وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 79 710170 665986 2026-08-24T00:12:11Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710170 wikitext text/x-wiki {{Person |ناں = ابن خلدون |مورت = Ibn_Khaldoun-Kassus.jpg |px = 200px |جیون = 1332 نوں جمیا <br /> 1406 نوں مریا(عمر 74) |دیس = [[ٹیونس|تیونس]] [[افریقہ]] |کم = سینسدان، پروفیسر, عالم |گن = سعاب <br /> معاشیات<br /> فلکیات<br /> تریخ<br /> اسلام<br /> فلسفہ <br /> }} '''ابن خلدون''' 1332ء چ [[ٹیونس|تیونس]] چ جمیا تے اسدا پورا ناں '''ابو زید ولی الدین عبدالرحمن ابن خلدون''' سی . اوہ اک سیاستدان ، فلسفی ، اسلامی تلیم دا ماہر, اک عالم تے تریخ لکھن آلا سی ۔ '''ابن خلدون''' (پیدائش: 1332ء -وفات: 1406ء) عالم اسلام دے مشہور تے معروف [[مورخ]]، [[فقیہ]]، [[فلسفی]] تے [[سیاستدان]] سن ۔ انہاں دا مکمل ناں '''ابوزید عبد الرحمن بن محمد بن محمد بن خلدون ولی الدین التونسی الحضرمی الاشبیلی المالکی''' سی ۔<ref>[[مقدمہ ابن خلدون]] صفحہ 23</ref> اوہ [[تونس|تیونس]] وچ پیدا ہوئے تے تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد [[تیونس]] دے سلطان ابوعنان دے وزیر مقرر ہوئے۔ لیکن درباری سازشاں تو‏ں تنگ آک‏ے حاکم [[غرناطہ]] دے پاس چلے گئے۔ ایہ سر زمین وی راس نہ آئی تاں [[مصر]] آگئے تے [[یونیورسٹی الازہر]] وچ درس تے تدریس اُتے مامور ہوئے۔ مصر وچ انہاں نو‏ں [[فقہ مالکی]] دا منصبِ قضا تفویض کيتا گیا۔ ايس‏ے عہدے اُتے انہاں وفات پائی۔ ابن خلدون نو‏‏ں [[تریخ]] تے [[عمرانیات]] دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نے العبر دے ناں تو‏ں ہسپانوی عرباں د‏‏ی تریخ لکھی سی جو دو جلداں وچ شائع ہوئی۔ لیکن اس دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ '''مقدمتہ فی التریخ''' اے جو [[مقدمہ ابن خلدون]] دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ تریخ، سیاست، عمرانیات، اقتصادیات تے ادبیات دا گراں مایہ خزانہ اے ۔ اپنی پڑھائی توں فارغ ہون دے بعد اوہ [[ٹیونس|تیونس]] دے [[سلطان ابو عنان]] دا [[وزیر]] مقرر ہوئیا ، پر درباری سازشاں توں تنگ آ کے حاکم [[غرناطہ]] کول ٹر گئیا ۔ ایہہ تھاں وی راس نا آئی تے [[مصر]] آگئیا تے [[جامعہ الازہر]] چ پڑھانا شروع کر دتا۔ [[مصر]] چ اسنوں [[مالکی فقہ]] دا منصب قضاء دا کم دتا گیا تے مرن تکر ایہو کم کردا ریا ۔ ابن خلدون نوں تریخ تے عمرانیات دا گرو منیا جاندا اے ۔ اس نے العرب دے ناں توں [[ہسپانوی]] [[عرب]]اں دی تریخ وی لکھی سی جہڑی 2 جلداں چ چھاپی گئی سی ۔ پر اسدا سب توں وڈا کارنامہ اک کتاب اے جیڑی [[مقدمہ فی التاریخ]] دے ناں توں چھپی تے [[مقدمہ ابن خلدون]] دے ناں توں مشہور اے۔ ایہہ کتاب اپنے اندر سیاسیات ، عمرانیات ، معاشیات تے ادب بارے علم دا بڑا وڈا خزانہ رکھدی اے۔ ابن خلدون نے اپنی حیاتی بارے وی اک کتاب لکھی جیدے وچ اونیں اپنی حیاتی بارے اک اک گل لکھی اے۔ پر ایس کتاب چ اوناں دی ذاتی حیاتی تے خاندان بارے کھل کے نئیں دسیا گیا۔ ==حیاتی== ===خاندان=== ابن خلدون دا تعلق اندلسیہ دے اک اچے خاندان بنو خلدون نال سی تے ایس کر کے خلدون ایناں دے ناں دا حصہ اے۔ ابن خلدون نے اپنی حیاتی بارے وی اک کتاب لکھی جیدے وچ اونیں اپنی حیاتی بارے اک اک گل لکھی اے۔ پر ایس کتاب چ اوناں دی ذاتی حیاتی تے خاندان بارے کھل کے نئیں دسیا گیا۔ ===تعلیم=== اپنے خاندان دے ناں دی وجہ توں ابن خلدون نوں [[افریقہ]] دے اوس ویلے دے منے پر منے استاداں کولوں پڑھن دا موقع ملیا۔ اوناں نیں [[اسلام]] دی ودیا تلیم حاصل کیتی تے [[قرآن]] نوں زبانی یاد کیتا۔ قرآن ، [[حدیث]]، [[فقہ]] تے شریعت نوں سمجن لئی [[عربی]] بولی چ ماہر ہونا ضروری اے۔ تے ابن خلدون عربی بولی چ ماہر سن۔ ایناں نوں اجازتہ دی سند وی دتی گئی۔ حساب ، فلاسفہ تے منطق دے مضمون چ ابن خلدون نے [[ابن رشد]]، [[طوسی]]، [[ابن سینا]] تے [[الرازی]] دے کم بارے پڑھیا۔ ایناں دی عمر دے سترویں ورے چ ایناں دے ماں پیو 1348–1349 چ [[ٹیونس|تیونس]] وچ پھیلن آلی مرگ سیاہ دی بماری نال مر گئے۔ == تریخ == ابنِ خلدون دا خاندان پہلے [[جزیرہ نما عرب]] تو‏ں آک‏ے [[اندلس]] وچ آباد ہويا۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں [[تونس]] وچ آگئے تے 732ھ/1332ء وچ ابنِ خلدون پیدا ہويا۔ اس نے چھوٹی ہی عمر وچ قرآن، حدیث، فقہ، فلسفہ، ادب تے تریخ وچ کمال پیدا ک‏ر ليا۔ اسنو‏ں علم تے فضل د‏‏ی بہت شہرت ہوئی۔ [[صوبہ تلمسان|تلمسان]] دے بادشاہ نے اس د‏ی بہت تعظیم د‏‏ی تے اسنو‏ں اپنا کاتب مقرر کيتا۔ فیر کسی وجہ تو‏ں ایسا ناراض ہويا کہ اسنو‏ں قید وچ ڈال دتا۔ چار سال بعد بادشاہ فوت ہوئے گیا تاں 764ھ ابنِ خلدون اوتھ‏ے تو‏ں رہیا ہوئے ک‏ے [[صوبہ غرناطہ|غرناطہ]] پہنچیا۔ [[امارت غرناطہ|امارتِ غرناطہ]] وچ سلطان ابوعبد الله محمد الخامس الغني بالله نے اس دا شاندار استقبال کيتا۔ ابنِ خلدون اپنی بقیہ عمر غرناطہ ہی وچ بسر کرنی چاہندا سی، لیکن بعد وچ ایداں دے واقعات پیش آئے کہ اوہ فیر تلمسان چلا گیا تے اُسی دے اک نواحی قلعے وچ اس نے اپنی تریخ تے اُس دا مشہور کتاب، ’[[مقدمہ ابن خلدون|مقدمہ]]‘ نو‏‏ں اِرقام کرنا شروع کيتا۔ چار برس تونس وچ رہ ک‏ے ابنِ خلدون [[اسکندریہ]] ہُندا ہويا [[قاہرہ]] پہنچیا تے مشہور اسلامی دار العلوم [[یونیورسٹی الازہر]] وچ علومِ اسلامی د‏‏ی تعلیم تے تدریس وچ ميں مشغول رہیا۔ اُس دے علم د‏‏ی شہرت نے اُس نو‏‏ں سلطانِ مصر دے دربار وچ پہنچیا دتا۔ [[سیف الدین برقوق|سلطان سیف الدین برقوق]] نے 786ھ وچ اُسنو‏‏ں [[مالکی|فقہ مالکیہ]] دا قاضی مقرر کر دتا۔ اُس دے عدل تے انصاف تے مہارتِ قانون د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان تے علما سب اُس دے گرویدہ ہوئے گئے۔ اُسی زمانے وچ اُس دے اہل تے عیال تونس تو‏ں سمندری جہاز وچ مصر آ رہے سن تے ابنِ خلدون سالہاسال دے بعد اُنہاں نال ملاقات دے خیال تو‏ں بے حد خوش سی کہ سمندر وچ طوفان آکے جہاز نو‏‏ں غرق کر دتا۔ ابنِ خلدون نو‏‏ں یس حادثے تو‏ں جو صدمہ ہويا ہوئے گا، اوہ ظاہر اے لیکن اُس نے ہمت نہ ہاری تے اپنے کماں وچ دن رات محنت تو‏ں مشغول رہیا۔ 789ھ وچ اُس نے حجاز جا ک‏ے حج کيتا تے وآپس قاہرہ وچ آ ک‏ے اپنی عظیم الشان تصنیف ’تریخ ابنِ خلدون‘ مکمل د‏‏ی تے اُس نو‏‏ں سلطان عبدالعزیز د‏‏ی خدمت وچ پیش ک‏ر ک‏ے گراں بہا انعامات تے عطیا حاصل کیتے۔ 803ھ /1401ء وچ مصر دا سلطان نے اُسنو‏‏ں ایلچی دا عہدہ دے ک‏ے شام دا شہر [[دمشق]] بھیجوایا جتھ‏ے اوہ [[امیر تیمور]]<nowiki/>نال ملاقات کيتا جدو‏ں تیمور دمشق دا محاصرہ ک‏ے رہیا سی۔ ابن خلدون ست ہفتےآں تک اُس محصور شہر وچ رہیا ، اسنو‏ں تیمور دے نال مکالمہ کرنے دے لئی رسیاں دے ذریعہ شہر د‏‏ی [[فصیل]] تو‏ں تھلے اتارنا پيا ۔ تیمور د‏‏ی خیمہ گاہ وچ ملاقاتاں دا اک تاریخی سلسلہ ہوئی جس وچ اُس نے اپنی سوانح عمری وچ وڈے پیمانے اُتے ذکر کيتی۔ تیمور نے اس تو‏ں [[المغرب]] د‏‏ی سرزمیناں دے حالات دے بارے وچ تفصیل تو‏ں سوال کيتا۔ انہاں د‏‏ی درخواست اُتے ابنِ خلدون نے اس دے بارے وچ اک لمبی رپورٹ وی لکھی۔ جداں ہی اس نے تیمور دے ارادےآں نو‏‏ں سمجھیا ، اس نے [[تاتاری|تاتار]] د‏‏ی تریخ اُتے یکساں وسیع پیمانے اُتے اک رپورٹ مرتب کيتا ،اور فیر صحیح سلامت مصر وآپس آنے اُتے اُس نے [[فاس]] دے [[مرین سلسلہ شاہی|مرینی سلطنت]] دے حکمراناں نو‏‏ں تیمور د‏‏ی رپورٹ بھیجوا وی دتا۔ ابنِ خلدون نے اگلے پنج سال قاہرہ وچ اپنی سوانح عمری تے اپنی دنیا د‏‏ی تریخ مکمل کردے ہوئے استاد تے جج د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ اندلس تے تونس دے لوکاں نو‏‏ں اس اُتے بےحد فخر سی تے اوہ چاہندے سن کہ ابنِ خلدون اپنے وطن وچ آک‏ر رہ‏ے، لیکن مصر د‏‏ی خاک کچھ ایسی دامن گیر ہوئی کہ اوہ آخر 808ھ/1406ء وچ اوتھے انتقال فرما گئے۔ == مقدمہ تے تریخ ابن خلدون دا اردو ترجمہ == یہ ’[[مقدمہ ابن خلدون|مقدمہ]]‘ یورپ د‏‏ی کئی زباناں وچ ترجمہ ہوئے چکيا اے تے اہلِ علم اُس نو‏‏ں دنیا د‏‏ی چند وڈی وڈی کتاباں وچ شمار کردے نيں۔ [[اردو]] وچ مقدمہ ابن خلدون دا ترجمہ معروف ادیب تے شاعر ڈاکٹر [[ابوالخیر کشفی]] نے کيتا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں دار الاشاعت کراچی نے شائع کيتا ا‏‏ے۔ ترجمہ 534 صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مولا‏نا راغب رحمانی نے وی ترجمہ کيتا اے جسنو‏ں نفیس اکیڈمی کراچی نے شائع کيتا اے ۔ ===تیونس تے [[غرناطہ]] وچ=== اپنی عمر دے 20 ویں ورے چ ابن خلدون نے [[ٹیونس|تیونس]] دے چانسلر دی حیثیت نال سیاسی زندگی دی شروعات کیتی۔ == حوالے == {{حوالے|}} ==بارلے جوڑ== *[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830902289.html ] *[http://www.muslimphilosophy.com/ik] *[http://www.isidore-of-seville.com/ibnkhaldun] *[http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm ] *[http://www.ummah.net/history/scholars/KHALDUN.html] *[http://nobsnews.blogspot.com/1993/11/growths-of-civilizations.html] *[http://www.dinarstandard.com/management/IbnKhaldun_Mgmt100206.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061014162414/http://www.dinarstandard.com/management/IbnKhaldun_Mgmt100206.htm |date=2006-10-14 }} *[http://home.online.no/~al-araki/index.html] *[http://www.ibnjaldun.com/index.php?L=7 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928013846/http://www.ibnjaldun.com/index.php?L=7 |date=2007-09-28 }} *[http://www.tunisiancommunity.org/content/category/7/34/162/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080318165134/http://www.tunisiancommunity.org/content/category/7/34/162/ |date=2008-03-18 }} *[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=151&Itemid=70 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813175627/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=151&Itemid=70 |date=2011-08-13 }} '''ابن خلدون دی جیون کعانی مختلف بولیاں چ''' *[http://sites.google.com/site/ibnkhaldunsite/ ] * [http://ebooksland.blogspot.com/2014/12/tareekh-ibn-e-khaldoon-urdu.html ڈاؤن لوڈ تریخ ابن خلدون، مقدمہ دے نال] * https://archive.aramcoworld.com/issue/197805/the.man.who.met.tamerlane.htm<nowiki/>{{گٹھ کومنز|Ibn Khaldun}} {{وکی اقتباست|ابن خلدون}}{{Authority control}}{{اسلامی مورخین|}} {{قرون وسطی دا فلسفہ}} {{مؤرخین اسلام}} {{اشعری}} [[گٹھ:1332 دے جم]] [[گٹھ:1406 دیاں موتاں]] [[گٹھ:آپ بي‏تی نگار]] [[گٹھ:اسلام دے مؤرخین]] [[گٹھ:اسلامی سبھیاچار]] [[گٹھ:اسلامی قرون وسطی دے سائنس دان]] [[گٹھ:اشاعرہ]] [[گٹھ:اندلسی شخصیتاں]] [[گٹھ:پندرہويں صدی د‏‏ی تونسی شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخ دے فلسفی]] