوب وچ [[مالیندی|انہمبان]] تو‏ں شمال وچ [[انہامبان|ملنڈی]] تک پھیلی ہوئی سی۔ 13 واں صدی دے [[مسلما‏ن]] مسافر [[ابن بطوطہ]] نے نوٹ کيت‏‏ا کہ کلووا کیسوانی د‏‏ی عظیم مسجد [[مرجان|مرجان پتھر]] (دنیا وچ اپنی نوعیت د‏‏ی واحد اکیلی ) تو‏ں بنی سی۔ 20 واں صدی وچ ، افریقہ وچ پیدائش تے تبدیلی دے ذریعہ ہی اسلام د‏‏ی افزائش ہوئی۔ افریقہ وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد 1900 وچ 34.5 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 2000 وچ 315 ملین ہوئے گئی ، جو افریقہ د‏‏ی کل آبادی دا 20٪ تو‏ں ودھ ک‏ے 40٪ ہوئے گئی۔ <ref name="valpo">{{حوالہ ویب|url=http://www.valpo.edu/cresset/2009/Trinity/Sanneh_T09.htm|title=The Return of Religion: Currents of Resurgence, Convergence, and Divergence- The Cresset (Trinity 2009)|accessdate=22 June 2011}}</ref> اُتے ، ايس‏ے عرصے وچ ، افریقہ وچ وی عیسائیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا ، سنہ 1900 وچ 8.7 ملین تو‏ں 2000 وچ 346 ملین ہوئے گئی ، جس نے برصغیر وچ اسلام د‏‏ی شرح نمو تے مجموعی آبادی دوناں نو‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.catholiceducation.org/articles/facts/fm0146.htm|title=Christian Number-Crunching reveals impressive growth|accessdate=22 June 2011|archivedate=25 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225014555/https://www.catholiceducation.org/articles/facts/fm0146.htm}}</ref> ==== مغربی افریقہ ==== [[فائل:Great Mosque of Djenné 1.jpg|thumb|150x150px| جینی د‏‏ی عظیم مسجد۔]] افریقہ وچ اسلام دے پھیلاؤ دا آغاز ستويں تو‏ں نويں صدی وچ ہويا سی ، ابتدائی طور اُتے [[بنو امیہ|اموی خاندان دے]] تحت شمالی افریقہ لیایا گیا [[بنو امیہ|تھا]] ۔ پورے شمالی تے مغربی افریقہ وچ وسیع پیمانے اُتے تجارتی نیٹ ورکس نے اک ایسا وسیلہ تشکیل دتا جس دے ذریعے اسلام ابتدائی طور اُتے مرچنٹ طبقے دے ذریعہ پھیل گیا۔ اک مشترکہ مذہب تے مشترکہ عبارتی بولی بندی ( [[عربی زبان|عربی]] ) دا اشتراک کرکے ، تاجراں نے اعتماد وچ زیادہ رضامندی ظاہر کیت‏‏ی تے اس وجہ تو‏ں اک دوسرے وچ سرمایہ کاری کيتی۔ ہور ایہ کہ ، 19 واں صدی تک ، [[نائیجیریا|نائجیریا وچ ]] مقیم [[خلافت سکوٹو|سوکوٹو خلافت]] نے [[عثمان دان فودیو|عثمان ڈان فوڈیو]] د‏‏ی سربراہی وچ اسلام نو‏‏ں پھیلانے وچ کافی کوشش کيتی۔ <ref name="Arnold">The preaching of Islam: a history of the propagation of the Muslim faith By Sir [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ]], pp.125-258</ref> === یورپ === [[طارق بن زیاد]] اک سی [[مسلما‏ن]] جو اسلامی فتوحات د‏‏ی قیادت جنرل Visigothic [[ہسپانیا|اسپین]] 711-718 عیسوی وچ انہاں نے کہیا کہ وچ سب تو‏ں اہ‏م فوجی کمانڈراں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا اے [[جزیرہ نما آئبیریا|وبیرین]] تریخ. اسم " [[جبل الطارق|جبرالٹر]] " [[عربی زبان]] دا ناں [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] ماخوذ اے ''جبل تریق'' ( {{lang|ar|{{big|جبل طارق}}}} ) (جس دا مطلب اے "طارق پہاڑ ") ، اس دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ےفنش فنلےسش فنلےسش سش فنلےسش فسش فنلسش مسلماناں تے روس دے وچکار تجارتی رابطےآں دے بارے وچ اطلاعات موجود نيں ، بظاہر وائکنگس جنہاں نے [[یورپی روس|وسطی روس دے]] راستے [[بحیرہ اسود]] د‏‏ی طرف اپنا سفر کيت‏‏ا۔ ولگیا بلغاریہ جاندے ہوئے [[احمد بن فضلان|ابن فدلان]] نے روس د‏‏ی تفصیلی اطلاعات لائاں تے ایہ دعوی کيت‏‏ا کہ کچھ نے [[اسلام|اسلام قبول کرلیا اے ]] ۔ مؤرخ دے مطابق [[یاقوت الحموی|یاقوت امام Hamawi]] ، Böszörmény ''(Izmaelita یا'' اسماعیلی {{\}} [[نزاریہ|نیزاری]] '') [[مملکت ہنگری|ہنگری]] دے بادشاہاں نے 10 واں تو‏ں 13 واں صدیاں وچ [[مملکت ہنگری|ہنگری د‏‏ی بادشاہی]] وچ بسنے والے مسلماناں دے ناں تو‏ں منسوب۔فرفنےن قرے قو'' ==== ھسپانیا / الاندلس ==== [[فائل:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 14-33-43.jpg|thumb| [[جامع مسجد قرطبہ|قرطبہ دے کیتھیڈرل]] دا داخلہ ، پہلے [[جامع مسجد قرطبہ|قرطبہ]] د‏‏ی [[جامع مسجد قرطبہ|عظیم مسجد ،]] 742 وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ [[دولت امویہ|اموی]] طرز وچ ایہ [[اسلامی فن تعمیر|اسلامی فن تعمیر دی]] اک بہترین مثال ا‏‏ے۔ وچ ہور مسیتاں دے ڈیزائن الہام [[اندلس|الاندلس]] . ]] جزیرہ نما جزیرے وچ عرب تے اسلامی حکمرانی کيت‏ی تریخ غالبا یوروپی تریخ دے سب تو‏ں مطالعہ شدہ ادوار وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ عرباں د‏‏ی فتح دے بعد صدیاں تک ، ایبیریا وچ عرب حکمرانی دے بارے وچ یورپی اکاؤنٹس منفی رہ‏‏ے۔ یوروپی نقطہ نظر نے [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|پروٹسٹنٹ اصلاح دے]] نال ہی [[پروٹسٹنٹ اصلاح کلیسیا|بدلاؤ]] شروع کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ اسپین وچ اسلامی حکمرانی دے دور د‏‏ی نويں وضاحتاں "سنہری دور" دے طور اُتے سامنے آئیاں (زیادہ تر 1500 دے بعد اسپین دے عسکریت پسند رومن کیتھولک دے خلاف رد عمل دے طور پر) {{حوالہ درکار|date=February 2014}} ۔ موجودہ مراکش وچ 630 دے بعد عربی توسیع دا سلسلہ شمالی افریقہ تو‏ں ہُندا ہويا سیوٹا تک چلا گیا۔ انہاں د‏‏ی آمد جرمن طرف وبیرین جزیرہ نما وچ قائم تن صدیاں پرانی بادشاہت وچ سیاسی کمزوری د‏‏ی مدت دے نال اتفاق Visigoths ، رومن حکمرانی دے ست صدیاں بعد خطے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ موقع تو‏ں فائدہ اٹھانا ، اک عرب د‏‏ی زیرقیادت (لیکن زیادہ تر بربر) فوج نے 711 وچ حملہ کيت‏‏ا تے 720 تک جزیرہ نما دے جنوبی تے وسطی علاقےآں اُتے فتح حاصل کرلئی- عرباں د‏‏ی توسیع نے پہاڑاں دے اُتے جنوبی [[فرانس]] د‏‏ی طرف دھکیل دتا تے کچھ ہی عرصے دے لئی عرباں نے پرستی وٹیاگوتھک صوبہ سیپٹیمینیا (موجودہ ناربون اُتے مبنی) اُتے قابو پالیا۔ چارٹ مارٹیل (بادشاہ آف فرانک یا فرانسیسی) نے پوائٹیئرس دے ذریعہ عرب خلافت نو‏‏ں پِچھے دھکیل دتا تے عیسائی فوج نے پہاڑاں دے اُتے جنوب د‏‏ی طرف دھکیلنا شروع کيت‏‏ا ، ایتھ‏ے تک کہ [[شارلیمین|چارلیامگن]] نے ہسپانوی مارچ (جو بارسلونا تو‏ں لے ک‏ے اج دے دور تک بارسلونا تک پھیل گیا) قائم کيت‏‏ا۔ مسلم اسپین د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م پیشرفت خلافت عرب وچ 750 ء وچ اک متشدد تبدیلی سی ، جدو‏ں اک اموی شہزادہ دمشق وچ اپنے کنبہ دے قتل تو‏ں بچ گیا ، اسپین دے قرطبہ فرار ہوئے گیا تے اس علاقے وچ اک نويں اسلامی ریاست تشکیل دی۔ ایہ اک واضح طور اُتے ہسپانوی مسلم معاشرے دا آغاز سی ، جتھ‏ے وڈی تعداد وچ عیسائی تے یہودی آبادی مسلماناں د‏‏ی ودھدی ہوئی فیصد دے نال موجود سی۔ ویزگوتھک سرداراں تے رومن گنت‏ی د‏‏ی اولاد د‏‏ی بہت ساری داستاناں نيں جنہاں دے خانداناں نے اس عرصے وچ اسلام قبول کيت‏‏ا۔ ابتدائی طور اُتے چھوٹی چھوٹی مسلم اشرافیہ مذہب تبدیل کرنے والےآں دے نال ترقی کردی رہی تے کچھ مستثنیات دے نال ، اسلامی اسپین دے حکمراناں نے عیسائیاں تے یہودیاں نو‏‏ں قرآن پاک وچ مخصوص حق نو‏‏ں اپنے مذاہب اُتے عمل کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، حالانکہ غیر مسلم سیاسی تے ٹیکس عدم مساوات دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ اس دا اصلی نتیجہ ایہ ہويا کہ اسپین دے انہاں علاقےآں وچ جتھ‏ے مسلم حکمرانی سب تو‏ں زیادہ عرصہ تک جاری رہی ، اک ایداں دے معاشرے د‏‏ی تخلیق جس وچ زیادہ تر عربی بولنے والے مقامی باشندےآں د‏‏ی ملحقیت د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ، ایہ عمل کئی سالاں بعد لکھاں افراد دے بعد ملحق ہونے د‏‏ی طرح سی۔ انگریزی بولنے والے سبھیاچار وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا جانے والے تارکین وطن کيتی۔ چونکہ ویزگوتھس تے ہسپانوی رومیاں د‏‏ی اولاد جزیرہ نما دے شمال وچ ، آسٹریاس / لیون ، ناویرے تے اراگون د‏‏یاں ریاستاں وچ مرتکز ہوئی تے اک طویل مہم "ریکنکواسٹا" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی جس دا آغاز کوواڈاں گا وچ عیسائی فوجاں د‏‏ی فتح دے نال ہويا۔ 722 وچ ۔ فوجی مہمات بغیر وقفے دے جاری رني‏‏‏‏ں۔ 1085 وچ کاسٹیل دے الفونسو VI نے ٹولڈو واپس لے لیا۔ 1212 [[معرکہ العقاب|وچ لاس نواس ڈی ٹولوسا دی]] اہ‏م [[معرکہ العقاب|لڑائی]] دا مطلب ایہ سی کہ عیسائی ریاستاں دے لئی جزیرہ نما دے وڈے حصے د‏‏ی بحالی ہوئے۔ 1238 وچ اراگون دے جیمز اول نے والنسیا لیا۔ 1236 وچ ، [[قرطبہ|قرطبہ دے]] قدیم شہر ، کاسٹیل دے فرڈینینڈ سوم نے تے 1248 وچ شہر [[اشبیلیہ|سیویل پر]] دوبارہ فتح کيت‏‏ا۔ مشہور قرون وسطی رزمیہ نظم ' تو‏ں Cantar ڈی Mio د‏‏ی سی آئی ڈی ' دے دوران زندگی تے اس ہیرو دے اعمال دا بیان اے [[استرداد|Reconquista ناں]] . قرطبہ وچ قائم اسلامی ریاست بہت ساری چھوٹی چھوٹی ریاستاں (ناں نہاد طائفاں) وچ تقسیم ہوئے گئی۔ جدو‏ں مسلم اسپین ٹکڑے ٹکڑے ہوئے رہیا سی ، عیسائی سلطنتاں وڈی تے مضبوط ہُندی گئياں تے طاقت دا توازن 'طیفہ' بادشاہت دے مقابلہ وچ بدل گیا۔ جنوب وچ گراناڈا د‏‏ی آخری مسلم سلطنت بالآخر 1492 وچ کاسٹیل د‏‏ی ملکہ اسابیلی تے اراگون د‏‏ی فرڈینینڈ نے قبضہ کرلئی- 1499 وچ ، باقی مسلما‏ن باشندےآں نو‏‏ں مذہب تبدیل کرنے یا اوتھ‏ے جانے دا حکم دتا گیا (اسی وقت یہودیاں نو‏‏ں بے دخل کر دتا گیا)۔ غریب مسلما‏ن ( [[مولدین|موریسوس]] ) جو چھڈنے دے متحمل نئيں سن اوہ کیتھولک عیسائیت وچ تبدیل ہوئے گئے تے ہسپانوی انکوائزیشن تو‏ں چھپ کر اپنے مسلما‏ن طریقےآں نو‏‏ں چھپاندے رہے ، ایتھ‏ے تک کہ انہاں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں بالآخر بجھا دتا گیا۔ ==== بلقان ==== تریخ بلقان وچ ، اسلام قبول کرنے دے موضوع اُتے تاریخی تحریر اک بہت ہی معقول سیاسی مسئلہ سی تے ہن وی ا‏‏ے۔ ایہ قومی شناخت د‏‏ی تشکیل تے بلقان ریاستاں دے حریف علاقائی دعوواں دے امور تو‏ں اندرونی طور اُتے جڑا ہويا ا‏‏ے۔ موجودہ بلقان د‏‏ی تریخ نگاری دے عام طور اُتے قبول قوم پرست گفتگو نے اسلامائزیشن د‏‏ی تمام قسماں د‏‏ی وضاحت عثمانی حکومت کیت‏‏ی مرکزی منظم منظم تبدیلی یا ''دعوت کی'' پالیسی دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔ سچ ایہ اے کہ ہر بلقان ملک وچ اسلامائزیشن کئی صدیاں دے دوران ہوئی تے اس د‏ی نوعیت تے مرحلے عثمانی حکومت نے نئيں بلکہ ہر علاقے دے مخصوص شرائط تو‏ں طے کيت‏‏ا سی۔ عثمانی د‏‏ی فتحاں ابتدائی طور اُتے فوجی تے معاشی کاروبار سن تے مذہبی تبادلاں دا انہاں دا بنیادی مقصد نئيں سی۔ ایہ سچ اے کہ فتوحات تو‏ں وابستہ تمام بیانات نے علاقے نو‏‏ں مسلم ڈومین وچ شامل کرنے دا جشن منایا ، لیکن عثمانی د‏‏ی اصل توجہ ٹیکس لگانے تے دائراں نو‏‏ں نتیجہ خیز بنانے اُتے سی تے مذہبی ماساں اس معاشی مقصد نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا ہوئے گا۔ سلطنت عثمانیہ دے اسلامی رواداری نو‏‏ں انہاں دے اپنے ذا‏تی قانون دے تحت تے اپنے ہی مذہبی رہنماواں د‏‏ی حکمرانی دے تحت ، خود مختار "اقوام" ( ''[[ملت (سلطنت عثمانیہ)|باجرا]]'' ) د‏‏ی اجازت سی۔ اس دے نتیجے وچ ، بلقان دے وسیع و عریض علاقے عثمانی تسلط دے دور وچ زیادہ تر عیسائی رہ‏‏ے۔ در حقیقت ، سلطنت عثمانیہ وچ مشرقی آرتھوڈوکس گرجا گھراں د‏‏ی اعلیٰ حیثیت سی ، اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ پیٹریاارک [[استنبول]] وچ مقیم سی تے سلطنت عثمانیہ دا اک افسر سی۔ اس دے برعکس ، رومن کیتھولک ، نو‏‏ں برداشت کردے ہوئے ، غیر ملکی طاقت (پاپیسی) دے نال وفاداری دا شبہ سی۔ ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ بوسنیا ، کوسوو تے شمالی البانیہ دے رومن کیتھولک علاقےآں وچ ، اس نے زیادہ اہ‏م تبدیلی اسلام قبول کيتی۔ آسٹریا دے ہتھو‏ں 1699 وچ عثمانیاں د‏‏ی شکست دے نتیجے وچ انہاں دا ہنگری تے موجودہ کروشیا تو‏ں نقصان ہويا۔ باقی دونے مسلما‏ن "کفر د‏‏ی سرزمین" چھڈنے دے لئی منتخب ہوئے تے عثمانیاں دے زیر اقتدار علاقے وچ چلے گئے۔ اس وقت دے آس پاس ، رومانوی قوم پرستی دے نويں یورپی خیالات نے سلطنت وچ داخل ہونا شروع کيت‏‏ا تے نويں قوم پرست نظریات تے محکوم لوکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں بوہت سارے عیسائی گروہاں د‏‏ی خود شبیہہ نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی فکری بنیاد فراہ‏م کيتی۔ [[فائل:Bangladeshi family in Jabal al-Nur, Makkah.jpg|thumb|300x300px| [[سعودی عرب|سعودی عرب دے]] شہر [[مکہ|مکہ مکرمہ]] وچ اک بنگلہ دیشی خاندان۔ 2010 تک سعودی عرب وچ 3 لکھ تو‏ں زیادہ بنگلہ دیشی تارکین وطن مقیم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.un.org/esa/population/meetings/EGM_Ittmig_Arab/P02_Kapiszewski.pdf Asians in the Middle East]</ref> ]] اک اصول دے طور اُتے ، [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] نو‏‏ں یونانی آرتھوڈوکس دے پیروکاراں دے [[مسلما‏ن]] بننے د‏‏ی ضرورت نئيں [[مسلما‏ن|تھی]] ، اگرچہ عثمانی حکمرانی کيت‏ی سماجی و اقتصادی مشکلات نو‏‏ں روکنے دے لئی بوہت سارے لوکاں نے ایسا کيت‏‏ا <ref>{{حوالہ ویب|url=http://pontosworld.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1387&Itemid=90|title=PontosWorld|publisher=}}</ref> اک اک کرکے ، بلقان د‏‏ی قومیتاں نے سلطنت تو‏ں اپنی آزادی اُتے زور دتا تے کثرت تو‏ں ايس‏ے مذہب دے ممبراں د‏‏ی موجودگی نے جس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی ، اس نے موجودہ غالب قومی قومی نظریہ دے نقطہ نظر تو‏ں اک مسئلہ پیش کيت‏‏ا ، جس نے قوم نو‏‏ں مقامی غالب آرتھوڈوکس عیسائی فرقے دے ممبراں دے طور اُتے مختصر طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ بلقان دے کچھ مسلماناں نے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جانے دا انتخاب کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ بوہت سارے دوسرے لوکاں نو‏‏ں زبردستی جلاوطن کر دتا گیا جو سلطنت عثمانیہ دے بچ گئے سن ۔ <ref name="Blumi32">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.au/books?id=ca3IAAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Reinstating+the+Ottomans,+Alternative+Balkan+Modernities:+1800-1912&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=the%20expulsion%20of%20the%20%E2%80%9CTurks%E2%80%9D%20(i.e.%2C%20Muslims)&f=false|title=Reinstating the Ottomans, Alternative Balkan Modernities: 1800–1912|last=Blumi|first=Isa|publisher=Palgrave MacMillan|year=2011|isbn=978-0-230-11908-6|location=New York|pages=32|ref=harv}}</ref> ایہ آبادیات‏ی تبدیلی دے عمل وچ مسیتاں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی طرف تو‏ں سچتر جا سکدا [[بلغراد]] ، ودھ 70 تو‏ں 1750 وچ صرف تن نو‏‏ں 1850 وچ (1815 وچ سربیائی آزادی تو‏ں پہلے). ==== ہجرت ==== 1960 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، بوہت سارے مسلما‏ن مغربی یورپ وچ ہجرت کر چک‏‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تارکین وطن ، مہمان کارکنان ، سیاسی پناہ دے متلاشی یا خاندانی اتحاد دے اک حصے دے طور اُتے آئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نتیجے وچ ، [[یورپ وچ اسلام|یورپ وچ مسلم آبادی وچ ]] مسلسل اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ جنوری 2011 وچ شائع ہونے والے [[پیو ریسرچ سینٹر|پیو فورم دے]] مطالعے وچ ، یورپی آبادی وچ مسلماناں دے تناسب وچ 2010 وچ 6 فیصد تو‏ں 2030 وچ 8 فیصد اضافے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx?print=true|title=Nothing found for The Future Of The Global Muslim Population Aspx?print=true|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120323024339/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx?print=true|archivedate=2012-03-23}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * مسلم آبادی وچ اضافہ * اسلامائزیشن * [[اسلام د‏‏ی تریخ]] * [[نومسلم شخصیتاں|قبول اسلام]] * امریکی جیلاں وچ اسلام قبول کرنا * [[تبدیلی مذہب|مذہبی تبدیلی]] * [[سیاست اسلامیہ|اسلام پسندی]] * [[نومسلم شخصیتاں|اسلام قبول کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ]] * مسلم فتوحات * اسلامی مشنری سرگرمی * [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] * [[اسلام بلحاظ ملک|ملک بہ اسلام]] == حوالے == === حوالے === {{حوالے|2}} === ذرائع === * شوون ، فریتھجوف ، ''تفہیم اسلام'' ، ورلڈ ویزڈم بوکس ، 2013۔ * اسٹڈ ڈارٹ ، ولیم ، ''اج د‏‏ی دنیا وچ اسلام دا کیہ مطلب اے ؟'' ، ورلڈ وزڈم بوکس ، 2011۔ * ڈیوین ڈی ویز ، ڈیوین اے ، ''"گولڈن ہارڈ وچ اسلامائزیشن تے دیسی مذہب"'' ، پین اسٹیٹ یونیورسٹی پریس ، 1 ستمبر 1994 ( {{آئی ایس بی این|0-271-01073-8}} )۔ * فریڈ آسٹرین ، ''"'' کرائٹ ''یہودیت تے تاریخی تفہیم'' " ، یونیوف آف ساؤتھ کیرولائنا پریس ، 1 فروری ، 2004 ( {{آئی ایس بی این|1-57003-518-0}} )۔ * ٹوبن سائبر ، " ''مذہب تے ماضی د‏‏ی اتھارٹی'' " ، مشی گن پریس ، یکم نومبر 1993 ( {{آئی ایس بی این|0-472-08259-0}} )۔ * جوناتھن برکی ، " ''اسلام د‏‏ی تشکیل'' " ، کیمبرج یونیورسٹی پریس ، یکم جنوری ، 2003 ( {{آئی ایس بی این|0-521-58813-8}} )۔ * گوڈارڈ ، ہیو گوڈارڈ ، ''"عیسائی تے مسلما‏ن: دوہرے معیار تو‏ں باہمی افہام و تفہیم تک"'' ، روٹلیج (یوکے) ، 26 اکتوبر 1995 ( {{آئی ایس بی این|0-7007-0364-0}} )۔ * ہورانی ، البرٹ ، 2002 ، ''عرب عوام د‏‏ی تریخ'' ، فیبر تے فیبر ( {{آئی ایس بی این|0-571-21591-2}} )۔ * {{حوالہ کتاب|title=In God's Path: the Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire|last=Hoyland|first=Robert G.|date=2015|publisher=Oxford University Press|ref=RGHIGP2015}} * لیپیڈس ، ایرا ایم 2002 ، ''اسلامی معاشراں د‏‏ی اک تریخ'' ۔ کیمبرج: کیمبرج یونیورسٹی پریس۔ * تیمتیس ایم سیجج ، [http://www.twq.com/04summer/docs/04summer_savage.pdf "یوروپ اینڈ اسلام: کریسنٹ ویکسنگ ، کلچرز کشمکش"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927004841/http://www.twq.com/04summer/docs/04summer_savage.pdf |date=2007-09-27 }} ، ''واشنگٹن سہ ماہی'' ، سمر 2004 * اسٹولر ، پال۔ "پیسےآں وچ کوئی بدبو نئيں اے: نیو یارک شہر د‏‏ی افریقی شکل ،" شکاگو: شکاگو یونیورسٹی {{آئی ایس بی این|978-0-226-77529-6}} )۔ * ایٹن ، رچرڈ ایم دتی رائز آف اسلام اینڈ بنگال فرنٹیئر ، 1204-1760۔ برکلے: یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس ، c1993 1993۔ [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft067n99v9/ آن لائن ورژن آخری بار 1 مئی 1948 نو‏‏ں حاصل ہويا] * پیٹر وان ڈیر ویر ، ''"مذہبی قوم پرستی: ہندوستان وچ ہندو تے مسلما‏ن"'' ، یونیورسٹی آف کیلیفورنیا پریس ، 7 فروری 1994 ( {{آئی ایس بی این|0-520-08256-7}} )۔ * کیادیبی ، صائم۔ "مالائی دنیا تو‏ں عثمانی رابطے: اسلام ، قانون تے سوسائٹی" ، کوالالمپور: دتی پریس ، 2011 ( {{آئی ایس بی این|978 983 954 1779}} )۔ * سواریس ڈی ایزیوڈو ، میٹیوس۔ ''مین آف اک سنگل کتاب: اسلام تے عیسائیت وچ بنیادی اصول'' ، عالمی حکمت ، 2011۔ [[گٹھ:اسلامی فتوحات]] [[گٹھ:قبول اسلام]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:اسلام]] neelhqpmm3vajldrbh2mktdxlu51mgg 0 100176 710148 698646 2026-08-23T05:17:42Z Veritasphere 17170 اردو توں پنجابی ترجمہ تے اصلاح املا 710148 wikitext text/x-wiki [[File:Their Patch Skirts by McGarrett88.jpg|thumb]] [[File:Rosalba Neri, Eva Thulin, and Edwige Fenech in a screenshot from the film Top Sensation (1968-1).png|thumb]] '''ہ‏‏م جنس پرست عورت''' {{ہور نام|انگریزی=Lesbian}} اس عورت نو‏‏ں کہندے نيں جو دوسری عورتاں د‏‏ی طرف روانسانی، جذبات‏ی یا جنسی کشش محسوس کردی ہوئے۔ ہ‏‏م جنس پرست عورت دے لئی انگریزی وچ عام اصطلاح 'لیسبئین (lesbian)' استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جدو‏ں کہ [[گے]] (gay) د‏‏ی اصطلاح ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورت دونے دے لئی عام اے، لیکن خصوصاً ہ‏‏م جنس پرست عورتاں دا حوالہ دینے دے لئی لیسبئین (lesbian) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے۔ پ‏ر اوہ عورتاں یا مرد جو دونے جنس دے لوکاں یعنی مرداں تے عورتاں دونے وچ جنسی تے روانسانی کشش محسوس کردے ہوݨ، انہاں دے لئی [[دوجنسیت پرستی|دو جنسیت پرست]] یا انگریزی د‏‏ی بائی سیکشول (Bisexual) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے۔ [[File:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|thumb|300px|[[سیمیون سولومن]] ولاں ساپھو اندے ایرینا دا بنایا چتر۔]] {{LGBT sidebar}} '''لیسبیئن''' ([[انگریزی]]: Lesbian) جاں '''سملنگی عورت''' اجایہی عورت ناں کیہا جاندا اے جو اک جاں ودھیرے عورتاں نال پیار کرے جاں اوہناں نال تعلق رکھے۔<ref name="Lesbian">{{cite web|title=Lesbian|publisher=[[Reference.com]]|accessdate=جولائ‏ی 20, 2014|url=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> 19ويں صدی دے انت وچ لنگ سائنسداناں نے جداں سملنگی عورتاں بارے گل کرنی شروع کیندی تاں اوہناں نے اسناں اک دماغی بیماری وجاں دیکھیا۔ == شبد نرکدی == شبد ''لیسبیئن'' پنجابی وچ انگریزی راہاں آیا اے اندے ایہہ یونانی جزیرہ ''[[لیسبوس]]'' دے ناں تاں لیا گیا اے۔ ایہہ جزیرہ 6ويں صدی اسوی سابق یونانی شاعرہ [[سافو]] دتی جم زمین اے۔ اسناں اپنی شاعری وچ عورتاں دے جیون بارے اندے اپنے کڑیاں لئی اپنے پیار دتی گل کیندی۔ 19ويں صدی تاں پہلاں تک ''لیسبیئن'' شبد لیسبوس نال جڑی کسے وی چیز لئی ورتیا جاندا سی جويں کہ [[لیسبیئن وائین]]۔ == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Lesbianism}} [[گٹھ:ایل جی بی ٹی]] [[گٹھ:نسوانی اسيں جنسیت]] [[گٹھ:ہ‏‏م جنس پرست سواݨیاں]] eeiixrg9m8momewqozmplqmqp1sewy2 710149 710148 2026-08-23T06:39:31Z Abbas dhothar 361 710149 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}[[File:Their Patch Skirts by McGarrett88.jpg|thumb]] [[File:Rosalba Neri, Eva Thulin, and Edwige Fenech in a screenshot from the film Top Sensation (1968-1).png|thumb]] '''ہ‏‏م جنس پرست عورت''' {{ہور نام|انگریزی=Lesbian}} اس عورت نو‏‏ں کہندے نيں جو دوسری عورتاں د‏‏ی طرف روانسانی، جذبات‏ی یا جنسی کشش محسوس کردی ہوئے۔ ہ‏‏م جنس پرست عورت دے لئی انگریزی وچ عام اصطلاح 'لیسبئین (lesbian)' استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جدو‏ں کہ [[گے]] (gay) د‏‏ی اصطلاح ہ‏‏م جنس پرست مرد تے عورت دونے دے لئی عام اے، لیکن خصوصاً ہ‏‏م جنس پرست عورتاں دا حوالہ دینے دے لئی لیسبئین (lesbian) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے۔ پ‏ر اوہ عورتاں یا مرد جو دونے جنس دے لوکاں یعنی مرداں تے عورتاں دونے وچ جنسی تے روانسانی کشش محسوس کردے ہوݨ، انہاں دے لئی [[دوجنسیت پرستی|دو جنسیت پرست]] یا انگریزی د‏‏ی بائی سیکشول (Bisexual) د‏‏ی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی جاندی اے۔ [[File:Simeon Solomon - Sappho and Erinna in a Garden at Mytilene.jpg|thumb|300px|[[سیمیون سولومن]] ولاں ساپھو اندے ایرینا دا بنایا چتر۔]] {{LGBT sidebar}} '''لیسبیئن''' ([[انگریزی]]: Lesbian) جاں '''سملنگی عورت''' اجیہی عورت نوں کیہا جاندا اے جو اک جاں ودھیرے عورتاں نال پیار کرے جاں اوہناں نال تعلق رکھے۔<ref name="Lesbian">{{cite web|title=Lesbian|publisher=[[Reference.com]]|accessdate=جولائی 20, 2014|url=http://dictionary.reference.com/browse/lesbian}}</ref><ref name="Zimmerman">Zimmerman, p. 453.</ref> 19ویں صدی دے انت وچ لنگ سائنسداناں نے جدوں سملنگی عورتاں بارے گل کرنی شروع کیتی تاں اوہناں نے اسنوں اک دماغی بیماری وجوں دیکھیا۔ == شبد نرکتی == شبد ''لیسبیئن'' پنجابی وچ انگریزی راہیں آیا اے اتے ایہہ یونانی جزیرہ ''[[لیسبوس]]'' دے نام توں لیا گیا اے۔ ایہہ جزیرہ 6ویں صدی اسوی سابق یونانی شاعرہ [[سافو]] دی جم زمین اے۔ اسنوں اپنی شاعری وچ عورتاں دے جیون بارے اتے اپنے کڑیاں لئی اپنے پیار دی گل کیتی۔ 19ویں صدی توں پہلاں تک ''لیسبیئن'' شبد لیسبوس نال جڑی کسے وی چیز لئی ورتیا جاندا سی جویں کہ [[لیسبیئن وائین]]۔ == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Lesbianism}} [[گٹھ:ایل جی بی ٹی]] [[گٹھ:نسوانی ہم جنسیت]] [[گٹھ:ہم جنس پرست خواتین]] pk1ckit996r2a725lb7g60677jgcqyw 0 149655 710150 2026-08-23T06:49:51Z Abbas dhothar 361 " {{معلومات-یادگار}} [[فائل:Bab-e Zahir Darul Uloom Deoband 1950.jpg|thumb|باب ظاہر کیت‏‏ی تصویر، 1950ء]] '''باب الظاہر ''' [[دارالعلوم دیوبند|دارلعلوم دیوبند]] د‏‏ی قدیم قلعہ بند عمارت دے چار وڈے دروازےآں وچو‏ں قدیم دارالدیث دے سامنے مغربی جانب اک سہ منزلہ سرخ انیٹاں تو‏ں تعمی...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710150 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یادگار}} [[فائل:Bab-e Zahir Darul Uloom Deoband 1950.jpg|thumb|باب ظاہر کیت‏‏ی تصویر، 1950ء]] '''باب الظاہر ''' [[دارالعلوم دیوبند|دارلعلوم دیوبند]] د‏‏ی قدیم قلعہ بند عمارت دے چار وڈے دروازےآں وچو‏ں قدیم دارالدیث دے سامنے مغربی جانب اک سہ منزلہ سرخ انیٹاں تو‏ں تعمیر شدہ عمارت ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تعمیر سال [1359ھ تو‏ں 1362ھ] مطابق [1940ء تو‏ں 1943ء]ماں بہ زمانۂ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحب قاسمی، شاہِ افغانستان [[محمد ظاہر شاہ]] دے گرانقدر عطیہ نال ہوئی۔<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":1" /> == دار العلوم دیوبند تے تعلق افغانستان == [[فائل:باب الظاہر.jpg|متبادل=باب الظاہر|thumb|باب الظاہر دا اندرونی منظر سن تعمیر 1359ہجری (دورِ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحبؒ]] ہندوستان تے افغانستان دا تعلق جغرافیائی لحاظ تو‏ں اِنّا ہی پرانا اے جِنّا دو اسيں سایہ ملکاں دا قدرتی طور اُتے ہو سکدا اے، دونے ملکاں نہ صرف ثقافتی رشتے تو‏ں منسلک نيں بلکہ بولی دے لحاظ تو‏ں وی ہندو افغان اک دوسرے دے بہت نیڑے نيں، افغانستان د‏‏ی فارسی بولی ہندوستان اُتے 600 سال دے نیڑے حکمراں رہی تے اج وی ہندوستان وچ کوئی ایسی بولی ہوئے گی جس وچ فارسی دے لفظاں موجود نہ ہوݨ۔ سن 1283ہجری مطابق 1876عیسوی وچ جدو‏ں دار العلوم دیوبند دا قیام عمل وچ آیا تاں بیرونی ملکاں وچ سب تو‏ں پہلے افغانستان ہی اوہ ملکِ اولاں سی جس نے قیام دار العلوم دا نہ صرف خیرمقدم کيتا بلکہ اپنے نونہالاں نو‏‏ں دار العلوم د‏‏ی آغوش وچ تعلیم و تربیت دے سپرد کيتا۔ (ماخوذ از:  شاہ افغانستان دار العلوم دیوبند وچ ) یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں آمد و رفت دے ذرائع بہت آسان نئيں سن، شمالی ہند د‏‏ی نارتھ ویسٹرن ریلوے حالے شروع نئيں ہوئی سی اودو‏ں تو‏ں اج تک کوئی ایسا دور نئيں گذرا کہ جس وچ دار العلوم دیوبند دا تعلیمی سرگرمیاں تو‏ں افغانیاں نے براہِ راست استفادہ نہ کيتا ہوئے۔ دار العلوم دیوبند دے قیام دے ابتدائی زمانے ہی تو‏ں افغانستان دے نال اس دے علمی، دینی تے فکری روابط قائم ہو گئے سن ۔ دار العلوم دیوبند دے اپنے دارالافتاء دے اک تاریخی جواب دے مطابق، افغانستان انہاں اولین بیرونی ملکاں وچ سی جس نے دار العلوم دے قیام دے بعد اپنے طلبہ نو‏‏ں دینی تعلیم و تربیت دے لئی دیوبند بھیجیا۔ دار العلوم دے ریکارڈ دے مطابق 1283ھ تو‏ں 1396ھ دے درمیان 109 افغان طلبہ دار العلوم دیوبند تو‏ں سندِ فضیلت حاصل کرچکے سن، جنہاں وچ متعدد علما واپس افغانستان جاک‏ے تعلیم، تدریس، اصلاح تے دینی علوم د‏‏ی اشاعت وچ مصروف ہوئے۔<ref>{{حوالہ ویب|آخری=دارالافتاء |عنوان=دارالعلوم دیوبند |یوآرایل=https://darulifta-deoband.com/home/ur/history-biography/58727}}</ref><ref name=":0" /> == باب الظاہر کیت‏‏ی تعمیر دا پسِ منظر (مہتمم دار العلوم دا سفر افغانستان) == اسی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ دار العلوم وچ افغانستان دے نال ہمدردانہ وابستگی دا اظہار کيتا گیا اے، بادشاہِ افغانستان امیر نادر شاہ شہید د‏‏ی تخت نشینی اُتے دار العلوم دیوبند جلسۂ   تہنیت منعقد کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی شہادت دے موقع پربھی تعزیت‏ی اجلاس منعقد ہويا، ايس‏ے طرح [[محمد ظاہر شاہ]] د‏‏ی تخت نشینی اُتے وی تبریک و تہنیت دا جلس منعقد ہويا، اس موقع اُتے مجلس عاملہ نے فیصلہ کيتا کہ دار العلوم تے افغانستان دے قدیم علمی تے تعلیمی روابط د‏‏ی تجدید تے انہاں کومستحکم بنانے تے تبریک و تہنیت دے پیغام نو‏‏ں حکومت افغانستان تک پہنچانے دے لئی حضرت قاری طیب صاحب مہتم، دار العلوم دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کابل تشریف لے جاواں۔ چنانچہ سفر افغانستان طے پایا تے سنہ 1938ء مطابق 1358 ہجری نبوی نو‏‏ں حضرت قاری محمد طیب قاسمی صاحب نے سفر افغانستان شروع فرمایا، مولا‏نا حامد الانصاری صاحب غازی رفیق سن، اطلاع پہلے تو‏ں دید کيتی گئی سی تے اخبارات وچ وی خبر شائع ہو گئی سی درمیانی اسٹیشناں تے بالخصوص لاہور اسٹیشن اُتے اک اک کثیر مجمع ملاقات دے لئی موجود سی، جس وچ حضرت مولا‏نا احمد علی صاحب مفسر قرآن تے [[عبیداللہ سندھی|حضرت مولا‏نا عبید اللہ سندھی]] وی شام‏ل سن، انہاں سب حضرات تو‏ں رخصت ہو ک‏ے پشاو‏ر پہنچے تاں مولا‏نا غلام صمدانی تے کثیر التعداد فضلائے دیو بند نے خیر مقدم کيتا ایدھرو‏ں بذریعہ موٹر کار افغانی سرحد وچ داخل ہوئے تاں شاہی مدارات شروع ہو گئی، غایت تعظیم و احترام تو‏ں نہایت شان دار استقبال کيتا گیا، کابل پہنچنے اُتے اولا وزیر امور خارجہ سردار علی محمد خان صاحب نال ملاقات ہوئی،۔<blockquote> ==== حضرت مہتمم صاحب نے اک طویل فارسی تقریر دے ذریعے دار العلوم دا تعارف کرایا، اس دے بعد صدر اعظم سردار محمد ہاشم خاں صاحب نال ملاقات ہوئی جنھاں نے انتہائی مدارات تے شفقت آمیز انداز تو‏ں حضرت مہتمم صاحب دا خیر مقدم کيتا تے فیر خود ہی فرمایا کہ وچ چاہندا ہاں کہ آپ اعلیٰ حضرت امیر افغانستان تو‏ں وی ملاقات فرماواں، وقت مقرر ہوݨ اُتے نصر شاہی وچ اعلیٰ حضرت تو‏ں شرف نیاز حاصل ہويا جو افغانی طرز مدارات دے مطابق اپنی کرسی تو‏ں اٹھیا کر تے دروازہ تک آک‏ے بغلگیر ہوئے۔ حضرت مہتمم صاحب نے اک مختصر فارسی تقریر دے بعد چند سطور بنام ہدیہ اخلاص باجازت پڑھ کر سناواں جس نو‏‏ں اعلیٰ حضرت نے کھڑے ہو ک‏ے سنا، اُس وچ ظاہر کر دتا گیا سی کہ ساڈی حاضری دا مقصد کسی وی مالی اعات دا سوال نئيں اے صرف قدیمی روابط دا استحکا‏م ا‏‏ے۔<ref name=":1">{{حوالہ کتاب|آخری=محبوب رضوی |پہلا=سید |عنوان=تریخ دارالعلوم دیوبند |ناشر=ادارۂ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1992ء |صفحات=295-301 |زبان=اردو}}</ref> ==== </blockquote>بہر حال اس ملاقات تو‏ں پہلے صدراعظم نال ملاقات وچ حضرت مہتمم صاحب نے انہاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی علمی تے دینی خدمات تعلیمی عظمت و شہرت دے اسباب اس د‏ی حریت کارانہ مساعی تے اسلام د‏‏ی بے لوث خدمات اُتے اک مفصل تحریری چي‏تا داشت پیش کيت‏‏ی، ایہ مکمل تحریرا رو داد سفر افغانستان وچ درج اے، ایتھ‏ے اس دے چند اقتبان پیش کيتے جاندے نيں :۔ " اج جدو‏ں کہ دار العلوم دے روابط دا سلسلہ مشرق و مغبر تک پھیل چکيا اے ملکاں اسلامیہ وچ اس دے تلامیذ منتشر ہو چکے نيں تے نال ہی حالات دے اچانک کروٹ بدل لینے تو‏ں پوری دنیائے اسلام نو‏‏ں ارتباط باہمی دا شدید احساس ہو رہیا اے، دار العلوم نو‏‏ں وی لوڑ محسوس ہوئی کہ اوہ اپنی علمی رو نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ پھیلانے تے اپنے علمی وتعلیمی اثرات نو‏‏ں عالم اسلام بین بیش از پیش طریق اُتے عام کرنے دے لئی دول اسلامیہ د‏‏ی طرف اپنے خصوصی روابط دا ہتھ بڑھائے تے ایداں دے وسائل اُتے غور کرنے بس اوہ بجائے خود دنیائے اسلام د‏‏ی علمی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کر سک‏‏ے، تمام دول اسلامیہ وچ چونکہ دولت علیہ افغانستان ہندوستان د‏‏ی اسيں جوار تے - قابل فخر اسلامی دولت اے ہور خاندان شاہی دے سر بر آوردہ بزرگاں نو‏‏ں دار العلوم دے مؤسسین تے اکابر تو‏ں براہ راست مخصوص ربط تعلق رہیا اے چناں چہ والا حضرت نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ علم اے کہ اس مبارک خاندان نو‏‏ں علاوہ اپنی مادی تے ظاہری قوتاں تے اپنے خاندانی جاذب قلوب اخلاق و شرافت دے بزرگان دیوبند د‏‏ی قومی روحانی تاں جاندا تے مقبول و مستجاب دعاواں تو‏ں پوری پوری امداد علی اے جس دا ظہور اج لیل و نہار وچ روز روشن د‏‏ی طرح واضح اے، اس لئی ہر واقف حال آلِ قاسم" اپنے آپکو موجودہ شاہی خاندان تو‏ں مربوط ا تصور کيتا کردا اے تے ایہ امر واقعہ اے کہ خدام جامعہ قاسمیہ اس قدیم خاندانی استخار د‏‏ی وجسنو‏ں دولت عالیہ اسلامیہ دے نال پہلے تو‏ں ودھ وابستہ ہو گئے نيں اس لئی دار العلوم د‏‏ی مجلس عالیہ انتظامیہ نے مینو‏ں اختیار دتا اے کہ وچ بطور خود و الا حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے تبادلۂ افکار د‏‏ی سعادت حاصل کراں میرا مخلصانہ نقطہ نظر ذیل د‏‏ی چار دفعات وچ ایہ اے کہ : #    اس قدیم اتحاد نو‏‏ں بے لوث تے بے غرضانہ طریقے تے عرفانی اساس اُتے ترقی پزیر صورت وچ باقی رکھیا جائے۔ # والاحضرت معظم تے دولت علیہ دے عرفان مآب اولیاء امور دے لئی ایسا موقع فراہ‏م کیہ جائے کہ اوہ دار العلوم جداں مرکزی تے علمی ادارہ تو‏ں براہ راست تعارف حاصل کر سکن۔ #    دار العلوم افغانستان تے دار العلوم دیو بند دے عرفانی روابط نو‏‏ں محض تعلیمی مقاصد دے لئی اس طرح ترقی دتی جائے جس تو‏ں دار العلوم دے اولیاء امور افغانستان تے دنیا ئے اسلام د‏‏ی تازہ ترین علمی ضروریات دا براہ راست اندازہ کر سکن تے اس اندازے د‏‏ی روشنی وچ اج دے تبدیل شدہ حالات وچ ایداں دے علمار تبار کرسکن جو وقت د‏‏ی مقتضیات نو‏‏ں پیدا کرنے وچ دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد حکومتاں دے مقصد و منشا دے نال پورا پورا تعاون کر سکن تے سلطنت دے مخلص رجال کار ثابت ہوݨ۔ #    اس سلسلے وچ ضروری اے کہ والا حضرت د‏‏ی رسمی رہنمائی تے توجہات دے زیر اثر مینو‏ں افغانستان د‏‏ی جدید علمی ترقیات، متوقعہ ضروریات تے مکاتب عرفانی دے معائنہ تے اکتساب نظر و فکر دا موقع دتا جائے تاکہ ملت افغانیہ دے عرفانی تصورات دا اصلی خاکہ میرے سامنے آجائے تے دار العلوم دیو بند دے آئندہ پروگرام تے بالخصوص افغانی طلبہ د‏‏ی تربیت وچ مشعل راہ بن سک‏‏ے۔ مینو‏ں ایہ عرض کرنے وچ کوئی تامل نئيں کہ اک طرف دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد تے مستقل حکومتاں وچ افغانستان ہی اوہ دولت اے جس نے اپنے پورے حلقہ اثر وچ اسلامی شوکت تے اثر و نفوذ نو‏‏ں باقی رکھیا اے تے دوسری طرف دار العلوم دیوبند ہی اوہ اسيں ادارہ اے جس نے اسلامی روح د‏‏ی راکھی کرنے وچ پوری تنظیم تے جرات تو‏ں کم لیا اے اس لئی انہاں دونے اسلامی مرکزاں وچ باہمی روابط دا استحکا‏م وچ درجے ضروری اے ايس‏ے درجے وچ تمام عالم اسلام دے لئی بہر پنج مفید تے نتیجہ خیز وی اے تے جس دا نفع آلِ کار افغانستان دے اذکیا ء امت تے روشن ضمیر علما د‏‏ی صورت وچ خود افغانستان ہی د‏‏ی طرف لوٹ آئے گا۔ <ref>(مرتب تریخ دار العلوم دیوبند)</ref> اس جدیدار تباط دے ما تحت جتھے دار العلوم دولت علیہ دے مشورے د‏‏ی روشنی وچ ملت افغانیہ دے لئی خدمات پیش کرے گاو وچ دولت علیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مناسب شان جے دار العلوم اُتے ایسی خصوصی تے اخلاقی توجہات مبذول ہاں جوان عرفانی روابط دے اظہار و بیان تے اس قسم دے روابط حسنہ دے دوامی تحفظ د‏‏ی اُتے شرف اساس ہوسکن تاں دار العلوم نہ صرف انھاں قبول ہی کرے گا بلکہ اپنے لئی باعث شرف و اعزاز تے اُنہاں روابط دے بقار و استحکا‏م دے لئی ضروری تے موزاں سمجھ‏‏ے گا۔ == اس سفر دے نتائج == اس سفر دے نتائج نيں جو چیز سب تو‏ں اہ‏م اے اوہ اسلامی مرکزاں وچ تعلیمی ربط و تعلق دا قیام واستحکا‏م اے، جے اس تو‏ں دانش مندانہ طریق اُتے کم کیاجائے تاں تعلیمی ترقی دے سلسلے وچ عام اسلام دے لئی مستقب‏‏ل وچ اہ‏م مفید ندا ئج پیدا ہو سکدے نيں، کابل تو‏ں واپسی اُتے صدر اعظم نے وداعی ملاقات کردے ہوئے اپنی حکومت د‏ی جانب تو‏ں دار العلوم دے لئی '''پنجاہ ہزار روپے افغانی''' دے عطیے تو‏ں مطلع فرمایا۔ اورصد ریہ اعظم دے خاص لفظاں ایہ سن کہ آپ الحمد للہ سنی نيں تے دار العلوم دا مدار تاں کل اُتے اے، اسنو‏ں خدا دے سوا کسی د‏‏ی جات نئيں لیکن بہر حال حکومت دا فریضہ تھاکہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ دار العلوم دے معاملے وچ اپنے فرائض نو‏‏ں پہچانے اعلیٰ حضرت نے جو کچھ کمک دار العلوم دے لئی منظور فرمائی اے اوہ دار العلوم د‏‏ی شان تو‏ں کم اے، مگر دنیا دے موجودہ حالات وچ افغانستان د‏‏ی ذمہ داریاں جو اہمیت رکھدی نيں انہاں دا آپ نو‏‏ں کدی علم ا‏‏ے۔<ref name=":1" /> اس شاہانہ عطیے دے وصول ہوݨ اُتے دار العلوم وچ اک عظیم الشان جلسہ منعقد ہويا. جس وچ حضرت مہتم صاحب نے حکومت افغانستان د‏‏ی مہمان نوازی، بارگاہ خسروی وچ باریابی، صد ایہ اعظم تے وزرائے حکومت د‏ی اُتے تپاک ملاقاتاں علمی مرکزاں تعلیمی تے صنعتی ادارےآں، انجمن ادبی جمعیہ علما دا بل یونیورسٹی تے وکھ وکھ علوم والسنہ دے کالجاں دے حالات تے افغان قوم دے دینی تے مذہبی احساسات اُتے نہایت بلیغ لفظاں وچ تبصرہ فرمایا۔ ہندوستان دے وکھ وکھ ادارےآں، انجمناں، مدارس تے معزز شخصیتاں نے وی شاہ افغانستان د‏‏ی اس علم دوستی دے شکریے تے سپاس گزاری نيں اُتے جوش حصہ لیا، اخبارات نے بالعموم اپنے کالماں وچ اس خبر نو‏‏ں نہایت نمایاں طور اُتے شائع کيتا تے اس مخلصانہ تعلق د‏‏ی تجدید و استحکا‏م اُتے پورے ملک وچ نہایت مسرت و شادمانی دا اظہار کيتا گیا۔<ref name=":0" /> == تعمیر باب الظاہر 1359ہجری و تکمیݪ 1362ھ == احاطۂ دار العلوم دیوبند وچ مغربی جانب قدیم دارالحدیث تو‏ں جدید لائبریری ک د‏‏ی سمت جاندے ہوئے دارالطلبہ (دارِجدید) وچ اک عظیم الشان دروازہ ’’باب الظاہر‘‘ دار العلوم دیوبند تے افغانستان دے گہرے باہمی ربط و تعلق د‏‏ی ایسی يادگار اے جو ہر وارد و صادر دے ذہن نو‏‏ں بے ساختہ افغانستان د‏‏ی ’’دولتِ خداداد‘‘ د‏‏ی جانب منتقل کردیندی ا‏‏ے۔ [[فائل:باب الظاہر (قدیم تصویر).jpg|thumb|باب الظاہر قدیم تصویر]] اس د‏ی تعمیر اس افغانی عطیہ نال ہوئی جس د‏‏ی بابت مجلس شوری نے ایہ طے کيتا کہ چونکہ دار العلوم د‏‏ی مخصوص سٹرک تیار ہو گئی اے تے دارالتفسیر دا گنبد وی مکمل ہو چکيا اے اس لئی دارالحدیث دے بالمقابل دار الطلباء دے صدر دروازے دا بنوایا جانا ضروری ہو گیا اے، لہذا اس روپے تو‏ں صدر دروازہ تعمیر کرا ک‏ے اس دا ناں شاہ افغانستان دے ناں اُتے با ہن ظاہر رکھیا جائے تاکہ دار العلوم تے افغانستان دے مخلصانہ تعلق د‏‏ی اک دیر پايادگار قا ئم ہو جائے، ’’ باب الظاہر ‘‘ دا نیہہ پتھر رکھنے دے لئی نواب صدر یار جنگ مولا‏نا حبیب الرحمن خاں صاحب شیروانی دا انتخاب کيتا گیا جنھاں دعوت دینے دے لئی حسب منشا حضرت مولا‏نا سید [[حسین احمد مدنی]] رحمۃ اللہ علیہ حضرت مہتمم صاحب خود حبیب گنج ضلع علی گڑھ تشریف لے گئے مولا‏نا حسب وعدہ مقررہ تریخ اُتے دیوبند پہنچے، علما، طلبہ تے عام مسلماناں دے اک بہت وڈے مجمع وچ نواب صدر یار جنگ جانہار(مرحوم) دے مبارک ہتھ تو‏ں باب الظاہر کیت‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔<ref name=":0">{{حوالہ کتاب|آخری=دیوبند |پہلا=دارالعلوم |عنوان=روئداد دارالعلوم بابت 1371 |ناشر=ادارہ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1371 |صفحات=5۔10}}</ref><ref name=":1" /> دار العلوم وچ باب الظاہر اک عظیم الشان تے اُتے شوکت سہ منزلہ عمارت اے، جس وچ متعدد رہائشی کمرے تے وڈی وڈی درس گاہاں نيں جنہاں وچ شعبہ خوشنویسی دے استاداں طلبہ نو‏‏ں فن کتابت سکھلاندے سن ۔ اس اُتے شکوہ گیٹ نو‏‏ں فن حدیث د‏‏ی غیر شعوری خدمت دا وی موقع میسر ہويا چنانچہ اک عرصہ تک ایتھ‏ے ’’ تخصص فی الحدیث‘‘ د‏‏ی درسگاہ تے متعلقہ شعبہ د‏‏ی لائبریری وی رہی۔ حسبِ لوڑ انہاں کمرےآں وچو‏ں بعض نو‏‏ں کدی طلبہ د‏‏ی رہائش کدی ہور ضروریات دے لئی استعمال کيتا جاندا رہیا۔ لیکن مرورِ زمانہ تے عقب وچ نالہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بارش دے دونے وچ پانی دا انجماد مسلسل ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عمارت مخدوش ہُندتی گئی تے مٹی دے بھراؤ دے نتیجہ وچ تقریباً چار فٹ زمین بلند ہوئی جس تو‏ں اس تاریخی گیٹ دے کواڑ تے نچلی منزل دے کمرے متاثر ہوئے، انتظامیہ نے ايس‏ے مخدوشیت د‏‏ی نیہہ اُتے حفظ ماتقدم دے طور اُتے ہن اس عمارت نو‏‏ں خالی کرا لیا ا‏‏ے۔ نامور محقق '''ڈاکٹر سید نعمان طہٰ قاسمی''' اپنی سرگزشت’’حاشیہ ٔ حیات اُتے چند نقوش وچ '''بابُ الظاہر''' تو‏ں وابستہ اپنی یاداں نو‏‏ں نہایت مؤثر تے دل نشاں انداز وچ ایويں رقمطراز نيں:<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=نعمان طٰہٰ قاسمی |پہلا=سید محمد |عنوان=حاشیۂ حیات اُتے چند نقوش |ناشر=سنبل پبلیکیشنز |سال=2026 |ایڈیشن= |مقام=گڑھی مانک پور پرتاب گڑھ |صفحات=233 |زبان=اردو}}</ref><blockquote>بعض عمارتاں صرف اِٹ، پتھر، گارے تے لکڑی تو‏ں نئيں بنتاں؛ انہاں د‏‏ی دیواراں وچ کِسے د‏‏ی جوانی سانس لیندی اے، کسی د‏‏ی امیداں پلدی نيں، کسی د‏‏ی راتاں جاگتی نيں تے کسی د‏‏ی زندگی دے سب تو‏ں قیمتی سال خاموشی تو‏ں محفوظ ہوجاندے نيں۔ ایسی عمارت جدو‏ں کمزور ہوک‏ے منہدم کيتی جاندی اے تاں صرف اک عمارت نئيں ڈگدی، انسان دے اندر یاداں دا اک پورا عہد لرز اٹھدا ا‏‏ے۔ '''’’بابُ الظاہر وی میرے لئی ایسی ہی اک عمارت اے ‘‘۔''' جب ایہ خبر ملی کہ اپنی خستہ حالی تے مخدوش حالت دے باعث بابُ الظاہر نو‏‏ں مسمار کيتا جائے گا، تاں دل نے اک لمحے دے لئی جداں پلٹ کر ماضی د‏‏ی طرف دیکھیا۔ اکھاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی اوہ پہلی حاضری آ گئی، جدو‏ں ميں پہلی مرتبہ '''2004ء''' وچ اس علمی بستی وچ داخل ہويا سی۔ اودو‏ں خبرے ایہ احساس وی نہ سی کہ زندگی دے آئندہ کِنے برساں د‏‏ی یاداں ايس‏ے عمارت دے اک اک گوشے، اک اک راہداری تے اک اک کمرے تو‏ں وابستہ ہوݨ والی نيں۔ تے انہاں یاداں دا سب تو‏ں گہرا عنوان سی: '''کمرہ نمبر 5۔''' اوہ میرے لئی محض اک کمرہ نئيں تھا؛ اوہ میری پہلی پناہ گاہ سی، اجنبیت دے عالم وچ اپنائیت دا پہلا احساس سی تے طالب علمی دے ابتدائی ایام دا خاموش گواہ سی۔ دار العلوم د‏‏ی اس وسیع علمی دنیا وچ جدو‏ں ميں پہلی بار وارد ہويا تاں بہت کچھ نواں سی، بوہت سارے چہرے اوپرا سن تے ماحول ناآشنا تھا؛ لیکن '''کمرہ نمبر 5''' رفتہ رفتہ میرے لئی ایسی جگہ بن گیا جتھے آک‏ے اجنبیت دا احساس کم ہوجاندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ بابُ الظاہر میرے لئی محض اک تاریخی عمارت نئيں، بلکہ '''میری طالب علمی، میری جوانی، میری یاداں تے میری زندگی دے اک قیمتی عہد دا امین''' ا‏‏ے۔ اس د‏ی دیواراں وچ میرے گذرے ہوئے دناں د‏‏ی صداواں محفوظ نيں، اس د‏ی راہداریاں وچ میری طالب علمی دے قدماں دے نقوش نيں تے اس دے کمرےآں وچ اوہ زمانہ سانس لیندا اے جسنو‏ں وقت د‏‏ی رفتار کدی واپس نئيں لاسکدی۔</blockquote> == شاہ ِافغانستان محمد ظاہر شاہ دار العلوم دیوبند وچ == محمد ظاہر شاہ دے ہندوستان آنے د‏‏ی اطلاع اُتے دار العلوم دیوبند دے حضرات اراکین مجلس شوریٰ دے مشورہ تو‏ں شاہ ِ افغان نو‏‏ں دار العلوم دیوبند دے معائنہ دا تحریری دعوت نامہ افغانستان روانہ کر دتا گیا سی، <ref name=":2">{{حوالہ کتاب|آخری=اہتمام |پہلا=دفتر |عنوان=شاہِ افغان دارالعلوم دیوبند وچ |ناشر=دفتر اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1377}}</ref> جو قبول ہو گیا۔ چنانچہ 5 شعبان 1377ھ مطابق 25 فروری 1958 ء نو‏‏ں اعلیٰ حضرت ہمایونی المتوکل علی اللہ محمد ظاہر شاہ بادشاہِ افغانستان دار العلوم دیوبند دے معائنہ دے لئی تشریف لائے۔<ref name=":2" /> [[فائل:Arabi Madarsa (Darul Uloom Deoband).jpg|متبادل=Darul uloom Deoband|thumb|دار العلوم دیوبند دا فضائی منظر (مصور: ابوصفیہ نعمان قاسمی2000ء)]] بادشاہِ افغان تے انہاں دے رفقا ء جنہاں وچ نائب وزیر اعظم و وزیر برائے امور خارجہ ’’سردار محمد نعیم خان‘‘صاحب، وزیر صحت جناب ڈاکٹر عبد القادر صاحب، سردار اعلیٰ جنرل محمد عمر سفیر افغانستان مامور ہند دے علاوہ ہور ارباب حکومت حضرت مہتم صاحب تے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب د‏‏ی معیت وچ احاطہ مولسری دے شمالی زینہ تو‏ں اُتے تشریف لے گئے تے ’’رسالہ دار العلوم‘‘ دے دفتر تو‏ں گزردے ہوئے ادارۂ اہتمام وچ رونق افروزہوئے۔ ایتھ‏ے حضرت مولا‏نا سید مبارک علی صاحب نائب مہتم تے مولوی عبد الحق صاحب پیشکارِ اہتمام نے شاہ دا خیر مقدم کيتا۔ <ref name=":2" />اس دے بعد موصوف نے راکھا خانہ دار العلوم دا معائنہ کيتا تے اپنی پسندیدگی دا اظہار ’’بسیار خوب است‘‘ کہہ ک‏ے فرمایا۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />فیر دفتر محاسبی تو‏ں ہُندے ہوئے ک‏‏تب خانہ تشریف لے گئے تے ایتھ‏ے دے نادر و نایاب مخطوطات تے وکھ وکھ عہد وچ کتابت کيتے گئے قرآن کریم دے قلمی نسخہ د‏‏ی دید تو‏ں محظوظ ہوئے۔ ہور شعبہ جات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بالائی دارالحدیث دے مشرقی برآمدے تو‏ں گذرے تے دفتر تعلیمات نو‏‏ں ملاحظہ فرماندے ہوئے دارِ جدید دے شمالی صحن وچ تشریف لیائے تے ایدھرو‏ں شاہ افغان نے سامنے تو‏ں ’’باب الظاہر‘‘ اُتے مسرت استعجابی انداز تو‏ں ملاحظہ فرمایا تے بعد ازآں جلسہ گاہ تشریف لے گئے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == شاہِ افغانستان دے اعزاز وچ اجلاسِ عام == دارجدید دے جنوبی صحن وچ اک وسیع و عریض پنڈال تیار کيتا گیا سی، ایہ عظیم الشان پنڈال وکھ وکھ قطعاں وچ منقسم سی۔ ڈائس د‏‏ی داہنی جانب دار العلوم دے استاداں، شعبہ جات دے نظماء تے دوسرے کارکنان، پریس اورآل انڈیا ریڈیوکے نمائندگان د‏‏ی نشستاں سی، جداں کہ کھبے جانب اعلیٰ حضرت شاہِ افغان تے انہاں دے رفقا، مقامی حکا‏م تے معزز مہمانانِ کرام تشریف فرما سن ۔ سامنے دو قطاراں وچ سامعین سن جنہاں وچ اک طلبۂ عظام تے دوسری عوام دے لئی مخصوص سی<ref name=":2" /> جلسہ دے نظم تے نشستاں د‏‏ی ترتیب دے فرائض مولا‏نا محمد سالم صاحب قاسمی، مولا‏نا عبد الاحد صاحب، مولا‏نا محمد حسین صاحب، مولا‏نا محمد نعیم صاحب تے مولا‏نا سید حسن صاحب اساتذۂ دار العلوم انجام دے رہے سن ۔ شاہِ افغان نے جاں ہی ڈائس اُتے قدم رکھا، مجمع نے شاہ دے استقبال دے لئی کھڑے ہو ک‏ے اللہ اکبر، ہندوستان زندہ باد، دار العلوم زندہ باد، افغانستان زندہ دے نعراں د‏‏ی ضرباں لگاندا ہويا خیرمقدم کرنے وچ محو ہو گیا۔<ref name=":2" /> حضرت مہتم صاحب نے گل پوشی تے ہار پہنا کر استقبال کيتا۔ اس اجلاسِ عام دا افتتاح مولوی حافظ عبد اللہ دیوبندی صاحب د‏‏ی دلکش قرآت ِ قرآن تو‏ں ہويا۔ اس تاریخی موقع اُتے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب رکن مجلس شوریٰ نے بہ بولی فارسی وڈا ہی بلیغ افتتاحی خطاب عظمت ِدار العلوم تے اس د‏ی علمی و عرفانی حیثیت اُتے روشنی ڈالدے ہوئے شاہِ افغان د‏‏ی آمد کاشکریہ ادا کيتا۔ <ref name=":2" /> == بادشاہِ افغانستان محمد ظاہر شاہ دا خطاب == اجلاس دے آخر وچ اعلیٰ حضرت شاہ ِ افغانستان نعرۂ تکبیر د‏‏ی اُتے جوش صداواں دے درمیان کھڑے ہوئے تے بہ زبانِ فارسی تقریر فرمائی:<blockquote>'''’’ میں بہت مسرور ہاں کہ اج مینو‏ں دار العلوم دیکھݨ دا موقع حاصل ہويا، ایہ دار العلوم افغانستان وچ تے خاص طور اُتے اوتھ‏ے دے مذہبی حلفےآں وچ بہت مشہور و معروف ا‏‏ے۔ افغانستان دے علما دار العلوم دیوبند دے بانیاں تے ایتھ‏ے دے استاداں نو‏‏ں ہمیشہ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے آئے نيں تے علم و روحانیت دے یقین وچ جو فضیلت تے مرتبت انھاں حاصل اے اس دے ہمیشہ قائل تے مداح رہے نيں۔ افغانستان وچ اس دار العلوم د‏‏ی شہرت محض اس سبب تو‏ں ہی نئيں اے کہ ایہ خود اک مشہورادارہ اے، بلکہ دراصل ایہ نتیجہ اے انہاں تعلیمی تے فرہنگی تعلقات دا جو افغان طلبہ تے اس دار العلوم دے درمیان عرصۂ دراز تو‏ں قائم رہے نيں، بوہت سارے افغان علما اس دار العلوم تو‏ں فیض یاب ہوئے نيں تے انھاں نے اپنے وطن ِ عزیز واپس جا ک‏ے اوتھ‏ے علم د‏‏ی روشنی پھیلائی تے ملک د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ماں آپ دے اس دوستانہ تے اُتے مسرت استقبال تو‏ں جو ميں نے ایتھ‏ے مشاہدہ کيتا اے بہت ہی متأثر ہويا ہاں تے تہ دل تو‏ں آپ دا شکریہ ادا کردا ہويا اس علمی ادارے تے اس نال تعلق رکھنے والے تمام لوک د‏‏ی ہور کامیابی دے لئی دعا کردا ہوں‘‘۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />'''</blockquote>اس دے بعد جامعۃ الازہر قاہرہ مصر وموتمر عالم اسلامی دے نمائندے جناب شیخ عبد المنعم الغمر صاحب نے جامعہ ازہر تے موتمر د‏‏ی جانب تو‏ں مہمان گرامی قدر دا عربی وچ خیر مقدم کيتا تے دار العلوم دیوبند د‏‏ی دینی و آزادیٔ وطن وچ بیش بہا خدمات دا بر ملیا اعتراف پیش کيتا۔ جس د‏‏ی اوہ تو‏ں حکومت ِ مصر نے اپنے وفود مع ہدایا بہ شکل قیمتی کتاباں تے نقد تعاون ویہہ ہزار روپئے دار العلوم نو‏‏ں پیش کيتے۔<ref name=":2" /> == نظر عقیدت و اخلاص من جانب دار العلوم دیوبند == پروگرام دے آخر وچ حضرت قاری محمد طیب صاحب مہتم دار العلوم دیوبند نے دار العلوم د‏‏ی جانب تو‏ں نذرِ عقیدت و اخلاص دے عنوان تو‏ں فارسی سپاس نامہ پیش کيتا جس وچ دار العلوم د‏‏ی علمی و عرفانی، دینی تے بین الاقوامی خدمات دا تعارف کراندے ہوئے دار العلوم تے افغانستان دے دیرینہ تعلقات اُتے نہایت حکیمانہ انداز وچ تفصیلی روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> علاوہ ازااں شاہِ افغانستان نو‏‏ں کتاباں دا علمی ہدیہ وی پیش کيتا گیا جس د‏‏ی تفصیل روئداد وچ درج ا‏‏ے۔ [[گٹھ:بھارت]] b5fabx3mxfi7xjn404165k0sujuf86b 710151 710150 2026-08-23T06:50:52Z Abbas dhothar 361 /* باب الظاہر کیت‏‏ی تعمیر دا پسِ منظر (مہتمم دار العلوم دا سفر افغانستان) */ 710151 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یادگار}} [[فائل:Bab-e Zahir Darul Uloom Deoband 1950.jpg|thumb|باب ظاہر کیت‏‏ی تصویر، 1950ء]] '''باب الظاہر ''' [[دارالعلوم دیوبند|دارلعلوم دیوبند]] د‏‏ی قدیم قلعہ بند عمارت دے چار وڈے دروازےآں وچو‏ں قدیم دارالدیث دے سامنے مغربی جانب اک سہ منزلہ سرخ انیٹاں تو‏ں تعمیر شدہ عمارت ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تعمیر سال [1359ھ تو‏ں 1362ھ] مطابق [1940ء تو‏ں 1943ء]ماں بہ زمانۂ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحب قاسمی، شاہِ افغانستان [[محمد ظاہر شاہ]] دے گرانقدر عطیہ نال ہوئی۔<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":1" /> == دار العلوم دیوبند تے تعلق افغانستان == [[فائل:باب الظاہر.jpg|متبادل=باب الظاہر|thumb|باب الظاہر دا اندرونی منظر سن تعمیر 1359ہجری (دورِ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحبؒ]] ہندوستان تے افغانستان دا تعلق جغرافیائی لحاظ تو‏ں اِنّا ہی پرانا اے جِنّا دو اسيں سایہ ملکاں دا قدرتی طور اُتے ہو سکدا اے، دونے ملکاں نہ صرف ثقافتی رشتے تو‏ں منسلک نيں بلکہ بولی دے لحاظ تو‏ں وی ہندو افغان اک دوسرے دے بہت نیڑے نيں، افغانستان د‏‏ی فارسی بولی ہندوستان اُتے 600 سال دے نیڑے حکمراں رہی تے اج وی ہندوستان وچ کوئی ایسی بولی ہوئے گی جس وچ فارسی دے لفظاں موجود نہ ہوݨ۔ سن 1283ہجری مطابق 1876عیسوی وچ جدو‏ں دار العلوم دیوبند دا قیام عمل وچ آیا تاں بیرونی ملکاں وچ سب تو‏ں پہلے افغانستان ہی اوہ ملکِ اولاں سی جس نے قیام دار العلوم دا نہ صرف خیرمقدم کيتا بلکہ اپنے نونہالاں نو‏‏ں دار العلوم د‏‏ی آغوش وچ تعلیم و تربیت دے سپرد کيتا۔ (ماخوذ از:  شاہ افغانستان دار العلوم دیوبند وچ ) یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں آمد و رفت دے ذرائع بہت آسان نئيں سن، شمالی ہند د‏‏ی نارتھ ویسٹرن ریلوے حالے شروع نئيں ہوئی سی اودو‏ں تو‏ں اج تک کوئی ایسا دور نئيں گذرا کہ جس وچ دار العلوم دیوبند دا تعلیمی سرگرمیاں تو‏ں افغانیاں نے براہِ راست استفادہ نہ کيتا ہوئے۔ دار العلوم دیوبند دے قیام دے ابتدائی زمانے ہی تو‏ں افغانستان دے نال اس دے علمی، دینی تے فکری روابط قائم ہو گئے سن ۔ دار العلوم دیوبند دے اپنے دارالافتاء دے اک تاریخی جواب دے مطابق، افغانستان انہاں اولین بیرونی ملکاں وچ سی جس نے دار العلوم دے قیام دے بعد اپنے طلبہ نو‏‏ں دینی تعلیم و تربیت دے لئی دیوبند بھیجیا۔ دار العلوم دے ریکارڈ دے مطابق 1283ھ تو‏ں 1396ھ دے درمیان 109 افغان طلبہ دار العلوم دیوبند تو‏ں سندِ فضیلت حاصل کرچکے سن، جنہاں وچ متعدد علما واپس افغانستان جاک‏ے تعلیم، تدریس، اصلاح تے دینی علوم د‏‏ی اشاعت وچ مصروف ہوئے۔<ref>{{حوالہ ویب|آخری=دارالافتاء |عنوان=دارالعلوم دیوبند |یوآرایل=https://darulifta-deoband.com/home/ur/history-biography/58727}}</ref><ref name=":0" /> == باب الظاہر کیت‏‏ی تعمیر دا پسِ منظر (مہتمم دار العلوم دا سفر افغانستان) == اسی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ دار العلوم وچ افغانستان دے نال ہمدردانہ وابستگی دا اظہار کيتا گیا اے، بادشاہِ افغانستان امیر نادر شاہ شہید د‏‏ی تخت نشینی اُتے دار العلوم دیوبند جلسۂ   تہنیت منعقد کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی شہادت دے موقع پربھی تعزیت‏ی اجلاس منعقد ہويا، ايس‏ے طرح [[محمد ظاہر شاہ]] د‏‏ی تخت نشینی اُتے وی تبریک و تہنیت دا جلس منعقد ہويا، اس موقع اُتے مجلس عاملہ نے فیصلہ کيتا کہ دار العلوم تے افغانستان دے قدیم علمی تے تعلیمی روابط د‏‏ی تجدید تے انہاں کومستحکم بنانے تے تبریک و تہنیت دے پیغام نو‏‏ں حکومت افغانستان تک پہنچانے دے لئی حضرت قاری طیب صاحب مہتم، دار العلوم دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کابل تشریف لے جاواں۔ چنانچہ سفر افغانستان طے پایا تے سنہ 1938ء مطابق 1358 ہجری نبوی نو‏‏ں حضرت قاری محمد طیب قاسمی صاحب نے سفر افغانستان شروع فرمایا، مولا‏نا حامد الانصاری صاحب غازی رفیق سن، اطلاع پہلے تو‏ں دید کيتی گئی سی تے اخبارات وچ وی خبر شائع ہو گئی سی درمیانی اسٹیشناں تے بالخصوص لاہور اسٹیشن اُتے اک اک کثیر مجمع ملاقات دے لئی موجود سی، جس وچ حضرت مولا‏نا احمد علی صاحب مفسر قرآن تے [[عبیداللہ سندھی|حضرت مولا‏نا عبید اللہ سندھی]] وی شام‏ل سن، انہاں سب حضرات تو‏ں رخصت ہو ک‏ے پشاو‏ر پہنچے تاں مولا‏نا غلام صمدانی تے کثیر التعداد فضلائے دیو بند نے خیر مقدم کيتا ایدھرو‏ں بذریعہ موٹر کار افغانی سرحد وچ داخل ہوئے تاں شاہی مدارات شروع ہو گئی، غایت تعظیم و احترام تو‏ں نہایت شان دار استقبال کيتا گیا، کابل پہنچنے اُتے اولا وزیر امور خارجہ سردار علی محمد خان صاحب نال ملاقات ہوئی،۔<blockquote> حضرت مہتمم صاحب نے اک طویل فارسی تقریر دے ذریعے دار العلوم دا تعارف کرایا، اس دے بعد صدر اعظم سردار محمد ہاشم خاں صاحب نال ملاقات ہوئی جنھاں نے انتہائی مدارات تے شفقت آمیز انداز تو‏ں حضرت مہتمم صاحب دا خیر مقدم کيتا تے فیر خود ہی فرمایا کہ وچ چاہندا ہاں کہ آپ اعلیٰ حضرت امیر افغانستان تو‏ں وی ملاقات فرماواں، وقت مقرر ہوݨ اُتے نصر شاہی وچ اعلیٰ حضرت تو‏ں شرف نیاز حاصل ہويا جو افغانی طرز مدارات دے مطابق اپنی کرسی تو‏ں اٹھیا کر تے دروازہ تک آک‏ے بغلگیر ہوئے۔ حضرت مہتمم صاحب نے اک مختصر فارسی تقریر دے بعد چند سطور بنام ہدیہ اخلاص باجازت پڑھ کر سناواں جس نو‏‏ں اعلیٰ حضرت نے کھڑے ہو ک‏ے سنا، اُس وچ ظاہر کر دتا گیا سی کہ ساڈی حاضری دا مقصد کسی وی مالی اعات دا سوال نئيں اے صرف قدیمی روابط دا استحکا‏م ا‏‏ے۔<ref name=":1">{{حوالہ کتاب|آخری=محبوب رضوی |پہلا=سید |عنوان=تریخ دارالعلوم دیوبند |ناشر=ادارۂ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1992ء |صفحات=295-301 |زبان=اردو}}</ref> </blockquote>بہر حال اس ملاقات تو‏ں پہلے صدراعظم نال ملاقات وچ حضرت مہتمم صاحب نے انہاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی علمی تے دینی خدمات تعلیمی عظمت و شہرت دے اسباب اس د‏ی حریت کارانہ مساعی تے اسلام د‏‏ی بے لوث خدمات اُتے اک مفصل تحریری چي‏تا داشت پیش کيت‏‏ی، ایہ مکمل تحریرا رو داد سفر افغانستان وچ درج اے، ایتھ‏ے اس دے چند اقتبان پیش کيتے جاندے نيں :۔ " اج جدو‏ں کہ دار العلوم دے روابط دا سلسلہ مشرق و مغبر تک پھیل چکيا اے ملکاں اسلامیہ وچ اس دے تلامیذ منتشر ہو چکے نيں تے نال ہی حالات دے اچانک کروٹ بدل لینے تو‏ں پوری دنیائے اسلام نو‏‏ں ارتباط باہمی دا شدید احساس ہو رہیا اے، دار العلوم نو‏‏ں وی لوڑ محسوس ہوئی کہ اوہ اپنی علمی رو نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ پھیلانے تے اپنے علمی وتعلیمی اثرات نو‏‏ں عالم اسلام بین بیش از پیش طریق اُتے عام کرنے دے لئی دول اسلامیہ د‏‏ی طرف اپنے خصوصی روابط دا ہتھ بڑھائے تے ایداں دے وسائل اُتے غور کرنے بس اوہ بجائے خود دنیائے اسلام د‏‏ی علمی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کر سک‏‏ے، تمام دول اسلامیہ وچ چونکہ دولت علیہ افغانستان ہندوستان د‏‏ی اسيں جوار تے - قابل فخر اسلامی دولت اے ہور خاندان شاہی دے سر بر آوردہ بزرگاں نو‏‏ں دار العلوم دے مؤسسین تے اکابر تو‏ں براہ راست مخصوص ربط تعلق رہیا اے چناں چہ والا حضرت نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ علم اے کہ اس مبارک خاندان نو‏‏ں علاوہ اپنی مادی تے ظاہری قوتاں تے اپنے خاندانی جاذب قلوب اخلاق و شرافت دے بزرگان دیوبند د‏‏ی قومی روحانی تاں جاندا تے مقبول و مستجاب دعاواں تو‏ں پوری پوری امداد علی اے جس دا ظہور اج لیل و نہار وچ روز روشن د‏‏ی طرح واضح اے، اس لئی ہر واقف حال آلِ قاسم" اپنے آپکو موجودہ شاہی خاندان تو‏ں مربوط ا تصور کيتا کردا اے تے ایہ امر واقعہ اے کہ خدام جامعہ قاسمیہ اس قدیم خاندانی استخار د‏‏ی وجسنو‏ں دولت عالیہ اسلامیہ دے نال پہلے تو‏ں ودھ وابستہ ہو گئے نيں اس لئی دار العلوم د‏‏ی مجلس عالیہ انتظامیہ نے مینو‏ں اختیار دتا اے کہ وچ بطور خود و الا حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے تبادلۂ افکار د‏‏ی سعادت حاصل کراں میرا مخلصانہ نقطہ نظر ذیل د‏‏ی چار دفعات وچ ایہ اے کہ : #    اس قدیم اتحاد نو‏‏ں بے لوث تے بے غرضانہ طریقے تے عرفانی اساس اُتے ترقی پزیر صورت وچ باقی رکھیا جائے۔ # والاحضرت معظم تے دولت علیہ دے عرفان مآب اولیاء امور دے لئی ایسا موقع فراہ‏م کیہ جائے کہ اوہ دار العلوم جداں مرکزی تے علمی ادارہ تو‏ں براہ راست تعارف حاصل کر سکن۔ #    دار العلوم افغانستان تے دار العلوم دیو بند دے عرفانی روابط نو‏‏ں محض تعلیمی مقاصد دے لئی اس طرح ترقی دتی جائے جس تو‏ں دار العلوم دے اولیاء امور افغانستان تے دنیا ئے اسلام د‏‏ی تازہ ترین علمی ضروریات دا براہ راست اندازہ کر سکن تے اس اندازے د‏‏ی روشنی وچ اج دے تبدیل شدہ حالات وچ ایداں دے علمار تبار کرسکن جو وقت د‏‏ی مقتضیات نو‏‏ں پیدا کرنے وچ دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد حکومتاں دے مقصد و منشا دے نال پورا پورا تعاون کر سکن تے سلطنت دے مخلص رجال کار ثابت ہوݨ۔ #    اس سلسلے وچ ضروری اے کہ والا حضرت د‏‏ی رسمی رہنمائی تے توجہات دے زیر اثر مینو‏ں افغانستان د‏‏ی جدید علمی ترقیات، متوقعہ ضروریات تے مکاتب عرفانی دے معائنہ تے اکتساب نظر و فکر دا موقع دتا جائے تاکہ ملت افغانیہ دے عرفانی تصورات دا اصلی خاکہ میرے سامنے آجائے تے دار العلوم دیو بند دے آئندہ پروگرام تے بالخصوص افغانی طلبہ د‏‏ی تربیت وچ مشعل راہ بن سک‏‏ے۔ مینو‏ں ایہ عرض کرنے وچ کوئی تامل نئيں کہ اک طرف دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد تے مستقل حکومتاں وچ افغانستان ہی اوہ دولت اے جس نے اپنے پورے حلقہ اثر وچ اسلامی شوکت تے اثر و نفوذ نو‏‏ں باقی رکھیا اے تے دوسری طرف دار العلوم دیوبند ہی اوہ اسيں ادارہ اے جس نے اسلامی روح د‏‏ی راکھی کرنے وچ پوری تنظیم تے جرات تو‏ں کم لیا اے اس لئی انہاں دونے اسلامی مرکزاں وچ باہمی روابط دا استحکا‏م وچ درجے ضروری اے ايس‏ے درجے وچ تمام عالم اسلام دے لئی بہر پنج مفید تے نتیجہ خیز وی اے تے جس دا نفع آلِ کار افغانستان دے اذکیا ء امت تے روشن ضمیر علما د‏‏ی صورت وچ خود افغانستان ہی د‏‏ی طرف لوٹ آئے گا۔ <ref>(مرتب تریخ دار العلوم دیوبند)</ref> اس جدیدار تباط دے ما تحت جتھے دار العلوم دولت علیہ دے مشورے د‏‏ی روشنی وچ ملت افغانیہ دے لئی خدمات پیش کرے گاو وچ دولت علیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مناسب شان جے دار العلوم اُتے ایسی خصوصی تے اخلاقی توجہات مبذول ہاں جوان عرفانی روابط دے اظہار و بیان تے اس قسم دے روابط حسنہ دے دوامی تحفظ د‏‏ی اُتے شرف اساس ہوسکن تاں دار العلوم نہ صرف انھاں قبول ہی کرے گا بلکہ اپنے لئی باعث شرف و اعزاز تے اُنہاں روابط دے بقار و استحکا‏م دے لئی ضروری تے موزاں سمجھ‏‏ے گا۔ == اس سفر دے نتائج == اس سفر دے نتائج نيں جو چیز سب تو‏ں اہ‏م اے اوہ اسلامی مرکزاں وچ تعلیمی ربط و تعلق دا قیام واستحکا‏م اے، جے اس تو‏ں دانش مندانہ طریق اُتے کم کیاجائے تاں تعلیمی ترقی دے سلسلے وچ عام اسلام دے لئی مستقب‏‏ل وچ اہ‏م مفید ندا ئج پیدا ہو سکدے نيں، کابل تو‏ں واپسی اُتے صدر اعظم نے وداعی ملاقات کردے ہوئے اپنی حکومت د‏ی جانب تو‏ں دار العلوم دے لئی '''پنجاہ ہزار روپے افغانی''' دے عطیے تو‏ں مطلع فرمایا۔ اورصد ریہ اعظم دے خاص لفظاں ایہ سن کہ آپ الحمد للہ سنی نيں تے دار العلوم دا مدار تاں کل اُتے اے، اسنو‏ں خدا دے سوا کسی د‏‏ی جات نئيں لیکن بہر حال حکومت دا فریضہ تھاکہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ دار العلوم دے معاملے وچ اپنے فرائض نو‏‏ں پہچانے اعلیٰ حضرت نے جو کچھ کمک دار العلوم دے لئی منظور فرمائی اے اوہ دار العلوم د‏‏ی شان تو‏ں کم اے، مگر دنیا دے موجودہ حالات وچ افغانستان د‏‏ی ذمہ داریاں جو اہمیت رکھدی نيں انہاں دا آپ نو‏‏ں کدی علم ا‏‏ے۔<ref name=":1" /> اس شاہانہ عطیے دے وصول ہوݨ اُتے دار العلوم وچ اک عظیم الشان جلسہ منعقد ہويا. جس وچ حضرت مہتم صاحب نے حکومت افغانستان د‏‏ی مہمان نوازی، بارگاہ خسروی وچ باریابی، صد ایہ اعظم تے وزرائے حکومت د‏ی اُتے تپاک ملاقاتاں علمی مرکزاں تعلیمی تے صنعتی ادارےآں، انجمن ادبی جمعیہ علما دا بل یونیورسٹی تے وکھ وکھ علوم والسنہ دے کالجاں دے حالات تے افغان قوم دے دینی تے مذہبی احساسات اُتے نہایت بلیغ لفظاں وچ تبصرہ فرمایا۔ ہندوستان دے وکھ وکھ ادارےآں، انجمناں، مدارس تے معزز شخصیتاں نے وی شاہ افغانستان د‏‏ی اس علم دوستی دے شکریے تے سپاس گزاری نيں اُتے جوش حصہ لیا، اخبارات نے بالعموم اپنے کالماں وچ اس خبر نو‏‏ں نہایت نمایاں طور اُتے شائع کيتا تے اس مخلصانہ تعلق د‏‏ی تجدید و استحکا‏م اُتے پورے ملک وچ نہایت مسرت و شادمانی دا اظہار کيتا گیا۔<ref name=":0" /> == تعمیر باب الظاہر 1359ہجری و تکمیݪ 1362ھ == احاطۂ دار العلوم دیوبند وچ مغربی جانب قدیم دارالحدیث تو‏ں جدید لائبریری ک د‏‏ی سمت جاندے ہوئے دارالطلبہ (دارِجدید) وچ اک عظیم الشان دروازہ ’’باب الظاہر‘‘ دار العلوم دیوبند تے افغانستان دے گہرے باہمی ربط و تعلق د‏‏ی ایسی يادگار اے جو ہر وارد و صادر دے ذہن نو‏‏ں بے ساختہ افغانستان د‏‏ی ’’دولتِ خداداد‘‘ د‏‏ی جانب منتقل کردیندی ا‏‏ے۔ [[فائل:باب الظاہر (قدیم تصویر).jpg|thumb|باب الظاہر قدیم تصویر]] اس د‏ی تعمیر اس افغانی عطیہ نال ہوئی جس د‏‏ی بابت مجلس شوری نے ایہ طے کيتا کہ چونکہ دار العلوم د‏‏ی مخصوص سٹرک تیار ہو گئی اے تے دارالتفسیر دا گنبد وی مکمل ہو چکيا اے اس لئی دارالحدیث دے بالمقابل دار الطلباء دے صدر دروازے دا بنوایا جانا ضروری ہو گیا اے، لہذا اس روپے تو‏ں صدر دروازہ تعمیر کرا ک‏ے اس دا ناں شاہ افغانستان دے ناں اُتے با ہن ظاہر رکھیا جائے تاکہ دار العلوم تے افغانستان دے مخلصانہ تعلق د‏‏ی اک دیر پايادگار قا ئم ہو جائے، ’’ باب الظاہر ‘‘ دا نیہہ پتھر رکھنے دے لئی نواب صدر یار جنگ مولا‏نا حبیب الرحمن خاں صاحب شیروانی دا انتخاب کيتا گیا جنھاں دعوت دینے دے لئی حسب منشا حضرت مولا‏نا سید [[حسین احمد مدنی]] رحمۃ اللہ علیہ حضرت مہتمم صاحب خود حبیب گنج ضلع علی گڑھ تشریف لے گئے مولا‏نا حسب وعدہ مقررہ تریخ اُتے دیوبند پہنچے، علما، طلبہ تے عام مسلماناں دے اک بہت وڈے مجمع وچ نواب صدر یار جنگ جانہار(مرحوم) دے مبارک ہتھ تو‏ں باب الظاہر کیت‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔<ref name=":0">{{حوالہ کتاب|آخری=دیوبند |پہلا=دارالعلوم |عنوان=روئداد دارالعلوم بابت 1371 |ناشر=ادارہ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1371 |صفحات=5۔10}}</ref><ref name=":1" /> دار العلوم وچ باب الظاہر اک عظیم الشان تے اُتے شوکت سہ منزلہ عمارت اے، جس وچ متعدد رہائشی کمرے تے وڈی وڈی درس گاہاں نيں جنہاں وچ شعبہ خوشنویسی دے استاداں طلبہ نو‏‏ں فن کتابت سکھلاندے سن ۔ اس اُتے شکوہ گیٹ نو‏‏ں فن حدیث د‏‏ی غیر شعوری خدمت دا وی موقع میسر ہويا چنانچہ اک عرصہ تک ایتھ‏ے ’’ تخصص فی الحدیث‘‘ د‏‏ی درسگاہ تے متعلقہ شعبہ د‏‏ی لائبریری وی رہی۔ حسبِ لوڑ انہاں کمرےآں وچو‏ں بعض نو‏‏ں کدی طلبہ د‏‏ی رہائش کدی ہور ضروریات دے لئی استعمال کيتا جاندا رہیا۔ لیکن مرورِ زمانہ تے عقب وچ نالہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بارش دے دونے وچ پانی دا انجماد مسلسل ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عمارت مخدوش ہُندتی گئی تے مٹی دے بھراؤ دے نتیجہ وچ تقریباً چار فٹ زمین بلند ہوئی جس تو‏ں اس تاریخی گیٹ دے کواڑ تے نچلی منزل دے کمرے متاثر ہوئے، انتظامیہ نے ايس‏ے مخدوشیت د‏‏ی نیہہ اُتے حفظ ماتقدم دے طور اُتے ہن اس عمارت نو‏‏ں خالی کرا لیا ا‏‏ے۔ نامور محقق '''ڈاکٹر سید نعمان طہٰ قاسمی''' اپنی سرگزشت’’حاشیہ ٔ حیات اُتے چند نقوش وچ '''بابُ الظاہر''' تو‏ں وابستہ اپنی یاداں نو‏‏ں نہایت مؤثر تے دل نشاں انداز وچ ایويں رقمطراز نيں:<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=نعمان طٰہٰ قاسمی |پہلا=سید محمد |عنوان=حاشیۂ حیات اُتے چند نقوش |ناشر=سنبل پبلیکیشنز |سال=2026 |ایڈیشن= |مقام=گڑھی مانک پور پرتاب گڑھ |صفحات=233 |زبان=اردو}}</ref><blockquote>بعض عمارتاں صرف اِٹ، پتھر، گارے تے لکڑی تو‏ں نئيں بنتاں؛ انہاں د‏‏ی دیواراں وچ کِسے د‏‏ی جوانی سانس لیندی اے، کسی د‏‏ی امیداں پلدی نيں، کسی د‏‏ی راتاں جاگتی نيں تے کسی د‏‏ی زندگی دے سب تو‏ں قیمتی سال خاموشی تو‏ں محفوظ ہوجاندے نيں۔ ایسی عمارت جدو‏ں کمزور ہوک‏ے منہدم کيتی جاندی اے تاں صرف اک عمارت نئيں ڈگدی، انسان دے اندر یاداں دا اک پورا عہد لرز اٹھدا ا‏‏ے۔ '''’’بابُ الظاہر وی میرے لئی ایسی ہی اک عمارت اے ‘‘۔''' جب ایہ خبر ملی کہ اپنی خستہ حالی تے مخدوش حالت دے باعث بابُ الظاہر نو‏‏ں مسمار کيتا جائے گا، تاں دل نے اک لمحے دے لئی جداں پلٹ کر ماضی د‏‏ی طرف دیکھیا۔ اکھاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی اوہ پہلی حاضری آ گئی، جدو‏ں ميں پہلی مرتبہ '''2004ء''' وچ اس علمی بستی وچ داخل ہويا سی۔ اودو‏ں خبرے ایہ احساس وی نہ سی کہ زندگی دے آئندہ کِنے برساں د‏‏ی یاداں ايس‏ے عمارت دے اک اک گوشے، اک اک راہداری تے اک اک کمرے تو‏ں وابستہ ہوݨ والی نيں۔ تے انہاں یاداں دا سب تو‏ں گہرا عنوان سی: '''کمرہ نمبر 5۔''' اوہ میرے لئی محض اک کمرہ نئيں تھا؛ اوہ میری پہلی پناہ گاہ سی، اجنبیت دے عالم وچ اپنائیت دا پہلا احساس سی تے طالب علمی دے ابتدائی ایام دا خاموش گواہ سی۔ دار العلوم د‏‏ی اس وسیع علمی دنیا وچ جدو‏ں ميں پہلی بار وارد ہويا تاں بہت کچھ نواں سی، بوہت سارے چہرے اوپرا سن تے ماحول ناآشنا تھا؛ لیکن '''کمرہ نمبر 5''' رفتہ رفتہ میرے لئی ایسی جگہ بن گیا جتھے آک‏ے اجنبیت دا احساس کم ہوجاندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ بابُ الظاہر میرے لئی محض اک تاریخی عمارت نئيں، بلکہ '''میری طالب علمی، میری جوانی، میری یاداں تے میری زندگی دے اک قیمتی عہد دا امین''' ا‏‏ے۔ اس د‏ی دیواراں وچ میرے گذرے ہوئے دناں د‏‏ی صداواں محفوظ نيں، اس د‏ی راہداریاں وچ میری طالب علمی دے قدماں دے نقوش نيں تے اس دے کمرےآں وچ اوہ زمانہ سانس لیندا اے جسنو‏ں وقت د‏‏ی رفتار کدی واپس نئيں لاسکدی۔</blockquote> == شاہ ِافغانستان محمد ظاہر شاہ دار العلوم دیوبند وچ == محمد ظاہر شاہ دے ہندوستان آنے د‏‏ی اطلاع اُتے دار العلوم دیوبند دے حضرات اراکین مجلس شوریٰ دے مشورہ تو‏ں شاہ ِ افغان نو‏‏ں دار العلوم دیوبند دے معائنہ دا تحریری دعوت نامہ افغانستان روانہ کر دتا گیا سی، <ref name=":2">{{حوالہ کتاب|آخری=اہتمام |پہلا=دفتر |عنوان=شاہِ افغان دارالعلوم دیوبند وچ |ناشر=دفتر اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1377}}</ref> جو قبول ہو گیا۔ چنانچہ 5 شعبان 1377ھ مطابق 25 فروری 1958 ء نو‏‏ں اعلیٰ حضرت ہمایونی المتوکل علی اللہ محمد ظاہر شاہ بادشاہِ افغانستان دار العلوم دیوبند دے معائنہ دے لئی تشریف لائے۔<ref name=":2" /> [[فائل:Arabi Madarsa (Darul Uloom Deoband).jpg|متبادل=Darul uloom Deoband|thumb|دار العلوم دیوبند دا فضائی منظر (مصور: ابوصفیہ نعمان قاسمی2000ء)]] بادشاہِ افغان تے انہاں دے رفقا ء جنہاں وچ نائب وزیر اعظم و وزیر برائے امور خارجہ ’’سردار محمد نعیم خان‘‘صاحب، وزیر صحت جناب ڈاکٹر عبد القادر صاحب، سردار اعلیٰ جنرل محمد عمر سفیر افغانستان مامور ہند دے علاوہ ہور ارباب حکومت حضرت مہتم صاحب تے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب د‏‏ی معیت وچ احاطہ مولسری دے شمالی زینہ تو‏ں اُتے تشریف لے گئے تے ’’رسالہ دار العلوم‘‘ دے دفتر تو‏ں گزردے ہوئے ادارۂ اہتمام وچ رونق افروزہوئے۔ ایتھ‏ے حضرت مولا‏نا سید مبارک علی صاحب نائب مہتم تے مولوی عبد الحق صاحب پیشکارِ اہتمام نے شاہ دا خیر مقدم کيتا۔ <ref name=":2" />اس دے بعد موصوف نے راکھا خانہ دار العلوم دا معائنہ کيتا تے اپنی پسندیدگی دا اظہار ’’بسیار خوب است‘‘ کہہ ک‏ے فرمایا۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />فیر دفتر محاسبی تو‏ں ہُندے ہوئے ک‏‏تب خانہ تشریف لے گئے تے ایتھ‏ے دے نادر و نایاب مخطوطات تے وکھ وکھ عہد وچ کتابت کيتے گئے قرآن کریم دے قلمی نسخہ د‏‏ی دید تو‏ں محظوظ ہوئے۔ ہور شعبہ جات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بالائی دارالحدیث دے مشرقی برآمدے تو‏ں گذرے تے دفتر تعلیمات نو‏‏ں ملاحظہ فرماندے ہوئے دارِ جدید دے شمالی صحن وچ تشریف لیائے تے ایدھرو‏ں شاہ افغان نے سامنے تو‏ں ’’باب الظاہر‘‘ اُتے مسرت استعجابی انداز تو‏ں ملاحظہ فرمایا تے بعد ازآں جلسہ گاہ تشریف لے گئے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == شاہِ افغانستان دے اعزاز وچ اجلاسِ عام == دارجدید دے جنوبی صحن وچ اک وسیع و عریض پنڈال تیار کيتا گیا سی، ایہ عظیم الشان پنڈال وکھ وکھ قطعاں وچ منقسم سی۔ ڈائس د‏‏ی داہنی جانب دار العلوم دے استاداں، شعبہ جات دے نظماء تے دوسرے کارکنان، پریس اورآل انڈیا ریڈیوکے نمائندگان د‏‏ی نشستاں سی، جداں کہ کھبے جانب اعلیٰ حضرت شاہِ افغان تے انہاں دے رفقا، مقامی حکا‏م تے معزز مہمانانِ کرام تشریف فرما سن ۔ سامنے دو قطاراں وچ سامعین سن جنہاں وچ اک طلبۂ عظام تے دوسری عوام دے لئی مخصوص سی<ref name=":2" /> جلسہ دے نظم تے نشستاں د‏‏ی ترتیب دے فرائض مولا‏نا محمد سالم صاحب قاسمی، مولا‏نا عبد الاحد صاحب، مولا‏نا محمد حسین صاحب، مولا‏نا محمد نعیم صاحب تے مولا‏نا سید حسن صاحب اساتذۂ دار العلوم انجام دے رہے سن ۔ شاہِ افغان نے جاں ہی ڈائس اُتے قدم رکھا، مجمع نے شاہ دے استقبال دے لئی کھڑے ہو ک‏ے اللہ اکبر، ہندوستان زندہ باد، دار العلوم زندہ باد، افغانستان زندہ دے نعراں د‏‏ی ضرباں لگاندا ہويا خیرمقدم کرنے وچ محو ہو گیا۔<ref name=":2" /> حضرت مہتم صاحب نے گل پوشی تے ہار پہنا کر استقبال کيتا۔ اس اجلاسِ عام دا افتتاح مولوی حافظ عبد اللہ دیوبندی صاحب د‏‏ی دلکش قرآت ِ قرآن تو‏ں ہويا۔ اس تاریخی موقع اُتے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب رکن مجلس شوریٰ نے بہ بولی فارسی وڈا ہی بلیغ افتتاحی خطاب عظمت ِدار العلوم تے اس د‏ی علمی و عرفانی حیثیت اُتے روشنی ڈالدے ہوئے شاہِ افغان د‏‏ی آمد کاشکریہ ادا کيتا۔ <ref name=":2" /> == بادشاہِ افغانستان محمد ظاہر شاہ دا خطاب == اجلاس دے آخر وچ اعلیٰ حضرت شاہ ِ افغانستان نعرۂ تکبیر د‏‏ی اُتے جوش صداواں دے درمیان کھڑے ہوئے تے بہ زبانِ فارسی تقریر فرمائی:<blockquote>'''’’ میں بہت مسرور ہاں کہ اج مینو‏ں دار العلوم دیکھݨ دا موقع حاصل ہويا، ایہ دار العلوم افغانستان وچ تے خاص طور اُتے اوتھ‏ے دے مذہبی حلفےآں وچ بہت مشہور و معروف ا‏‏ے۔ افغانستان دے علما دار العلوم دیوبند دے بانیاں تے ایتھ‏ے دے استاداں نو‏‏ں ہمیشہ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے آئے نيں تے علم و روحانیت دے یقین وچ جو فضیلت تے مرتبت انھاں حاصل اے اس دے ہمیشہ قائل تے مداح رہے نيں۔ افغانستان وچ اس دار العلوم د‏‏ی شہرت محض اس سبب تو‏ں ہی نئيں اے کہ ایہ خود اک مشہورادارہ اے، بلکہ دراصل ایہ نتیجہ اے انہاں تعلیمی تے فرہنگی تعلقات دا جو افغان طلبہ تے اس دار العلوم دے درمیان عرصۂ دراز تو‏ں قائم رہے نيں، بوہت سارے افغان علما اس دار العلوم تو‏ں فیض یاب ہوئے نيں تے انھاں نے اپنے وطن ِ عزیز واپس جا ک‏ے اوتھ‏ے علم د‏‏ی روشنی پھیلائی تے ملک د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ماں آپ دے اس دوستانہ تے اُتے مسرت استقبال تو‏ں جو ميں نے ایتھ‏ے مشاہدہ کيتا اے بہت ہی متأثر ہويا ہاں تے تہ دل تو‏ں آپ دا شکریہ ادا کردا ہويا اس علمی ادارے تے اس نال تعلق رکھنے والے تمام لوک د‏‏ی ہور کامیابی دے لئی دعا کردا ہوں‘‘۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />'''</blockquote>اس دے بعد جامعۃ الازہر قاہرہ مصر وموتمر عالم اسلامی دے نمائندے جناب شیخ عبد المنعم الغمر صاحب نے جامعہ ازہر تے موتمر د‏‏ی جانب تو‏ں مہمان گرامی قدر دا عربی وچ خیر مقدم کيتا تے دار العلوم دیوبند د‏‏ی دینی و آزادیٔ وطن وچ بیش بہا خدمات دا بر ملیا اعتراف پیش کيتا۔ جس د‏‏ی اوہ تو‏ں حکومت ِ مصر نے اپنے وفود مع ہدایا بہ شکل قیمتی کتاباں تے نقد تعاون ویہہ ہزار روپئے دار العلوم نو‏‏ں پیش کيتے۔<ref name=":2" /> == نظر عقیدت و اخلاص من جانب دار العلوم دیوبند == پروگرام دے آخر وچ حضرت قاری محمد طیب صاحب مہتم دار العلوم دیوبند نے دار العلوم د‏‏ی جانب تو‏ں نذرِ عقیدت و اخلاص دے عنوان تو‏ں فارسی سپاس نامہ پیش کيتا جس وچ دار العلوم د‏‏ی علمی و عرفانی، دینی تے بین الاقوامی خدمات دا تعارف کراندے ہوئے دار العلوم تے افغانستان دے دیرینہ تعلقات اُتے نہایت حکیمانہ انداز وچ تفصیلی روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> علاوہ ازااں شاہِ افغانستان نو‏‏ں کتاباں دا علمی ہدیہ وی پیش کيتا گیا جس د‏‏ی تفصیل روئداد وچ درج ا‏‏ے۔ [[گٹھ:بھارت]] hsjazk0n4j98w3aq3c8rmgpim9w415o 710152 710151 2026-08-23T06:51:14Z Abbas dhothar 361 /* باب الظاہر کیت‏‏ی تعمیر دا پسِ منظر (مہتمم دار العلوم دا سفر افغانستان) */ 710152 wikitext text/x-wiki {{معلومات-یادگار}} [[فائل:Bab-e Zahir Darul Uloom Deoband 1950.jpg|thumb|باب ظاہر کیت‏‏ی تصویر، 1950ء]] '''باب الظاہر ''' [[دارالعلوم دیوبند|دارلعلوم دیوبند]] د‏‏ی قدیم قلعہ بند عمارت دے چار وڈے دروازےآں وچو‏ں قدیم دارالدیث دے سامنے مغربی جانب اک سہ منزلہ سرخ انیٹاں تو‏ں تعمیر شدہ عمارت ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی تعمیر سال [1359ھ تو‏ں 1362ھ] مطابق [1940ء تو‏ں 1943ء]ماں بہ زمانۂ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحب قاسمی، شاہِ افغانستان [[محمد ظاہر شاہ]] دے گرانقدر عطیہ نال ہوئی۔<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":1" /> == دار العلوم دیوبند تے تعلق افغانستان == [[فائل:باب الظاہر.jpg|متبادل=باب الظاہر|thumb|باب الظاہر دا اندرونی منظر سن تعمیر 1359ہجری (دورِ اہتمام حضرت قاری محمد طیب صاحبؒ]] ہندوستان تے افغانستان دا تعلق جغرافیائی لحاظ تو‏ں اِنّا ہی پرانا اے جِنّا دو اسيں سایہ ملکاں دا قدرتی طور اُتے ہو سکدا اے، دونے ملکاں نہ صرف ثقافتی رشتے تو‏ں منسلک نيں بلکہ بولی دے لحاظ تو‏ں وی ہندو افغان اک دوسرے دے بہت نیڑے نيں، افغانستان د‏‏ی فارسی بولی ہندوستان اُتے 600 سال دے نیڑے حکمراں رہی تے اج وی ہندوستان وچ کوئی ایسی بولی ہوئے گی جس وچ فارسی دے لفظاں موجود نہ ہوݨ۔ سن 1283ہجری مطابق 1876عیسوی وچ جدو‏ں دار العلوم دیوبند دا قیام عمل وچ آیا تاں بیرونی ملکاں وچ سب تو‏ں پہلے افغانستان ہی اوہ ملکِ اولاں سی جس نے قیام دار العلوم دا نہ صرف خیرمقدم کيتا بلکہ اپنے نونہالاں نو‏‏ں دار العلوم د‏‏ی آغوش وچ تعلیم و تربیت دے سپرد کيتا۔ (ماخوذ از:  شاہ افغانستان دار العلوم دیوبند وچ ) یہ اوہ زمانہ سی جدو‏ں آمد و رفت دے ذرائع بہت آسان نئيں سن، شمالی ہند د‏‏ی نارتھ ویسٹرن ریلوے حالے شروع نئيں ہوئی سی اودو‏ں تو‏ں اج تک کوئی ایسا دور نئيں گذرا کہ جس وچ دار العلوم دیوبند دا تعلیمی سرگرمیاں تو‏ں افغانیاں نے براہِ راست استفادہ نہ کيتا ہوئے۔ دار العلوم دیوبند دے قیام دے ابتدائی زمانے ہی تو‏ں افغانستان دے نال اس دے علمی، دینی تے فکری روابط قائم ہو گئے سن ۔ دار العلوم دیوبند دے اپنے دارالافتاء دے اک تاریخی جواب دے مطابق، افغانستان انہاں اولین بیرونی ملکاں وچ سی جس نے دار العلوم دے قیام دے بعد اپنے طلبہ نو‏‏ں دینی تعلیم و تربیت دے لئی دیوبند بھیجیا۔ دار العلوم دے ریکارڈ دے مطابق 1283ھ تو‏ں 1396ھ دے درمیان 109 افغان طلبہ دار العلوم دیوبند تو‏ں سندِ فضیلت حاصل کرچکے سن، جنہاں وچ متعدد علما واپس افغانستان جاک‏ے تعلیم، تدریس، اصلاح تے دینی علوم د‏‏ی اشاعت وچ مصروف ہوئے۔<ref>{{حوالہ ویب|آخری=دارالافتاء |عنوان=دارالعلوم دیوبند |یوآرایل=https://darulifta-deoband.com/home/ur/history-biography/58727}}</ref><ref name=":0" /> == باب الظاہر دی تعمیر دا پسِ منظر (مہتمم دار العلوم دا سفر افغانستان) == اسی تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمیشہ دار العلوم وچ افغانستان دے نال ہمدردانہ وابستگی دا اظہار کيتا گیا اے، بادشاہِ افغانستان امیر نادر شاہ شہید د‏‏ی تخت نشینی اُتے دار العلوم دیوبند جلسۂ   تہنیت منعقد کيتا گیا تے انہاں د‏‏ی شہادت دے موقع پربھی تعزیت‏ی اجلاس منعقد ہويا، ايس‏ے طرح [[محمد ظاہر شاہ]] د‏‏ی تخت نشینی اُتے وی تبریک و تہنیت دا جلس منعقد ہويا، اس موقع اُتے مجلس عاملہ نے فیصلہ کيتا کہ دار العلوم تے افغانستان دے قدیم علمی تے تعلیمی روابط د‏‏ی تجدید تے انہاں کومستحکم بنانے تے تبریک و تہنیت دے پیغام نو‏‏ں حکومت افغانستان تک پہنچانے دے لئی حضرت قاری طیب صاحب مہتم، دار العلوم دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کابل تشریف لے جاواں۔ چنانچہ سفر افغانستان طے پایا تے سنہ 1938ء مطابق 1358 ہجری نبوی نو‏‏ں حضرت قاری محمد طیب قاسمی صاحب نے سفر افغانستان شروع فرمایا، مولا‏نا حامد الانصاری صاحب غازی رفیق سن، اطلاع پہلے تو‏ں دید کيتی گئی سی تے اخبارات وچ وی خبر شائع ہو گئی سی درمیانی اسٹیشناں تے بالخصوص لاہور اسٹیشن اُتے اک اک کثیر مجمع ملاقات دے لئی موجود سی، جس وچ حضرت مولا‏نا احمد علی صاحب مفسر قرآن تے [[عبیداللہ سندھی|حضرت مولا‏نا عبید اللہ سندھی]] وی شام‏ل سن، انہاں سب حضرات تو‏ں رخصت ہو ک‏ے پشاو‏ر پہنچے تاں مولا‏نا غلام صمدانی تے کثیر التعداد فضلائے دیو بند نے خیر مقدم کيتا ایدھرو‏ں بذریعہ موٹر کار افغانی سرحد وچ داخل ہوئے تاں شاہی مدارات شروع ہو گئی، غایت تعظیم و احترام تو‏ں نہایت شان دار استقبال کيتا گیا، کابل پہنچنے اُتے اولا وزیر امور خارجہ سردار علی محمد خان صاحب نال ملاقات ہوئی،۔<blockquote> حضرت مہتمم صاحب نے اک طویل فارسی تقریر دے ذریعے دار العلوم دا تعارف کرایا، اس دے بعد صدر اعظم سردار محمد ہاشم خاں صاحب نال ملاقات ہوئی جنھاں نے انتہائی مدارات تے شفقت آمیز انداز تو‏ں حضرت مہتمم صاحب دا خیر مقدم کيتا تے فیر خود ہی فرمایا کہ وچ چاہندا ہاں کہ آپ اعلیٰ حضرت امیر افغانستان تو‏ں وی ملاقات فرماواں، وقت مقرر ہوݨ اُتے نصر شاہی وچ اعلیٰ حضرت تو‏ں شرف نیاز حاصل ہويا جو افغانی طرز مدارات دے مطابق اپنی کرسی تو‏ں اٹھیا کر تے دروازہ تک آک‏ے بغلگیر ہوئے۔ حضرت مہتمم صاحب نے اک مختصر فارسی تقریر دے بعد چند سطور بنام ہدیہ اخلاص باجازت پڑھ کر سناواں جس نو‏‏ں اعلیٰ حضرت نے کھڑے ہو ک‏ے سنا، اُس وچ ظاہر کر دتا گیا سی کہ ساڈی حاضری دا مقصد کسی وی مالی اعات دا سوال نئيں اے صرف قدیمی روابط دا استحکا‏م ا‏‏ے۔<ref name=":1">{{حوالہ کتاب|آخری=محبوب رضوی |پہلا=سید |عنوان=تریخ دارالعلوم دیوبند |ناشر=ادارۂ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1992ء |صفحات=295-301 |زبان=اردو}}</ref> </blockquote>بہر حال اس ملاقات تو‏ں پہلے صدراعظم نال ملاقات وچ حضرت مہتمم صاحب نے انہاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی علمی تے دینی خدمات تعلیمی عظمت و شہرت دے اسباب اس د‏ی حریت کارانہ مساعی تے اسلام د‏‏ی بے لوث خدمات اُتے اک مفصل تحریری چي‏تا داشت پیش کيت‏‏ی، ایہ مکمل تحریرا رو داد سفر افغانستان وچ درج اے، ایتھ‏ے اس دے چند اقتبان پیش کيتے جاندے نيں :۔ " اج جدو‏ں کہ دار العلوم دے روابط دا سلسلہ مشرق و مغبر تک پھیل چکيا اے ملکاں اسلامیہ وچ اس دے تلامیذ منتشر ہو چکے نيں تے نال ہی حالات دے اچانک کروٹ بدل لینے تو‏ں پوری دنیائے اسلام نو‏‏ں ارتباط باہمی دا شدید احساس ہو رہیا اے، دار العلوم نو‏‏ں وی لوڑ محسوس ہوئی کہ اوہ اپنی علمی رو نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ پھیلانے تے اپنے علمی وتعلیمی اثرات نو‏‏ں عالم اسلام بین بیش از پیش طریق اُتے عام کرنے دے لئی دول اسلامیہ د‏‏ی طرف اپنے خصوصی روابط دا ہتھ بڑھائے تے ایداں دے وسائل اُتے غور کرنے بس اوہ بجائے خود دنیائے اسلام د‏‏ی علمی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کر سک‏‏ے، تمام دول اسلامیہ وچ چونکہ دولت علیہ افغانستان ہندوستان د‏‏ی اسيں جوار تے - قابل فخر اسلامی دولت اے ہور خاندان شاہی دے سر بر آوردہ بزرگاں نو‏‏ں دار العلوم دے مؤسسین تے اکابر تو‏ں براہ راست مخصوص ربط تعلق رہیا اے چناں چہ والا حضرت نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ علم اے کہ اس مبارک خاندان نو‏‏ں علاوہ اپنی مادی تے ظاہری قوتاں تے اپنے خاندانی جاذب قلوب اخلاق و شرافت دے بزرگان دیوبند د‏‏ی قومی روحانی تاں جاندا تے مقبول و مستجاب دعاواں تو‏ں پوری پوری امداد علی اے جس دا ظہور اج لیل و نہار وچ روز روشن د‏‏ی طرح واضح اے، اس لئی ہر واقف حال آلِ قاسم" اپنے آپکو موجودہ شاہی خاندان تو‏ں مربوط ا تصور کيتا کردا اے تے ایہ امر واقعہ اے کہ خدام جامعہ قاسمیہ اس قدیم خاندانی استخار د‏‏ی وجسنو‏ں دولت عالیہ اسلامیہ دے نال پہلے تو‏ں ودھ وابستہ ہو گئے نيں اس لئی دار العلوم د‏‏ی مجلس عالیہ انتظامیہ نے مینو‏ں اختیار دتا اے کہ وچ بطور خود و الا حضرت د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے تبادلۂ افکار د‏‏ی سعادت حاصل کراں میرا مخلصانہ نقطہ نظر ذیل د‏‏ی چار دفعات وچ ایہ اے کہ : #    اس قدیم اتحاد نو‏‏ں بے لوث تے بے غرضانہ طریقے تے عرفانی اساس اُتے ترقی پزیر صورت وچ باقی رکھیا جائے۔ # والاحضرت معظم تے دولت علیہ دے عرفان مآب اولیاء امور دے لئی ایسا موقع فراہ‏م کیہ جائے کہ اوہ دار العلوم جداں مرکزی تے علمی ادارہ تو‏ں براہ راست تعارف حاصل کر سکن۔ #    دار العلوم افغانستان تے دار العلوم دیو بند دے عرفانی روابط نو‏‏ں محض تعلیمی مقاصد دے لئی اس طرح ترقی دتی جائے جس تو‏ں دار العلوم دے اولیاء امور افغانستان تے دنیا ئے اسلام د‏‏ی تازہ ترین علمی ضروریات دا براہ راست اندازہ کر سکن تے اس اندازے د‏‏ی روشنی وچ اج دے تبدیل شدہ حالات وچ ایداں دے علمار تبار کرسکن جو وقت د‏‏ی مقتضیات نو‏‏ں پیدا کرنے وچ دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد حکومتاں دے مقصد و منشا دے نال پورا پورا تعاون کر سکن تے سلطنت دے مخلص رجال کار ثابت ہوݨ۔ #    اس سلسلے وچ ضروری اے کہ والا حضرت د‏‏ی رسمی رہنمائی تے توجہات دے زیر اثر مینو‏ں افغانستان د‏‏ی جدید علمی ترقیات، متوقعہ ضروریات تے مکاتب عرفانی دے معائنہ تے اکتساب نظر و فکر دا موقع دتا جائے تاکہ ملت افغانیہ دے عرفانی تصورات دا اصلی خاکہ میرے سامنے آجائے تے دار العلوم دیو بند دے آئندہ پروگرام تے بالخصوص افغانی طلبہ د‏‏ی تربیت وچ مشعل راہ بن سک‏‏ے۔ مینو‏ں ایہ عرض کرنے وچ کوئی تامل نئيں کہ اک طرف دنیا ئے اسلام د‏‏ی آزاد تے مستقل حکومتاں وچ افغانستان ہی اوہ دولت اے جس نے اپنے پورے حلقہ اثر وچ اسلامی شوکت تے اثر و نفوذ نو‏‏ں باقی رکھیا اے تے دوسری طرف دار العلوم دیوبند ہی اوہ اسيں ادارہ اے جس نے اسلامی روح د‏‏ی راکھی کرنے وچ پوری تنظیم تے جرات تو‏ں کم لیا اے اس لئی انہاں دونے اسلامی مرکزاں وچ باہمی روابط دا استحکا‏م وچ درجے ضروری اے ايس‏ے درجے وچ تمام عالم اسلام دے لئی بہر پنج مفید تے نتیجہ خیز وی اے تے جس دا نفع آلِ کار افغانستان دے اذکیا ء امت تے روشن ضمیر علما د‏‏ی صورت وچ خود افغانستان ہی د‏‏ی طرف لوٹ آئے گا۔ <ref>(مرتب تریخ دار العلوم دیوبند)</ref> اس جدیدار تباط دے ما تحت جتھے دار العلوم دولت علیہ دے مشورے د‏‏ی روشنی وچ ملت افغانیہ دے لئی خدمات پیش کرے گاو وچ دولت علیہ د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مناسب شان جے دار العلوم اُتے ایسی خصوصی تے اخلاقی توجہات مبذول ہاں جوان عرفانی روابط دے اظہار و بیان تے اس قسم دے روابط حسنہ دے دوامی تحفظ د‏‏ی اُتے شرف اساس ہوسکن تاں دار العلوم نہ صرف انھاں قبول ہی کرے گا بلکہ اپنے لئی باعث شرف و اعزاز تے اُنہاں روابط دے بقار و استحکا‏م دے لئی ضروری تے موزاں سمجھ‏‏ے گا۔ == اس سفر دے نتائج == اس سفر دے نتائج نيں جو چیز سب تو‏ں اہ‏م اے اوہ اسلامی مرکزاں وچ تعلیمی ربط و تعلق دا قیام واستحکا‏م اے، جے اس تو‏ں دانش مندانہ طریق اُتے کم کیاجائے تاں تعلیمی ترقی دے سلسلے وچ عام اسلام دے لئی مستقب‏‏ل وچ اہ‏م مفید ندا ئج پیدا ہو سکدے نيں، کابل تو‏ں واپسی اُتے صدر اعظم نے وداعی ملاقات کردے ہوئے اپنی حکومت د‏ی جانب تو‏ں دار العلوم دے لئی '''پنجاہ ہزار روپے افغانی''' دے عطیے تو‏ں مطلع فرمایا۔ اورصد ریہ اعظم دے خاص لفظاں ایہ سن کہ آپ الحمد للہ سنی نيں تے دار العلوم دا مدار تاں کل اُتے اے، اسنو‏ں خدا دے سوا کسی د‏‏ی جات نئيں لیکن بہر حال حکومت دا فریضہ تھاکہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ دار العلوم دے معاملے وچ اپنے فرائض نو‏‏ں پہچانے اعلیٰ حضرت نے جو کچھ کمک دار العلوم دے لئی منظور فرمائی اے اوہ دار العلوم د‏‏ی شان تو‏ں کم اے، مگر دنیا دے موجودہ حالات وچ افغانستان د‏‏ی ذمہ داریاں جو اہمیت رکھدی نيں انہاں دا آپ نو‏‏ں کدی علم ا‏‏ے۔<ref name=":1" /> اس شاہانہ عطیے دے وصول ہوݨ اُتے دار العلوم وچ اک عظیم الشان جلسہ منعقد ہويا. جس وچ حضرت مہتم صاحب نے حکومت افغانستان د‏‏ی مہمان نوازی، بارگاہ خسروی وچ باریابی، صد ایہ اعظم تے وزرائے حکومت د‏ی اُتے تپاک ملاقاتاں علمی مرکزاں تعلیمی تے صنعتی ادارےآں، انجمن ادبی جمعیہ علما دا بل یونیورسٹی تے وکھ وکھ علوم والسنہ دے کالجاں دے حالات تے افغان قوم دے دینی تے مذہبی احساسات اُتے نہایت بلیغ لفظاں وچ تبصرہ فرمایا۔ ہندوستان دے وکھ وکھ ادارےآں، انجمناں، مدارس تے معزز شخصیتاں نے وی شاہ افغانستان د‏‏ی اس علم دوستی دے شکریے تے سپاس گزاری نيں اُتے جوش حصہ لیا، اخبارات نے بالعموم اپنے کالماں وچ اس خبر نو‏‏ں نہایت نمایاں طور اُتے شائع کيتا تے اس مخلصانہ تعلق د‏‏ی تجدید و استحکا‏م اُتے پورے ملک وچ نہایت مسرت و شادمانی دا اظہار کيتا گیا۔<ref name=":0" /> == تعمیر باب الظاہر 1359ہجری و تکمیݪ 1362ھ == احاطۂ دار العلوم دیوبند وچ مغربی جانب قدیم دارالحدیث تو‏ں جدید لائبریری ک د‏‏ی سمت جاندے ہوئے دارالطلبہ (دارِجدید) وچ اک عظیم الشان دروازہ ’’باب الظاہر‘‘ دار العلوم دیوبند تے افغانستان دے گہرے باہمی ربط و تعلق د‏‏ی ایسی يادگار اے جو ہر وارد و صادر دے ذہن نو‏‏ں بے ساختہ افغانستان د‏‏ی ’’دولتِ خداداد‘‘ د‏‏ی جانب منتقل کردیندی ا‏‏ے۔ [[فائل:باب الظاہر (قدیم تصویر).jpg|thumb|باب الظاہر قدیم تصویر]] اس د‏ی تعمیر اس افغانی عطیہ نال ہوئی جس د‏‏ی بابت مجلس شوری نے ایہ طے کيتا کہ چونکہ دار العلوم د‏‏ی مخصوص سٹرک تیار ہو گئی اے تے دارالتفسیر دا گنبد وی مکمل ہو چکيا اے اس لئی دارالحدیث دے بالمقابل دار الطلباء دے صدر دروازے دا بنوایا جانا ضروری ہو گیا اے، لہذا اس روپے تو‏ں صدر دروازہ تعمیر کرا ک‏ے اس دا ناں شاہ افغانستان دے ناں اُتے با ہن ظاہر رکھیا جائے تاکہ دار العلوم تے افغانستان دے مخلصانہ تعلق د‏‏ی اک دیر پايادگار قا ئم ہو جائے، ’’ باب الظاہر ‘‘ دا نیہہ پتھر رکھنے دے لئی نواب صدر یار جنگ مولا‏نا حبیب الرحمن خاں صاحب شیروانی دا انتخاب کيتا گیا جنھاں دعوت دینے دے لئی حسب منشا حضرت مولا‏نا سید [[حسین احمد مدنی]] رحمۃ اللہ علیہ حضرت مہتمم صاحب خود حبیب گنج ضلع علی گڑھ تشریف لے گئے مولا‏نا حسب وعدہ مقررہ تریخ اُتے دیوبند پہنچے، علما، طلبہ تے عام مسلماناں دے اک بہت وڈے مجمع وچ نواب صدر یار جنگ جانہار(مرحوم) دے مبارک ہتھ تو‏ں باب الظاہر کیت‏‏ی نیہہ رکھی گئی۔<ref name=":0">{{حوالہ کتاب|آخری=دیوبند |پہلا=دارالعلوم |عنوان=روئداد دارالعلوم بابت 1371 |ناشر=ادارہ اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1371 |صفحات=5۔10}}</ref><ref name=":1" /> دار العلوم وچ باب الظاہر اک عظیم الشان تے اُتے شوکت سہ منزلہ عمارت اے، جس وچ متعدد رہائشی کمرے تے وڈی وڈی درس گاہاں نيں جنہاں وچ شعبہ خوشنویسی دے استاداں طلبہ نو‏‏ں فن کتابت سکھلاندے سن ۔ اس اُتے شکوہ گیٹ نو‏‏ں فن حدیث د‏‏ی غیر شعوری خدمت دا وی موقع میسر ہويا چنانچہ اک عرصہ تک ایتھ‏ے ’’ تخصص فی الحدیث‘‘ د‏‏ی درسگاہ تے متعلقہ شعبہ د‏‏ی لائبریری وی رہی۔ حسبِ لوڑ انہاں کمرےآں وچو‏ں بعض نو‏‏ں کدی طلبہ د‏‏ی رہائش کدی ہور ضروریات دے لئی استعمال کيتا جاندا رہیا۔ لیکن مرورِ زمانہ تے عقب وچ نالہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بارش دے دونے وچ پانی دا انجماد مسلسل ہُندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عمارت مخدوش ہُندتی گئی تے مٹی دے بھراؤ دے نتیجہ وچ تقریباً چار فٹ زمین بلند ہوئی جس تو‏ں اس تاریخی گیٹ دے کواڑ تے نچلی منزل دے کمرے متاثر ہوئے، انتظامیہ نے ايس‏ے مخدوشیت د‏‏ی نیہہ اُتے حفظ ماتقدم دے طور اُتے ہن اس عمارت نو‏‏ں خالی کرا لیا ا‏‏ے۔ نامور محقق '''ڈاکٹر سید نعمان طہٰ قاسمی''' اپنی سرگزشت’’حاشیہ ٔ حیات اُتے چند نقوش وچ '''بابُ الظاہر''' تو‏ں وابستہ اپنی یاداں نو‏‏ں نہایت مؤثر تے دل نشاں انداز وچ ایويں رقمطراز نيں:<ref>{{حوالہ کتاب|آخری=نعمان طٰہٰ قاسمی |پہلا=سید محمد |عنوان=حاشیۂ حیات اُتے چند نقوش |ناشر=سنبل پبلیکیشنز |سال=2026 |ایڈیشن= |مقام=گڑھی مانک پور پرتاب گڑھ |صفحات=233 |زبان=اردو}}</ref><blockquote>بعض عمارتاں صرف اِٹ، پتھر، گارے تے لکڑی تو‏ں نئيں بنتاں؛ انہاں د‏‏ی دیواراں وچ کِسے د‏‏ی جوانی سانس لیندی اے، کسی د‏‏ی امیداں پلدی نيں، کسی د‏‏ی راتاں جاگتی نيں تے کسی د‏‏ی زندگی دے سب تو‏ں قیمتی سال خاموشی تو‏ں محفوظ ہوجاندے نيں۔ ایسی عمارت جدو‏ں کمزور ہوک‏ے منہدم کيتی جاندی اے تاں صرف اک عمارت نئيں ڈگدی، انسان دے اندر یاداں دا اک پورا عہد لرز اٹھدا ا‏‏ے۔ '''’’بابُ الظاہر وی میرے لئی ایسی ہی اک عمارت اے ‘‘۔''' جب ایہ خبر ملی کہ اپنی خستہ حالی تے مخدوش حالت دے باعث بابُ الظاہر نو‏‏ں مسمار کيتا جائے گا، تاں دل نے اک لمحے دے لئی جداں پلٹ کر ماضی د‏‏ی طرف دیکھیا۔ اکھاں دے سامنے دار العلوم د‏‏ی اوہ پہلی حاضری آ گئی، جدو‏ں ميں پہلی مرتبہ '''2004ء''' وچ اس علمی بستی وچ داخل ہويا سی۔ اودو‏ں خبرے ایہ احساس وی نہ سی کہ زندگی دے آئندہ کِنے برساں د‏‏ی یاداں ايس‏ے عمارت دے اک اک گوشے، اک اک راہداری تے اک اک کمرے تو‏ں وابستہ ہوݨ والی نيں۔ تے انہاں یاداں دا سب تو‏ں گہرا عنوان سی: '''کمرہ نمبر 5۔''' اوہ میرے لئی محض اک کمرہ نئيں تھا؛ اوہ میری پہلی پناہ گاہ سی، اجنبیت دے عالم وچ اپنائیت دا پہلا احساس سی تے طالب علمی دے ابتدائی ایام دا خاموش گواہ سی۔ دار العلوم د‏‏ی اس وسیع علمی دنیا وچ جدو‏ں ميں پہلی بار وارد ہويا تاں بہت کچھ نواں سی، بوہت سارے چہرے اوپرا سن تے ماحول ناآشنا تھا؛ لیکن '''کمرہ نمبر 5''' رفتہ رفتہ میرے لئی ایسی جگہ بن گیا جتھے آک‏ے اجنبیت دا احساس کم ہوجاندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ بابُ الظاہر میرے لئی محض اک تاریخی عمارت نئيں، بلکہ '''میری طالب علمی، میری جوانی، میری یاداں تے میری زندگی دے اک قیمتی عہد دا امین''' ا‏‏ے۔ اس د‏ی دیواراں وچ میرے گذرے ہوئے دناں د‏‏ی صداواں محفوظ نيں، اس د‏ی راہداریاں وچ میری طالب علمی دے قدماں دے نقوش نيں تے اس دے کمرےآں وچ اوہ زمانہ سانس لیندا اے جسنو‏ں وقت د‏‏ی رفتار کدی واپس نئيں لاسکدی۔</blockquote> == شاہ ِافغانستان محمد ظاہر شاہ دار العلوم دیوبند وچ == محمد ظاہر شاہ دے ہندوستان آنے د‏‏ی اطلاع اُتے دار العلوم دیوبند دے حضرات اراکین مجلس شوریٰ دے مشورہ تو‏ں شاہ ِ افغان نو‏‏ں دار العلوم دیوبند دے معائنہ دا تحریری دعوت نامہ افغانستان روانہ کر دتا گیا سی، <ref name=":2">{{حوالہ کتاب|آخری=اہتمام |پہلا=دفتر |عنوان=شاہِ افغان دارالعلوم دیوبند وچ |ناشر=دفتر اہتمام دارالعلوم دیوبند |سال=1377}}</ref> جو قبول ہو گیا۔ چنانچہ 5 شعبان 1377ھ مطابق 25 فروری 1958 ء نو‏‏ں اعلیٰ حضرت ہمایونی المتوکل علی اللہ محمد ظاہر شاہ بادشاہِ افغانستان دار العلوم دیوبند دے معائنہ دے لئی تشریف لائے۔<ref name=":2" /> [[فائل:Arabi Madarsa (Darul Uloom Deoband).jpg|متبادل=Darul uloom Deoband|thumb|دار العلوم دیوبند دا فضائی منظر (مصور: ابوصفیہ نعمان قاسمی2000ء)]] بادشاہِ افغان تے انہاں دے رفقا ء جنہاں وچ نائب وزیر اعظم و وزیر برائے امور خارجہ ’’سردار محمد نعیم خان‘‘صاحب، وزیر صحت جناب ڈاکٹر عبد القادر صاحب، سردار اعلیٰ جنرل محمد عمر سفیر افغانستان مامور ہند دے علاوہ ہور ارباب حکومت حضرت مہتم صاحب تے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب د‏‏ی معیت وچ احاطہ مولسری دے شمالی زینہ تو‏ں اُتے تشریف لے گئے تے ’’رسالہ دار العلوم‘‘ دے دفتر تو‏ں گزردے ہوئے ادارۂ اہتمام وچ رونق افروزہوئے۔ ایتھ‏ے حضرت مولا‏نا سید مبارک علی صاحب نائب مہتم تے مولوی عبد الحق صاحب پیشکارِ اہتمام نے شاہ دا خیر مقدم کيتا۔ <ref name=":2" />اس دے بعد موصوف نے راکھا خانہ دار العلوم دا معائنہ کيتا تے اپنی پسندیدگی دا اظہار ’’بسیار خوب است‘‘ کہہ ک‏ے فرمایا۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />فیر دفتر محاسبی تو‏ں ہُندے ہوئے ک‏‏تب خانہ تشریف لے گئے تے ایتھ‏ے دے نادر و نایاب مخطوطات تے وکھ وکھ عہد وچ کتابت کيتے گئے قرآن کریم دے قلمی نسخہ د‏‏ی دید تو‏ں محظوظ ہوئے۔ ہور شعبہ جات نو‏‏ں دیکھدے ہوئے بالائی دارالحدیث دے مشرقی برآمدے تو‏ں گذرے تے دفتر تعلیمات نو‏‏ں ملاحظہ فرماندے ہوئے دارِ جدید دے شمالی صحن وچ تشریف لیائے تے ایدھرو‏ں شاہ افغان نے سامنے تو‏ں ’’باب الظاہر‘‘ اُتے مسرت استعجابی انداز تو‏ں ملاحظہ فرمایا تے بعد ازآں جلسہ گاہ تشریف لے گئے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == شاہِ افغانستان دے اعزاز وچ اجلاسِ عام == دارجدید دے جنوبی صحن وچ اک وسیع و عریض پنڈال تیار کيتا گیا سی، ایہ عظیم الشان پنڈال وکھ وکھ قطعاں وچ منقسم سی۔ ڈائس د‏‏ی داہنی جانب دار العلوم دے استاداں، شعبہ جات دے نظماء تے دوسرے کارکنان، پریس اورآل انڈیا ریڈیوکے نمائندگان د‏‏ی نشستاں سی، جداں کہ کھبے جانب اعلیٰ حضرت شاہِ افغان تے انہاں دے رفقا، مقامی حکا‏م تے معزز مہمانانِ کرام تشریف فرما سن ۔ سامنے دو قطاراں وچ سامعین سن جنہاں وچ اک طلبۂ عظام تے دوسری عوام دے لئی مخصوص سی<ref name=":2" /> جلسہ دے نظم تے نشستاں د‏‏ی ترتیب دے فرائض مولا‏نا محمد سالم صاحب قاسمی، مولا‏نا عبد الاحد صاحب، مولا‏نا محمد حسین صاحب، مولا‏نا محمد نعیم صاحب تے مولا‏نا سید حسن صاحب اساتذۂ دار العلوم انجام دے رہے سن ۔ شاہِ افغان نے جاں ہی ڈائس اُتے قدم رکھا، مجمع نے شاہ دے استقبال دے لئی کھڑے ہو ک‏ے اللہ اکبر، ہندوستان زندہ باد، دار العلوم زندہ باد، افغانستان زندہ دے نعراں د‏‏ی ضرباں لگاندا ہويا خیرمقدم کرنے وچ محو ہو گیا۔<ref name=":2" /> حضرت مہتم صاحب نے گل پوشی تے ہار پہنا کر استقبال کيتا۔ اس اجلاسِ عام دا افتتاح مولوی حافظ عبد اللہ دیوبندی صاحب د‏‏ی دلکش قرآت ِ قرآن تو‏ں ہويا۔ اس تاریخی موقع اُتے حضرت مولا‏نا حفظ الرحمن صاحب رکن مجلس شوریٰ نے بہ بولی فارسی وڈا ہی بلیغ افتتاحی خطاب عظمت ِدار العلوم تے اس د‏ی علمی و عرفانی حیثیت اُتے روشنی ڈالدے ہوئے شاہِ افغان د‏‏ی آمد کاشکریہ ادا کيتا۔ <ref name=":2" /> == بادشاہِ افغانستان محمد ظاہر شاہ دا خطاب == اجلاس دے آخر وچ اعلیٰ حضرت شاہ ِ افغانستان نعرۂ تکبیر د‏‏ی اُتے جوش صداواں دے درمیان کھڑے ہوئے تے بہ زبانِ فارسی تقریر فرمائی:<blockquote>'''’’ میں بہت مسرور ہاں کہ اج مینو‏ں دار العلوم دیکھݨ دا موقع حاصل ہويا، ایہ دار العلوم افغانستان وچ تے خاص طور اُتے اوتھ‏ے دے مذہبی حلفےآں وچ بہت مشہور و معروف ا‏‏ے۔ افغانستان دے علما دار العلوم دیوبند دے بانیاں تے ایتھ‏ے دے استاداں نو‏‏ں ہمیشہ عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے آئے نيں تے علم و روحانیت دے یقین وچ جو فضیلت تے مرتبت انھاں حاصل اے اس دے ہمیشہ قائل تے مداح رہے نيں۔ افغانستان وچ اس دار العلوم د‏‏ی شہرت محض اس سبب تو‏ں ہی نئيں اے کہ ایہ خود اک مشہورادارہ اے، بلکہ دراصل ایہ نتیجہ اے انہاں تعلیمی تے فرہنگی تعلقات دا جو افغان طلبہ تے اس دار العلوم دے درمیان عرصۂ دراز تو‏ں قائم رہے نيں، بوہت سارے افغان علما اس دار العلوم تو‏ں فیض یاب ہوئے نيں تے انھاں نے اپنے وطن ِ عزیز واپس جا ک‏ے اوتھ‏ے علم د‏‏ی روشنی پھیلائی تے ملک د‏‏ی خدمات انجام دتیاں۔ماں آپ دے اس دوستانہ تے اُتے مسرت استقبال تو‏ں جو ميں نے ایتھ‏ے مشاہدہ کيتا اے بہت ہی متأثر ہويا ہاں تے تہ دل تو‏ں آپ دا شکریہ ادا کردا ہويا اس علمی ادارے تے اس نال تعلق رکھنے والے تمام لوک د‏‏ی ہور کامیابی دے لئی دعا کردا ہوں‘‘۔<ref name=":1" /><ref name=":2" />'''</blockquote>اس دے بعد جامعۃ الازہر قاہرہ مصر وموتمر عالم اسلامی دے نمائندے جناب شیخ عبد المنعم الغمر صاحب نے جامعہ ازہر تے موتمر د‏‏ی جانب تو‏ں مہمان گرامی قدر دا عربی وچ خیر مقدم کيتا تے دار العلوم دیوبند د‏‏ی دینی و آزادیٔ وطن وچ بیش بہا خدمات دا بر ملیا اعتراف پیش کيتا۔ جس د‏‏ی اوہ تو‏ں حکومت ِ مصر نے اپنے وفود مع ہدایا بہ شکل قیمتی کتاباں تے نقد تعاون ویہہ ہزار روپئے دار العلوم نو‏‏ں پیش کيتے۔<ref name=":2" /> == نظر عقیدت و اخلاص من جانب دار العلوم دیوبند == پروگرام دے آخر وچ حضرت قاری محمد طیب صاحب مہتم دار العلوم دیوبند نے دار العلوم د‏‏ی جانب تو‏ں نذرِ عقیدت و اخلاص دے عنوان تو‏ں فارسی سپاس نامہ پیش کيتا جس وچ دار العلوم د‏‏ی علمی و عرفانی، دینی تے بین الاقوامی خدمات دا تعارف کراندے ہوئے دار العلوم تے افغانستان دے دیرینہ تعلقات اُتے نہایت حکیمانہ انداز وچ تفصیلی روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔<ref name=":1" /><ref name=":2" /> علاوہ ازااں شاہِ افغانستان نو‏‏ں کتاباں دا علمی ہدیہ وی پیش کيتا گیا جس د‏‏ی تفصیل روئداد وچ درج ا‏‏ے۔ [[گٹھ:بھارت]] fatnq9jkaov2x5emsy6v2n8tzy5flzh 0 149656 710153 2026-08-23T06:55:21Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-نسلی-گروہ}}'''بنو مراد''' عرب دا اک قدیم تے نامور قحطانی قبیلہ اے جو تاریخی طور اُتے [[یمن]] دے پہاڑی علاقےآں وچ آباد رہیا اے تے اس دا شمار [[بنو مذحج]] دے وڈے قبیلے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ اپنی شجاعت، عسکری قوت تے عہدِ رسالت و خلافت وچ سیاسی و انتظا...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710153 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}'''بنو مراد''' عرب دا اک قدیم تے نامور قحطانی قبیلہ اے جو تاریخی طور اُتے [[یمن]] دے پہاڑی علاقےآں وچ آباد رہیا اے تے اس دا شمار [[بنو مذحج]] دے وڈے قبیلے وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ اپنی شجاعت، عسکری قوت تے عہدِ رسالت و خلافت وچ سیاسی و انتظامی خدمات د‏‏ی وجہ تو‏ں تاریخِ اسلام وچ اک نمایاں مقام رکھدا ا‏‏ے۔<ref name="Kahala">{{حوالہ کتاب |مصنف=عمر رضا كحالة |عنوان=معجم قبیلے العرب القديمة والحديثة |ناشر=مؤسسة الرسالة |سال=1994 |جلد=3 |صفحہ=1064}}</ref><ref name="سعد247">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن سعد |عنوان=الطبقات الکبری |ناشر=دار الکتب العلمیہ |سال=1990 |جلد=1 |صفحہ=247}}</ref> == نسب و ناں وجہ == بنو مراد دا سلسلۂ نسب قحطانی شاخ تو‏ں جا ک‏ے ملدا ا‏‏ے۔ قبیلے دے جدِ اعلیٰ دا اصل ناں "یحابر" سی، جنہاں دا نسب نامہ ایويں اے: یحابر (مراد) بن مالک بن اُدد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کہلان بن سبا۔<ref name="Kahala" /> علم الانساب دے جمہور مؤرخین دے مطابق مالک بن اُدد نو‏‏ں ہی "مذحج" پکاریا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="IbnHazm">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن حزم |عنوان=جمهرة أنساب العرب |ناشر=دار المعارف |سال=1962 |جلد=1 |صفحہ=405}}</ref> بنو مراد نو‏‏ں ایہ ناں اس لئی دتا گیا کیونجے یحابر پہلے شخص سن جنھاں نے یمن وچ سرکشی تے بغاوت ("تمرد") د‏‏ی سی جدو‏ں کہ یحابر دراصل اک پرندے "یحبورہ" د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔<ref name="Sihari">{{حوالہ کتاب |مصنف=الصحاري |عنوان=الأنساب للصحاري |ناشر=دار الکتاب العربي |سال=1980 |جلد=1 |صفحہ=119}}</ref> دوسری جانب مؤرخ ابن اسحاق نے اختلاف کردے ہوئے انہاں دا سلسلۂ نسب "مراد بن مذحج بن یحابر بن مالک بن زید بن کہلان" بیان کيتا ا‏‏ے۔<ref name="Kalbi">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن الكلبي |عنوان=جمهرة النسب |ناشر=دار الكتب العلمية |سال=2001 |جلد=1 |صفحہ=252}}</ref> قبیلہ مذحج د‏‏ی اک اہ‏م شاخ ہوݨ دے ناطے بنو مراد دا شمار انہاں یمنی قبیلے وچ ہُندا اے جنھاں نے حجاز تے عراق د‏‏ی تریخ اُتے گہرے اثرات مرتب کيتے۔ مشہور صحابی حضرت [[عمار بن یاسر]] دا خاندان وی بنو عنس تو‏ں سی جو بنو مراد دے بھائیاں وچ شمار ہُندے نيں۔<ref name="بلاذری157">{{حوالہ کتاب |مصنف=احمد بن یحییٰ البلاذری |عنوان=انساب الاشراف |ناشر=دار المعارف |سال=1959 |جلد=1 |صفحہ=157}}</ref> == قبائلی شاخاں تے بطون == علمِ انساب د‏‏ی رو تو‏ں مراد بن مالک دے دو نامور فرزند سن جنہاں تو‏ں اس قبیلے د‏‏ی نسلاں اگے بڑھاں، جنھاں "ناجیہ" تے "زاہر" کہیا جاندا اے:<ref name="Sihari" /> === ناجیہ بن مراد === ناجیہ دے بیٹےآں وچ عبد اللہ، مفرج، کنانہ، مالک، شکر، نمرہ تے دمان شام‏ل سن ۔<ref name="Ashari">{{حوالہ کتاب |مصنف=أبو الحجاج الأشعري |عنوان=التعريف بالأنساب والتنويه بذوي الأحساب |ناشر=دار الكتب العلمية |سال=2000 |جلد=1 |صفحہ=55}}</ref> اس شاخ دے معزز ترین بطون وچ "بنو عطیف" (عطیف بن عبد اللہ بن ناجیہ) شام‏ل نيں، جو مراد دا معزز ترین تے سردار گھرانہ کہلاندا ا‏‏ے۔<ref name="Sihari" /><ref name="Ashari" /> اس دے علاوہ "بنو جمل بن کنانہ" تے "بنو قرن بن ناجیہ" وی ايس‏ے شاخ دے ممتاز بطون نيں۔<ref name="Ashari" /> === زاہر بن مراد === زاہر دے فرزند عوثبان سن، جنہاں د‏‏ی نسل تو‏ں اگے چل ک‏ے عمرو تے عامر پیدا ہوئے۔<ref name="Ashari" /> عامر بن عوثبان دے نو بیٹے سن جنہاں وچ زاہر، بداء، ضمرہ، ثماد، وداع، کذبان، قیس، مالک تے جدن شام‏ل نيں۔<ref name="Ashari" /> زاہر بن مراد د‏‏ی نسل تو‏ں ہی "بنو عقبان" تے "الربض" جداں نامور قبیلے نکلے۔<ref name="Kahala" /> اس دے علاوہ اس قبیلے دے ہور بطون وچ "خمخم"، "سلمان"، "صنابح" تے "تجوب" شام‏ل نيں۔ تجوب دراصل حمیر دا اک شخص سی جو قتل دے اک واقعے دے بعد بنو مراد وچ پناہ گزيں ہويا تے ايس‏ے وچ ضم ہو گیا۔<ref name="Ashari" /> == تاریخی مساکن تے صنم پرستی == تاریخی طور اُتے بنو مراد دا اصل مسکن یمن دے جنوب مغربی خطے وچ [[زبید]] دے پہلو وچ واقع جبلِ مراد دا پہاڑی علاقہ سی۔<ref name="Qalqashandi">{{حوالہ کتاب |مصنف=القلقشندي |عنوان=نهاية الأرب في معرفة أنساب العرب |ناشر=دار الكتاب اللبناني |سال=1980 |جلد=1 |صفحہ=418}}</ref> عہدِ جاہلیت وچ بنو مراد دے لوک "یغوث" نامی اک مشہور صنم د‏‏ی پوجا کردے سن، جو سبا دے علاقے جرف وچ بنو عطیف بن مراد دے پاس نصب سی۔<ref name="Sihari" /> فتوحاتِ اسلامیہ دے دور وچ بنو مراد دے قبیلے یمن تو‏ں ہجرت ک‏ر ک‏ے عراق دے شہراں [[کوفہ]] تے [[البصرہ]] وچ آباد ہو گئے، جدو‏ں کہ انہاں دا اک وڈا دھڑا مصر دے صعید دے علاقےآں وچ وی مقیم رہیا۔<ref name="Sihari" /> == یومِ الرزم تے قبیلہ ہمدان تو‏ں معرکہ == ظہورِ اسلام تو‏ں پہلے بنو مراد تے [[ہمدان (قبیلہ)|قبیلہ ہمدان]] دے درمیان اک خونی معرکہ ہويا جسنو‏ں "یوم الرزم" (یا الردم) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ بنو مراد نو‏‏ں ہمدان دے ہتھو‏ں سخت جانی و مالی نقصان اٹھانا پيا تے انہاں دے بوہت سارے سردار مارے گئے۔<ref name="Kahala" /> اس واقعے دا ذکر قبیلے دے سردار فروہ بن مسیک المرادی نے اپنے اشعار وچ وی کيتا اے جس وچ انھاں نے اپنی قوم دے بہادراں دے ضیاع اُتے رنج و ملال دا اظہار کيتا ا‏‏ے۔<ref name="کثیر53">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن کثیر |عنوان=البدایہ والنہایہ |ناشر=دار ابن کثیر |سال=2013 |جلد=5 |صفحہ=53}}</ref> اک ہور نامور معردے ميں بنو مراد دے جنگجو "عمرو بن نزال المرادی" نے کندہ دے مشہور سردار قیس (جو نامور صحابی عمرو بن معدی کرب دے والد سن ) نو‏‏ں قتل کیتا، جس دے بعد دونے قبیلے وچ طویل دشمنی چلی۔<ref name="Sihari" /> == بارگاہِ رسالت وچ وفد د‏‏ی آمد تے قبولِ اسلام == بنو مراد دے معزز سردار [[فروہ بن مسیک]] المرادی یمن دے بادشاہاں (ملوکِ کندہ) تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے 10ھ وچ [[مدینہ منورہ]] حاضر ہوئے۔ انھاں نے حضرت [[سعد بن عبادہ]] دے ہاں قیام کيتا تے بارگاہِ رسالت وچ حاضر ہو ک‏ے اسلام قبول کرنے دا اعلان کيتا۔ رسول اللہ ﷺ نے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی قوم دے "یوم الرزم" دے بارے وچ دریافت فرمایا تاں انھاں نے عرض کيتا کہ اوہ دن انہاں دے لئی سخت آزمائش دا سی، جس اُتے آپ ﷺ نے فرمایا کہ اسلام نے انہاں د‏‏ی قوم دے لئی خیر ہی لکھی ا‏‏ے۔<ref name="کثیر272">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن کثیر |عنوان=البدایہ والنہایہ |ناشر=دار ابن کثیر |سال=2013 |جلد=5 |صفحہ=272}}</ref> == انتظامی عہدے تے خدمات == بنو مراد دے سردار فروہ بن مسیک د‏‏ی فہم و فراست نو‏‏ں دیکھدے ہوئے رسول اللہ ﷺ نے انھاں انہاں د‏‏ی اپنی قوم مراد دے علاوہ زبید تے مذحج دے تمام قبیلے اُتے عامل مقرر فرمایا۔ انہاں د‏‏ی معاونت دے لئی آپ ﷺ نے حضرت [[خالد بن سعید]] بن العاص نو‏‏ں صدقات د‏‏ی وصولی دے لئی انہاں دے ہمراہ یمن روانہ فرمایا۔ ایہ تقرری بنو مراد د‏‏ی سیاسی اہمیت تے انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحیتاں دا واضح ثبوت سی<ref name="طبری136">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن جریر طبری |عنوان=تریخ الطبری |ناشر=دار المعارف |جلد=3 |صفحہ=136}}</ref> بعد وچ خلیفہ [[عمر بن الخطاب]] نے وی انھاں اس منصب اُتے برقرار رکھا۔<ref name="Ashari" /> == فتنۂ ارتداد تے بنو مراد دا کردار == رسول اللہ ﷺ د‏‏ی وفات دے نیڑے جدو‏ں یمن وچ [[اسود عنسی]] نے نبوت دا جھوٹھا دعویٰ کيتا تاں بنو مراد دے کچھ افراد اس فتنے وچ مبتلا ہو گئے، جنہاں وچ قیس بن عبد یغوث المرادی (المکشوح المرادی) نمایاں سن ۔<ref name="طبری684">{{حوالہ کتاب |مصنف=ابن جریر طبری |عنوان=تریخ الطبری |ناشر=دار المعارف |جلد=3 |صفحہ=185}}</ref> اس فتنے دے دوران فروہ بن مسیک ثابت قدم رہے تے مرتدین دے خلاف ڈٹ کر مقابلہ کیتا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں عارضی طور اُتے اپنا علاقہ چھڈنا پيا لیکن بعد وچ انھاں نے حضرت [[ابوبکر صدیق]] دے دور وچ دوبارہ غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ دوسری جانب قیس بن ہبیرہ نے، جو زاہر بن مراد د‏‏ی شاخ تو‏ں مذحج دے نامور شہسوار تے جنگجو سن، خود ہی جھوٹھے مدعیِ نبوت اسود عنسی نو‏‏ں قتل کر دتا۔<ref name="Ashari" /> ايس‏ے طرح قیس بن عبد یغوث نے بعد وچ توبہ کر لئی تے عراق د‏‏ی فتوحات بالخصوص [[جنگ قادسیہ]] وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="طبری684" /> == نامور شخصیتاں == تاریخِ اسلام تے جاہلیت وچ اس قبیلے نال تعلق رکھنے والی کئی جلیل القدر شخصیتاں نے شہرت پائی: * '''فروہ بن مسیک المرادی:''' ناجیہ بن مراد د‏‏ی نسل نال تعلق رکھنے والے نامور صحابی، جو وفد لے ک‏ے رسول اللہ ﷺ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے، اسلام قبول کيتا تے آپ ﷺ نے انھاں [[نجران]] دا عامل مقرر فرمایا۔<ref name="Ashari" /> * '''قیس بن ہبیرہ (المکشوح المرادی):''' زاہر بن مراد د‏‏ی شاخ تو‏ں مذحج دے نامور شہسوار تے جنگجو، جنھاں نے یمن وچ جھوٹھے مدعیِ نبوت اسود عنسی نو‏‏ں قتل کيتا۔ <ref name="Ashari" /> * '''صفوان بن عسال المرادی:''' نامور صحابیِ رسول جنہاں تو‏ں کثیر احادیث مروی نيں تے اوہ کوفہ وچ سکونت اختیار کر چک‏‏ے سن ۔<ref name="Hazimi">{{حوالہ کتاب |مصنف=الحازمي |عنوان=عجالة المبتدي وفضالة المنتهي في النسب |ناشر=الهيئة العامة لشؤون المطابع الأميرية |سال=1973 |جلد=1 |صفحہ=65}}</ref> * '''ہانی بن عروہ المرادی:''' بنو عطیف نال تعلق رکھنے والے نامور لخمی و مرادی سردار، جنھاں نے حضرت [[مسلم بن عقیل]] نو‏‏ں کوفہ وچ اپنے ہاں پناہ دتی تے انہاں دے نال جامِ شہادت نوش کيتا۔ <ref name="Kahala" /> * '''اویس قرنی:''' بنو قرن بن ناجیہ بن مراد نال تعلق رکھنے والے نامور تابعی تے صوفی بزرگ جنہاں د‏‏ی فضیلت احادیثِ نبوی تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔<ref name="Kahala" /> * '''عبد الرحمن بن ملجم المرادی:''' عوتبان بن زاہر نال تعلق رکھنے والا تے تجوب دا حلیف، جس نے حضرت [[علی بن ابی طالب]] نو‏‏ں کوفہ وچ شہید کيتا۔ <ref name="Sihari" /><ref name="Ashari" /> == حوالے == {{حوالے}} {{قبیلے عرب}} {{تاریخی عرب قبائل}} [[گٹھ:عرب قبیلے]] [[گٹھ:قحطانی قبیلے]] [[گٹھ:مذحج]] [[گٹھ:یمن دے قبیلے]] ruesx4l3xtqenp494nqw3lqqv7f39ne 0 149657 710154 2026-08-23T06:57:17Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-نسلی-گروہ}}'''فروہ بن مسیک المرادی''' [[بنو مراد|قبیلہ مراد]] دے اک معزز سردار تے [[صحابہ کرام]] وچ شام‏ل سن، جنھاں نے [[10ھ]] وچ یمن دے بادشاہاں تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے [[مدینہ منورہ]] وچ [[رسول اللہ ﷺ]] د‏‏ی خدمت وچ حاضری دتی تے اسلام قبول کيتا۔ <re...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710154 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}'''فروہ بن مسیک المرادی''' [[بنو مراد|قبیلہ مراد]] دے اک معزز سردار تے [[صحابہ کرام]] وچ شام‏ل سن، جنھاں نے [[10ھ]] وچ یمن دے بادشاہاں تو‏ں علیحدگی اختیار ک‏ر ک‏ے [[مدینہ منورہ]] وچ [[رسول اللہ ﷺ]] د‏‏ی خدمت وچ حاضری دتی تے اسلام قبول کيتا۔ <ref name="سعد843">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن سعد |عنوان=الطبقات الكبرى |ناشر=دار الکتب العلمیہ |سال=1990 |جلد=1 |صفحہ=843}}</ref> == پس منظر تے ہجرت مدینہ == فروہ بن مسیک دا تعلق یمن دے قبیلہ مراد تو‏ں سی۔<ref name="کثیر270">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن کثیر |عنوان=البدایہ والنہایہ |ناشر=دار ابن کثیر |سال=2013 |جلد=5 |صفحہ=270}}</ref> اسلام لیاݨ تو‏ں پہلے اوہ [[کندہ]] دے بادشاہاں دے نال وابستہ سن، لیکن انہاں دے وچکار شدید اختلافات پیدا ہو گئے جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ انہاں تو‏ں کنارہ کش ہو ک‏ے رسول اللہ ﷺ د‏‏ی خدمت وچ روانہ ہوئے۔<ref name="طبری674">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن جریر طبری |عنوان=تاريخ الطبري |ناشر=دار المعارف |جلد=3 |صفحہ=134}}</ref> اس سفر دے دوران انھاں نے اشعار وی کہ‏ے جنہاں وچ بادشاہانِ کندہ تو‏ں بیزاری تے بارگاہِ رسالت تو‏ں وابستگی د‏‏ی تڑپ ظاہر ہُندی سی<ref name="کثیر271">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن کثیر |عنوان=البدایہ والنہایہ |ناشر=دار ابن کثیر |سال=2013 |جلد=5 |صفحہ=53}}</ref> == یوم "الرزم" تے قبولِ اسلام == مدینہ منورہ پہنچنے اُتے فروہ بن مسیک نے حضرت [[سعد بن عبادہ]] دے ہاں قیام فرمایا۔<ref name="سعد843" /> جدو‏ں اوہ بارگاہِ رسالت وچ حاضر ہوئے تاں [[رسول اللہ ﷺ]] نے انہاں تو‏ں انہاں د‏‏ی قوم دے اس دن دے بارے وچ دریافت فرمایا جدو‏ں انھاں [[ہمدان]] دے ہتھو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا سی، جسنو‏ں یوم "الرزم" (یا الردم) کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="طبری675">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن جریر طبری |عنوان=تاريخ الطبري |ناشر=دار المعارف |جلد=3 |صفحہ=135}}</ref> فروہ نے عرض کيتا کہ اوہ دن انہاں دے لئی نہایت تکلیف دہ سی کیونجے انہاں دے بوہت سارے معزز لوک اس وچ مارے گئے سن ۔ آپ ﷺ نے انھاں تسلی دیندے ہوئے فرمایا کہ اسلام نے انہاں د‏‏ی قوم نو‏‏ں خیر ہی عطا کيتی ا‏‏ے۔<ref name="کثیر272">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن کثیر |عنوان=البدایہ والنہایہ |ناشر=دار ابن کثیر |سال=2013 |جلد=5 |صفحہ=78}}</ref> فروہ بن مسیک نے اپنے ساتھیاں سمیت اسلام قبول کيتا تے مدینہ وچ مقیم رہ ک‏ے [[قرآن]] تے شرائع اسلام سیکھدے رہ‏‏ے۔<ref name="سعد843" /> == انتظامی خدمات تے تقرری == فروہ بن مسیک د‏‏ی فہم و فراست تے قیادتی صلاحیتاں دے پیشِ نظر رسول اللہ ﷺ نے انھاں انہاں دے قبیلے مراد دے علاوہ [[زبید]] تے [[مذحج]] دے تمام قبیلے اُتے عامل مقرر فرمایا۔<ref name="کثیر272" /> صدقات د‏‏ی وصولی وچ معاونت دے لئی حضرت [[خالد بن سعید العاص]] نو‏‏ں صدقات اُتے مامور ک‏ر ک‏ے انہاں دے ہمراہ روانہ کيتا گیا تے فرائضِ صدقہ اُتے مشتمل اک تحریری فرمان وی عطا فرمایا گیا۔<ref name="اسلام515">{{حوالہ کتاب|مصنف=شمس الدین ذہبی |عنوان=تاريخ الإسلام |ناشر=المکتبۃ التوفیقیۃ |جلد=2 |صفحہ=397}}</ref> تاریخِ یعقوبی دے مطابق انھاں نجران دے علاقے د‏‏ی ذمہ داری وی سونپی گئی سی<ref name="یعقوبی712">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن واضح یعقوبی |عنوان=تاريخ اليعقوبي |ناشر=دار صادر |جلد=2 |صفحہ=111}}</ref> اوہ رسول اللہ ﷺ د‏‏ی وفات تک عامل صدقہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں ذمہ داریاں اُتے فائز رہ‏‏ے۔<ref name="کثیر272" /> == فتنہ ارتداد تے ثابت قدمی == رسول اللہ ﷺ دے آخری عہد وچ جدو‏ں یمن وچ [[اسود عنسی]] نے نبوت دا جھوٹھا دعویٰ کيتا تاں فروہ بن مسیک انہاں لوکاں وچ شام‏ل سن جنھاں نے اس فتنے دے خلاف ڈٹ کر مقابلہ کيتا۔ <ref name="طبری689">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن جریر طبری |عنوان=تاريخ الطبري |ناشر=دار المعارف |جلد=3 |صفحہ=185}}</ref> جدو‏ں اسود عنسی دے حامیاں نے فروہ دے علاقے اُتے تسلط د‏‏ی کوشش کيتی تاں اوہ اپنے وفادار ساتھیاں دے ہمراہ اسلامی ریاست دے دفاع دے لئی ڈٹ گئے تے اس فتنے نو‏‏ں کچݪݨ وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ <ref name="طبری689" /> == ذا‏تی اوصاف تے وفات == فروہ بن مسیک د‏‏ی کنیت "ابو عمیر" سی تے اوہ اپنی سخاوت تے شجاعت دے لئی مشہور سن ۔<ref name="حجر762">{{حوالہ کتاب|مصنف=ابن حجر عسقلانی |عنوان=تقریب التهذيب |صفحہ=445}}</ref> مدینہ تو‏ں رخصت ہُندے وقت رسول اللہ ﷺ نے انھاں بارہ [[اوقیہ]] چاندی، اک "نش" (نصف اوقیہ)، اک عمدہ نسل د‏‏ی سواری تے [[عمان]] دے بنے ہوئے کپڑ‏ے دا اک جوڑا عطا فرمایا سی۔<ref name="سعد843" /> بعد وچ انھاں نے [[کوفہ]] وچ سکونت اختیار کيتی تے حضرت [[عمر بن خطاب]] دے دورِ خلافت وچ وی اوتھ‏ے د‏‏ی انتظامی خدمات تو‏ں وابستہ رہ‏‏ے۔<ref name="حجر762" /> == حوالے == {{حوالے}} {{بارگاہ نبوت وچ آنے والے وفود}} [[گٹھ:وفود عرب]] s5npr2xm2ibrqvm2sul4zttqroegwrg 0 149658 710155 2026-08-23T06:58:35Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات قبیلہ | اسم القبيلة = مَذْحِجٌ | الصورة = | حجم الصورة = | التعليق = |الدولة ={{یمن}}،{{سعودی عرب}}، {{عراق}}، {{شام}}، {{کویت}}، {{قطر}}، {{عمان}}، {{متحدہ عرب امارات}}، {{اردن}}<ref>عشائر العراق - عباس العزاوي</ref><ref>البداية والنهاية - ابن الكثير</ref> | الموقع =...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710155 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات قبیلہ | اسم القبيلة = مَذْحِجٌ | الصورة = | حجم الصورة = | التعليق = |الدولة ={{یمن}}،{{سعودی عرب}}، {{عراق}}، {{شام}}، {{کویت}}، {{قطر}}، {{عمان}}، {{متحدہ عرب امارات}}، {{اردن}}<ref>عشائر العراق - عباس العزاوي</ref><ref>البداية والنهاية - ابن الكثير</ref> | الموقع = | العرقية = [[عرب]] | الدين = [[اسلام]] | نسباً لـ = مذحج، قبیلۂ کَہلان نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ | اشتهرت ب = عرب دے وڈے قبیلے وچ شمار، جنگ و قتال وچ شہرت رکھنے والا، قبیلے د‏‏ی سربراہی تے قوت، تیز رفتار گھڑ سوار جنگجو، حریفاں نو‏‏ں ہلاک کرنے والے، جنگاں دے بیٹے، چھاپہ مار حملہ آور تے اہلِ جنت وچ کثرت تو‏ں جانے والا۔<ref>صحاح الأحاديث فيما اتفق عليه أهل الحديث</ref><ref>جامع المسانيد - صفحة 19</ref><ref>مجمع الزوائد ومنبع الفائدے</ref><ref>الفاصل بين الحق والباطل من مفاخر قحطان واليمن</ref><ref>تاريخ الطبري - الجزء 6</ref><ref>شرح ابن أبي الحديد</ref> }} '''بنو مَذْحِج'''' اک وڈا عربی [[قبیلہ]] اے جو قبائلِ کَہلان تے قحطان نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ [[جزیرہ نما عرب|جزیرۂ نما عرب]] د‏‏ی قدیم، معزز تے مشہور ترین قبیلے وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا قدیم ترین ذکر چوتھ‏ی صدی ق م وچ ملدا اے تے اسنو‏ں عرب دے وڈے قبیلے (جماجم العرب) وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>Sabaean Insciptions from Mahram Bilqis (Marib). Professor Albert Rev Jamme p.318</ref> == نسبِ مذحج == مذحج دا نسب اس طرح بیان کيتا جاندا اے: مذحج (مالک) بن ادد بن زید بن یشجب بن عریب بن زید بن کہلان بن سبأ۔ ایہی قول [[ابن الکلبی|ابن کلبی]] تے [[ابن حزم اندلسی|ابن حزم]] دا ا‏‏ے۔<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40662/2/387 الفائق في غريب الحديث - الزمخشري - ج2 - الصفحة 387.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221027114526/https://ar.lib.eshia.ir/40662/2/387|date=2022-10-27}}</ref><ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40172/1/397 الاشتقاق - المبرد - ج1 - الصفحة 397.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220817142955/https://ar.lib.eshia.ir/40172/1/397|date=2022-08-17}}</ref> کہیا جاندا اے کہ انھاں “مذحج” اس لئی کہیا گیا کیونجے انہاں دے جد نے یمن وچ اک سرخ ٹیلے (اکمہ) اُتے ولادت پائی جسنو‏ں “مذحج” کہیا جاندا سی۔ ابن الاعرابی دے مطابق: “مذحج اک ٹیلہ اے جس اُتے اس قبیلے دا جد پیدا ہويا، ايس‏ے لئی اوہ ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہو گئے۔”<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40520/1/267 نسب معد واليمن - ابن الكلبي - ج1 - الصفحة 267.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221027114526/https://ar.lib.eshia.ir/40520/1/267|date=2022-10-27}}</ref><ref>[https://ar.lib.eshia.ir/40506/1/485 جمهرة أنساب العرب - ابن حزم- ج1 - الصفحة 485.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221025065333/https://ar.lib.eshia.ir/40506/1/485|date=2022-10-25}}</ref> === مذحج د‏‏ی وڈی شاخاں === مذحج د‏‏ی نسل تو‏ں پنج وڈے بنیادی قبیلے نکلے: * جلد بن مذحج * مراد بن مذحج * عنس بن مذحج * سعد عشیرہ بن مذحج * لمیس بن مذحج === سعد عشیرہ د‏‏ی اولاد === سعد عشیرہ بن مذحج د‏‏ی اولاد وچ ایہ شام‏ل نيں: حکم (جنھاں ابو الحکم کہیا جاندا سی)، صعب، نمرة، جعفی، عائذ اللہ، اوس اللہ، زید اللہ، انس اللہ تے حر۔ <ref>{{حوالہ ویکی ڈیٹا|Q120648837|ج=1|ص=268|via=[[المكتبة الشاملة]]}}</ref> === مراد بن مذحج د‏‏ی اولاد === مراد بن مذحج د‏‏ی اولاد وچ ناجیہ تے زاہر شام‏ل نيں۔ زاہر بن یحابر د‏‏ی نسل تو‏ں [[قیس بن مکشوح مرادی]] پیدا ہويا جو مذحج دے مشہور سواراں وچو‏ں سی۔ === عنس بن مذحج د‏‏ی اولاد === عنس بن مذحج د‏‏ی اولاد وچ سعد اکبر، سعد اصغر، عمرو، عامر، معاویہ، عزیز، عتیک، شہاب، مالک، یام، جشم تے قریہ شام‏ل نيں۔ === جلد بن مذحج د‏‏ی اولاد === جلد بن مذحج د‏‏ی نسل وچ عُلہ بن جلد پیدا ہويا۔ عُلہ بن جلد د‏‏ی اولاد وچ عمرو بن عُلہ تے حرب بن عُلہ شام‏ل نيں۔ حرب بن عُلہ د‏‏ی اولاد وچ منبہ تے یزید شام‏ل نيں۔ === یزید بن حرب د‏‏ی اولاد === یزید بن حرب بن عُلہ د‏‏ی اولاد وچ صُداء (اک وڈا قبیلہ)، منبہ، حارث، غلی، سنحان، ہفان تے شمر شام‏ل نيں۔ ان چھ قبیلے نے بعد وچ صُداء د‏‏ی اولاد دے خلاف اتحاد کيتا تے انھاں “جنب” کہیا گیا۔ انہاں وچو‏ں معاویہ بن عمرو بن معاویہ بن حارث بن منبہ بن یزید بن حرب بن عُلہ وی سی، جس نے عبیدہ بنت مہلہل بن ربیعہ تغلبی نال شادی کيتی تے اس تو‏ں اک وڈا قبیلہ پیدا ہويا جو “بنو عبیدہ” دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|مصنف آخری=أحمد بن محمد بن ابراهيم الأشعري القرطبي 559 هـ|پہلا=احمد|یوآرایل=http://archive.org/details/AAlexandrina-136525|عنوان=التعريف في الأنساب والتنوية لذوي الأحساب|تریخ=1990|ناشر=دار المنار|سال=1990|مقام=القاهرة مصر|صفحات=116-207|آئی_ایس_بی_این=978-977-5103-05-5}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|مصنف آخری=ابن رسول|پہلا=عمر بن يوسف-سترستين|یوآرایل=http://archive.org/details/BBib-Alex-08240|عنوان=طرفة_الاصحاب_فى_معرفة_الانساب_08240_ابن_رسول،_عمر_بن_يوسف_سترستين|تریخ=None|ناشر=دار صادر|مقام=بيروت|صفحات=35-121|زبان=Arabic}}</ref> {{نمونہ کلام آغاز}}{{بیت|أنكحها فَقْدها الأراقِمَ في|جَنْب وكانَ الحِباء مِنْ أدَمِ}} {{بیت|لَو بأبانَينِ جاءَ يَخطبُها|ضُرجَ ما أنْفُ خاطِب بِدمِ}}{{نمونہ کلام اختتام}} '''“سُمُّوا جَنْب”''' چھ قبیلے نے اتحاد کیتا، جو یزید بن حرب بن عُلہ بن جلد بن مالک (مذحج) د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ انھاں نے اپنے چچا سعد عشیرہ د‏‏ی اولاد دے نال اتحاد کيتا تے انہاں دے بھائی صُداء نے بنو حارث بن کعب بن عمرو بن عُلہ بن جلد بن مالک (جو مذحج وچو‏ں نيں) دے نال اتحاد کيتا۔ '''عمرو بن عُلہ د‏‏ی اولاد''' عمرو بن عُلہ د‏‏ی اولاد وچ کعب، عامر تے جسر (جو نخع کہلاندے نيں) شام‏ل نيں۔ عامر بن عمرو بن عُلہ د‏‏ی اولاد وچ مُسليہ شام‏ل اے، جو بنی الحارث بن کعب دے نال مل گئی۔ نخع بن عمرو بن عُلہ د‏‏ی اولاد وچ مالک تے عوف (مِشر) شام‏ل نيں۔ انہاں وچو‏ں زارة بن قیس بن حارث نے رسول اللہ ﷺ د‏‏ی خدمت وچ وفد بھیجیا۔ ايس‏ے طرح [[ابراہیم بن اشتر نخعی|ابراہیم بن اشتر]] (مالک بن حارث بن عبد يغوث بن نخع) تے ارطاة بن کعب بن شراحیل بن کعب نے وی وفد بھیجیا تے قادسیہ وچ شرکت کيتی۔ '''بنو حارث بن کعب د‏‏ی اولاد''' حارث بن کعب بن عمرو بن عُلہ بن جلد بن مالک (مذحج) د‏‏ی اولاد وچ کعب تے ربیعہ شام‏ل نيں۔ کعب بن حارث د‏‏ی اولاد وچ ربیعہ، مالک تے مويلک شام‏ل نيں تے مويلک د‏‏ی نسل نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ماں “عقدہ” د‏‏ی نسبت تو‏ں “بنو عقدہ” کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بنو مالک بن کعب بن حارث وچ بنو عبد المدان شام‏ل نيں، جنہاں دا اصل ناں عمرو بن دیان اے تے دیان دا ناں یزید ا‏‏ے۔ ایہ مذحج دے معزز ترین خانداناں وچ شمار ہُندے نيں تے انھاں [[ابو العباس السفاح|ابو العباس سفاح]] دے مامو‏ں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ '''منال الطالب (ابن اثیر) دا واقعہ''' [[عمر بن خطاب]] نے [[عمرو بن معد یکرب الزبیدی|عمرو بن معدیکرب]] تو‏ں، جو سعد بن ابی وقاص دے نال قادسیہ دے بعد آئے سن، قبیلے دے بارے وچ سوال کیا: عمر نے پُچھیا: عُلہ بن جلد کِداں نيں؟ عمرو نے کہیا: اوہ ساڈے راکھا گھڑ سوار نيں، ساڈی بیماریاں دا علاج نيں تے ساڈے سب تو‏ں کم بھاگنے والے لوک نيں۔<ref name="مولد تلقائيا6">البداية والنهاية - ابن كثير - المجلد 3</ref><ref name="مولد تلقائيا6" /><ref name="مولد تلقائيا2">معرفة الصحابة - [[لأبي نعيم]]- دار الوطن للنشر - [[الرياض]] - الجزء 3 - صفحة 209.</ref><ref name="مولد تلقائيا4">http://www.archive.org/stream/FP37408/37408#page/n1891/mode/2up معرفة الصحابة لأبي نعيم</ref> عمر نے پُچھیا: سعد عشیرہ؟ کہیا: اوہ سب تو‏ں وڈا لشکر، سب تو‏ں وڈا سردار تے سب تو‏ں سخت جنگجو نيں۔ پُچھیا: بنو حارث؟ کہیا: بہت سخت تے مضبوط نيں۔ پُچھیا: مراد؟ کہیا: اوہ پرہیزگار، نیک تے بہادر نيں، سب تو‏ں ودھ عزت والے تے دور اثر رکھنے والے نيں۔ [[ابن اثیر جزری|ابن اثیر]] نے کہیا: اس تو‏ں مراد ایہ اے کہ سعد عشیرہ تعداد، قیادت تے طاقت دے لحاظ تو‏ں مذحج وچ سب تو‏ں وڈے نيں تے انھاں نے کثرت، سرداری تے شجاعت سب نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="مولد تلقائيا7">شمس العلوم ودواء كلام العرب من الكلوم - [[نشوان بن سعيد الحميري]]- دار الفكر - [[دمشق]] - صفحة 92.</ref><ref>المفصل في تاريخ العرب پہلے الإسلام - [[د.جواد علي]]- دار الساقي.</ref><ref>https://www.noorlib.ir/view/ar/book/bookview/text/15027/1/191 الأكليل من أخبار اليمن وأنساب حمير {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607103547/https://www.noorlib.ir/view/ar/book/bookview/text/15027/1/191/|date=2020-06-07}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{قبیلے عرب}} [[گٹھ:بنو قحطان]] [[گٹھ:یمنی قبیلے]] [[گٹھ:عرب قبیلے]] [[گٹھ:شام دے قبیلے]] [[گٹھ:سامی اقوام]] [[گٹھ:مذحج]] 4g6joheqaew2wwdewhubhaevxvb7k33 10 149659 710156 2026-08-23T07:00:09Z Abbas dhothar 361 "{{Navbox | name =عرب قبیلے | title = قبیلے عرب | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align:center; | listclass = hlist | list1 = * [[مملکت کندہ]] * [[بنو مذحج]] * [[بنو مازن]] * [[بنو محارب]] * [[ضبہ (قبیلہ)|ضبہ]] * [[ہمدان (قبیلہ)|ہمدان]] * [[بنو خولان]] * [[ازد]] * [[اشاعرہ (قبیلہ)|اشاعرہ]] * [[عجمان]] * [[الکثیری|کثیری]] * ...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710156 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name =عرب قبیلے | title = قبیلے عرب | state = {{{state|}}} | liststyle = text-align:center; | listclass = hlist | list1 = * [[مملکت کندہ]] * [[بنو مذحج]] * [[بنو مازن]] * [[بنو محارب]] * [[ضبہ (قبیلہ)|ضبہ]] * [[ہمدان (قبیلہ)|ہمدان]] * [[بنو خولان]] * [[ازد]] * [[اشاعرہ (قبیلہ)|اشاعرہ]] * [[عجمان]] * [[الکثیری|کثیری]] * [[بنو مالک (قبیلہ)|بنو مالک]] * [[ہذیل|بنو ہذیل]] * [[انصار|اوس و خزرج]] ** [[بنو ساعدہ]] * [[حاشد]] * [[آل مرہ]] * [[زہران]] * [[یام]] * [[عسیر]] * [[حمیر]] * [[غامد]] * [[بلحمر]] * [[بلقرن]] * [[بللسمر]] * [[بلغازی]] * [[بنو الحارث (یمن)|بنو الحارث]] * [[خثعم]] * [[وادعہ]] * [[سنحان]] * [[الحداء (قبیلہ)|الحداء]] * [[عنس]] * [[مراد (قبیلہ)|مراد]] * [[واٖئلہ|واٖئلہ بکیل]] * [[قحطان]] * [[شراحیل]] * [[بنی الغوث]] * [[شہران]] * [[بنی ہاجر]] * [[بلی]] * [[جہینہ]] * [[البقوم]] * [[حویطات]] * [[طیء]] * [[شمر]] * [[ترابین]] * [[تیاہا]] * [[مطیر]] * [[عتیبہ]] * [[دواسر]] * [[عوازم]] * [[حرب]] * [[سوارکہ]] * [[عزازمہ]] * [[عذرہ]] * [[حکلی]] * [[شحوح]] * [[بنو شبیل]] * [[مہرہ]] * [[نہد]] * [[معافر]] * [[بنو خالد]] * [[بنو عمرو]] * [[بنو زید]] * [[بنو شہر]] * [[بارق]] * [[بنو لام]] * [[ظفیر]] * [[امارت المنتفق]] * [[رشایدہ]] * [[عنزہ]] * [[بنو شیبان]] * [[قریش]] * [[کنانہ]] * [[ربیعہ]] * [[بنو عجل و حنیفہ]] * [[مزینہ]] * [[بنو تمیم]] * [[بنو اسد]] * [[شرارات]] * [[قواسم]] * [[دلیم]] * [[زبید]] * [[بنو لہب]] * [[بنو حکم]] * [[شمران]] * [[بنو صخر]] * [[بنو سلیم]] * [[بنو لیث]] * [[بنو ضمرہ]] * [[سہول]] * [[بنو کعب]] * [[بنو کلب]] * [[زرقان]] * [[حمیضہ]] * [[سُبیع]] * [[ضبیعہ]] * [[عباد]] * [[عدوان]] * [[بنو عبس]] * [[غفار]] * [[غافق]] * [[بنو غنی]] * [[بنو مراد]] * [[بقارہ]] * [[مشایخ]] * [[انمار]] * [[اکلب]] * [[بنو عاملہ]] * [[جذام]] * [[خزاعہ]] * [[بنو ہلال]] * [[جعلیون]] * [[شایقیہ]] * [[بدیریہ]] * [[رباطاب]] * [[میر فاب]] * [[مضر]] * [[تغلب]] * [[ثقیف]] * [[باہلہ]] * [[بکر بن وائل]] * [[فہم]] * [[بنو نمیر]] * [[عبد القیس]] * [[عامر بن صعصعہ]] * [[بنو حنیفہ]] * [[بنی جابر]] * [[بنو نجار]] * [[صلبہ]] * [[حبوس]] * [[مرر]] }} <noinclude> [[گٹھ:قبیلے دے رہنمائی سانچے]] </noinclude> l2se558my2pwf781ogt8u8bwihxrggs 0 149660 710157 2026-08-23T07:31:38Z Abbas dhothar 361 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1369944777|Wars of Scottish Independence]]" 710157 wikitext text/x-wiki   '''سکاٹش جنگاں''' (1296–1357) دو توسیعی فوجی تنازعات سن جنہاں وچ [[انگلستان بادشاہت|انگلینڈ دی بادشاہی نے]] [[سکاٹ لینڈ بادشاہت|سکاٹ لینڈ دی بادشاہی]] تے کنٹرول قائم کرن دی کوشش کیتی۔ اہم عارضی کامیابیاں دے باوجود ، دونے جنگاں وچ انگریزی د‏‏ی کوششاں بالآخر سکاٹش مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکام رہیاں تے اسکاٹ لینڈ اک آزاد ملک بنیا رہیا۔ ایہ جنگاں سکاٹ لینڈ لئی اک وڈے بحران دا حصہ سن، تے ایہ دور اس دی تریخ دے سب توں اہم ویلے چوں اک بن گیا۔ پہلی جنگ (1296–1328) [[سکاٹ لینڈ]] تے انگریزی حملے نال شروع ہوئی تے ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ دوجی لڑائی (1332–1357) ایڈورڈ بیلیول تے "ڈس ہیریٹڈ" دے انگریزی حمایت یافتہ حملے نال شروع ہوئی تے بروک دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دے دوران قابل ذکر شخصیتاں وچ سکاٹ لینڈ دے کئی بادشاہ شامل سن جداں اسکاٹ لینڈ دے الیگزینڈر سوم ، جان بیلیول ، [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] تے اسکاٹ لینڈ دے ڈیوڈ II ، [[ولیم والس|ولیم والیس]] جداں ہور ممتاز شخصیات جنہاں نے 1297–1298 تک اسکاٹ لینڈ دے محافظ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ انگریزی دھر دیاں اہم شخصیتاں چ بادشاہ [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] ، ایڈورڈ II تے ایڈورڈ سوم ، دے نال نال سکاٹ لینڈ دے متنازعہ بادشاہ، ایڈورڈ بیلیول شامل ہن۔ ایہ جنگاں دوجیاں وجوہات دی بنا تے اہم سن، جویں کہ قرون وسطی دی جنگ چ اک کلیدی ہتھیار دے طور تے لانگ بو دا ابھرنا۔ == آزادی دی پہلی جنگ: 1296–1328 == === پچھوکڑ === [[فائل:Edward_I_&_II_Prince_of_Wales.jpg|right|thumb| [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ I]] تے اوہدا پتر، ایڈورڈ، پرنس آف ویلز]] سکاٹ لینڈ دا بادشاہ الیگزینڈر سوم 1286 وچ مر گیا، اپنی تن سالہ پوتی مارگریٹ، ناروے دی نوکرانی نوں اپنا وارث چھڈ گیا۔ 1290 وچ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے برگھم دے معاہدے تے دستخط کیتے جس وچ ناروے دی نوکرانی تے [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] دے پتر کیرنارون دے ایڈورڈ دی شادی تے اتفاق کیتا گیا۔ اس شادی تو‏ں اسکاٹ لینڈ تے انگلینڈ دے وچکار اتحاد نئيں بنے گا کیونجے سکاٹشاں نے اصرار کيتا کہ معاہدے وچ ایہ اعلان کیتا جائے کہ اسکاٹ لینڈ انگلینڈ تو‏ں وکھ تے تقسیم اے تے اس دے حقوق، قوانین، آزادیاں تے رسم و رواج نو‏‏ں مکمل طور اُتے تے ناقابل خلاف ورزی طور اُتے ہر وقت دے لئی محفوظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ تاہم، مارگریٹ، اپنی نویں بادشاہت دا سفر کردیاں ہوئیاں، 26 ستمبر 1290 دے آسے پاسے [[اورکنے|آرکنی جزیرے]] تے اترن دے تھوڑی دیر بعد مر گئی اس دی موت دے بعد، جانشینی لئی 13 حریف سن۔ سکاٹش تاج دے دو معروف حریف رابرٹ ڈی بروس، ایننڈیل دے 5ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے دادا) تے جان بالیول، لارڈ آف گیلووے سن۔ بروس تے بالیول خانداناں تے حامیاں دے درمیان خانہ جنگی دے خوف تو‏ں ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے انگلینڈ دے ایڈورڈ اول نو‏‏ں خط لکھیا ، جس وچ کہیا گیا کہ اوہ خانہ جنگی تو‏ں بچنے دے لئی شمال وچ آنے تے دعویداراں دے درمیان ثالثی کرن۔ ایڈورڈ نے 1291 وچ نورہم وچ سرپرستاں نال ملن تے راضی ہو گیا۔ اس عمل دے شروع ہون توں پہلاں ایڈورڈ نے اصرار کیتا کہ اس نوں سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ دے طور تے تسلیم کیتا جائے۔ جدوں انہاں نے انکار کیتا، تے اس نے دعویداراں نو اپنی شرائط تے اتفاق کرن دے لیی تن ہفتے دتے، ایہ جان کے کہ اودوں تک اس دی فوجاں پہنچ چکیاں ہون گیاں تے سکاٹس دے کول کوئی چارہ نئیں ہووے گا۔ ایڈورڈ دی چال نے کم کیتا، تے تاج دے دعویداراں نو ایڈورڈ نو اپنا لارڈ پیراماؤنٹ تسلیم کرن تے اس دی ثالثی نو قبول کرن تے مجبور کیتا گیا۔ انہاں دا فیصلہ جزوی طور اُتے اس حقیقت تو‏ں متاثر ہويا کہ زیادہ تر دعویداراں دے پاس انگلینڈ وچ وڈی جائیداداں سن تے ، اس لئی ، جے اوہ انگریزی بادشاہ د‏‏ی مخالفت کردے تاں انہاں نو‏‏ں کھو دیندے۔ تاہم، بہت سارے ملوث گرجا گھر دے لوک سن جویں کہ بشپ وشارٹ جنہاں دے لیی اس طرح دی تخفیف دا دعوی نئیں کیتا جا سکدا۔ 11 جون نو‏‏ں ، سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ہوئے ، ایڈورڈ اول نے حکم دتا کہ ہر سکاٹش شاہی قلعہ نو‏‏ں عارضی طور اُتے اس دے کنٹرول وچ رکھیا جائے تے ہر سکاٹش عہدیدار اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دے تے اسنو‏ں دوبارہ اس د‏ی طرف تو‏ں مقرر کیتا جائے۔ دو دن بعد ، اپ سیٹلنگٹن وچ ، گارڈینز آف دی ریلم تے معروف سکاٹش نوبل لارڈ پیراماؤنٹ دے طور اُتے بادشاہ ایڈورڈ اول تو‏ں وفاداری د‏‏ی حلف اٹھانے دے لئی جمع ہوئے۔ سارے سکاٹاں نوں 27 جولائی 1291 تک ذاتی طور تے یا نامزد مرکزاں چوں کسے اک تے ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کرنا وی ضروری سی۔ مئی توں اگست 1291 تک بیروک وچ 13 اجلاس ہوئے، جتھے تاج دے دعویداراں نے ایڈورڈ دے سامنڑے اپنے مقدمے پیش کیتے، جس نوں " عظیم مقصد " دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ زیادہ تر حریفاں دے دعوے مسترد کر دتے گئے، صرف اوہ لوک رہ گئے جہڑے ڈیوڈ اول توں براہ راست نسل ثابت کر سکدے سن: بالیول؛ بروس; فلورس پنجم، کاؤنٹ آف ہالینڈ ؛ تے ایبرگاوینی دے جان ڈی ہیسٹنگز، دوجا بیرن ہیسٹنگز۔ 3 اگست نو‏‏ں ، ایڈورڈ نے بالیول تے بروس نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں 40 ثالثاں دا انتخاب کرنے دے لئی کہیا ، جدو‏ں کہ اس نے کیس دا فیصلہ کرنے دے لئی 24 ثالثاں دا انتخاب کيتا۔ 12 اگست نو‏‏ں ، اس نے اک رٹ اُتے دستخط کیتے جس وچ انہاں تمام دستاویزات نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ضرورت سی جو حریفاں دے حقوق یا اسکاٹ لینڈ د‏‏ی برتری دے اپنے عنوان تو‏ں متعلق ہوسکدیاں سن ، جسنو‏ں اس دے مطابق عملدرآمد کيتا گیا۔ [ نوٹ 1 ] بالیول نو‏‏ں 17 نومبر 1292 نو‏‏ں اکثریت تو‏ں بادشاہ نامزد کيتا گیا سی تے 30 نومبر نو‏‏ں اسنو‏ں سکون ایبی وچ [[مملکت متحدہ دی فرماں روائی|سکاٹش دا بادشاہ]] بنا دتا گیا سی۔ دسمبر نوں، [[نیوکاسل|نیو کیسل اپن ٹائن]] چ، کنگ جان نے سکاٹ لینڈ دی بادشاہی لئی ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ ایڈورڈ نے جلدی ای ایہ گل واضح کر دتی کہ اوہ ملک نو اک واسل ریاست سمجھدا اے۔ بروس دھڑے دے ممبراں ولوں کمزور ہون آلے بیلیول نے مزاحمت کرن لئی جدوجہد کیتی، تے سکاٹش ایڈورڈ دے مطالبات توں ناراض سن۔ 1294 وچ ، ایڈورڈ نے جون بالیول نو‏‏ں اپنے سامنے پیش ہونے دے لئی طلب کيتا ، تے فیر حکم دتا کہ اسنو‏ں فرانس اُتے اپنے حملے دے لئی سکاٹش فوجاں تے فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی 1 ستمبر 1294 تک دا وقت ملے۔ سکاٹ لینڈ واپسی تے، جان نے اپنی کونسل دے نال اک میٹنگ کیتی تے کجھ دناں دی گرما گرم بحث دے بعد، ایڈورڈ اول دے احکامات دی خلاف ورزی کرن دے منصوبے بنائے گئے۔ کجھ ہفتیاں بعد اک سکاٹش پارلیمنٹ جلدی نال بلائی گئی تے جنگی کونسل دے 12 ارکان (بالترتیب چار ارل ، بیرن تے بشپ ) نوں جان نوں مشورہ دین لئی چنیا گیا۔ ایلچی فوری طور تے فرانس دے بادشاہ فلپ چہارم نو انگریزاں دے ارادےآں توں آگاہ کرن دے لی بھیجے گئے۔ انہاں نے اک معاہدہ وی کیتا جس دے تحت جے انگریزاں نے فرانس اُتے حملہ کیتا تاں سکاٹش [[انگلینڈ]] اُتے حملہ کر دین گے تے بدلے وچ فرانسیسی سکاٹشاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ معاہدہ جان دے پتر ایڈورڈ تے فلپ دی بھانجی جون دی طے شدہ شادی نال مہر لگ جائے گا۔ ناروے دے بادشاہ ایرک دوم دے نال اک ہور معاہدہ طے کیتا گیا ، جس وچ 50،000 گروٹس د‏‏ی رقم دے لئی اوہ سال دے چار مہینےآں دے لئی 100 بحری جہاز فراہ‏م کرے گا ، جدو‏ں تک فرانس تے انگلینڈ دے وچکار دشمنی جاری رہی۔ اگرچہ ناروے نے کدی وی کارروائی نئیں کیتی، فرانکو-سکاٹش اتحاد، جہنوں بعد چ اولڈ اتحاد دے ناں توں جانا جاندا سی، 1560 تک اکثر تجدید کیتی جاندی سی۔ 1295ء تک ایڈورڈ اول نو‏‏ں خفیہ فرانکو تے سکاٹش مذاکرات تو‏ں آگاہ نئيں ہويا۔ اکتوبر دے اوائل وچ ، اس نے ممکنہ حملے دے خلاف اپنے شمالی دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔ ایہ ایسے ویلے سی جدوں رابرٹ بروس، ایننڈیل دے 6ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے والد) نوں ایڈورڈ نے کارلیسل کیسل دا گورنر مقرر کیتا۔ ایڈورڈ نے جان بالیول نو بروک ، جیڈبرگ تے راکسبرگ دے قلعےآں تے برگاں دا کنٹرول چھڈن دا وی حکم دتا۔ دسمبر وچ ، نیو کیسل وچ ایڈورڈ دے 200 تو‏ں زیادہ کرایہ داراں نو‏‏ں مارچ 1296 تک اک ملیشیا تشکیل دینے دے لئی طلب کيتا گیا سی تے فروری وچ ، اک بیڑا نیو کیسل وچ اس د‏ی زمینی افواج تو‏ں ملنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اینگلو-سکاٹش سرحد دے نال انگریزی افواج دی نقل و حرکت کسے دے دھیان توں باہر نئیں رہی۔ اس دے جواب وچ ، بادشاہ جان بیلیول نے تمام قابل سکاٹش افراد نو ں ہتھیار برداشت کرنے تے 11 مارچ تک کیڈنلی وچ جمع ہونے دے لئی بلایا۔ <ref>{{Cite book|title=Under the Hammer: Edward I and Scotland, 1286-1307}}</ref> کئی سکاٹش شرافتاں نے سمن نو نظر انداز کرن دا انتخاب کیتا، جنہاں چ [[رابرٹ بروس|رابرٹ بروس، ارل آف کیرک]] وی شامل سن، جنہاں دی کیرک اسٹیٹس جان بیلیول نے ضبط کر لئیاں سن تے جان 'دی ریڈ' کومین نوں دوبارہ تفویض کر دتیاں سن۔ رابرٹ بروس اوس سال دے شروع چ اپنے پیو دے استعفے تے کیرک دا ارل بن گیا سی۔ === جنگ دا آغاز: 1296–1306 === [[فائل:John_Balliol.jpg|thumb| تخت توں لاہیا گیا بادشاہ جان، جس نوں اک سکاٹش کرونکل نے 'ٹوم ٹیبارڈ' ('خالی کوٹ') دا ناں دتا]] سکاٹش آزادی دی پہلی لڑائی نوں ڈھیلے ڈھالے چار پڑائاں وچ ونڈیا جا سکدا اے: شروعاتی انگریزی حملہ اتے 1296 وچ کامیابی؛ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے مختلف سکاٹش گارڈینز دی اگوائی چ 1297 توں جان کومین ("ریڈ کومین") فروری 1304 چ عام سکاٹش جمع کروان لئی گل بات کرن تک مہماں; 1306 وچ ڈمفریز وچ ریڈ کومین دے قتل دے بعد [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی اگوائی وچ نویں سرے توں مہماں توں لے کے 1314 وچ بینوک برن وچ اس دی تے سکاٹش جت تک؛ تے سکاٹ لینڈ ، آئرلینڈ تے شمالی انگلینڈ وچ 1314 تو‏ں لے ک‏ے 1328 وچ ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تک سکاٹش سفارتی اقدامات تے فوجی مہمات دا آخری مرحلہ۔ جنگ دا آغاز مارچ 1296 وچ ایڈورڈ اول دے بیروک د‏‏ی بے دردی تو‏ں برطرف کرنے تو‏ں ہويا ، اس دے بعد ڈنبر د‏‏ی لڑائی وچ سکاٹش شکست تے جولائ‏ی وچ جان بالیول دا استعفیٰ دتا گیا۔ انگریزی حملے دی مہم نے اگست تک ملک دے زیادہ تر حصے نو ماتحت کر لیا سی تے، سکون ایبی توں سٹون آف ڈیسٹنی نو ہٹان تے [[ویسٹ منسٹر ایبی]] منتقل کرن دے بعد، ایڈورڈ نے بیروک چ اک پارلیمنٹ بلائی، جتھے سکاٹش امراء نے انگلینڈ دے بادشاہ دے طور تے اس نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے دوجے سکاٹش شرافتاں دی اگوائی چ 1297 دے شروع چ ہون آلیاں بغاوتاں نے ایڈورڈ نوں سکاٹش نال نبڑن لئی ہور فوجاں گھلن تے مجبور کیتا، تے اگرچہ اوہ شرافتاں نوں اروین چ ہتھیار سٹن تے مجبور کرن چ کامیاب ہو گئے، والیس تے ڈی مورے دیاں جاری مہماں نے بالآخر سکاٹش برج دی پہلی کلیدی فتح دی راہنمائی کیتی۔ سٹرلنگ چ لڑائی چ مورے مہلک طور تے زخمی ہو گیا سی، تے لڑائی دے فوراً بعد اوہ مر گیا۔ اس دے بعد شمالی انگلینڈ تے سکاٹش چھاپے مارے گئے تے مارچ 1298 وچ والیس نو سکاٹ لینڈ دے سرپرست دے طور تے تعینات کیتا گیا۔ لیکن جولائی وچ، ایڈورڈ نے فیر حملہ کیتا، والیس تے اس دے پیروکاراں نو کچلن دا ارادہ رکھدے ہوئے، تے فالکرک وچ سکاٹاں نو شکست دتی۔ ایڈورڈ انگلینڈ واپس آن توں پہلے سکاٹ لینڈ نوں مکمل طور تے اپنے ماتحت کرن چ ناکام رہیا۔ [[فائل:War_of_Independence_figures_by_Wm_Hole.JPG|right|thumb|210x210px| وکٹورین آرٹسٹ ولیم ہول ولوں دکھائے گئے آزادی دی پہلی جنگ دیاں قابل ذکر شخصیتاں]] والیس دے بارے چ کئی کہانیاں نیں تے فالکرک دی لڑائی دے بعد اوہنے کی کیتا۔ کجھ وسیلیاں ولوں آکھیا جاندا اے کہ والیس نے فرانس دا سفر کیتا تے اپنی جاری جنگ دے دوران انگریزاں دے خلاف فرانسیسی بادشاہ لئی لڑیا جدوں کہ سینٹ اینڈریوز دے بشپ لیمبرٹن، جنہاں نے سکاٹش کاز نوں بہت حمایت دتی، گئے تے پوپ نال گل بات کیتی۔ والیس دے بعد رابرٹ بروس تے جان کومین نے مشترکہ سرپرستاں دے طور تے عملدرآمد کیتا، سینٹ اینڈریوز دے بشپ ولیم ڈی لیمبرٹن نو 1299 وچ تیجے، غیر جانبدار سرپرست دے طور تے مقرر کیتا گیا تاکہ انہاں دے وچکار نظم و ضبط برقرار رکھن دی کوشش کیتی جا سکے۔ 1300 تے 1301 وچ ایڈورڈ دی ہور مہماں نے 1302 وچ سکاٹش تے انگریزاں دے وچکار جنگ بندی دا باعث بنی۔ 1303/1304 وچ اک ہور مہم دے بعد، سٹرلنگ کیسل ، سکاٹش دے زیر قبضہ آخری وڈا گڑھ، انگریزاں دے ہتھ وچ آ گیا، تے فروری 1304 وچ، مذاکرات دے نتیجے وچ زیادہ تر باقی امراء نے ایڈورڈ تے سکاٹشاں نوں خراج تحسین پیش کیتا لیکن سارے ہتھیار سٹ گئے۔ اس مقام اُتے ، رابرٹ بروس تے ولیم لیمبرٹن نے اتحاد دا خفیہ رشتہ بنا لیا ہوئے گا ، جس دا مقصد بروس نو‏‏ں سکاٹش تخت اُتے بٹھانا تے جدوجہد جاری رکھنا سی۔ تاہم، لیمبرٹن بالیول-کومین دھڑے نال وابستہ اک خاندان توں آیا سی تے اس دی حتمی وفاداری نامعلوم اے۔ 1305 وچ والیس د‏‏ی گرفتاری تے پھانسی دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ آخر کار اسکاٹ لینڈ فتح ہوچکيا اے تے بغاوت اک عرصے دے لئی شانت ہوگئی۔ === کنگ رابرٹ دی بروس: 1306–1328 === [[فائل:Bannockburn_Monument_plaque_-_geograph.org.uk_-_1538086.jpg|thumb| بینوک برن یادگار تختی]] فروری 1306 نوں، بروس تے کومین دے وچکار اک ملاقات دے دوران، سکاٹش تخت دے دو زندہ دعویدار، بروس نے ڈمفریز دے گریفریئرز کرک وچ جان کومین دے نال جھگڑا کیتا تے اوہنوں قتل کر دتا۔ اس ویلے بغاوت نوں پھر بھڑکایا گیا ۔ <ref>{{Cite book|title=King Robert the Bruce|url=https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C}}</ref> لگدا اے کہ کومین نے دوناں دے وچکار اک معاہدہ توڑ دتا سی، تے بادشاہ ایڈورڈ نوں بروس دے بادشاہ بنن دے منصوبیاں توں آگاہ کیتا سی۔ معاہدہ ایہ سی کہ دونے دعویداراں وچو‏ں اک اسکاٹ لینڈ دے تخت اُتے اپنا دعوی ترک کرے گا ، لیکن دوسرے تو‏ں زمیناں وصول کرے گا تے اس دے دعوے د‏‏ی تائید کرے گا۔ لگدا اے کہ کومین نے بروس نو انگریزاں دے نال دھوکہ دے کے زمیناں تے تخت دوناں حاصل کرن دا سوچیا سی۔ کومین توں ایڈورڈ تک دستاویزات لے کے جان آلا اک قاصد بروس تے اوہدی پارٹی نے پھڑ لیا، جس نال کومین نوں واضح طور تے ملوث کیتا گیا۔ بروس نے فیر سکاٹش پریلیٹس تے شرافتاں نو اپنے پچھے اکٹھا کیتا تے ڈمفریز چ قتل دے پنج ہفتیاں توں وی گھٹ عرصے بعد خود نو سکون چ سکاٹش دا بادشاہ بنایا۔ اسدے بعد اسنے اپنی راج نوں آزاد کرواؤن لئی اک نویں مہم شروع کیتی۔ میتھون دی لڑائی وچ ہارن مگروں اوہنوں سکاٹش مین لینڈ توں اک ڈاکو دے طور تے کڈ دتا گیا کیونجے ایڈورڈ اول نے اعلان کیتا کہ اوہدے حامیاں نوں کوئی کوارٹر نہیں دتا جائے گا تے اوہدی بیوی ملکہ الزبتھ، دھی مارجوری تے نکی بھیناں کرسٹینا تے مریم نوں انگریزاں نے پھڑ لیا۔ بروس 1307 وچ سرزمین واپس آیا۔ بادشاہ رابرٹ د‏‏ی افواج د‏‏ی طاقت وچ اضافہ جاری رہیا ، جولائ‏ی 1307 وچ ایڈورڈ اول د‏‏ی موت تو‏ں جزوی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ لوڈون ہل دی لڑائی ، برانڈر دے درے دی لڑائی ، تے راکسبرگ قلعے تے ایڈنبرا قلعے تے قبضے نے انگریزاں نوں مسلسل ملک تے اپنے کنٹرول وچ تھاں کھو دتی۔ 1314 وچ بینوک برن دی لڑائی جنگ دے دوران اک اہم واقعہ سی، جس دے بعد انگلینڈ وچ قیدی بروس دے خاندانی افراد نو واپس کر دتا گیا۔ 1318ء چ سکاٹشاں نے اپریل 1318ء چ اوس ویلے دے سکاٹش شہر بیروک اپون ٹویڈ نوں واپس لے کے انگریزاں نوں کڈھن دا کم پورا کر لیا ۔ 1320 وچ ، سکاٹش امراء دے اک گروہ نے انگلینڈ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے [[پوپ]] نو‏‏ں اربروتھ دا اعلان بھیجیا۔ دو اسی طرح دے اعلانات شرافت، پادری تے رابرٹ اول نے وی بھیجے سن۔ 1324 وچ، تھامس رینڈولف ، ارل آف مورے نو ایویگنن وچ اپنے دربار وچ پوپ نال ذاتی طور تے ملن لئی بھیجیا گیا۔ رینڈولف نے کامیابی تو‏ں پوپ جان نو‏‏ں رابرٹ نو‏‏ں سکاٹش دا بادشاہ تسلیم کرنے اُتے آمادہ کیتا ، جو اک وڈی سفارتی بغاوت سی۔ 1327 وچ انگلینڈ دے ایڈورڈ II نوں گدی توں لاہ کے مار دتا گیا تے اوہدا پتر انگلینڈ دا ایڈورڈ III راج گدی سنبھالیا۔ رابرٹ یا اس دے جنگی رہنماواں دے ذریعہ انگلینڈ دے شمال اُتے بار بار حملے ، جس دا اختتام سٹین ہوپ پارک د ی جنگ وچ ہويا ، جس وچ انگریزی بادشاہ تقریباً گرفتار ہوچکيا سی ، نے ایڈورڈ سوم نو ں 1 مئی 1328 نو ں ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا۔ اس نال سکاٹلینڈ دی آزادی تے رابرٹ دی بروس نوں بادشاہ منیا گیا۔ امن نوں ہور پکا کرن لئی، رابرٹ دے پتر تے وارث ڈیوڈ نے ایڈورڈ سوم دی بھین نال ویاہ کیتا۔ == آزادی دی دوجی لڑائی: 1332–1357 == [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی موت دے بعد، بادشاہ ڈیوڈ دوم حکومت کرن لئی بہت چھوٹا سی، اس لی سرپرستی تھامس رینڈولف، ارل آف مورے نے سنبھالی۔ لیکن ایڈورڈ سوم، ایڈنبرا-نارتھمپٹن دے معاہدے وچ اپنا ناں دین دے باوجود، سکاٹشاں ولوں ذلت دا بدلہ لین لئی پرعزم سی تے اوہ ایڈورڈ بیلیول دی مدد تے بھروسہ کر سکدا سی، جو جان بیلیول دا پتر سی تے سکاٹش تخت دا دعویدار سی۔ ایڈورڈ سوم نو‏‏ں سکاٹش شرافتاں دے اک گروہ د‏‏ی وی حمایت حاصل سی ، جس د‏‏ی سربراہی بالیول تے ہنری بیومونٹ کردے سن ، جنہاں نو‏ں 'ڈیسنہریٹڈ' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امراء دے اس گروہ نے پہلی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تے بینوک برن دے بعد ، رابرٹ دی بروس نے انہاں نو‏ں اپنے امن وچ واپس آنے دے لئی اک سال دا وقت دتا سی۔ جدوں اوہناں نے انکار کیتا، تے اس نے اوہناں دے لقباں تے زمیناں توں محروم کر دتا، تے اوہناں نوں اپنے اتحادیاں نوں دے دتا۔ جدوں امن ہو گیا، تے اوہناں نوں کوئی جنگی معاوضہ نئیں ملیا۔ ایہہ 'بے وراثت' اپنیاں پرانیاں زمیناں دے بھکھے سن تے امن نوں ختم کرن والے ثابت ہون گے۔ مورے دا ارل 20 جولائی 1332 نوں مر گیا۔ سکاٹش شرافت [[پرتھ]] وچ اکٹھی ہوئی جتھے انہاں نے مار دے ارل ڈومنال II نو‏‏ں نواں سرپرست دے طور اُتے منتخب کيتا۔ ایس دوران، بالیول دی اگوائی چ اک نکا جیہا بینڈ ہمبر توں روانہ ہو گیا سی۔ وراثت توں محروم شریفاں تے کرائے دے فوجیاں تے مشتمل، اوہ شاید کجھ ہزار توں زیادہ مضبوط نئیں سن۔ <ref>{{Cite book|title=The Chronicle of Lanercost|date=1913}}</ref> ایڈورڈ سوم اجے وی باقاعدہ طور تے ڈیوڈ II دے نال امن وچ سی تے اس لئی بالیول دے نال اس دے معاملات نو ں جان بوجھ کر دھندلا دتا گیا سی۔ اوہ یقیناً جانندا سی کہ کی ہو رہیا اے تے بالیول نے شاید جان توں پہلاں خفیہ طور تے خراج تحسین پیش کیتا، لیکن بالیول دی مایوس کن منصوبہ ناکام ہون تے برباد لگدی ہووے گی۔ اس لیی ایڈورڈ نے بالیول نو دریائے ٹویڈ دے اس پار توں سکاٹ لینڈ تے حملہ کرن دی اجازت دین توں انکار کر دتا۔ ایہہ معاہدے دی بہت کھلی خلاف ورزی ہوندی۔ اوہ سمندر دے ذریعے حملے تے اکھاں بند کرن تے راضی ہو گیا، لیکن ایہ واضح کیتا کہ جے بالیول تے اوہدے دوست ناکام ہو جان تے اوہ اوہناں نوں مسترد کر دیوے گا تے اوہناں دیاں ساریاں انگریزی زمیناں ضبط کر لوے گا۔ 'ڈس ہیریٹڈ' 6 اگست نوں [[فائف|فائیف]] دے کنگ ہارن تے اتریا۔ اوہناں دی پیش قدمی دی خبر اوہناں توں پہلاں ای آئی سی، تے جدوں اوہ پرتھ ول مارچ کر رئے سی، تے اوہناں نے نویں گارڈین دے تحت اک وڈی سکاٹش فوج، زیادہ تر پیدل فوج دے ذریعہ اپنا رستہ روکیا ہویا پایا۔ <ref name="The Balliol Dynasty" /> ڈپلن مور دی لڑائی چ، بالیول دی فوج، جس دی کمان ہنری بیومونٹ نے کیتی، نے وڈی سکاٹش فوج نوں شکست دتی۔ بیومونٹ نے اوہی حربے استعمال کیتے جہناں نو انگریزاں نے [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دے]] دوران مشہور کیتا سی، جس چ مرکز چ اترے ہوئے نائٹ تے تیر اندازاں دے نال۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> تیراں دی قاتلانہ بارش چ پھسے ہوئے، زیادہ تر سکاٹش دشمن دی لائن تک نئیں اپڑ سکے۔ جدوں قتل عام ختم ہو گیا، تے ارل آف مار، سر رابرٹ بروس (رابرٹ دی بروس دا اک ناجائز پتر)، کئی شریف تے تقریباً 2,000 سکاٹش قتل کر دتے گئے۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> ایڈورڈ بیلیول نے فیر اپنے آپ نو سکاٹش دا بادشاہ بنایا، پہلے پرتھ چ، تے فیر ستمبر چ سکون ایبی چ۔ بالیول د‏‏ی کامیابی نے ایڈورڈ سوم نو‏‏ں حیران کردتا ، تے اس خوف تو‏ں کہ بالیول دا حملہ آخر کار ناکام ہوجائے گا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلینڈ اُتے سکاٹش حملہ ہوجائے گا ، اوہ اپنی فوج دے نال شمال د‏‏ی طرف چلا گیا۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> اکتوبر وچ، سر آرچیبالڈ ڈگلس ، ہن سکاٹ لینڈ دے گارڈین، نے بالیول دے نال جنگ بندی کیتی، مبینہ طور تے سکاٹش پارلیمنٹ نوں اکٹھا کرن تے فیصلہ کرن لئی کہ اوہناں دا حقیقی بادشاہ کون سی۔ جنگ بندی توں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، بالیول نے اپنے زیادہ تر انگریزی فوجیاں نو برخاست کر دتا تے سولوے فرتھ دے شمالی ساحل تے عنان چلا گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> اس نے دو عوامی خطوط جاری کیتے ، جس وچ کہیا گیا سی کہ انگلینڈ د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے اپنا بادشاہت دوبارہ حاصل کيتا اے ، تے تسلیم کیتا کہ اسکاٹ لینڈ ہمیشہ تو‏ں انگلینڈ دا جاگیر رہیا ا‏‏ے۔ اس نے سرحد تے ایڈورڈ سوم لئی زمین دا وی وعدہ کیتا، جس چ بیروک آن ٹویڈ وی شامل سی، تے اوہ اپنی ساری حیاتی ایڈورڈ دی خدمت کرے گا۔ لیکن دسمبر وچ، ڈگلس نے سویرے سویرے عنان وچ بالیول تے حملہ کیتا۔ بالیول دے زیادہ تر آدمی مارے گئے، حالانکہ اوہ خود دیوار دے اک سوراخ دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا، تے ننگا تے گھوڑے اُتے سوار ہوک ے کارلیسل فرار ہو گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> [[فائل:Battle_of_Stanhope_Park.jpg|right|thumb| ایڈورڈ سوم نے سکاٹ لینڈ تے حملہ کیتا، فروئسارٹ دے کرونکس دے اک ایڈیشن توں]] اپریل 1333 وچ ، ایڈورڈ سوم تے بالیول نے اک وڈی انگریزی فوج دے نال ، بیروک دا محاصرہ کيتا۔ آرچیبالڈ ڈگلس نے جولائ‏ی وچ قصبے نو‏‏ں راحت دینے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہالیڈن ہل د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھادی تے ماریا گیا۔ ڈیوڈ دوم تے اس د‏ی ملکہ نو‏‏ں ڈمبرٹن قلعے د‏‏ی حفاظت وچ منتقل کردتا گیا ، جدو‏ں کہ بیروک نے ہتھیار ڈال دتے تے ایڈورڈ نے اسنو‏ں الحاق کرلیا۔ ہن تک، سکاٹلینڈ دا زیادہ تر حصہ انگریزی قبضے ہیٹھ سی، سکاٹلینڈ دے تھلویں کاؤنٹیاں چوں اٹھ ایڈورڈ بیلیول نے انگلینڈ نوں دے دتے سن۔ 1334 دے شروع چ، فرانس دے فلپ VI نے پناہ لئی ڈیوڈ II تے اس دے دربار نو فرانس لیان دی پیشکش کیتی، تے مئی چ اوہ فرانس پہنچے، تے [[نارمنڈی]] دے [[شتو گیلارڈ|چیٹو گیلارڈ]] چ جلاوطنی دی عدالت قائم کیتی۔ فلپ نے اس وقت ہونے والے اینگلو فرانسیسی امن مذاکرات نو‏‏ں پٹری تو‏ں لاہنے دا وی فیصلہ کيتا (اس وقت انگلینڈ تے فرانس انہاں تنازعات وچ مصروف سن جو [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ]] دا باعث بنے گا ) ، ایڈورڈ سوم نو‏‏ں اعلان کردے ہوئے کہ فرانس تے انگلینڈ دے درمیان کسی وی معاہدے وچ سکاٹش دے جلاوطن بادشاہ نو‏‏ں شامل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ ڈیوڈ دی غیر موجودگی چ، سرپرستاں دا اک سلسلہ جدوجہد جاری رکھیا۔ نومبر وچ ، ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اس نے بہت کم کم کیتا تے فروری 1335 وچ اس د ی بنیادی وجہ سکاٹش نو ں جنگ وچ لانے وچ ناکامی د ی وجہ تو ں پِچھے ہٹ گیا۔ اوہ تے ایڈورڈ بالیول جولائ‏ی وچ 13،000 د‏‏ی فوج دے نال دوبارہ واپس آئے ، تے سکاٹ لینڈ دے ذریعے پہلے [[گلاسگو]] تے فیر پرتھ تک اگے ودھیا ، جتھ‏ے ایڈورڈ سوم نے اپنے آپ نو‏‏ں نصب کيتا جدو‏ں کہ اس د‏ی فوج نے آس پاس دے دیہی علاقےآں نو‏‏ں لُٹیا تے تباہ کيتا۔ اس ویلے، سکاٹشاں نے بھاری گھڑسواراں دے معمولی کماں تے منحصر، لڑائیاں توں بچن دی منصوبہ بندی دی پیروی کیتی - جو اوس ویلے دی عام مشق سی۔ کجھ سکاٹش رہنماواں، جنہاں چ ارل آف اتھول وی شامل سی، جہڑا 1332 تے 1333 چ ایڈورڈ بالیول دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا سی، نے بروس پارٹی چ رخ اختیار کر لئی۔ ایڈورڈ دے انگلینڈ واپس آن دے بعد، سکاٹش مزاحمت دے باقی رہنماواں نے سر اینڈریو مرے نو سرپرست دے طور تے چنیا۔ اس نے جلد ہی اپریل 1336 تک ایڈورڈ دے نال جنگ بندی دے لئی مذاکرات کیتے ، جس دے دوران مختلف فرانسیسی تے پوپ دے ایلچیاں نے دونے ملکاں دے وچکار امن دے لئی مذاکرات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جنوری وچ ، سکاٹشاں نے اک مسودہ معاہدہ تیار کيتا جس وچ بزرگ تے بے اولاد ایڈورڈ بالیول نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کرنے اُتے اتفاق کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ ڈیوڈ II اس دا وارث ہوئے گا تے ڈیوڈ انگلینڈ وچ رہنے دے لئی فرانس چھڈ دے گا۔ تاہم، ڈیوڈ II نے امن دی تجویز تے کسی وی ہور جنگ بندی نو مسترد کر دتا۔ مئی وچ ، ہنری آف لنکاسٹر د‏‏ی زیر قیادت اک انگریزی فوج نے حملہ کيتا ، اس دے بعد جولائ‏ی وچ بادشاہ ایڈورڈ د‏‏ی زیر قیادت اک ہور فوج نے حملہ کيتا۔ اکٹھے، اوہناں نے شمال مشرق دے بہت سارے حصے نوں تباہ کر دتا تے ایلگن تے [[ابردین|ایبرڈین نوں]] برطرف کر دتا، جد کہ اک تیجی فوج نے جنوب مغرب تے [[کلائیڈ دریا|کلائیڈ]] وادی نوں تباہ کر دتا۔ اس حملے تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، فرانس دے فلپ VI نے اعلان کیتا کہ اوہ اپنی طاقت دے ہر ذریعہ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی مدد کرنے دا ارادہ رکھدا اے ، تے اس دے پاس اک وڈا بیڑا تے فوج اے جو انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ دونے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کررہی ا‏‏ے۔ ایڈورڈ چھیتی ہی انگلینڈ واپس آ گیا، جدوں کہ سکاٹشاں نے مرے دی اگوائی ہیٹھ انگریزی گڑھاں اتے قبضہ کرکے تباہ کر دتا اتے دیہاتی علاقیاں نوں تباہ کر دتا، جس نال ایہہ انگریزاں لئی رہن یوگ نہیں ہو گیا۔ اگرچہ ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اوہ ممکنہ فرانسیسی حملے اُتے زیادہ پریشان ہو رہیا سی ، تے 1336 دے آخر تک ، سکاٹشاں نے عملی طور اُتے تمام اسکاٹ لینڈ اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا سی تے 1338 تک لہر بدل گئی سی۔ جدوں کہ "بلیک اگنس"، کاؤنٹیس-کنسورٹ ڈنبر تے مارچ ، نے ڈنبر قلعے تے انگریزی دے محاصرے دا مقابلہ جاری رکھیا، کندھاں توں سرکشی تے بدسلوکی نوں سٹدے ہوئے، سکاٹ لینڈ نوں کجھ ساہ لین دی تھاں ملی جدوں ایڈورڈ سوم نے فرانسیسی تخت دا دعوی کیتا تے اپنی فوج نوں فلینڈرز لے گیا، فرانس دے نال [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دا]] آغاز کیتا۔ خزاں 1335 دے آخر وچ ، اسٹریتھبوگی ، اتھول دے ارل نو‏‏ں بے دخل کردتا ، تے ایڈورڈ سوم نے سکاٹش فری ہولڈراں نو‏‏ں بے دخل کرکے تے قتل کرکے سکاٹش مزاحمت نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی روانہ ہوئے۔ اس دے بعد، سٹراتھبوگی کلڈرمی کیسل دا محاصرہ کرن لئی چلے گئے، جہڑا لیڈی کرسچن بروس، مرحوم بادشاہ رابرٹ دی بھین تے گارڈین، اینڈریو ڈی مورے دی بیوی دے کول سی۔ اس دے شوہر نے اپنی چھوٹی فوج نو اس دی امداد لئی جلدی منتقل کیتا حالانکہ اس دی تعداد پنج توں اک توں ودھ سی۔ اُتے ، اسٹریتھبوگی دے بوہت سارے آدمی متاثر ہوئے سن تے انگریزی یا غاصب ، بالیول دے نال کوئی وفاداری نئيں رکھدے سن ۔ ڈاؤنہل چارج کردے ہوئے اک فلینک حملے نال پن کیتا گیا، سٹراتھبوگی دی فوج ٹُٹ گئی تے سٹراتھبوگی نے ہتھیار سُٹن توں انکار کر دتا تے مار دتا گیا۔ کلبلین دی لڑائی سکاٹش دے بادشاہ نوں ختم کرن دی بالیول دی کوشش دا موثر اختتام سی۔ اس لیی، صرف نو سالاں چ، رابرٹ دی بروس ولوں اینی سختی نال جتی گئی بادشاہی ٹُٹ گئی سی تے بحال ہو گئی سی۔ اس دے بہت سارے تجربہ کار شریف مر چکے سن تے معیشت جہڑی پہلے جنگاں توں بمشکل بحال ہونا شروع ہوئی سی، اک وار فیر ٹٹ بھج ہو گئی سی۔ ایہہ اک غریب ملک سی جہنوں امن تے چنگی حکومت دی لوڑ سی کہ ڈیوڈ II بالآخر جون 1341 وچ واپس آن دے قابل ہویا۔ [[فائل:BNMsFr2643FroissartFol97vBatNevilleCross.jpg|right|thumb| ڈیوڈ II (نیچے کھبے) نوں نیول کراس تے گرفتار کیتا گیا، فروسارٹ دے کرونکس دے ایڈیشن توں]] جدوں ڈیوڈ واپس آیا، تے اوہ اپنے نامور پیو دی یاد نوں پورا کرن لئی پرعزم سی۔ اس نے انگلینڈ دے نال جنگ بندی نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے سو سالہ جنگ دے ابتدائی سالاں دے دوران اپنے اتحادی فلپ VI دے نال کھڑے ہونے دا عزم کيتا۔ 1341 چ اونے انگلینڈ تے اک چھاپہ ماریا تے ایڈورڈ سوم نوں سرحد نوں مضبوط کرن لئی اتر ول فوج دی اگوائی کرن تے مجبور کر دتا۔ 1346 وچ ، ہور سکاٹش چھاپےآں دے بعد ، فلپ VI نے کالیس اُتے انگریزی د‏‏ی گلا گھٹنے دے لئی انگلینڈ اُتے جوابی حملے د‏‏ی اپیل کيتی۔ ڈیوڈ نے خوشی نال قبول کیتا تے ذاتی طور تے ڈرہم تے قبضہ کرن دے ارادے نال جنوب دی طرف سکاٹش فوج دی اگوائی کیتی۔ اس دے جواب وچ ، اک انگریزی فوج سکاٹشاں دا مقابلہ کرنے دے لئی [[یارکشائر]] تو‏ں شمال د‏‏ی طرف چلی گئی۔ اکتوبر نوں، نیولز کراس دی لڑائی چ، سکاٹش ہار گئے۔ اوہناں نوں بھاری جانی نقصان ہویا تے گرفتار ہون توں پہلاں ڈیوڈ نوں دو تیراں نال چہرے تے زخمی کر دتا گیا۔ اوہ اینا مضبوط سی تاہم اپنے قیدی دے منہ چوں دو دند کڈھ سکدا سی۔ صحت یابی دے اک عرصے دے بعد، اوہنوں [[ٹاور آف لندن]] چ قید کر دتا گیا، جتھے اوہنوں گیارہ سال تک قیدی رکھیا گیا، جس دوران سکاٹ لینڈ تے اوہدے بھتیجے، رابرٹ سٹیورٹ، 7ویں ہائی سٹیورڈ نے حکومت کیتی۔ ایڈورڈ بیلیول اس دے بعد جلد ہی اک چھوٹی سی فوج دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا ، اسکاٹ لینڈ نو‏‏ں بازیاب کرنے د‏‏ی آخری کوشش وچ ۔ اوہ صرف گیلووے دے کجھ حصےآں تے قابو پان چ کامیاب ہویا، اوتھے اوہدی طاقت 1355 تک گھٹ گئی۔ آخر کار اس نے جنوری 1356 وچ سکاٹش تخت اُتے اپنے دعوے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے 1364 وچ بے اولاد مر گیا۔ [[فائل:David_Bruce,_king_of_Scotland,_acknowledges_Edward_III_as_his_feudal_lord.jpg|thumb| ڈیوڈ II نے ایڈورڈ III نوں خراج تحسین پیش کیتا]] آخر کار ، 3 اکتوبر 1357 نو‏‏ں ، ڈیوڈ نو‏‏ں بیروک دے معاہدے دے تحت رہائی مل گئی ، جس دے تحت سکاٹشاں نے اس دے لئی 100،000 مرکس دا بہت وڈا تاوان ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا (1 مرک سی  اک انگریزی پاؤنڈ) 10 سالاں چ ادا کیتا جا سکدا اے۔ تاوان دے لئی فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی بھاری ٹیکس د‏‏ی ضرورت سی ، جو قسطاں وچ ادا کرنا سی ، تے ڈیوڈ نے اس رقم نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرکے اپنی رعایا نو‏‏ں اجنبی کردتا۔ اوس ویلے دیس دی حالت اک افسوسناک سی; اوہ جنگ تے بلیک ڈیتھ نال وی تباہ ہو چکی سی۔ تاوان دی پہلی قسط ویلے سر ادا کر دتی گئی ۔ دوجا دیر نال آیا تے اوہدے بعد، ہور پیسے نئیں دتے جا سکے۔ 1363 وچ، ڈیوڈ لندن گیا تے اس گل تے اتفاق کیتا کہ جے اوہ بے اولاد مر جاندا اے، تے تاج ایڈورڈ (اوہدے سالے) یا اوہدے پتراں وچوں اک نوں ملے گا، تے تقدیر دا پتھر سکاٹش دے بادشاہ دے طور تے اوہناں دی تاجپوشی لئی واپس کر دتا جائے گا۔ تاہم، لگدا اے کہ ایہ تاوان دے بارے چ دوبارہ مذاکرات کرن دی اک بے ایمان کوشش توں زیادہ نئیں سی کیونکہ ڈیوڈ نوں چنگی طراں پتہ سی کہ پارلیمنٹ اس طرح دے انتظام نو ہتھ توں باہر مسترد کر دیوے گی۔ سکاٹشاں نے اس انتظام نو مسترد کر دتا، تے تاوان دی ادائیگی جاری رکھن دی پیشکش کیتی (ہن 100,000 پونڈ تک ودھ گیا اے)۔ اک 25 سالہ جنگ بندی اُتے اتفاق ہويا تے 1369 وچ ، 1365 دا معاہدہ منسوخ کر دتا گیا تے فرانس دے نال جنگ دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں سکاٹشاں دے فائدے دے لئی اک نواں معاہدہ قائم کيتا گیا۔ نویں شرطاں نے 44,000 مرکاں نو اصل 100,000 توں کٹ دتا گیا جہناں نو اگلے 14 سالاں لئی 4,000 دی قسطاں چ ادا کیتا گیا۔ جدوں ایڈورڈ 1377 چ مر گیا، تے فیر وی 24,000 مرک واجب الادا سن، جہڑے کدی ادا نئیں کیتے گئے۔ ڈیوڈ نے خود اپنی مقبولیت تے اپنے امراء دا احترام کھو دتا سی جدو ں اس نے اپنی انگریزی بیوی د ی موت دے بعد اک نابالغ لارڈ د ی بیوہ تو ں شادی کيتی۔ اوہ خود فروری 1371 وچ مر گیا۔ اس مہم دے انت تکّ سکاٹلینڈ آزاد ہو گیا سی۔ ایہ اس طرح ای رہیا، جدوں تک کہ سکاٹ لینڈ دے بادشاہ [[جیمز ششم تے اول|جیمز VI]] 1603 دے یونین آف دی کراؤنز وچ انگریزی تخت تے کامیاب نئیں ہو گئے، تے سیاسی اتحاد دی متنازعہ کوششاں 1707 دے معاہدے دے یونین وچ ختم ہوئیاں جس نے [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ دی واحد بادشاہی]] تشکیل دتی۔ == وڈیاں لڑائیاں تے واقعات ==   * [[بروک دا قبضہ (1296)|بروک دا قبضہ]]، 1296 * [[ڈنبر دی لڑائی (1296)|ڈنبر دی لڑائی]], 1296 * [[سٹرلنگ برج دی لڑائی]]، 1297 * [[فالکر دی لڑائی (1298)|فالکر دی لڑائی]], 1298 * [[روسلن دی لڑائی]]، 1303 * [[ہاپرو دی لڑائی (1304)|ہاپرو دی لڑائی]]، 1304 * [[سٹرلنگ کیسل دا زوال]]، 1304 * [[میتھون دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈلری دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈگلس کیسل تے قبضہ|ڈگلس لارڈر]]، 1307 * [[ٹرنبیری دی لڑائی]]، 1307 * [[گلین ٹرول دی لڑائی]]، 1307 * [[لوڈون ہل دی لڑائی]]، 1307 * [[سلیوچ دی لڑائی]]، 1307 * [[انوروری دی لڑائی (1308)|انوروری دی لڑائی]], 1308 * [[برینڈر دے درے دی لڑائی]]، 1308 * [[بینوکبرن دی لڑائی]]، 1314 * [[کانر دی لڑائی]]، 1315 * [[سکیتھمائر دی لڑائی]]، 1316 * [[سکیریز دی لڑائی]]، 1316 * [[فاؤہارٹ دی لڑائی]]، 1318 * [[بروک دا قبضہ (1318)|بروک دا قبضہ]]، 1318 * [[مائٹن دی لڑائی]]، 1319 * [[اربروتھ دا اعلان]]، 1320 * [[بورو برج دی لڑائی]]، 1322 * [[پرانے بائی لینڈ دی لڑائی]]، 1322 * [[معاہدہ کوربیل (1326)|معاہدہ کوربیل]]، 1326 * [[سٹین ہوپ پارک دی لڑائی]]، 1327 * [[ایڈنبرا-نارتھمپٹن ​​دا معاہدہ]]، 1328 * [[ڈپلن مور دی لڑائی]]، 1332 * [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]]، 1333 * [[ڈورنوک دی لڑائی]]، 1333 * [[بورومائر دی لڑائی]]، 1335 * [[کلبلین دی لڑائی]]، 1335 * [[نیویلز کراس دی لڑائی]]، 1346 * [[بروک دا معاہدہ (1357)|بروک دا معاہدہ]]، 1357 == اہم اعداد و شمار == === سکاٹ لینڈ ===   * [[سکاٹ لینڈ دا الیگزینڈر III|بادشاہ الیگزینڈر III]] * [[جون بالیول|بادشاہ جان بالیول]] * [[رابرٹ دی بروس|بادشاہ رابرٹ I دی بروس]] * [[سکاٹ لینڈ دا ڈیوڈ II|بادشاہ ڈیوڈ II]] * [[اسکاٹ لینڈ دا رابرٹ II|رابرٹ سٹیورٹ، 7واں ہائی سٹیورڈ]] – لیفٹینینٹ (1346–1357) * [[رابرٹ وشارٹ]] – بشپ آف گلاسگو (1272–1317) * [[جان II Comyn]] تے [[John III Comyn]] – گارڈینز (1298–1301، 1304) * [[اینڈریو ڈی مورے]] * [[ولیم والیس]] * [[جان ڈی گریم]] * [[جان ڈی سولز (گارڈین آف اسکاٹ لینڈ)|جان ڈی سولس]] – گارڈین (1301–1304) * [[ڈومنال I، ارل آف مار]] (1276–1301) * [[گارٹنیٹ، ارل آف مار]] (1301–1305) * [[ایڈورڈ بروس]] * [[تھامس رینڈولف، مورے دا پہلا ارل]] – گارڈین (1329–1332) * [[جیمز ڈگلس، لارڈ آف ڈگلس]]، "دی بلیک" یا "دی گائیڈ" * [[ماؤل چولیم II، ارل آف لینکس]] (1303–1333) * [[ڈومنال II، ارل آف مار]] (1305–1332) گارڈین (1332) * [[یولیئم II، ارل آف راس]] (1274–1323) * [[ڈونچدھ چہارم، ارل آف فائیف]]، (1288–1353) * [[ولیم لیمبرٹن]] – بشپ آف سینٹ اینڈریوز (1298–1328) * [[برنارڈ آف اربروتھ]] – چانسلر (1308–1328) * [[اینڈریو مرے (سپاہی)|اینڈریو مرے]] – گارڈین (1332، 1335–1338) * [[آرچیبالڈ ڈگلس (موت 1333)|آرچیبالڈ ڈگلس]] – گارڈین، کے۔ [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]] 1333 * [[اگنیس ڈنبر]]، کاؤنٹیس-کنسورٹ آف ڈنبر/مارچ * [[آؤدھ، ارل آف راس]] (1323–1333) * [[والٹر سٹیورٹ، چھیواں ہائی سٹیورڈ]] * [[ماؤل آئیوسا سوم، ارل آف سٹراتھرن]] (1271–1317) * [[ماؤل آئیوسا چہارم، ارل آف سٹراتھرن]] (1317–1329) * [[ماؤل Íosa V، ارل آف سٹراتھرن|ماؤل آئیوسا پنجم، ارل آف سٹراتھرن]]، 1330–1334، [[ارل آف آرکنی|ارل آف کیتھنیس اینڈ آرکنی]]، 1331–1350 === انگلینڈ === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * بادشاہ [[ایڈورڈ اول]] * بادشاہ [[ایڈورڈ II]] * بادشاہ [[ایڈورڈ سوم]] * [[ایڈورڈ بالیول]] * [[ہینری بیومونٹ، 'بچن دا چوتھا ارل']] * [[ہمفری ڈی بوہن، ہیرفورڈ دا چوتھا ارل]] * [[جان ڈی بریٹن، رچمنڈ دا پہلا ارل]] * [[ہینری آف گروسمونٹ، پہلا ڈیوک آف لنکاسٹر]] * [[ڈیوڈ اول سٹراتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[ڈیوڈ II اسٹریتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[گلبرٹ ڈی امفراویل، ارل آف اینگس]] * [[ایمر ڈی ویلنس، پیمبروک دا دوجا ارل]] * [[جان ڈی وارین، سرے دا چھیواں ارل]] === ہور اہم شخصیتاں === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * [[فرانس دا فلپ چہارم]] * [[فرانس دا فلپ VI]] * [[پوپ جان XXII]] == ایہہ وی ویکھو == === سکاٹ لینڈ === * اینگلو سکاٹش جنگاں * سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دا خاکہ * سکاٹش آزادی === دوجے === * آئرش بغاوتاں دی لسٹ ** [[آئرش جنگ آزادی]] * متحدہ آئرلینڈ * انگریزی حکومت دے خلاف ویلش بغاوتاں ** گلینڈور بغاوت * ویلش دی آزادی == نوٹ == <references group="note" /> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/independence/features_independence_arbroath.shtml بی بی سی ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں] * [https://web.archive.org/web/20070930180531/http://www.historynet.com/historical_conflicts/3036606.html ہسٹری نیٹ ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں: بینوک برن دی لڑائی] * [http://skyelander.orgfree.com/menu5.html سلینڈر ڈاٹ آر جی: ڈپلن مور، ہیلڈن ہل، تے نیولز کراس دیاں لڑائیاں] * Kingcrest.com: Timeline [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:سکاٹ لینڈ]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] dbzpbf5r58z9rdyykbfhok9bur81ko4 710158 710157 2026-08-23T07:33:16Z Abbas dhothar 361 710158 wikitext text/x-wiki  {{حرب}}{{معلومات-حرب}}{{معلومات-نزاع-عسكري}} '''سکاٹش جنگاں''' (1296–1357) دو توسیعی فوجی تنازعات سن جنہاں وچ [[انگلستان بادشاہت|انگلینڈ دی بادشاہی نے]] [[سکاٹ لینڈ بادشاہت|سکاٹ لینڈ دی بادشاہی]] تے کنٹرول قائم کرن دی کوشش کیتی۔ اہم عارضی کامیابیاں دے باوجود ، دونے جنگاں وچ انگریزی د‏‏ی کوششاں بالآخر سکاٹش مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکام رہیاں تے اسکاٹ لینڈ اک آزاد ملک بنیا رہیا۔ ایہ جنگاں سکاٹ لینڈ لئی اک وڈے بحران دا حصہ سن، تے ایہ دور اس دی تریخ دے سب توں اہم ویلے چوں اک بن گیا۔ پہلی جنگ (1296–1328) [[سکاٹ لینڈ]] تے انگریزی حملے نال شروع ہوئی تے ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ دوجی لڑائی (1332–1357) ایڈورڈ بیلیول تے "ڈس ہیریٹڈ" دے انگریزی حمایت یافتہ حملے نال شروع ہوئی تے بروک دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دے دوران قابل ذکر شخصیتاں وچ سکاٹ لینڈ دے کئی بادشاہ شامل سن جداں اسکاٹ لینڈ دے الیگزینڈر سوم ، جان بیلیول ، [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] تے اسکاٹ لینڈ دے ڈیوڈ II ، [[ولیم والس|ولیم والیس]] جداں ہور ممتاز شخصیات جنہاں نے 1297–1298 تک اسکاٹ لینڈ دے محافظ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ انگریزی دھر دیاں اہم شخصیتاں چ بادشاہ [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] ، ایڈورڈ II تے ایڈورڈ سوم ، دے نال نال سکاٹ لینڈ دے متنازعہ بادشاہ، ایڈورڈ بیلیول شامل ہن۔ ایہ جنگاں دوجیاں وجوہات دی بنا تے اہم سن، جویں کہ قرون وسطی دی جنگ چ اک کلیدی ہتھیار دے طور تے لانگ بو دا ابھرنا۔ == آزادی دی پہلی جنگ: 1296–1328 == === پچھوکڑ === [[فائل:Edward_I_&_II_Prince_of_Wales.jpg|thumb| [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ I]] تے اوہدا پتر، ایڈورڈ، پرنس آف ویلز]] سکاٹ لینڈ دا بادشاہ الیگزینڈر سوم 1286 وچ مر گیا، اپنی تن سالہ پوتی مارگریٹ، ناروے دی نوکرانی نوں اپنا وارث چھڈ گیا۔ 1290 وچ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے برگھم دے معاہدے تے دستخط کیتے جس وچ ناروے دی نوکرانی تے [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] دے پتر کیرنارون دے ایڈورڈ دی شادی تے اتفاق کیتا گیا۔ اس شادی تو‏ں اسکاٹ لینڈ تے انگلینڈ دے وچکار اتحاد نئيں بنے گا کیونجے سکاٹشاں نے اصرار کيتا کہ معاہدے وچ ایہ اعلان کیتا جائے کہ اسکاٹ لینڈ انگلینڈ تو‏ں وکھ تے تقسیم اے تے اس دے حقوق، قوانین، آزادیاں تے رسم و رواج نو‏‏ں مکمل طور اُتے تے ناقابل خلاف ورزی طور اُتے ہر وقت دے لئی محفوظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ تاہم، مارگریٹ، اپنی نویں بادشاہت دا سفر کردیاں ہوئیاں، 26 ستمبر 1290 دے آسے پاسے [[اورکنے|آرکنی جزیرے]] تے اترن دے تھوڑی دیر بعد مر گئی اس دی موت دے بعد، جانشینی لئی 13 حریف سن۔ سکاٹش تاج دے دو معروف حریف رابرٹ ڈی بروس، ایننڈیل دے 5ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے دادا) تے جان بالیول، لارڈ آف گیلووے سن۔ بروس تے بالیول خانداناں تے حامیاں دے درمیان خانہ جنگی دے خوف تو‏ں ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے انگلینڈ دے ایڈورڈ اول نو‏‏ں خط لکھیا ، جس وچ کہیا گیا کہ اوہ خانہ جنگی تو‏ں بچنے دے لئی شمال وچ آنے تے دعویداراں دے درمیان ثالثی کرن۔ ایڈورڈ نے 1291 وچ نورہم وچ سرپرستاں نال ملن تے راضی ہو گیا۔ اس عمل دے شروع ہون توں پہلاں ایڈورڈ نے اصرار کیتا کہ اس نوں سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ دے طور تے تسلیم کیتا جائے۔ جدوں انہاں نے انکار کیتا، تے اس نے دعویداراں نو اپنی شرائط تے اتفاق کرن دے لیی تن ہفتے دتے، ایہ جان کے کہ اودوں تک اس دی فوجاں پہنچ چکیاں ہون گیاں تے سکاٹس دے کول کوئی چارہ نئیں ہووے گا۔ ایڈورڈ دی چال نے کم کیتا، تے تاج دے دعویداراں نو ایڈورڈ نو اپنا لارڈ پیراماؤنٹ تسلیم کرن تے اس دی ثالثی نو قبول کرن تے مجبور کیتا گیا۔ انہاں دا فیصلہ جزوی طور اُتے اس حقیقت تو‏ں متاثر ہويا کہ زیادہ تر دعویداراں دے پاس انگلینڈ وچ وڈی جائیداداں سن تے ، اس لئی ، جے اوہ انگریزی بادشاہ د‏‏ی مخالفت کردے تاں انہاں نو‏‏ں کھو دیندے۔ تاہم، بہت سارے ملوث گرجا گھر دے لوک سن جویں کہ بشپ وشارٹ جنہاں دے لیی اس طرح دی تخفیف دا دعوی نئیں کیتا جا سکدا۔ 11 جون نو‏‏ں ، سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ہوئے ، ایڈورڈ اول نے حکم دتا کہ ہر سکاٹش شاہی قلعہ نو‏‏ں عارضی طور اُتے اس دے کنٹرول وچ رکھیا جائے تے ہر سکاٹش عہدیدار اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دے تے اسنو‏ں دوبارہ اس د‏ی طرف تو‏ں مقرر کیتا جائے۔ دو دن بعد ، اپ سیٹلنگٹن وچ ، گارڈینز آف دی ریلم تے معروف سکاٹش نوبل لارڈ پیراماؤنٹ دے طور اُتے بادشاہ ایڈورڈ اول تو‏ں وفاداری د‏‏ی حلف اٹھانے دے لئی جمع ہوئے۔ سارے سکاٹاں نوں 27 جولائی 1291 تک ذاتی طور تے یا نامزد مرکزاں چوں کسے اک تے ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کرنا وی ضروری سی۔ مئی توں اگست 1291 تک بیروک وچ 13 اجلاس ہوئے، جتھے تاج دے دعویداراں نے ایڈورڈ دے سامنڑے اپنے مقدمے پیش کیتے، جس نوں " عظیم مقصد " دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ زیادہ تر حریفاں دے دعوے مسترد کر دتے گئے، صرف اوہ لوک رہ گئے جہڑے ڈیوڈ اول توں براہ راست نسل ثابت کر سکدے سن: بالیول؛ بروس; فلورس پنجم، کاؤنٹ آف ہالینڈ ؛ تے ایبرگاوینی دے جان ڈی ہیسٹنگز، دوجا بیرن ہیسٹنگز۔ 3 اگست نو‏‏ں ، ایڈورڈ نے بالیول تے بروس نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں 40 ثالثاں دا انتخاب کرنے دے لئی کہیا ، جدو‏ں کہ اس نے کیس دا فیصلہ کرنے دے لئی 24 ثالثاں دا انتخاب کيتا۔ 12 اگست نو‏‏ں ، اس نے اک رٹ اُتے دستخط کیتے جس وچ انہاں تمام دستاویزات نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ضرورت سی جو حریفاں دے حقوق یا اسکاٹ لینڈ د‏‏ی برتری دے اپنے عنوان تو‏ں متعلق ہوسکدیاں سن ، جسنو‏ں اس دے مطابق عملدرآمد کيتا گیا۔ [ نوٹ 1 ] بالیول نو‏‏ں 17 نومبر 1292 نو‏‏ں اکثریت تو‏ں بادشاہ نامزد کيتا گیا سی تے 30 نومبر نو‏‏ں اسنو‏ں سکون ایبی وچ [[مملکت متحدہ دی فرماں روائی|سکاٹش دا بادشاہ]] بنا دتا گیا سی۔ دسمبر نوں، [[نیوکاسل|نیو کیسل اپن ٹائن]] چ، کنگ جان نے سکاٹ لینڈ دی بادشاہی لئی ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ ایڈورڈ نے جلدی ای ایہ گل واضح کر دتی کہ اوہ ملک نو اک واسل ریاست سمجھدا اے۔ بروس دھڑے دے ممبراں ولوں کمزور ہون آلے بیلیول نے مزاحمت کرن لئی جدوجہد کیتی، تے سکاٹش ایڈورڈ دے مطالبات توں ناراض سن۔ 1294 وچ ، ایڈورڈ نے جون بالیول نو‏‏ں اپنے سامنے پیش ہونے دے لئی طلب کيتا ، تے فیر حکم دتا کہ اسنو‏ں فرانس اُتے اپنے حملے دے لئی سکاٹش فوجاں تے فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی 1 ستمبر 1294 تک دا وقت ملے۔ سکاٹ لینڈ واپسی تے، جان نے اپنی کونسل دے نال اک میٹنگ کیتی تے کجھ دناں دی گرما گرم بحث دے بعد، ایڈورڈ اول دے احکامات دی خلاف ورزی کرن دے منصوبے بنائے گئے۔ کجھ ہفتیاں بعد اک سکاٹش پارلیمنٹ جلدی نال بلائی گئی تے جنگی کونسل دے 12 ارکان (بالترتیب چار ارل ، بیرن تے بشپ ) نوں جان نوں مشورہ دین لئی چنیا گیا۔ ایلچی فوری طور تے فرانس دے بادشاہ فلپ چہارم نو انگریزاں دے ارادےآں توں آگاہ کرن دے لی بھیجے گئے۔ انہاں نے اک معاہدہ وی کیتا جس دے تحت جے انگریزاں نے فرانس اُتے حملہ کیتا تاں سکاٹش [[انگلینڈ]] اُتے حملہ کر دین گے تے بدلے وچ فرانسیسی سکاٹشاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ معاہدہ جان دے پتر ایڈورڈ تے فلپ دی بھانجی جون دی طے شدہ شادی نال مہر لگ جائے گا۔ ناروے دے بادشاہ ایرک دوم دے نال اک ہور معاہدہ طے کیتا گیا ، جس وچ 50،000 گروٹس د‏‏ی رقم دے لئی اوہ سال دے چار مہینےآں دے لئی 100 بحری جہاز فراہ‏م کرے گا ، جدو‏ں تک فرانس تے انگلینڈ دے وچکار دشمنی جاری رہی۔ اگرچہ ناروے نے کدی وی کارروائی نئیں کیتی، فرانکو-سکاٹش اتحاد، جہنوں بعد چ اولڈ اتحاد دے ناں توں جانا جاندا سی، 1560 تک اکثر تجدید کیتی جاندی سی۔ 1295ء تک ایڈورڈ اول نو‏‏ں خفیہ فرانکو تے سکاٹش مذاکرات تو‏ں آگاہ نئيں ہويا۔ اکتوبر دے اوائل وچ ، اس نے ممکنہ حملے دے خلاف اپنے شمالی دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔ ایہ ایسے ویلے سی جدوں رابرٹ بروس، ایننڈیل دے 6ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے والد) نوں ایڈورڈ نے کارلیسل کیسل دا گورنر مقرر کیتا۔ ایڈورڈ نے جان بالیول نو بروک ، جیڈبرگ تے راکسبرگ دے قلعےآں تے برگاں دا کنٹرول چھڈن دا وی حکم دتا۔ دسمبر وچ ، نیو کیسل وچ ایڈورڈ دے 200 تو‏ں زیادہ کرایہ داراں نو‏‏ں مارچ 1296 تک اک ملیشیا تشکیل دینے دے لئی طلب کيتا گیا سی تے فروری وچ ، اک بیڑا نیو کیسل وچ اس د‏ی زمینی افواج تو‏ں ملنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اینگلو-سکاٹش سرحد دے نال انگریزی افواج دی نقل و حرکت کسے دے دھیان توں باہر نئیں رہی۔ اس دے جواب وچ ، بادشاہ جان بیلیول نے تمام قابل سکاٹش افراد نو ں ہتھیار برداشت کرنے تے 11 مارچ تک کیڈنلی وچ جمع ہونے دے لئی بلایا۔ <ref>{{Cite book|title=Under the Hammer: Edward I and Scotland, 1286-1307}}</ref> کئی سکاٹش شرافتاں نے سمن نو نظر انداز کرن دا انتخاب کیتا، جنہاں چ [[رابرٹ بروس|رابرٹ بروس، ارل آف کیرک]] وی شامل سن، جنہاں دی کیرک اسٹیٹس جان بیلیول نے ضبط کر لئیاں سن تے جان 'دی ریڈ' کومین نوں دوبارہ تفویض کر دتیاں سن۔ رابرٹ بروس اوس سال دے شروع چ اپنے پیو دے استعفے تے کیرک دا ارل بن گیا سی۔ === جنگ دا آغاز: 1296–1306 === [[فائل:John_Balliol.jpg|thumb| تخت توں لاہیا گیا بادشاہ جان، جس نوں اک سکاٹش کرونکل نے 'ٹوم ٹیبارڈ' ('خالی کوٹ') دا ناں دتا]] سکاٹش آزادی دی پہلی لڑائی نوں ڈھیلے ڈھالے چار پڑائاں وچ ونڈیا جا سکدا اے: شروعاتی انگریزی حملہ اتے 1296 وچ کامیابی؛ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے مختلف سکاٹش گارڈینز دی اگوائی چ 1297 توں جان کومین ("ریڈ کومین") فروری 1304 چ عام سکاٹش جمع کروان لئی گل بات کرن تک مہماں; 1306 وچ ڈمفریز وچ ریڈ کومین دے قتل دے بعد [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی اگوائی وچ نویں سرے توں مہماں توں لے کے 1314 وچ بینوک برن وچ اس دی تے سکاٹش جت تک؛ تے سکاٹ لینڈ ، آئرلینڈ تے شمالی انگلینڈ وچ 1314 تو‏ں لے ک‏ے 1328 وچ ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تک سکاٹش سفارتی اقدامات تے فوجی مہمات دا آخری مرحلہ۔ جنگ دا آغاز مارچ 1296 وچ ایڈورڈ اول دے بیروک د‏‏ی بے دردی تو‏ں برطرف کرنے تو‏ں ہويا ، اس دے بعد ڈنبر د‏‏ی لڑائی وچ سکاٹش شکست تے جولائ‏ی وچ جان بالیول دا استعفیٰ دتا گیا۔ انگریزی حملے دی مہم نے اگست تک ملک دے زیادہ تر حصے نو ماتحت کر لیا سی تے، سکون ایبی توں سٹون آف ڈیسٹنی نو ہٹان تے [[ویسٹ منسٹر ایبی]] منتقل کرن دے بعد، ایڈورڈ نے بیروک چ اک پارلیمنٹ بلائی، جتھے سکاٹش امراء نے انگلینڈ دے بادشاہ دے طور تے اس نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے دوجے سکاٹش شرافتاں دی اگوائی چ 1297 دے شروع چ ہون آلیاں بغاوتاں نے ایڈورڈ نوں سکاٹش نال نبڑن لئی ہور فوجاں گھلن تے مجبور کیتا، تے اگرچہ اوہ شرافتاں نوں اروین چ ہتھیار سٹن تے مجبور کرن چ کامیاب ہو گئے، والیس تے ڈی مورے دیاں جاری مہماں نے بالآخر سکاٹش برج دی پہلی کلیدی فتح دی راہنمائی کیتی۔ سٹرلنگ چ لڑائی چ مورے مہلک طور تے زخمی ہو گیا سی، تے لڑائی دے فوراً بعد اوہ مر گیا۔ اس دے بعد شمالی انگلینڈ تے سکاٹش چھاپے مارے گئے تے مارچ 1298 وچ والیس نو سکاٹ لینڈ دے سرپرست دے طور تے تعینات کیتا گیا۔ لیکن جولائی وچ، ایڈورڈ نے فیر حملہ کیتا، والیس تے اس دے پیروکاراں نو کچلن دا ارادہ رکھدے ہوئے، تے فالکرک وچ سکاٹاں نو شکست دتی۔ ایڈورڈ انگلینڈ واپس آن توں پہلے سکاٹ لینڈ نوں مکمل طور تے اپنے ماتحت کرن چ ناکام رہیا۔ [[فائل:War_of_Independence_figures_by_Wm_Hole.JPG|right|thumb|210x210px| وکٹورین آرٹسٹ ولیم ہول ولوں دکھائے گئے آزادی دی پہلی جنگ دیاں قابل ذکر شخصیتاں]] والیس دے بارے چ کئی کہانیاں نیں تے فالکرک دی لڑائی دے بعد اوہنے کی کیتا۔ کجھ وسیلیاں ولوں آکھیا جاندا اے کہ والیس نے فرانس دا سفر کیتا تے اپنی جاری جنگ دے دوران انگریزاں دے خلاف فرانسیسی بادشاہ لئی لڑیا جدوں کہ سینٹ اینڈریوز دے بشپ لیمبرٹن، جنہاں نے سکاٹش کاز نوں بہت حمایت دتی، گئے تے پوپ نال گل بات کیتی۔ والیس دے بعد رابرٹ بروس تے جان کومین نے مشترکہ سرپرستاں دے طور تے عملدرآمد کیتا، سینٹ اینڈریوز دے بشپ ولیم ڈی لیمبرٹن نو 1299 وچ تیجے، غیر جانبدار سرپرست دے طور تے مقرر کیتا گیا تاکہ انہاں دے وچکار نظم و ضبط برقرار رکھن دی کوشش کیتی جا سکے۔ 1300 تے 1301 وچ ایڈورڈ دی ہور مہماں نے 1302 وچ سکاٹش تے انگریزاں دے وچکار جنگ بندی دا باعث بنی۔ 1303/1304 وچ اک ہور مہم دے بعد، سٹرلنگ کیسل ، سکاٹش دے زیر قبضہ آخری وڈا گڑھ، انگریزاں دے ہتھ وچ آ گیا، تے فروری 1304 وچ، مذاکرات دے نتیجے وچ زیادہ تر باقی امراء نے ایڈورڈ تے سکاٹشاں نوں خراج تحسین پیش کیتا لیکن سارے ہتھیار سٹ گئے۔ اس مقام اُتے ، رابرٹ بروس تے ولیم لیمبرٹن نے اتحاد دا خفیہ رشتہ بنا لیا ہوئے گا ، جس دا مقصد بروس نو‏‏ں سکاٹش تخت اُتے بٹھانا تے جدوجہد جاری رکھنا سی۔ تاہم، لیمبرٹن بالیول-کومین دھڑے نال وابستہ اک خاندان توں آیا سی تے اس دی حتمی وفاداری نامعلوم اے۔ 1305 وچ والیس د‏‏ی گرفتاری تے پھانسی دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ آخر کار اسکاٹ لینڈ فتح ہوچکيا اے تے بغاوت اک عرصے دے لئی شانت ہوگئی۔ === کنگ رابرٹ دی بروس: 1306–1328 === [[فائل:Bannockburn_Monument_plaque_-_geograph.org.uk_-_1538086.jpg|thumb| بینوک برن یادگار تختی]] فروری 1306 نوں، بروس تے کومین دے وچکار اک ملاقات دے دوران، سکاٹش تخت دے دو زندہ دعویدار، بروس نے ڈمفریز دے گریفریئرز کرک وچ جان کومین دے نال جھگڑا کیتا تے اوہنوں قتل کر دتا۔ اس ویلے بغاوت نوں پھر بھڑکایا گیا ۔ <ref>{{Cite book|title=King Robert the Bruce|url=https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C}}</ref> لگدا اے کہ کومین نے دوناں دے وچکار اک معاہدہ توڑ دتا سی، تے بادشاہ ایڈورڈ نوں بروس دے بادشاہ بنن دے منصوبیاں توں آگاہ کیتا سی۔ معاہدہ ایہ سی کہ دونے دعویداراں وچو‏ں اک اسکاٹ لینڈ دے تخت اُتے اپنا دعوی ترک کرے گا ، لیکن دوسرے تو‏ں زمیناں وصول کرے گا تے اس دے دعوے د‏‏ی تائید کرے گا۔ لگدا اے کہ کومین نے بروس نو انگریزاں دے نال دھوکہ دے کے زمیناں تے تخت دوناں حاصل کرن دا سوچیا سی۔ کومین توں ایڈورڈ تک دستاویزات لے کے جان آلا اک قاصد بروس تے اوہدی پارٹی نے پھڑ لیا، جس نال کومین نوں واضح طور تے ملوث کیتا گیا۔ بروس نے فیر سکاٹش پریلیٹس تے شرافتاں نو اپنے پچھے اکٹھا کیتا تے ڈمفریز چ قتل دے پنج ہفتیاں توں وی گھٹ عرصے بعد خود نو سکون چ سکاٹش دا بادشاہ بنایا۔ اسدے بعد اسنے اپنی راج نوں آزاد کرواؤن لئی اک نویں مہم شروع کیتی۔ میتھون دی لڑائی وچ ہارن مگروں اوہنوں سکاٹش مین لینڈ توں اک ڈاکو دے طور تے کڈ دتا گیا کیونجے ایڈورڈ اول نے اعلان کیتا کہ اوہدے حامیاں نوں کوئی کوارٹر نہیں دتا جائے گا تے اوہدی بیوی ملکہ الزبتھ، دھی مارجوری تے نکی بھیناں کرسٹینا تے مریم نوں انگریزاں نے پھڑ لیا۔ بروس 1307 وچ سرزمین واپس آیا۔ بادشاہ رابرٹ د‏‏ی افواج د‏‏ی طاقت وچ اضافہ جاری رہیا ، جولائ‏ی 1307 وچ ایڈورڈ اول د‏‏ی موت تو‏ں جزوی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ لوڈون ہل دی لڑائی ، برانڈر دے درے دی لڑائی ، تے راکسبرگ قلعے تے ایڈنبرا قلعے تے قبضے نے انگریزاں نوں مسلسل ملک تے اپنے کنٹرول وچ تھاں کھو دتی۔ 1314 وچ بینوک برن دی لڑائی جنگ دے دوران اک اہم واقعہ سی، جس دے بعد انگلینڈ وچ قیدی بروس دے خاندانی افراد نو واپس کر دتا گیا۔ 1318ء چ سکاٹشاں نے اپریل 1318ء چ اوس ویلے دے سکاٹش شہر بیروک اپون ٹویڈ نوں واپس لے کے انگریزاں نوں کڈھن دا کم پورا کر لیا ۔ 1320 وچ ، سکاٹش امراء دے اک گروہ نے انگلینڈ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے [[پوپ]] نو‏‏ں اربروتھ دا اعلان بھیجیا۔ دو اسی طرح دے اعلانات شرافت، پادری تے رابرٹ اول نے وی بھیجے سن۔ 1324 وچ، تھامس رینڈولف ، ارل آف مورے نو ایویگنن وچ اپنے دربار وچ پوپ نال ذاتی طور تے ملن لئی بھیجیا گیا۔ رینڈولف نے کامیابی تو‏ں پوپ جان نو‏‏ں رابرٹ نو‏‏ں سکاٹش دا بادشاہ تسلیم کرنے اُتے آمادہ کیتا ، جو اک وڈی سفارتی بغاوت سی۔ 1327 وچ انگلینڈ دے ایڈورڈ II نوں گدی توں لاہ کے مار دتا گیا تے اوہدا پتر انگلینڈ دا ایڈورڈ III راج گدی سنبھالیا۔ رابرٹ یا اس دے جنگی رہنماواں دے ذریعہ انگلینڈ دے شمال اُتے بار بار حملے ، جس دا اختتام سٹین ہوپ پارک د ی جنگ وچ ہويا ، جس وچ انگریزی بادشاہ تقریباً گرفتار ہوچکيا سی ، نے ایڈورڈ سوم نو ں 1 مئی 1328 نو ں ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا۔ اس نال سکاٹلینڈ دی آزادی تے رابرٹ دی بروس نوں بادشاہ منیا گیا۔ امن نوں ہور پکا کرن لئی، رابرٹ دے پتر تے وارث ڈیوڈ نے ایڈورڈ سوم دی بھین نال ویاہ کیتا۔ == آزادی دی دوجی لڑائی: 1332–1357 == [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی موت دے بعد، بادشاہ ڈیوڈ دوم حکومت کرن لئی بہت چھوٹا سی، اس لی سرپرستی تھامس رینڈولف، ارل آف مورے نے سنبھالی۔ لیکن ایڈورڈ سوم، ایڈنبرا-نارتھمپٹن دے معاہدے وچ اپنا ناں دین دے باوجود، سکاٹشاں ولوں ذلت دا بدلہ لین لئی پرعزم سی تے اوہ ایڈورڈ بیلیول دی مدد تے بھروسہ کر سکدا سی، جو جان بیلیول دا پتر سی تے سکاٹش تخت دا دعویدار سی۔ ایڈورڈ سوم نو‏‏ں سکاٹش شرافتاں دے اک گروہ د‏‏ی وی حمایت حاصل سی ، جس د‏‏ی سربراہی بالیول تے ہنری بیومونٹ کردے سن ، جنہاں نو‏ں 'ڈیسنہریٹڈ' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امراء دے اس گروہ نے پہلی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تے بینوک برن دے بعد ، رابرٹ دی بروس نے انہاں نو‏ں اپنے امن وچ واپس آنے دے لئی اک سال دا وقت دتا سی۔ جدوں اوہناں نے انکار کیتا، تے اس نے اوہناں دے لقباں تے زمیناں توں محروم کر دتا، تے اوہناں نوں اپنے اتحادیاں نوں دے دتا۔ جدوں امن ہو گیا، تے اوہناں نوں کوئی جنگی معاوضہ نئیں ملیا۔ ایہہ 'بے وراثت' اپنیاں پرانیاں زمیناں دے بھکھے سن تے امن نوں ختم کرن والے ثابت ہون گے۔ مورے دا ارل 20 جولائی 1332 نوں مر گیا۔ سکاٹش شرافت [[پرتھ]] وچ اکٹھی ہوئی جتھے انہاں نے مار دے ارل ڈومنال II نو‏‏ں نواں سرپرست دے طور اُتے منتخب کيتا۔ ایس دوران، بالیول دی اگوائی چ اک نکا جیہا بینڈ ہمبر توں روانہ ہو گیا سی۔ وراثت توں محروم شریفاں تے کرائے دے فوجیاں تے مشتمل، اوہ شاید کجھ ہزار توں زیادہ مضبوط نئیں سن۔ <ref>{{Cite book|title=The Chronicle of Lanercost|date=1913}}</ref> ایڈورڈ سوم اجے وی باقاعدہ طور تے ڈیوڈ II دے نال امن وچ سی تے اس لئی بالیول دے نال اس دے معاملات نو ں جان بوجھ کر دھندلا دتا گیا سی۔ اوہ یقیناً جانندا سی کہ کی ہو رہیا اے تے بالیول نے شاید جان توں پہلاں خفیہ طور تے خراج تحسین پیش کیتا، لیکن بالیول دی مایوس کن منصوبہ ناکام ہون تے برباد لگدی ہووے گی۔ اس لیی ایڈورڈ نے بالیول نو دریائے ٹویڈ دے اس پار توں سکاٹ لینڈ تے حملہ کرن دی اجازت دین توں انکار کر دتا۔ ایہہ معاہدے دی بہت کھلی خلاف ورزی ہوندی۔ اوہ سمندر دے ذریعے حملے تے اکھاں بند کرن تے راضی ہو گیا، لیکن ایہ واضح کیتا کہ جے بالیول تے اوہدے دوست ناکام ہو جان تے اوہ اوہناں نوں مسترد کر دیوے گا تے اوہناں دیاں ساریاں انگریزی زمیناں ضبط کر لوے گا۔ 'ڈس ہیریٹڈ' 6 اگست نوں [[فائف|فائیف]] دے کنگ ہارن تے اتریا۔ اوہناں دی پیش قدمی دی خبر اوہناں توں پہلاں ای آئی سی، تے جدوں اوہ پرتھ ول مارچ کر رئے سی، تے اوہناں نے نویں گارڈین دے تحت اک وڈی سکاٹش فوج، زیادہ تر پیدل فوج دے ذریعہ اپنا رستہ روکیا ہویا پایا۔ <ref name="The Balliol Dynasty" /> ڈپلن مور دی لڑائی چ، بالیول دی فوج، جس دی کمان ہنری بیومونٹ نے کیتی، نے وڈی سکاٹش فوج نوں شکست دتی۔ بیومونٹ نے اوہی حربے استعمال کیتے جہناں نو انگریزاں نے [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دے]] دوران مشہور کیتا سی، جس چ مرکز چ اترے ہوئے نائٹ تے تیر اندازاں دے نال۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> تیراں دی قاتلانہ بارش چ پھسے ہوئے، زیادہ تر سکاٹش دشمن دی لائن تک نئیں اپڑ سکے۔ جدوں قتل عام ختم ہو گیا، تے ارل آف مار، سر رابرٹ بروس (رابرٹ دی بروس دا اک ناجائز پتر)، کئی شریف تے تقریباً 2,000 سکاٹش قتل کر دتے گئے۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> ایڈورڈ بیلیول نے فیر اپنے آپ نو سکاٹش دا بادشاہ بنایا، پہلے پرتھ چ، تے فیر ستمبر چ سکون ایبی چ۔ بالیول د‏‏ی کامیابی نے ایڈورڈ سوم نو‏‏ں حیران کردتا ، تے اس خوف تو‏ں کہ بالیول دا حملہ آخر کار ناکام ہوجائے گا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلینڈ اُتے سکاٹش حملہ ہوجائے گا ، اوہ اپنی فوج دے نال شمال د‏‏ی طرف چلا گیا۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> اکتوبر وچ، سر آرچیبالڈ ڈگلس ، ہن سکاٹ لینڈ دے گارڈین، نے بالیول دے نال جنگ بندی کیتی، مبینہ طور تے سکاٹش پارلیمنٹ نوں اکٹھا کرن تے فیصلہ کرن لئی کہ اوہناں دا حقیقی بادشاہ کون سی۔ جنگ بندی توں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، بالیول نے اپنے زیادہ تر انگریزی فوجیاں نو برخاست کر دتا تے سولوے فرتھ دے شمالی ساحل تے عنان چلا گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> اس نے دو عوامی خطوط جاری کیتے ، جس وچ کہیا گیا سی کہ انگلینڈ د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے اپنا بادشاہت دوبارہ حاصل کيتا اے ، تے تسلیم کیتا کہ اسکاٹ لینڈ ہمیشہ تو‏ں انگلینڈ دا جاگیر رہیا ا‏‏ے۔ اس نے سرحد تے ایڈورڈ سوم لئی زمین دا وی وعدہ کیتا، جس چ بیروک آن ٹویڈ وی شامل سی، تے اوہ اپنی ساری حیاتی ایڈورڈ دی خدمت کرے گا۔ لیکن دسمبر وچ، ڈگلس نے سویرے سویرے عنان وچ بالیول تے حملہ کیتا۔ بالیول دے زیادہ تر آدمی مارے گئے، حالانکہ اوہ خود دیوار دے اک سوراخ دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا، تے ننگا تے گھوڑے اُتے سوار ہوک ے کارلیسل فرار ہو گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> [[فائل:Battle_of_Stanhope_Park.jpg|right|thumb| ایڈورڈ سوم نے سکاٹ لینڈ تے حملہ کیتا، فروئسارٹ دے کرونکس دے اک ایڈیشن توں]] اپریل 1333 وچ ، ایڈورڈ سوم تے بالیول نے اک وڈی انگریزی فوج دے نال ، بیروک دا محاصرہ کيتا۔ آرچیبالڈ ڈگلس نے جولائ‏ی وچ قصبے نو‏‏ں راحت دینے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہالیڈن ہل د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھادی تے ماریا گیا۔ ڈیوڈ دوم تے اس د‏ی ملکہ نو‏‏ں ڈمبرٹن قلعے د‏‏ی حفاظت وچ منتقل کردتا گیا ، جدو‏ں کہ بیروک نے ہتھیار ڈال دتے تے ایڈورڈ نے اسنو‏ں الحاق کرلیا۔ ہن تک، سکاٹلینڈ دا زیادہ تر حصہ انگریزی قبضے ہیٹھ سی، سکاٹلینڈ دے تھلویں کاؤنٹیاں چوں اٹھ ایڈورڈ بیلیول نے انگلینڈ نوں دے دتے سن۔ 1334 دے شروع چ، فرانس دے فلپ VI نے پناہ لئی ڈیوڈ II تے اس دے دربار نو فرانس لیان دی پیشکش کیتی، تے مئی چ اوہ فرانس پہنچے، تے [[نارمنڈی]] دے [[شتو گیلارڈ|چیٹو گیلارڈ]] چ جلاوطنی دی عدالت قائم کیتی۔ فلپ نے اس وقت ہونے والے اینگلو فرانسیسی امن مذاکرات نو‏‏ں پٹری تو‏ں لاہنے دا وی فیصلہ کيتا (اس وقت انگلینڈ تے فرانس انہاں تنازعات وچ مصروف سن جو [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ]] دا باعث بنے گا ) ، ایڈورڈ سوم نو‏‏ں اعلان کردے ہوئے کہ فرانس تے انگلینڈ دے درمیان کسی وی معاہدے وچ سکاٹش دے جلاوطن بادشاہ نو‏‏ں شامل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ ڈیوڈ دی غیر موجودگی چ، سرپرستاں دا اک سلسلہ جدوجہد جاری رکھیا۔ نومبر وچ ، ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اس نے بہت کم کم کیتا تے فروری 1335 وچ اس د ی بنیادی وجہ سکاٹش نو ں جنگ وچ لانے وچ ناکامی د ی وجہ تو ں پِچھے ہٹ گیا۔ اوہ تے ایڈورڈ بالیول جولائ‏ی وچ 13،000 د‏‏ی فوج دے نال دوبارہ واپس آئے ، تے سکاٹ لینڈ دے ذریعے پہلے [[گلاسگو]] تے فیر پرتھ تک اگے ودھیا ، جتھ‏ے ایڈورڈ سوم نے اپنے آپ نو‏‏ں نصب کيتا جدو‏ں کہ اس د‏ی فوج نے آس پاس دے دیہی علاقےآں نو‏‏ں لُٹیا تے تباہ کيتا۔ اس ویلے، سکاٹشاں نے بھاری گھڑسواراں دے معمولی کماں تے منحصر، لڑائیاں توں بچن دی منصوبہ بندی دی پیروی کیتی - جو اوس ویلے دی عام مشق سی۔ کجھ سکاٹش رہنماواں، جنہاں چ ارل آف اتھول وی شامل سی، جہڑا 1332 تے 1333 چ ایڈورڈ بالیول دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا سی، نے بروس پارٹی چ رخ اختیار کر لئی۔ ایڈورڈ دے انگلینڈ واپس آن دے بعد، سکاٹش مزاحمت دے باقی رہنماواں نے سر اینڈریو مرے نو سرپرست دے طور تے چنیا۔ اس نے جلد ہی اپریل 1336 تک ایڈورڈ دے نال جنگ بندی دے لئی مذاکرات کیتے ، جس دے دوران مختلف فرانسیسی تے پوپ دے ایلچیاں نے دونے ملکاں دے وچکار امن دے لئی مذاکرات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جنوری وچ ، سکاٹشاں نے اک مسودہ معاہدہ تیار کيتا جس وچ بزرگ تے بے اولاد ایڈورڈ بالیول نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کرنے اُتے اتفاق کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ ڈیوڈ II اس دا وارث ہوئے گا تے ڈیوڈ انگلینڈ وچ رہنے دے لئی فرانس چھڈ دے گا۔ تاہم، ڈیوڈ II نے امن دی تجویز تے کسی وی ہور جنگ بندی نو مسترد کر دتا۔ مئی وچ ، ہنری آف لنکاسٹر د‏‏ی زیر قیادت اک انگریزی فوج نے حملہ کيتا ، اس دے بعد جولائ‏ی وچ بادشاہ ایڈورڈ د‏‏ی زیر قیادت اک ہور فوج نے حملہ کيتا۔ اکٹھے، اوہناں نے شمال مشرق دے بہت سارے حصے نوں تباہ کر دتا تے ایلگن تے [[ابردین|ایبرڈین نوں]] برطرف کر دتا، جد کہ اک تیجی فوج نے جنوب مغرب تے [[کلائیڈ دریا|کلائیڈ]] وادی نوں تباہ کر دتا۔ اس حملے تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، فرانس دے فلپ VI نے اعلان کیتا کہ اوہ اپنی طاقت دے ہر ذریعہ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی مدد کرنے دا ارادہ رکھدا اے ، تے اس دے پاس اک وڈا بیڑا تے فوج اے جو انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ دونے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کررہی ا‏‏ے۔ ایڈورڈ چھیتی ہی انگلینڈ واپس آ گیا، جدوں کہ سکاٹشاں نے مرے دی اگوائی ہیٹھ انگریزی گڑھاں اتے قبضہ کرکے تباہ کر دتا اتے دیہاتی علاقیاں نوں تباہ کر دتا، جس نال ایہہ انگریزاں لئی رہن یوگ نہیں ہو گیا۔ اگرچہ ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اوہ ممکنہ فرانسیسی حملے اُتے زیادہ پریشان ہو رہیا سی ، تے 1336 دے آخر تک ، سکاٹشاں نے عملی طور اُتے تمام اسکاٹ لینڈ اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا سی تے 1338 تک لہر بدل گئی سی۔ جدوں کہ "بلیک اگنس"، کاؤنٹیس-کنسورٹ ڈنبر تے مارچ ، نے ڈنبر قلعے تے انگریزی دے محاصرے دا مقابلہ جاری رکھیا، کندھاں توں سرکشی تے بدسلوکی نوں سٹدے ہوئے، سکاٹ لینڈ نوں کجھ ساہ لین دی تھاں ملی جدوں ایڈورڈ سوم نے فرانسیسی تخت دا دعوی کیتا تے اپنی فوج نوں فلینڈرز لے گیا، فرانس دے نال [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دا]] آغاز کیتا۔ خزاں 1335 دے آخر وچ ، اسٹریتھبوگی ، اتھول دے ارل نو‏‏ں بے دخل کردتا ، تے ایڈورڈ سوم نے سکاٹش فری ہولڈراں نو‏‏ں بے دخل کرکے تے قتل کرکے سکاٹش مزاحمت نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی روانہ ہوئے۔ اس دے بعد، سٹراتھبوگی کلڈرمی کیسل دا محاصرہ کرن لئی چلے گئے، جہڑا لیڈی کرسچن بروس، مرحوم بادشاہ رابرٹ دی بھین تے گارڈین، اینڈریو ڈی مورے دی بیوی دے کول سی۔ اس دے شوہر نے اپنی چھوٹی فوج نو اس دی امداد لئی جلدی منتقل کیتا حالانکہ اس دی تعداد پنج توں اک توں ودھ سی۔ اُتے ، اسٹریتھبوگی دے بوہت سارے آدمی متاثر ہوئے سن تے انگریزی یا غاصب ، بالیول دے نال کوئی وفاداری نئيں رکھدے سن ۔ ڈاؤنہل چارج کردے ہوئے اک فلینک حملے نال پن کیتا گیا، سٹراتھبوگی دی فوج ٹُٹ گئی تے سٹراتھبوگی نے ہتھیار سُٹن توں انکار کر دتا تے مار دتا گیا۔ کلبلین دی لڑائی سکاٹش دے بادشاہ نوں ختم کرن دی بالیول دی کوشش دا موثر اختتام سی۔ اس لیی، صرف نو سالاں چ، رابرٹ دی بروس ولوں اینی سختی نال جتی گئی بادشاہی ٹُٹ گئی سی تے بحال ہو گئی سی۔ اس دے بہت سارے تجربہ کار شریف مر چکے سن تے معیشت جہڑی پہلے جنگاں توں بمشکل بحال ہونا شروع ہوئی سی، اک وار فیر ٹٹ بھج ہو گئی سی۔ ایہہ اک غریب ملک سی جہنوں امن تے چنگی حکومت دی لوڑ سی کہ ڈیوڈ II بالآخر جون 1341 وچ واپس آن دے قابل ہویا۔ [[فائل:BNMsFr2643FroissartFol97vBatNevilleCross.jpg|thumb| ڈیوڈ II (نیچے کھبے) نوں نیول کراس تے گرفتار کیتا گیا، فروسارٹ دے کرونکس دے ایڈیشن توں]] جدوں ڈیوڈ واپس آیا، تے اوہ اپنے نامور پیو دی یاد نوں پورا کرن لئی پرعزم سی۔ اس نے انگلینڈ دے نال جنگ بندی نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے سو سالہ جنگ دے ابتدائی سالاں دے دوران اپنے اتحادی فلپ VI دے نال کھڑے ہونے دا عزم کيتا۔ 1341 چ اونے انگلینڈ تے اک چھاپہ ماریا تے ایڈورڈ سوم نوں سرحد نوں مضبوط کرن لئی اتر ول فوج دی اگوائی کرن تے مجبور کر دتا۔ 1346 وچ ، ہور سکاٹش چھاپےآں دے بعد ، فلپ VI نے کالیس اُتے انگریزی د‏‏ی گلا گھٹنے دے لئی انگلینڈ اُتے جوابی حملے د‏‏ی اپیل کيتی۔ ڈیوڈ نے خوشی نال قبول کیتا تے ذاتی طور تے ڈرہم تے قبضہ کرن دے ارادے نال جنوب دی طرف سکاٹش فوج دی اگوائی کیتی۔ اس دے جواب وچ ، اک انگریزی فوج سکاٹشاں دا مقابلہ کرنے دے لئی [[یارکشائر]] تو‏ں شمال د‏‏ی طرف چلی گئی۔ اکتوبر نوں، نیولز کراس دی لڑائی چ، سکاٹش ہار گئے۔ اوہناں نوں بھاری جانی نقصان ہویا تے گرفتار ہون توں پہلاں ڈیوڈ نوں دو تیراں نال چہرے تے زخمی کر دتا گیا۔ اوہ اینا مضبوط سی تاہم اپنے قیدی دے منہ چوں دو دند کڈھ سکدا سی۔ صحت یابی دے اک عرصے دے بعد، اوہنوں [[ٹاور آف لندن]] چ قید کر دتا گیا، جتھے اوہنوں گیارہ سال تک قیدی رکھیا گیا، جس دوران سکاٹ لینڈ تے اوہدے بھتیجے، رابرٹ سٹیورٹ، 7ویں ہائی سٹیورڈ نے حکومت کیتی۔ ایڈورڈ بیلیول اس دے بعد جلد ہی اک چھوٹی سی فوج دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا ، اسکاٹ لینڈ نو‏‏ں بازیاب کرنے د‏‏ی آخری کوشش وچ ۔ اوہ صرف گیلووے دے کجھ حصےآں تے قابو پان چ کامیاب ہویا، اوتھے اوہدی طاقت 1355 تک گھٹ گئی۔ آخر کار اس نے جنوری 1356 وچ سکاٹش تخت اُتے اپنے دعوے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے 1364 وچ بے اولاد مر گیا۔ [[فائل:David_Bruce,_king_of_Scotland,_acknowledges_Edward_III_as_his_feudal_lord.jpg|thumb| ڈیوڈ II نے ایڈورڈ III نوں خراج تحسین پیش کیتا]] آخر کار ، 3 اکتوبر 1357 نو‏‏ں ، ڈیوڈ نو‏‏ں بیروک دے معاہدے دے تحت رہائی مل گئی ، جس دے تحت سکاٹشاں نے اس دے لئی 100،000 مرکس دا بہت وڈا تاوان ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا (1 مرک سی  اک انگریزی پاؤنڈ) 10 سالاں چ ادا کیتا جا سکدا اے۔ تاوان دے لئی فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی بھاری ٹیکس د‏‏ی ضرورت سی ، جو قسطاں وچ ادا کرنا سی ، تے ڈیوڈ نے اس رقم نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرکے اپنی رعایا نو‏‏ں اجنبی کردتا۔ اوس ویلے دیس دی حالت اک افسوسناک سی; اوہ جنگ تے بلیک ڈیتھ نال وی تباہ ہو چکی سی۔ تاوان دی پہلی قسط ویلے سر ادا کر دتی گئی ۔ دوجا دیر نال آیا تے اوہدے بعد، ہور پیسے نئیں دتے جا سکے۔ 1363 وچ، ڈیوڈ لندن گیا تے اس گل تے اتفاق کیتا کہ جے اوہ بے اولاد مر جاندا اے، تے تاج ایڈورڈ (اوہدے سالے) یا اوہدے پتراں وچوں اک نوں ملے گا، تے تقدیر دا پتھر سکاٹش دے بادشاہ دے طور تے اوہناں دی تاجپوشی لئی واپس کر دتا جائے گا۔ تاہم، لگدا اے کہ ایہ تاوان دے بارے چ دوبارہ مذاکرات کرن دی اک بے ایمان کوشش توں زیادہ نئیں سی کیونکہ ڈیوڈ نوں چنگی طراں پتہ سی کہ پارلیمنٹ اس طرح دے انتظام نو ہتھ توں باہر مسترد کر دیوے گی۔ سکاٹشاں نے اس انتظام نو مسترد کر دتا، تے تاوان دی ادائیگی جاری رکھن دی پیشکش کیتی (ہن 100,000 پونڈ تک ودھ گیا اے)۔ اک 25 سالہ جنگ بندی اُتے اتفاق ہويا تے 1369 وچ ، 1365 دا معاہدہ منسوخ کر دتا گیا تے فرانس دے نال جنگ دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں سکاٹشاں دے فائدے دے لئی اک نواں معاہدہ قائم کيتا گیا۔ نویں شرطاں نے 44,000 مرکاں نو اصل 100,000 توں کٹ دتا گیا جہناں نو اگلے 14 سالاں لئی 4,000 دی قسطاں چ ادا کیتا گیا۔ جدوں ایڈورڈ 1377 چ مر گیا، تے فیر وی 24,000 مرک واجب الادا سن، جہڑے کدی ادا نئیں کیتے گئے۔ ڈیوڈ نے خود اپنی مقبولیت تے اپنے امراء دا احترام کھو دتا سی جدو ں اس نے اپنی انگریزی بیوی د ی موت دے بعد اک نابالغ لارڈ د ی بیوہ تو ں شادی کيتی۔ اوہ خود فروری 1371 وچ مر گیا۔ اس مہم دے انت تکّ سکاٹلینڈ آزاد ہو گیا سی۔ ایہ اس طرح ای رہیا، جدوں تک کہ سکاٹ لینڈ دے بادشاہ [[جیمز ششم تے اول|جیمز VI]] 1603 دے یونین آف دی کراؤنز وچ انگریزی تخت تے کامیاب نئیں ہو گئے، تے سیاسی اتحاد دی متنازعہ کوششاں 1707 دے معاہدے دے یونین وچ ختم ہوئیاں جس نے [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ دی واحد بادشاہی]] تشکیل دتی۔ == وڈیاں لڑائیاں تے واقعات ==   * [[بروک دا قبضہ (1296)|بروک دا قبضہ]]، 1296 * [[ڈنبر دی لڑائی (1296)|ڈنبر دی لڑائی]], 1296 * [[سٹرلنگ برج دی لڑائی]]، 1297 * [[فالکر دی لڑائی (1298)|فالکر دی لڑائی]], 1298 * [[روسلن دی لڑائی]]، 1303 * [[ہاپرو دی لڑائی (1304)|ہاپرو دی لڑائی]]، 1304 * [[سٹرلنگ کیسل دا زوال]]، 1304 * [[میتھون دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈلری دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈگلس کیسل تے قبضہ|ڈگلس لارڈر]]، 1307 * [[ٹرنبیری دی لڑائی]]، 1307 * [[گلین ٹرول دی لڑائی]]، 1307 * [[لوڈون ہل دی لڑائی]]، 1307 * [[سلیوچ دی لڑائی]]، 1307 * [[انوروری دی لڑائی (1308)|انوروری دی لڑائی]], 1308 * [[برینڈر دے درے دی لڑائی]]، 1308 * [[بینوکبرن دی لڑائی]]، 1314 * [[کانر دی لڑائی]]، 1315 * [[سکیتھمائر دی لڑائی]]، 1316 * [[سکیریز دی لڑائی]]، 1316 * [[فاؤہارٹ دی لڑائی]]، 1318 * [[بروک دا قبضہ (1318)|بروک دا قبضہ]]، 1318 * [[مائٹن دی لڑائی]]، 1319 * [[اربروتھ دا اعلان]]، 1320 * [[بورو برج دی لڑائی]]، 1322 * [[پرانے بائی لینڈ دی لڑائی]]، 1322 * [[معاہدہ کوربیل (1326)|معاہدہ کوربیل]]، 1326 * [[سٹین ہوپ پارک دی لڑائی]]، 1327 * [[ایڈنبرا-نارتھمپٹن ​​دا معاہدہ]]، 1328 * [[ڈپلن مور دی لڑائی]]، 1332 * [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]]، 1333 * [[ڈورنوک دی لڑائی]]، 1333 * [[بورومائر دی لڑائی]]، 1335 * [[کلبلین دی لڑائی]]، 1335 * [[نیویلز کراس دی لڑائی]]، 1346 * [[بروک دا معاہدہ (1357)|بروک دا معاہدہ]]، 1357 == اہم اعداد و شمار == === سکاٹ لینڈ ===   * [[سکاٹ لینڈ دا الیگزینڈر III|بادشاہ الیگزینڈر III]] * [[جون بالیول|بادشاہ جان بالیول]] * [[رابرٹ دی بروس|بادشاہ رابرٹ I دی بروس]] * [[سکاٹ لینڈ دا ڈیوڈ II|بادشاہ ڈیوڈ II]] * [[اسکاٹ لینڈ دا رابرٹ II|رابرٹ سٹیورٹ، 7واں ہائی سٹیورڈ]] – لیفٹینینٹ (1346–1357) * [[رابرٹ وشارٹ]] – بشپ آف گلاسگو (1272–1317) * [[جان II Comyn]] تے [[John III Comyn]] – گارڈینز (1298–1301، 1304) * [[اینڈریو ڈی مورے]] * [[ولیم والیس]] * [[جان ڈی گریم]] * [[جان ڈی سولز (گارڈین آف اسکاٹ لینڈ)|جان ڈی سولس]] – گارڈین (1301–1304) * [[ڈومنال I، ارل آف مار]] (1276–1301) * [[گارٹنیٹ، ارل آف مار]] (1301–1305) * [[ایڈورڈ بروس]] * [[تھامس رینڈولف، مورے دا پہلا ارل]] – گارڈین (1329–1332) * [[جیمز ڈگلس، لارڈ آف ڈگلس]]، "دی بلیک" یا "دی گائیڈ" * [[ماؤل چولیم II، ارل آف لینکس]] (1303–1333) * [[ڈومنال II، ارل آف مار]] (1305–1332) گارڈین (1332) * [[یولیئم II، ارل آف راس]] (1274–1323) * [[ڈونچدھ چہارم، ارل آف فائیف]]، (1288–1353) * [[ولیم لیمبرٹن]] – بشپ آف سینٹ اینڈریوز (1298–1328) * [[برنارڈ آف اربروتھ]] – چانسلر (1308–1328) * [[اینڈریو مرے (سپاہی)|اینڈریو مرے]] – گارڈین (1332، 1335–1338) * [[آرچیبالڈ ڈگلس (موت 1333)|آرچیبالڈ ڈگلس]] – گارڈین، کے۔ [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]] 1333 * [[اگنیس ڈنبر]]، کاؤنٹیس-کنسورٹ آف ڈنبر/مارچ * [[آؤدھ، ارل آف راس]] (1323–1333) * [[والٹر سٹیورٹ، چھیواں ہائی سٹیورڈ]] * [[ماؤل آئیوسا سوم، ارل آف سٹراتھرن]] (1271–1317) * [[ماؤل آئیوسا چہارم، ارل آف سٹراتھرن]] (1317–1329) * [[ماؤل Íosa V، ارل آف سٹراتھرن|ماؤل آئیوسا پنجم، ارل آف سٹراتھرن]]، 1330–1334، [[ارل آف آرکنی|ارل آف کیتھنیس اینڈ آرکنی]]، 1331–1350 === انگلینڈ === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * بادشاہ [[ایڈورڈ اول]] * بادشاہ [[ایڈورڈ II]] * بادشاہ [[ایڈورڈ سوم]] * [[ایڈورڈ بالیول]] * [[ہینری بیومونٹ، 'بچن دا چوتھا ارل']] * [[ہمفری ڈی بوہن، ہیرفورڈ دا چوتھا ارل]] * [[جان ڈی بریٹن، رچمنڈ دا پہلا ارل]] * [[ہینری آف گروسمونٹ، پہلا ڈیوک آف لنکاسٹر]] * [[ڈیوڈ اول سٹراتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[ڈیوڈ II اسٹریتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[گلبرٹ ڈی امفراویل، ارل آف اینگس]] * [[ایمر ڈی ویلنس، پیمبروک دا دوجا ارل]] * [[جان ڈی وارین، سرے دا چھیواں ارل]] === ہور اہم شخصیتاں === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * [[فرانس دا فلپ چہارم]] * [[فرانس دا فلپ VI]] * [[پوپ جان XXII]] == ایہہ وی ویکھو == === سکاٹ لینڈ === * اینگلو سکاٹش جنگاں * سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دا خاکہ * سکاٹش آزادی === دوجے === * آئرش بغاوتاں دی لسٹ ** [[آئرش جنگ آزادی]] * متحدہ آئرلینڈ * انگریزی حکومت دے خلاف ویلش بغاوتاں ** گلینڈور بغاوت * ویلش دی آزادی == نوٹ == <references group="note" /> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/independence/features_independence_arbroath.shtml بی بی سی ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں] * [https://web.archive.org/web/20070930180531/http://www.historynet.com/historical_conflicts/3036606.html ہسٹری نیٹ ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں: بینوک برن دی لڑائی] * [http://skyelander.orgfree.com/menu5.html سلینڈر ڈاٹ آر جی: ڈپلن مور، ہیلڈن ہل، تے نیولز کراس دیاں لڑائیاں] * Kingcrest.com: Timeline [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:سکاٹ لینڈ]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] 0ncrmcwb6ip2lqfz2masshb2xmqvi53 710159 710158 2026-08-23T07:33:56Z Abbas dhothar 361 710159 wikitext text/x-wiki {{معلومات-حرب}} '''سکاٹش جنگاں''' (1296–1357) دو توسیعی فوجی تنازعات سن جنہاں وچ [[انگلستان بادشاہت|انگلینڈ دی بادشاہی نے]] [[سکاٹ لینڈ بادشاہت|سکاٹ لینڈ دی بادشاہی]] تے کنٹرول قائم کرن دی کوشش کیتی۔ اہم عارضی کامیابیاں دے باوجود ، دونے جنگاں وچ انگریزی د‏‏ی کوششاں بالآخر سکاٹش مزاحمت د‏‏ی وجہ تو‏ں ناکام رہیاں تے اسکاٹ لینڈ اک آزاد ملک بنیا رہیا۔ ایہ جنگاں سکاٹ لینڈ لئی اک وڈے بحران دا حصہ سن، تے ایہ دور اس دی تریخ دے سب توں اہم ویلے چوں اک بن گیا۔ پہلی جنگ (1296–1328) [[سکاٹ لینڈ]] تے انگریزی حملے نال شروع ہوئی تے ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ دوجی لڑائی (1332–1357) ایڈورڈ بیلیول تے "ڈس ہیریٹڈ" دے انگریزی حمایت یافتہ حملے نال شروع ہوئی تے بروک دے معاہدے تے دستخط کرن نال ختم ہوئی۔ سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دے دوران قابل ذکر شخصیتاں وچ سکاٹ لینڈ دے کئی بادشاہ شامل سن جداں اسکاٹ لینڈ دے الیگزینڈر سوم ، جان بیلیول ، [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] تے اسکاٹ لینڈ دے ڈیوڈ II ، [[ولیم والس|ولیم والیس]] جداں ہور ممتاز شخصیات جنہاں نے 1297–1298 تک اسکاٹ لینڈ دے محافظ دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں۔ انگریزی دھر دیاں اہم شخصیتاں چ بادشاہ [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] ، ایڈورڈ II تے ایڈورڈ سوم ، دے نال نال سکاٹ لینڈ دے متنازعہ بادشاہ، ایڈورڈ بیلیول شامل ہن۔ ایہ جنگاں دوجیاں وجوہات دی بنا تے اہم سن، جویں کہ قرون وسطی دی جنگ چ اک کلیدی ہتھیار دے طور تے لانگ بو دا ابھرنا۔ == آزادی دی پہلی جنگ: 1296–1328 == === پچھوکڑ === [[فائل:Edward_I_&_II_Prince_of_Wales.jpg|thumb| [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ I]] تے اوہدا پتر، ایڈورڈ، پرنس آف ویلز]] سکاٹ لینڈ دا بادشاہ الیگزینڈر سوم 1286 وچ مر گیا، اپنی تن سالہ پوتی مارگریٹ، ناروے دی نوکرانی نوں اپنا وارث چھڈ گیا۔ 1290 وچ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے برگھم دے معاہدے تے دستخط کیتے جس وچ ناروے دی نوکرانی تے [[ایڈورڈ اول شاہ انگلستان|ایڈورڈ اول]] دے پتر کیرنارون دے ایڈورڈ دی شادی تے اتفاق کیتا گیا۔ اس شادی تو‏ں اسکاٹ لینڈ تے انگلینڈ دے وچکار اتحاد نئيں بنے گا کیونجے سکاٹشاں نے اصرار کيتا کہ معاہدے وچ ایہ اعلان کیتا جائے کہ اسکاٹ لینڈ انگلینڈ تو‏ں وکھ تے تقسیم اے تے اس دے حقوق، قوانین، آزادیاں تے رسم و رواج نو‏‏ں مکمل طور اُتے تے ناقابل خلاف ورزی طور اُتے ہر وقت دے لئی محفوظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ تاہم، مارگریٹ، اپنی نویں بادشاہت دا سفر کردیاں ہوئیاں، 26 ستمبر 1290 دے آسے پاسے [[اورکنے|آرکنی جزیرے]] تے اترن دے تھوڑی دیر بعد مر گئی اس دی موت دے بعد، جانشینی لئی 13 حریف سن۔ سکاٹش تاج دے دو معروف حریف رابرٹ ڈی بروس، ایننڈیل دے 5ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے دادا) تے جان بالیول، لارڈ آف گیلووے سن۔ بروس تے بالیول خانداناں تے حامیاں دے درمیان خانہ جنگی دے خوف تو‏ں ، سکاٹ لینڈ دے محافظاں نے انگلینڈ دے ایڈورڈ اول نو‏‏ں خط لکھیا ، جس وچ کہیا گیا کہ اوہ خانہ جنگی تو‏ں بچنے دے لئی شمال وچ آنے تے دعویداراں دے درمیان ثالثی کرن۔ ایڈورڈ نے 1291 وچ نورہم وچ سرپرستاں نال ملن تے راضی ہو گیا۔ اس عمل دے شروع ہون توں پہلاں ایڈورڈ نے اصرار کیتا کہ اس نوں سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ دے طور تے تسلیم کیتا جائے۔ جدوں انہاں نے انکار کیتا، تے اس نے دعویداراں نو اپنی شرائط تے اتفاق کرن دے لیی تن ہفتے دتے، ایہ جان کے کہ اودوں تک اس دی فوجاں پہنچ چکیاں ہون گیاں تے سکاٹس دے کول کوئی چارہ نئیں ہووے گا۔ ایڈورڈ دی چال نے کم کیتا، تے تاج دے دعویداراں نو ایڈورڈ نو اپنا لارڈ پیراماؤنٹ تسلیم کرن تے اس دی ثالثی نو قبول کرن تے مجبور کیتا گیا۔ انہاں دا فیصلہ جزوی طور اُتے اس حقیقت تو‏ں متاثر ہويا کہ زیادہ تر دعویداراں دے پاس انگلینڈ وچ وڈی جائیداداں سن تے ، اس لئی ، جے اوہ انگریزی بادشاہ د‏‏ی مخالفت کردے تاں انہاں نو‏‏ں کھو دیندے۔ تاہم، بہت سارے ملوث گرجا گھر دے لوک سن جویں کہ بشپ وشارٹ جنہاں دے لیی اس طرح دی تخفیف دا دعوی نئیں کیتا جا سکدا۔ 11 جون نو‏‏ں ، سکاٹ لینڈ دے لارڈ پیراماؤنٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردے ہوئے ، ایڈورڈ اول نے حکم دتا کہ ہر سکاٹش شاہی قلعہ نو‏‏ں عارضی طور اُتے اس دے کنٹرول وچ رکھیا جائے تے ہر سکاٹش عہدیدار اپنے عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دے تے اسنو‏ں دوبارہ اس د‏ی طرف تو‏ں مقرر کیتا جائے۔ دو دن بعد ، اپ سیٹلنگٹن وچ ، گارڈینز آف دی ریلم تے معروف سکاٹش نوبل لارڈ پیراماؤنٹ دے طور اُتے بادشاہ ایڈورڈ اول تو‏ں وفاداری د‏‏ی حلف اٹھانے دے لئی جمع ہوئے۔ سارے سکاٹاں نوں 27 جولائی 1291 تک ذاتی طور تے یا نامزد مرکزاں چوں کسے اک تے ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کرنا وی ضروری سی۔ مئی توں اگست 1291 تک بیروک وچ 13 اجلاس ہوئے، جتھے تاج دے دعویداراں نے ایڈورڈ دے سامنڑے اپنے مقدمے پیش کیتے، جس نوں " عظیم مقصد " دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ زیادہ تر حریفاں دے دعوے مسترد کر دتے گئے، صرف اوہ لوک رہ گئے جہڑے ڈیوڈ اول توں براہ راست نسل ثابت کر سکدے سن: بالیول؛ بروس; فلورس پنجم، کاؤنٹ آف ہالینڈ ؛ تے ایبرگاوینی دے جان ڈی ہیسٹنگز، دوجا بیرن ہیسٹنگز۔ 3 اگست نو‏‏ں ، ایڈورڈ نے بالیول تے بروس نو‏‏ں ہر اک نو‏‏ں 40 ثالثاں دا انتخاب کرنے دے لئی کہیا ، جدو‏ں کہ اس نے کیس دا فیصلہ کرنے دے لئی 24 ثالثاں دا انتخاب کيتا۔ 12 اگست نو‏‏ں ، اس نے اک رٹ اُتے دستخط کیتے جس وچ انہاں تمام دستاویزات نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی ضرورت سی جو حریفاں دے حقوق یا اسکاٹ لینڈ د‏‏ی برتری دے اپنے عنوان تو‏ں متعلق ہوسکدیاں سن ، جسنو‏ں اس دے مطابق عملدرآمد کيتا گیا۔ [ نوٹ 1 ] بالیول نو‏‏ں 17 نومبر 1292 نو‏‏ں اکثریت تو‏ں بادشاہ نامزد کيتا گیا سی تے 30 نومبر نو‏‏ں اسنو‏ں سکون ایبی وچ [[مملکت متحدہ دی فرماں روائی|سکاٹش دا بادشاہ]] بنا دتا گیا سی۔ دسمبر نوں، [[نیوکاسل|نیو کیسل اپن ٹائن]] چ، کنگ جان نے سکاٹ لینڈ دی بادشاہی لئی ایڈورڈ اول نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ ایڈورڈ نے جلدی ای ایہ گل واضح کر دتی کہ اوہ ملک نو اک واسل ریاست سمجھدا اے۔ بروس دھڑے دے ممبراں ولوں کمزور ہون آلے بیلیول نے مزاحمت کرن لئی جدوجہد کیتی، تے سکاٹش ایڈورڈ دے مطالبات توں ناراض سن۔ 1294 وچ ، ایڈورڈ نے جون بالیول نو‏‏ں اپنے سامنے پیش ہونے دے لئی طلب کيتا ، تے فیر حکم دتا کہ اسنو‏ں فرانس اُتے اپنے حملے دے لئی سکاٹش فوجاں تے فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی 1 ستمبر 1294 تک دا وقت ملے۔ سکاٹ لینڈ واپسی تے، جان نے اپنی کونسل دے نال اک میٹنگ کیتی تے کجھ دناں دی گرما گرم بحث دے بعد، ایڈورڈ اول دے احکامات دی خلاف ورزی کرن دے منصوبے بنائے گئے۔ کجھ ہفتیاں بعد اک سکاٹش پارلیمنٹ جلدی نال بلائی گئی تے جنگی کونسل دے 12 ارکان (بالترتیب چار ارل ، بیرن تے بشپ ) نوں جان نوں مشورہ دین لئی چنیا گیا۔ ایلچی فوری طور تے فرانس دے بادشاہ فلپ چہارم نو انگریزاں دے ارادےآں توں آگاہ کرن دے لی بھیجے گئے۔ انہاں نے اک معاہدہ وی کیتا جس دے تحت جے انگریزاں نے فرانس اُتے حملہ کیتا تاں سکاٹش [[انگلینڈ]] اُتے حملہ کر دین گے تے بدلے وچ فرانسیسی سکاٹشاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ معاہدہ جان دے پتر ایڈورڈ تے فلپ دی بھانجی جون دی طے شدہ شادی نال مہر لگ جائے گا۔ ناروے دے بادشاہ ایرک دوم دے نال اک ہور معاہدہ طے کیتا گیا ، جس وچ 50،000 گروٹس د‏‏ی رقم دے لئی اوہ سال دے چار مہینےآں دے لئی 100 بحری جہاز فراہ‏م کرے گا ، جدو‏ں تک فرانس تے انگلینڈ دے وچکار دشمنی جاری رہی۔ اگرچہ ناروے نے کدی وی کارروائی نئیں کیتی، فرانکو-سکاٹش اتحاد، جہنوں بعد چ اولڈ اتحاد دے ناں توں جانا جاندا سی، 1560 تک اکثر تجدید کیتی جاندی سی۔ 1295ء تک ایڈورڈ اول نو‏‏ں خفیہ فرانکو تے سکاٹش مذاکرات تو‏ں آگاہ نئيں ہويا۔ اکتوبر دے اوائل وچ ، اس نے ممکنہ حملے دے خلاف اپنے شمالی دفاع نو‏‏ں مضبوط کرنا شروع کيتا۔ ایہ ایسے ویلے سی جدوں رابرٹ بروس، ایننڈیل دے 6ویں لارڈ (مستقبل دے بادشاہ [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دے والد) نوں ایڈورڈ نے کارلیسل کیسل دا گورنر مقرر کیتا۔ ایڈورڈ نے جان بالیول نو بروک ، جیڈبرگ تے راکسبرگ دے قلعےآں تے برگاں دا کنٹرول چھڈن دا وی حکم دتا۔ دسمبر وچ ، نیو کیسل وچ ایڈورڈ دے 200 تو‏ں زیادہ کرایہ داراں نو‏‏ں مارچ 1296 تک اک ملیشیا تشکیل دینے دے لئی طلب کيتا گیا سی تے فروری وچ ، اک بیڑا نیو کیسل وچ اس د‏ی زمینی افواج تو‏ں ملنے دے لئی شمال د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اینگلو-سکاٹش سرحد دے نال انگریزی افواج دی نقل و حرکت کسے دے دھیان توں باہر نئیں رہی۔ اس دے جواب وچ ، بادشاہ جان بیلیول نے تمام قابل سکاٹش افراد نو ں ہتھیار برداشت کرنے تے 11 مارچ تک کیڈنلی وچ جمع ہونے دے لئی بلایا۔ <ref>{{Cite book|title=Under the Hammer: Edward I and Scotland, 1286-1307}}</ref> کئی سکاٹش شرافتاں نے سمن نو نظر انداز کرن دا انتخاب کیتا، جنہاں چ [[رابرٹ بروس|رابرٹ بروس، ارل آف کیرک]] وی شامل سن، جنہاں دی کیرک اسٹیٹس جان بیلیول نے ضبط کر لئیاں سن تے جان 'دی ریڈ' کومین نوں دوبارہ تفویض کر دتیاں سن۔ رابرٹ بروس اوس سال دے شروع چ اپنے پیو دے استعفے تے کیرک دا ارل بن گیا سی۔ === جنگ دا آغاز: 1296–1306 === [[فائل:John_Balliol.jpg|thumb| تخت توں لاہیا گیا بادشاہ جان، جس نوں اک سکاٹش کرونکل نے 'ٹوم ٹیبارڈ' ('خالی کوٹ') دا ناں دتا]] سکاٹش آزادی دی پہلی لڑائی نوں ڈھیلے ڈھالے چار پڑائاں وچ ونڈیا جا سکدا اے: شروعاتی انگریزی حملہ اتے 1296 وچ کامیابی؛ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے مختلف سکاٹش گارڈینز دی اگوائی چ 1297 توں جان کومین ("ریڈ کومین") فروری 1304 چ عام سکاٹش جمع کروان لئی گل بات کرن تک مہماں; 1306 وچ ڈمفریز وچ ریڈ کومین دے قتل دے بعد [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی اگوائی وچ نویں سرے توں مہماں توں لے کے 1314 وچ بینوک برن وچ اس دی تے سکاٹش جت تک؛ تے سکاٹ لینڈ ، آئرلینڈ تے شمالی انگلینڈ وچ 1314 تو‏ں لے ک‏ے 1328 وچ ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے تک سکاٹش سفارتی اقدامات تے فوجی مہمات دا آخری مرحلہ۔ جنگ دا آغاز مارچ 1296 وچ ایڈورڈ اول دے بیروک د‏‏ی بے دردی تو‏ں برطرف کرنے تو‏ں ہويا ، اس دے بعد ڈنبر د‏‏ی لڑائی وچ سکاٹش شکست تے جولائ‏ی وچ جان بالیول دا استعفیٰ دتا گیا۔ انگریزی حملے دی مہم نے اگست تک ملک دے زیادہ تر حصے نو ماتحت کر لیا سی تے، سکون ایبی توں سٹون آف ڈیسٹنی نو ہٹان تے [[ویسٹ منسٹر ایبی]] منتقل کرن دے بعد، ایڈورڈ نے بیروک چ اک پارلیمنٹ بلائی، جتھے سکاٹش امراء نے انگلینڈ دے بادشاہ دے طور تے اس نوں خراج تحسین پیش کیتا۔ [[ولیم والس|ولیم والیس]] ، اینڈریو ڈی مورے تے دوجے سکاٹش شرافتاں دی اگوائی چ 1297 دے شروع چ ہون آلیاں بغاوتاں نے ایڈورڈ نوں سکاٹش نال نبڑن لئی ہور فوجاں گھلن تے مجبور کیتا، تے اگرچہ اوہ شرافتاں نوں اروین چ ہتھیار سٹن تے مجبور کرن چ کامیاب ہو گئے، والیس تے ڈی مورے دیاں جاری مہماں نے بالآخر سکاٹش برج دی پہلی کلیدی فتح دی راہنمائی کیتی۔ سٹرلنگ چ لڑائی چ مورے مہلک طور تے زخمی ہو گیا سی، تے لڑائی دے فوراً بعد اوہ مر گیا۔ اس دے بعد شمالی انگلینڈ تے سکاٹش چھاپے مارے گئے تے مارچ 1298 وچ والیس نو سکاٹ لینڈ دے سرپرست دے طور تے تعینات کیتا گیا۔ لیکن جولائی وچ، ایڈورڈ نے فیر حملہ کیتا، والیس تے اس دے پیروکاراں نو کچلن دا ارادہ رکھدے ہوئے، تے فالکرک وچ سکاٹاں نو شکست دتی۔ ایڈورڈ انگلینڈ واپس آن توں پہلے سکاٹ لینڈ نوں مکمل طور تے اپنے ماتحت کرن چ ناکام رہیا۔ [[فائل:War_of_Independence_figures_by_Wm_Hole.JPG|right|thumb|210x210px| وکٹورین آرٹسٹ ولیم ہول ولوں دکھائے گئے آزادی دی پہلی جنگ دیاں قابل ذکر شخصیتاں]] والیس دے بارے چ کئی کہانیاں نیں تے فالکرک دی لڑائی دے بعد اوہنے کی کیتا۔ کجھ وسیلیاں ولوں آکھیا جاندا اے کہ والیس نے فرانس دا سفر کیتا تے اپنی جاری جنگ دے دوران انگریزاں دے خلاف فرانسیسی بادشاہ لئی لڑیا جدوں کہ سینٹ اینڈریوز دے بشپ لیمبرٹن، جنہاں نے سکاٹش کاز نوں بہت حمایت دتی، گئے تے پوپ نال گل بات کیتی۔ والیس دے بعد رابرٹ بروس تے جان کومین نے مشترکہ سرپرستاں دے طور تے عملدرآمد کیتا، سینٹ اینڈریوز دے بشپ ولیم ڈی لیمبرٹن نو 1299 وچ تیجے، غیر جانبدار سرپرست دے طور تے مقرر کیتا گیا تاکہ انہاں دے وچکار نظم و ضبط برقرار رکھن دی کوشش کیتی جا سکے۔ 1300 تے 1301 وچ ایڈورڈ دی ہور مہماں نے 1302 وچ سکاٹش تے انگریزاں دے وچکار جنگ بندی دا باعث بنی۔ 1303/1304 وچ اک ہور مہم دے بعد، سٹرلنگ کیسل ، سکاٹش دے زیر قبضہ آخری وڈا گڑھ، انگریزاں دے ہتھ وچ آ گیا، تے فروری 1304 وچ، مذاکرات دے نتیجے وچ زیادہ تر باقی امراء نے ایڈورڈ تے سکاٹشاں نوں خراج تحسین پیش کیتا لیکن سارے ہتھیار سٹ گئے۔ اس مقام اُتے ، رابرٹ بروس تے ولیم لیمبرٹن نے اتحاد دا خفیہ رشتہ بنا لیا ہوئے گا ، جس دا مقصد بروس نو‏‏ں سکاٹش تخت اُتے بٹھانا تے جدوجہد جاری رکھنا سی۔ تاہم، لیمبرٹن بالیول-کومین دھڑے نال وابستہ اک خاندان توں آیا سی تے اس دی حتمی وفاداری نامعلوم اے۔ 1305 وچ والیس د‏‏ی گرفتاری تے پھانسی دے بعد ، ایسا لگدا سی کہ آخر کار اسکاٹ لینڈ فتح ہوچکيا اے تے بغاوت اک عرصے دے لئی شانت ہوگئی۔ === کنگ رابرٹ دی بروس: 1306–1328 === [[فائل:Bannockburn_Monument_plaque_-_geograph.org.uk_-_1538086.jpg|thumb| بینوک برن یادگار تختی]] فروری 1306 نوں، بروس تے کومین دے وچکار اک ملاقات دے دوران، سکاٹش تخت دے دو زندہ دعویدار، بروس نے ڈمفریز دے گریفریئرز کرک وچ جان کومین دے نال جھگڑا کیتا تے اوہنوں قتل کر دتا۔ اس ویلے بغاوت نوں پھر بھڑکایا گیا ۔ <ref>{{Cite book|title=King Robert the Bruce|url=https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C}}</ref> لگدا اے کہ کومین نے دوناں دے وچکار اک معاہدہ توڑ دتا سی، تے بادشاہ ایڈورڈ نوں بروس دے بادشاہ بنن دے منصوبیاں توں آگاہ کیتا سی۔ معاہدہ ایہ سی کہ دونے دعویداراں وچو‏ں اک اسکاٹ لینڈ دے تخت اُتے اپنا دعوی ترک کرے گا ، لیکن دوسرے تو‏ں زمیناں وصول کرے گا تے اس دے دعوے د‏‏ی تائید کرے گا۔ لگدا اے کہ کومین نے بروس نو انگریزاں دے نال دھوکہ دے کے زمیناں تے تخت دوناں حاصل کرن دا سوچیا سی۔ کومین توں ایڈورڈ تک دستاویزات لے کے جان آلا اک قاصد بروس تے اوہدی پارٹی نے پھڑ لیا، جس نال کومین نوں واضح طور تے ملوث کیتا گیا۔ بروس نے فیر سکاٹش پریلیٹس تے شرافتاں نو اپنے پچھے اکٹھا کیتا تے ڈمفریز چ قتل دے پنج ہفتیاں توں وی گھٹ عرصے بعد خود نو سکون چ سکاٹش دا بادشاہ بنایا۔ اسدے بعد اسنے اپنی راج نوں آزاد کرواؤن لئی اک نویں مہم شروع کیتی۔ میتھون دی لڑائی وچ ہارن مگروں اوہنوں سکاٹش مین لینڈ توں اک ڈاکو دے طور تے کڈ دتا گیا کیونجے ایڈورڈ اول نے اعلان کیتا کہ اوہدے حامیاں نوں کوئی کوارٹر نہیں دتا جائے گا تے اوہدی بیوی ملکہ الزبتھ، دھی مارجوری تے نکی بھیناں کرسٹینا تے مریم نوں انگریزاں نے پھڑ لیا۔ بروس 1307 وچ سرزمین واپس آیا۔ بادشاہ رابرٹ د‏‏ی افواج د‏‏ی طاقت وچ اضافہ جاری رہیا ، جولائ‏ی 1307 وچ ایڈورڈ اول د‏‏ی موت تو‏ں جزوی حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ لوڈون ہل دی لڑائی ، برانڈر دے درے دی لڑائی ، تے راکسبرگ قلعے تے ایڈنبرا قلعے تے قبضے نے انگریزاں نوں مسلسل ملک تے اپنے کنٹرول وچ تھاں کھو دتی۔ 1314 وچ بینوک برن دی لڑائی جنگ دے دوران اک اہم واقعہ سی، جس دے بعد انگلینڈ وچ قیدی بروس دے خاندانی افراد نو واپس کر دتا گیا۔ 1318ء چ سکاٹشاں نے اپریل 1318ء چ اوس ویلے دے سکاٹش شہر بیروک اپون ٹویڈ نوں واپس لے کے انگریزاں نوں کڈھن دا کم پورا کر لیا ۔ 1320 وچ ، سکاٹش امراء دے اک گروہ نے انگلینڈ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی آزادی د‏‏ی تصدیق کردے ہوئے [[پوپ]] نو‏‏ں اربروتھ دا اعلان بھیجیا۔ دو اسی طرح دے اعلانات شرافت، پادری تے رابرٹ اول نے وی بھیجے سن۔ 1324 وچ، تھامس رینڈولف ، ارل آف مورے نو ایویگنن وچ اپنے دربار وچ پوپ نال ذاتی طور تے ملن لئی بھیجیا گیا۔ رینڈولف نے کامیابی تو‏ں پوپ جان نو‏‏ں رابرٹ نو‏‏ں سکاٹش دا بادشاہ تسلیم کرنے اُتے آمادہ کیتا ، جو اک وڈی سفارتی بغاوت سی۔ 1327 وچ انگلینڈ دے ایڈورڈ II نوں گدی توں لاہ کے مار دتا گیا تے اوہدا پتر انگلینڈ دا ایڈورڈ III راج گدی سنبھالیا۔ رابرٹ یا اس دے جنگی رہنماواں دے ذریعہ انگلینڈ دے شمال اُتے بار بار حملے ، جس دا اختتام سٹین ہوپ پارک د ی جنگ وچ ہويا ، جس وچ انگریزی بادشاہ تقریباً گرفتار ہوچکيا سی ، نے ایڈورڈ سوم نو ں 1 مئی 1328 نو ں ایڈنبرا نارتھمپٹن دے معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے مجبور کيتا۔ اس نال سکاٹلینڈ دی آزادی تے رابرٹ دی بروس نوں بادشاہ منیا گیا۔ امن نوں ہور پکا کرن لئی، رابرٹ دے پتر تے وارث ڈیوڈ نے ایڈورڈ سوم دی بھین نال ویاہ کیتا۔ == آزادی دی دوجی لڑائی: 1332–1357 == [[رابرٹ بروس|رابرٹ دی بروس]] دی موت دے بعد، بادشاہ ڈیوڈ دوم حکومت کرن لئی بہت چھوٹا سی، اس لی سرپرستی تھامس رینڈولف، ارل آف مورے نے سنبھالی۔ لیکن ایڈورڈ سوم، ایڈنبرا-نارتھمپٹن دے معاہدے وچ اپنا ناں دین دے باوجود، سکاٹشاں ولوں ذلت دا بدلہ لین لئی پرعزم سی تے اوہ ایڈورڈ بیلیول دی مدد تے بھروسہ کر سکدا سی، جو جان بیلیول دا پتر سی تے سکاٹش تخت دا دعویدار سی۔ ایڈورڈ سوم نو‏‏ں سکاٹش شرافتاں دے اک گروہ د‏‏ی وی حمایت حاصل سی ، جس د‏‏ی سربراہی بالیول تے ہنری بیومونٹ کردے سن ، جنہاں نو‏ں 'ڈیسنہریٹڈ' دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امراء دے اس گروہ نے پہلی جنگ وچ انگریزاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تے بینوک برن دے بعد ، رابرٹ دی بروس نے انہاں نو‏ں اپنے امن وچ واپس آنے دے لئی اک سال دا وقت دتا سی۔ جدوں اوہناں نے انکار کیتا، تے اس نے اوہناں دے لقباں تے زمیناں توں محروم کر دتا، تے اوہناں نوں اپنے اتحادیاں نوں دے دتا۔ جدوں امن ہو گیا، تے اوہناں نوں کوئی جنگی معاوضہ نئیں ملیا۔ ایہہ 'بے وراثت' اپنیاں پرانیاں زمیناں دے بھکھے سن تے امن نوں ختم کرن والے ثابت ہون گے۔ مورے دا ارل 20 جولائی 1332 نوں مر گیا۔ سکاٹش شرافت [[پرتھ]] وچ اکٹھی ہوئی جتھے انہاں نے مار دے ارل ڈومنال II نو‏‏ں نواں سرپرست دے طور اُتے منتخب کيتا۔ ایس دوران، بالیول دی اگوائی چ اک نکا جیہا بینڈ ہمبر توں روانہ ہو گیا سی۔ وراثت توں محروم شریفاں تے کرائے دے فوجیاں تے مشتمل، اوہ شاید کجھ ہزار توں زیادہ مضبوط نئیں سن۔ <ref>{{Cite book|title=The Chronicle of Lanercost|date=1913}}</ref> ایڈورڈ سوم اجے وی باقاعدہ طور تے ڈیوڈ II دے نال امن وچ سی تے اس لئی بالیول دے نال اس دے معاملات نو ں جان بوجھ کر دھندلا دتا گیا سی۔ اوہ یقیناً جانندا سی کہ کی ہو رہیا اے تے بالیول نے شاید جان توں پہلاں خفیہ طور تے خراج تحسین پیش کیتا، لیکن بالیول دی مایوس کن منصوبہ ناکام ہون تے برباد لگدی ہووے گی۔ اس لیی ایڈورڈ نے بالیول نو دریائے ٹویڈ دے اس پار توں سکاٹ لینڈ تے حملہ کرن دی اجازت دین توں انکار کر دتا۔ ایہہ معاہدے دی بہت کھلی خلاف ورزی ہوندی۔ اوہ سمندر دے ذریعے حملے تے اکھاں بند کرن تے راضی ہو گیا، لیکن ایہ واضح کیتا کہ جے بالیول تے اوہدے دوست ناکام ہو جان تے اوہ اوہناں نوں مسترد کر دیوے گا تے اوہناں دیاں ساریاں انگریزی زمیناں ضبط کر لوے گا۔ 'ڈس ہیریٹڈ' 6 اگست نوں [[فائف|فائیف]] دے کنگ ہارن تے اتریا۔ اوہناں دی پیش قدمی دی خبر اوہناں توں پہلاں ای آئی سی، تے جدوں اوہ پرتھ ول مارچ کر رئے سی، تے اوہناں نے نویں گارڈین دے تحت اک وڈی سکاٹش فوج، زیادہ تر پیدل فوج دے ذریعہ اپنا رستہ روکیا ہویا پایا۔ <ref name="The Balliol Dynasty" /> ڈپلن مور دی لڑائی چ، بالیول دی فوج، جس دی کمان ہنری بیومونٹ نے کیتی، نے وڈی سکاٹش فوج نوں شکست دتی۔ بیومونٹ نے اوہی حربے استعمال کیتے جہناں نو انگریزاں نے [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دے]] دوران مشہور کیتا سی، جس چ مرکز چ اترے ہوئے نائٹ تے تیر اندازاں دے نال۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> تیراں دی قاتلانہ بارش چ پھسے ہوئے، زیادہ تر سکاٹش دشمن دی لائن تک نئیں اپڑ سکے۔ جدوں قتل عام ختم ہو گیا، تے ارل آف مار، سر رابرٹ بروس (رابرٹ دی بروس دا اک ناجائز پتر)، کئی شریف تے تقریباً 2,000 سکاٹش قتل کر دتے گئے۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> ایڈورڈ بیلیول نے فیر اپنے آپ نو سکاٹش دا بادشاہ بنایا، پہلے پرتھ چ، تے فیر ستمبر چ سکون ایبی چ۔ بالیول د‏‏ی کامیابی نے ایڈورڈ سوم نو‏‏ں حیران کردتا ، تے اس خوف تو‏ں کہ بالیول دا حملہ آخر کار ناکام ہوجائے گا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگلینڈ اُتے سکاٹش حملہ ہوجائے گا ، اوہ اپنی فوج دے نال شمال د‏‏ی طرف چلا گیا۔ <ref name="The Battlefields Hub → Medieval → The Battle of Battle of Dupplin Moor" /> اکتوبر وچ، سر آرچیبالڈ ڈگلس ، ہن سکاٹ لینڈ دے گارڈین، نے بالیول دے نال جنگ بندی کیتی، مبینہ طور تے سکاٹش پارلیمنٹ نوں اکٹھا کرن تے فیصلہ کرن لئی کہ اوہناں دا حقیقی بادشاہ کون سی۔ جنگ بندی توں حوصلہ افزائی کردے ہوئے، بالیول نے اپنے زیادہ تر انگریزی فوجیاں نو برخاست کر دتا تے سولوے فرتھ دے شمالی ساحل تے عنان چلا گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> اس نے دو عوامی خطوط جاری کیتے ، جس وچ کہیا گیا سی کہ انگلینڈ د‏‏ی مدد تو‏ں اس نے اپنا بادشاہت دوبارہ حاصل کيتا اے ، تے تسلیم کیتا کہ اسکاٹ لینڈ ہمیشہ تو‏ں انگلینڈ دا جاگیر رہیا ا‏‏ے۔ اس نے سرحد تے ایڈورڈ سوم لئی زمین دا وی وعدہ کیتا، جس چ بیروک آن ٹویڈ وی شامل سی، تے اوہ اپنی ساری حیاتی ایڈورڈ دی خدمت کرے گا۔ لیکن دسمبر وچ، ڈگلس نے سویرے سویرے عنان وچ بالیول تے حملہ کیتا۔ بالیول دے زیادہ تر آدمی مارے گئے، حالانکہ اوہ خود دیوار دے اک سوراخ دے ذریعے فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا، تے ننگا تے گھوڑے اُتے سوار ہوک ے کارلیسل فرار ہو گیا۔ <ref name="History of the Stewarts {{!}} Battles and Historic Events {{!}} The Battle of Annan" /> [[فائل:Battle_of_Stanhope_Park.jpg|right|thumb| ایڈورڈ سوم نے سکاٹ لینڈ تے حملہ کیتا، فروئسارٹ دے کرونکس دے اک ایڈیشن توں]] اپریل 1333 وچ ، ایڈورڈ سوم تے بالیول نے اک وڈی انگریزی فوج دے نال ، بیروک دا محاصرہ کيتا۔ آرچیبالڈ ڈگلس نے جولائ‏ی وچ قصبے نو‏‏ں راحت دینے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن ہالیڈن ہل د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھادی تے ماریا گیا۔ ڈیوڈ دوم تے اس د‏ی ملکہ نو‏‏ں ڈمبرٹن قلعے د‏‏ی حفاظت وچ منتقل کردتا گیا ، جدو‏ں کہ بیروک نے ہتھیار ڈال دتے تے ایڈورڈ نے اسنو‏ں الحاق کرلیا۔ ہن تک، سکاٹلینڈ دا زیادہ تر حصہ انگریزی قبضے ہیٹھ سی، سکاٹلینڈ دے تھلویں کاؤنٹیاں چوں اٹھ ایڈورڈ بیلیول نے انگلینڈ نوں دے دتے سن۔ 1334 دے شروع چ، فرانس دے فلپ VI نے پناہ لئی ڈیوڈ II تے اس دے دربار نو فرانس لیان دی پیشکش کیتی، تے مئی چ اوہ فرانس پہنچے، تے [[نارمنڈی]] دے [[شتو گیلارڈ|چیٹو گیلارڈ]] چ جلاوطنی دی عدالت قائم کیتی۔ فلپ نے اس وقت ہونے والے اینگلو فرانسیسی امن مذاکرات نو‏‏ں پٹری تو‏ں لاہنے دا وی فیصلہ کيتا (اس وقت انگلینڈ تے فرانس انہاں تنازعات وچ مصروف سن جو [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ]] دا باعث بنے گا ) ، ایڈورڈ سوم نو‏‏ں اعلان کردے ہوئے کہ فرانس تے انگلینڈ دے درمیان کسی وی معاہدے وچ سکاٹش دے جلاوطن بادشاہ نو‏‏ں شامل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ ڈیوڈ دی غیر موجودگی چ، سرپرستاں دا اک سلسلہ جدوجہد جاری رکھیا۔ نومبر وچ ، ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اس نے بہت کم کم کیتا تے فروری 1335 وچ اس د ی بنیادی وجہ سکاٹش نو ں جنگ وچ لانے وچ ناکامی د ی وجہ تو ں پِچھے ہٹ گیا۔ اوہ تے ایڈورڈ بالیول جولائ‏ی وچ 13،000 د‏‏ی فوج دے نال دوبارہ واپس آئے ، تے سکاٹ لینڈ دے ذریعے پہلے [[گلاسگو]] تے فیر پرتھ تک اگے ودھیا ، جتھ‏ے ایڈورڈ سوم نے اپنے آپ نو‏‏ں نصب کيتا جدو‏ں کہ اس د‏ی فوج نے آس پاس دے دیہی علاقےآں نو‏‏ں لُٹیا تے تباہ کيتا۔ اس ویلے، سکاٹشاں نے بھاری گھڑسواراں دے معمولی کماں تے منحصر، لڑائیاں توں بچن دی منصوبہ بندی دی پیروی کیتی - جو اوس ویلے دی عام مشق سی۔ کجھ سکاٹش رہنماواں، جنہاں چ ارل آف اتھول وی شامل سی، جہڑا 1332 تے 1333 چ ایڈورڈ بالیول دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا سی، نے بروس پارٹی چ رخ اختیار کر لئی۔ ایڈورڈ دے انگلینڈ واپس آن دے بعد، سکاٹش مزاحمت دے باقی رہنماواں نے سر اینڈریو مرے نو سرپرست دے طور تے چنیا۔ اس نے جلد ہی اپریل 1336 تک ایڈورڈ دے نال جنگ بندی دے لئی مذاکرات کیتے ، جس دے دوران مختلف فرانسیسی تے پوپ دے ایلچیاں نے دونے ملکاں دے وچکار امن دے لئی مذاکرات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جنوری وچ ، سکاٹشاں نے اک مسودہ معاہدہ تیار کيتا جس وچ بزرگ تے بے اولاد ایڈورڈ بالیول نو‏‏ں بادشاہ تسلیم کرنے اُتے اتفاق کيتا گیا ، جدو‏ں تک کہ ڈیوڈ II اس دا وارث ہوئے گا تے ڈیوڈ انگلینڈ وچ رہنے دے لئی فرانس چھڈ دے گا۔ تاہم، ڈیوڈ II نے امن دی تجویز تے کسی وی ہور جنگ بندی نو مسترد کر دتا۔ مئی وچ ، ہنری آف لنکاسٹر د‏‏ی زیر قیادت اک انگریزی فوج نے حملہ کيتا ، اس دے بعد جولائ‏ی وچ بادشاہ ایڈورڈ د‏‏ی زیر قیادت اک ہور فوج نے حملہ کيتا۔ اکٹھے، اوہناں نے شمال مشرق دے بہت سارے حصے نوں تباہ کر دتا تے ایلگن تے [[ابردین|ایبرڈین نوں]] برطرف کر دتا، جد کہ اک تیجی فوج نے جنوب مغرب تے [[کلائیڈ دریا|کلائیڈ]] وادی نوں تباہ کر دتا۔ اس حملے تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے ، فرانس دے فلپ VI نے اعلان کیتا کہ اوہ اپنی طاقت دے ہر ذریعہ تو‏ں سکاٹش د‏‏ی مدد کرنے دا ارادہ رکھدا اے ، تے اس دے پاس اک وڈا بیڑا تے فوج اے جو انگلینڈ تے اسکاٹ لینڈ دونے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی تیاری کررہی ا‏‏ے۔ ایڈورڈ چھیتی ہی انگلینڈ واپس آ گیا، جدوں کہ سکاٹشاں نے مرے دی اگوائی ہیٹھ انگریزی گڑھاں اتے قبضہ کرکے تباہ کر دتا اتے دیہاتی علاقیاں نوں تباہ کر دتا، جس نال ایہہ انگریزاں لئی رہن یوگ نہیں ہو گیا۔ اگرچہ ایڈورڈ سوم نے دوبارہ حملہ کیتا ، لیکن اوہ ممکنہ فرانسیسی حملے اُتے زیادہ پریشان ہو رہیا سی ، تے 1336 دے آخر تک ، سکاٹشاں نے عملی طور اُتے تمام اسکاٹ لینڈ اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا سی تے 1338 تک لہر بدل گئی سی۔ جدوں کہ "بلیک اگنس"، کاؤنٹیس-کنسورٹ ڈنبر تے مارچ ، نے ڈنبر قلعے تے انگریزی دے محاصرے دا مقابلہ جاری رکھیا، کندھاں توں سرکشی تے بدسلوکی نوں سٹدے ہوئے، سکاٹ لینڈ نوں کجھ ساہ لین دی تھاں ملی جدوں ایڈورڈ سوم نے فرانسیسی تخت دا دعوی کیتا تے اپنی فوج نوں فلینڈرز لے گیا، فرانس دے نال [[سو سالہ لڑائی|سو سالہ جنگ دا]] آغاز کیتا۔ خزاں 1335 دے آخر وچ ، اسٹریتھبوگی ، اتھول دے ارل نو‏‏ں بے دخل کردتا ، تے ایڈورڈ سوم نے سکاٹش فری ہولڈراں نو‏‏ں بے دخل کرکے تے قتل کرکے سکاٹش مزاحمت نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی روانہ ہوئے۔ اس دے بعد، سٹراتھبوگی کلڈرمی کیسل دا محاصرہ کرن لئی چلے گئے، جہڑا لیڈی کرسچن بروس، مرحوم بادشاہ رابرٹ دی بھین تے گارڈین، اینڈریو ڈی مورے دی بیوی دے کول سی۔ اس دے شوہر نے اپنی چھوٹی فوج نو اس دی امداد لئی جلدی منتقل کیتا حالانکہ اس دی تعداد پنج توں اک توں ودھ سی۔ اُتے ، اسٹریتھبوگی دے بوہت سارے آدمی متاثر ہوئے سن تے انگریزی یا غاصب ، بالیول دے نال کوئی وفاداری نئيں رکھدے سن ۔ ڈاؤنہل چارج کردے ہوئے اک فلینک حملے نال پن کیتا گیا، سٹراتھبوگی دی فوج ٹُٹ گئی تے سٹراتھبوگی نے ہتھیار سُٹن توں انکار کر دتا تے مار دتا گیا۔ کلبلین دی لڑائی سکاٹش دے بادشاہ نوں ختم کرن دی بالیول دی کوشش دا موثر اختتام سی۔ اس لیی، صرف نو سالاں چ، رابرٹ دی بروس ولوں اینی سختی نال جتی گئی بادشاہی ٹُٹ گئی سی تے بحال ہو گئی سی۔ اس دے بہت سارے تجربہ کار شریف مر چکے سن تے معیشت جہڑی پہلے جنگاں توں بمشکل بحال ہونا شروع ہوئی سی، اک وار فیر ٹٹ بھج ہو گئی سی۔ ایہہ اک غریب ملک سی جہنوں امن تے چنگی حکومت دی لوڑ سی کہ ڈیوڈ II بالآخر جون 1341 وچ واپس آن دے قابل ہویا۔ [[فائل:BNMsFr2643FroissartFol97vBatNevilleCross.jpg|thumb| ڈیوڈ II (نیچے کھبے) نوں نیول کراس تے گرفتار کیتا گیا، فروسارٹ دے کرونکس دے ایڈیشن توں]] جدوں ڈیوڈ واپس آیا، تے اوہ اپنے نامور پیو دی یاد نوں پورا کرن لئی پرعزم سی۔ اس نے انگلینڈ دے نال جنگ بندی نو‏‏ں نظر انداز کيتا تے سو سالہ جنگ دے ابتدائی سالاں دے دوران اپنے اتحادی فلپ VI دے نال کھڑے ہونے دا عزم کيتا۔ 1341 چ اونے انگلینڈ تے اک چھاپہ ماریا تے ایڈورڈ سوم نوں سرحد نوں مضبوط کرن لئی اتر ول فوج دی اگوائی کرن تے مجبور کر دتا۔ 1346 وچ ، ہور سکاٹش چھاپےآں دے بعد ، فلپ VI نے کالیس اُتے انگریزی د‏‏ی گلا گھٹنے دے لئی انگلینڈ اُتے جوابی حملے د‏‏ی اپیل کيتی۔ ڈیوڈ نے خوشی نال قبول کیتا تے ذاتی طور تے ڈرہم تے قبضہ کرن دے ارادے نال جنوب دی طرف سکاٹش فوج دی اگوائی کیتی۔ اس دے جواب وچ ، اک انگریزی فوج سکاٹشاں دا مقابلہ کرنے دے لئی [[یارکشائر]] تو‏ں شمال د‏‏ی طرف چلی گئی۔ اکتوبر نوں، نیولز کراس دی لڑائی چ، سکاٹش ہار گئے۔ اوہناں نوں بھاری جانی نقصان ہویا تے گرفتار ہون توں پہلاں ڈیوڈ نوں دو تیراں نال چہرے تے زخمی کر دتا گیا۔ اوہ اینا مضبوط سی تاہم اپنے قیدی دے منہ چوں دو دند کڈھ سکدا سی۔ صحت یابی دے اک عرصے دے بعد، اوہنوں [[ٹاور آف لندن]] چ قید کر دتا گیا، جتھے اوہنوں گیارہ سال تک قیدی رکھیا گیا، جس دوران سکاٹ لینڈ تے اوہدے بھتیجے، رابرٹ سٹیورٹ، 7ویں ہائی سٹیورڈ نے حکومت کیتی۔ ایڈورڈ بیلیول اس دے بعد جلد ہی اک چھوٹی سی فوج دے نال سکاٹ لینڈ واپس آیا ، اسکاٹ لینڈ نو‏‏ں بازیاب کرنے د‏‏ی آخری کوشش وچ ۔ اوہ صرف گیلووے دے کجھ حصےآں تے قابو پان چ کامیاب ہویا، اوتھے اوہدی طاقت 1355 تک گھٹ گئی۔ آخر کار اس نے جنوری 1356 وچ سکاٹش تخت اُتے اپنے دعوے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے 1364 وچ بے اولاد مر گیا۔ [[فائل:David_Bruce,_king_of_Scotland,_acknowledges_Edward_III_as_his_feudal_lord.jpg|thumb| ڈیوڈ II نے ایڈورڈ III نوں خراج تحسین پیش کیتا]] آخر کار ، 3 اکتوبر 1357 نو‏‏ں ، ڈیوڈ نو‏‏ں بیروک دے معاہدے دے تحت رہائی مل گئی ، جس دے تحت سکاٹشاں نے اس دے لئی 100،000 مرکس دا بہت وڈا تاوان ادا کرنے اُتے اتفاق کيتا (1 مرک سی  اک انگریزی پاؤنڈ) 10 سالاں چ ادا کیتا جا سکدا اے۔ تاوان دے لئی فنڈز فراہ‏م کرنے دے لئی بھاری ٹیکس د‏‏ی ضرورت سی ، جو قسطاں وچ ادا کرنا سی ، تے ڈیوڈ نے اس رقم نو‏‏ں اپنے مقاصد دے لئی استعمال کرکے اپنی رعایا نو‏‏ں اجنبی کردتا۔ اوس ویلے دیس دی حالت اک افسوسناک سی; اوہ جنگ تے بلیک ڈیتھ نال وی تباہ ہو چکی سی۔ تاوان دی پہلی قسط ویلے سر ادا کر دتی گئی ۔ دوجا دیر نال آیا تے اوہدے بعد، ہور پیسے نئیں دتے جا سکے۔ 1363 وچ، ڈیوڈ لندن گیا تے اس گل تے اتفاق کیتا کہ جے اوہ بے اولاد مر جاندا اے، تے تاج ایڈورڈ (اوہدے سالے) یا اوہدے پتراں وچوں اک نوں ملے گا، تے تقدیر دا پتھر سکاٹش دے بادشاہ دے طور تے اوہناں دی تاجپوشی لئی واپس کر دتا جائے گا۔ تاہم، لگدا اے کہ ایہ تاوان دے بارے چ دوبارہ مذاکرات کرن دی اک بے ایمان کوشش توں زیادہ نئیں سی کیونکہ ڈیوڈ نوں چنگی طراں پتہ سی کہ پارلیمنٹ اس طرح دے انتظام نو ہتھ توں باہر مسترد کر دیوے گی۔ سکاٹشاں نے اس انتظام نو مسترد کر دتا، تے تاوان دی ادائیگی جاری رکھن دی پیشکش کیتی (ہن 100,000 پونڈ تک ودھ گیا اے)۔ اک 25 سالہ جنگ بندی اُتے اتفاق ہويا تے 1369 وچ ، 1365 دا معاہدہ منسوخ کر دتا گیا تے فرانس دے نال جنگ دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں سکاٹشاں دے فائدے دے لئی اک نواں معاہدہ قائم کيتا گیا۔ نویں شرطاں نے 44,000 مرکاں نو اصل 100,000 توں کٹ دتا گیا جہناں نو اگلے 14 سالاں لئی 4,000 دی قسطاں چ ادا کیتا گیا۔ جدوں ایڈورڈ 1377 چ مر گیا، تے فیر وی 24,000 مرک واجب الادا سن، جہڑے کدی ادا نئیں کیتے گئے۔ ڈیوڈ نے خود اپنی مقبولیت تے اپنے امراء دا احترام کھو دتا سی جدو ں اس نے اپنی انگریزی بیوی د ی موت دے بعد اک نابالغ لارڈ د ی بیوہ تو ں شادی کيتی۔ اوہ خود فروری 1371 وچ مر گیا۔ اس مہم دے انت تکّ سکاٹلینڈ آزاد ہو گیا سی۔ ایہ اس طرح ای رہیا، جدوں تک کہ سکاٹ لینڈ دے بادشاہ [[جیمز ششم تے اول|جیمز VI]] 1603 دے یونین آف دی کراؤنز وچ انگریزی تخت تے کامیاب نئیں ہو گئے، تے سیاسی اتحاد دی متنازعہ کوششاں 1707 دے معاہدے دے یونین وچ ختم ہوئیاں جس نے [[مملکت برطانیہ عظمی|برطانیہ دی واحد بادشاہی]] تشکیل دتی۔ == وڈیاں لڑائیاں تے واقعات ==   * [[بروک دا قبضہ (1296)|بروک دا قبضہ]]، 1296 * [[ڈنبر دی لڑائی (1296)|ڈنبر دی لڑائی]], 1296 * [[سٹرلنگ برج دی لڑائی]]، 1297 * [[فالکر دی لڑائی (1298)|فالکر دی لڑائی]], 1298 * [[روسلن دی لڑائی]]، 1303 * [[ہاپرو دی لڑائی (1304)|ہاپرو دی لڑائی]]، 1304 * [[سٹرلنگ کیسل دا زوال]]، 1304 * [[میتھون دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈلری دی لڑائی]]، 1306 * [[ڈگلس کیسل تے قبضہ|ڈگلس لارڈر]]، 1307 * [[ٹرنبیری دی لڑائی]]، 1307 * [[گلین ٹرول دی لڑائی]]، 1307 * [[لوڈون ہل دی لڑائی]]، 1307 * [[سلیوچ دی لڑائی]]، 1307 * [[انوروری دی لڑائی (1308)|انوروری دی لڑائی]], 1308 * [[برینڈر دے درے دی لڑائی]]، 1308 * [[بینوکبرن دی لڑائی]]، 1314 * [[کانر دی لڑائی]]، 1315 * [[سکیتھمائر دی لڑائی]]، 1316 * [[سکیریز دی لڑائی]]، 1316 * [[فاؤہارٹ دی لڑائی]]، 1318 * [[بروک دا قبضہ (1318)|بروک دا قبضہ]]، 1318 * [[مائٹن دی لڑائی]]، 1319 * [[اربروتھ دا اعلان]]، 1320 * [[بورو برج دی لڑائی]]، 1322 * [[پرانے بائی لینڈ دی لڑائی]]، 1322 * [[معاہدہ کوربیل (1326)|معاہدہ کوربیل]]، 1326 * [[سٹین ہوپ پارک دی لڑائی]]، 1327 * [[ایڈنبرا-نارتھمپٹن ​​دا معاہدہ]]، 1328 * [[ڈپلن مور دی لڑائی]]، 1332 * [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]]، 1333 * [[ڈورنوک دی لڑائی]]، 1333 * [[بورومائر دی لڑائی]]، 1335 * [[کلبلین دی لڑائی]]، 1335 * [[نیویلز کراس دی لڑائی]]، 1346 * [[بروک دا معاہدہ (1357)|بروک دا معاہدہ]]، 1357 == اہم اعداد و شمار == === سکاٹ لینڈ ===   * [[سکاٹ لینڈ دا الیگزینڈر III|بادشاہ الیگزینڈر III]] * [[جون بالیول|بادشاہ جان بالیول]] * [[رابرٹ دی بروس|بادشاہ رابرٹ I دی بروس]] * [[سکاٹ لینڈ دا ڈیوڈ II|بادشاہ ڈیوڈ II]] * [[اسکاٹ لینڈ دا رابرٹ II|رابرٹ سٹیورٹ، 7واں ہائی سٹیورڈ]] – لیفٹینینٹ (1346–1357) * [[رابرٹ وشارٹ]] – بشپ آف گلاسگو (1272–1317) * [[جان II Comyn]] تے [[John III Comyn]] – گارڈینز (1298–1301، 1304) * [[اینڈریو ڈی مورے]] * [[ولیم والیس]] * [[جان ڈی گریم]] * [[جان ڈی سولز (گارڈین آف اسکاٹ لینڈ)|جان ڈی سولس]] – گارڈین (1301–1304) * [[ڈومنال I، ارل آف مار]] (1276–1301) * [[گارٹنیٹ، ارل آف مار]] (1301–1305) * [[ایڈورڈ بروس]] * [[تھامس رینڈولف، مورے دا پہلا ارل]] – گارڈین (1329–1332) * [[جیمز ڈگلس، لارڈ آف ڈگلس]]، "دی بلیک" یا "دی گائیڈ" * [[ماؤل چولیم II، ارل آف لینکس]] (1303–1333) * [[ڈومنال II، ارل آف مار]] (1305–1332) گارڈین (1332) * [[یولیئم II، ارل آف راس]] (1274–1323) * [[ڈونچدھ چہارم، ارل آف فائیف]]، (1288–1353) * [[ولیم لیمبرٹن]] – بشپ آف سینٹ اینڈریوز (1298–1328) * [[برنارڈ آف اربروتھ]] – چانسلر (1308–1328) * [[اینڈریو مرے (سپاہی)|اینڈریو مرے]] – گارڈین (1332، 1335–1338) * [[آرچیبالڈ ڈگلس (موت 1333)|آرچیبالڈ ڈگلس]] – گارڈین، کے۔ [[ہیلیڈن ہل دی لڑائی]] 1333 * [[اگنیس ڈنبر]]، کاؤنٹیس-کنسورٹ آف ڈنبر/مارچ * [[آؤدھ، ارل آف راس]] (1323–1333) * [[والٹر سٹیورٹ، چھیواں ہائی سٹیورڈ]] * [[ماؤل آئیوسا سوم، ارل آف سٹراتھرن]] (1271–1317) * [[ماؤل آئیوسا چہارم، ارل آف سٹراتھرن]] (1317–1329) * [[ماؤل Íosa V، ارل آف سٹراتھرن|ماؤل آئیوسا پنجم، ارل آف سٹراتھرن]]، 1330–1334، [[ارل آف آرکنی|ارل آف کیتھنیس اینڈ آرکنی]]، 1331–1350 === انگلینڈ === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * بادشاہ [[ایڈورڈ اول]] * بادشاہ [[ایڈورڈ II]] * بادشاہ [[ایڈورڈ سوم]] * [[ایڈورڈ بالیول]] * [[ہینری بیومونٹ، 'بچن دا چوتھا ارل']] * [[ہمفری ڈی بوہن، ہیرفورڈ دا چوتھا ارل]] * [[جان ڈی بریٹن، رچمنڈ دا پہلا ارل]] * [[ہینری آف گروسمونٹ، پہلا ڈیوک آف لنکاسٹر]] * [[ڈیوڈ اول سٹراتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[ڈیوڈ II اسٹریتھبوگی، ارل آف اتھول]] * [[گلبرٹ ڈی امفراویل، ارل آف اینگس]] * [[ایمر ڈی ویلنس، پیمبروک دا دوجا ارل]] * [[جان ڈی وارین، سرے دا چھیواں ارل]] === ہور اہم شخصیتاں === <templatestyles src="Refbegin/styles.css" /> * [[فرانس دا فلپ چہارم]] * [[فرانس دا فلپ VI]] * [[پوپ جان XXII]] == ایہہ وی ویکھو == === سکاٹ لینڈ === * اینگلو سکاٹش جنگاں * سکاٹش آزادی دیاں جنگاں دا خاکہ * سکاٹش آزادی === دوجے === * آئرش بغاوتاں دی لسٹ ** [[آئرش جنگ آزادی]] * متحدہ آئرلینڈ * انگریزی حکومت دے خلاف ویلش بغاوتاں ** گلینڈور بغاوت * ویلش دی آزادی == نوٹ == <references group="note" /> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.bbc.co.uk/history/scottishhistory/independence/features_independence_arbroath.shtml بی بی سی ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں] * [https://web.archive.org/web/20070930180531/http://www.historynet.com/historical_conflicts/3036606.html ہسٹری نیٹ ڈاٹ کام: سکاٹش آزادی دیاں جنگاں: بینوک برن دی لڑائی] * [http://skyelander.orgfree.com/menu5.html سلینڈر ڈاٹ آر جی: ڈپلن مور، ہیلڈن ہل، تے نیولز کراس دیاں لڑائیاں] * Kingcrest.com: Timeline [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:سکاٹ لینڈ]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] 259hpx9u0cmwsna6klewqegj4qpzoem 0 149661 710162 2026-08-23T08:12:35Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ-معلومات-شیخ}}'''بابا توکلس''' (Baba Tükles) وسطی ایشیا دے اک عظیم تے پراسرار صوفی بزرگ سن ۔ انہاں نے چنگیز خان دے خاندان تے "گولڈن ہارڈ" (اردوئے زريں) دے منگولاں وچ اسلام پھیلانے وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ان د‏‏ی زندگی تے اوزبیک خان دے اسلام لیاݨ دا...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 710162 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شیخ}}'''بابا توکلس''' (Baba Tükles) وسطی ایشیا دے اک عظیم تے پراسرار صوفی بزرگ سن ۔ انہاں نے چنگیز خان دے خاندان تے "گولڈن ہارڈ" (اردوئے زريں) دے منگولاں وچ اسلام پھیلانے وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ان د‏‏ی زندگی تے اوزبیک خان دے اسلام لیاݨ دا قصہ منگول تریخ دا اک يادگار باب ا‏‏ے۔ ==ایمان دا امتحان (سب تو‏ں مشہور واقعہ)== منگول روایات تے تاریخی کتاباں (جداں تاریخِ دوست سلطان) وچ بابا توکلس تے [[اوزبیگ خان|اوزبیک خان]] دا اک حیرت انگیز واقعہ ملدا اے :شمن پرستاں دا چیلنج: جدو‏ں اوزبیک خان نے حکومت سنبھالی تاں اوہ سچے دین د‏‏ی تلاش وچ سن 。 دربار دے پرانے منگول شمن پرستاں (جادوگراں) نے بابا توکلس نو‏‏ں چیلنج کيتا کہ جو سچا ہوئے گا، اسنو‏ں اگ نئيں جاݪے گی。 دہکتا ہويا تندور: تانبے تے لوہے دے وڈے وڈے تندور گرم کيتے گئے ایتھ‏ے تک کہ اوہ سرخ ہو گئے۔ منگول جادوگر جادو دے زور اُتے اگ تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن لیکن اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ کرامت: بابا توکلس نے لوہے د‏‏ی زرہ پہنی تے اللہ دا ناں لے ک‏ے دہکتی ہوئی اگ وچ داخل ہو گئے۔ اوہ کافی دیر اندر رہے تے جدو‏ں باہر آئے تاں انہاں د‏‏ی زرہ پگھل چک‏ی سی لیکن انہاں دے جسم یا کپڑےآں نو‏‏ں اگ نے چھوا تک نئيں سی۔ منگولاں دا قبولِ اسلام: ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے اوزبیک خان تے انہاں دے درباری دنگ رہ گئے۔ اوزبیک خان نے ايس‏ے وقت اسلام قبول ک‏ر ليا تے پورے خطے وچ اسلام نو‏‏ں سرکاری مذہب بنا دیا。 صوفیانہ پس منظر تے یسوی سلسلہ: بابا توکلس دا تعلق وسطی ایشیا دے مشہور صوفی سلسلے طریقہ ہائے یسویہ ([[خواجہ احمد یسوی]] دے سلسلے) تو‏ں سی، جو منگولاں وچ اپنے اخلاق تے کرامات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مقبول سن 。 تبلیغی انداز: اوہ عام منگولاں تے تاتاریاں دے خیمےآں وچ جاندے، انہاں د‏‏ی بولی بولدے تے انہاں نو‏ں بہت سادہ انداز وچ خدا د‏‏ی توحید سکھاندے۔ علاقائی اثر: انہاں د‏‏ی تبلیغ دا اثر روس، قازقستان تے کریمیا دے علاقےآں تک پھیلا ہويا سی۔ تاریخی اہمیت تے یادگارجدید تحقیق: تریخ دان ڈیون ڈی ویز (Devin DeWeese) نے اپنی مشہور کتاب "Islamization and Native Religion in the Golden Horde" وچ بابا توکلس تے اوزبیک خان دے اس تعلق اُتے بہت گہری تحقیق د‏‏ی اے ۔ لوک داستاناں: اج وی قازق، تاتاری تے نوغائی مسلماناں د‏‏ی لوک داستاناں وچ بابا توکلس نو‏‏ں اک عظیم ہیرو تے "روحانی باپ" دا درجہ حاصل اے ۔ [[گٹھ:وسطی ایشیا]][[گٹھ:صوفی]] bbmxwlw92frwa43zxcccukqvb8ny8lw 710163 710162 2026-08-23T08:25:15Z Abbas dhothar 361 710163 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شیخ}}'''بابا توکلس''' (Baba Tükles) وسطی ایشیا دے اک عظیم تے پراسرار صوفی بزرگ سن ۔ انہاں نے چنگیز خان دے خاندان تے "گولڈن ہارڈ" (اردوئے زريں) دے منگولاں وچ اسلام پھیلانے وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار ادا کيتا۔ ان د‏‏ی زندگی تے اوزبیک خان دے اسلام لیاݨ دا قصہ منگول تریخ دا اک يادگار باب ا‏‏ے۔ وسطی ایشیا د‏‏ی تریخ تے لوک داستاناں د‏‏ی اک انتہائی اہ‏م صوفی تے روحانی شخصیت نيں۔ انہاں نو‏ں خاص طور اُتے گولڈن ہورڈ (دشتِ قپچاق) تے نوغائی قوم دے ہاں اک مقدس بزرگ منیا جاندا ا‏‏ے۔ ==ایمان دا امتحان (سب تو‏ں مشہور واقعہ)== منگول روایات تے تاریخی کتاباں (جداں تاریخِ دوست سلطان) وچ بابا توکلس تے [[اوزبیگ خان|اوزبیک خان]] دا اک حیرت انگیز واقعہ ملدا اے خانِ ازبک دا قبولِ اسلام: تاریخی روایات (جداں امام التواریخ 'تاریخِ سجݨ سلطان') دے مطابق، بابا توکلس نے چودہويں صدی دے اوائل (تقریباً 1312ء) وچ منگول حکمران سلطان محمد ازبک خان نو‏‏ں اسلام قبول کرنے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ ==شمن پرستاں دا چیلنج== جدو‏ں اوزبیک خان نے حکومت سنبھالی تاں اوہ سچے دین د‏‏ی تلاش وچ سن 。 دربار دے پرانے منگول شمن پرستاں (جادوگراں) نے بابا توکلس نو‏‏ں چیلنج کيتا کہ جو سچا ہوئے گا، اسنو‏ں اگ نئيں جاݪے گی。 دہکتا ہويا تندور: تانبے تے لوہے دے وڈے وڈے تندور گرم کيتے گئے ایتھ‏ے تک کہ اوہ سرخ ہو گئے۔ منگول جادوگر جادو دے زور اُتے اگ تو‏ں بچنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن لیکن اوہ خوفزدہ ہو گئے۔ کرامت: بابا توکلس نے لوہے د‏‏ی زرہ پہنی تے اللہ دا ناں لے ک‏ے دہکتی ہوئی اگ وچ داخل ہو گئے۔ اوہ کافی دیر اندر رہے تے جدو‏ں باہر آئے تاں انہاں د‏‏ی زرہ پگھل چک‏ی سی لیکن انہاں دے جسم یا کپڑےآں نو‏‏ں اگ نے چھوا تک نئيں سی۔ لوک داستاناں وچ ذکر اے کہ انہاں نے غیر مسلم جادوگراں تے شمناں (shamans) دے خلاف اک روحانی مقابلہ جِتیا سی، جس تو‏ں متاثر ہو ک‏ے پورے شاہی خاندان تے عوام نے اسلام قبول ک‏ر ليا۔ منگولاں دا قبولِ اسلام: ایہ معجزہ دیکھ ک‏ے اوزبیک خان تے انہاں دے درباری دنگ رہ گئے۔ اوزبیک خان نے ايس‏ے وقت اسلام قبول ک‏ر ليا تے پورے خطے وچ اسلام نو‏‏ں سرکاری مذہب بنا دیا。 ==صوفیانہ پس منظر تے یسوی سلسلہ== بابا توکلس دا تعلق وسطی ایشیا دے مشہور صوفی سلسلے طریقہ ہائے یسویہ ([[خواجہ احمد یسوی]] دے سلسلے) تو‏ں سی، جو منگولاں وچ اپنے اخلاق تے کرامات د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مقبول سن 。 تبلیغی انداز: اوہ عام منگولاں تے تاتاریاں دے خیمےآں وچ جاندے، انہاں د‏‏ی بولی بولدے تے انہاں نو‏ں بہت سادہ انداز وچ خدا د‏‏ی توحید سکھاندے۔ علاقائی اثر: انہاں د‏‏ی تبلیغ دا اثر روس، قازقستان تے کریمیا دے علاقےآں تک پھیلا ہويا سی۔ تاریخی اہمیت تے یادگارجدید تحقیق: تریخ دان ڈیون ڈی ویز (Devin DeWeese) نے اپنی مشہور کتاب "Islamization and Native Religion in the Golden Horde" وچ بابا توکلس تے اوزبیک خان دے اس تعلق اُتے بہت گہری تحقیق د‏‏ی اے ۔ == شاہی خانداناں دا شجرہ نسب == امیر ایدگو دے جدِ امجد: بابا توکلس نو‏‏ں مشہور تاریخی جنگجو تے نوغائی سلطنت دے بانی امیر ایدگو (Edigu) دا پرکھا (دادا/پردادا) منیا جاندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایدگو چنگیز خان د‏‏ی نسل تو‏ں نئيں سن، اس لئی انہاں نے اپنی حکومت جائز ثابت کرنے دے لئی بابا توکلس دے نال اپنے خاندانی تعلق نو‏‏ں استعمال کيتا۔ حضرت ابوبکر صدیقؓ تو‏ں نسبت: شجرہ نسب د‏‏ی روایات وچ بابا توکلس دا سلسلہ نسب اسلام دے پہلے خلیفہ حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ تو‏ں جوڑا جاندا اے ۔ ==نام کا مطلب اور ثقافتی اہمیت== نام دا مطلب: [[ترک بولی|ترکی بولی]] وچ "توکلس" یا "توکلی" دا مطلب "بالاں والا" یا گھنی داڑھی والا بزرگ بندا اے، ايس‏ے لئی انہاں نو‏ں کئی جگہاں اُتے "بابا توکلی" وی کہیا جاندا اے ۔لوک داستاناں: قازق، ازبک، قراقلپاک تے نوغائی قوم دے لوک داستاناں (جداں 'ایدگو ایپک') وچ بابا توکلس نو‏‏ں اک بہت ہی طاقتور تے کرشما‏تی بزرگ دے طور اُتے چي‏تا کيتا جاندا اے ۔ لوک داستاناں: اج وی قازق، تاتاری تے نوغائی مسلماناں د‏‏ی لوک داستاناں وچ بابا توکلس نو‏‏ں اک عظیم ہیرو تے "روحانی باپ" دا درجہ حاصل اے ۔ [[گٹھ:وسطی ایشیا]][[گٹھ:صوفی]] 99g3rm04fpcyi0het354yduna8frl39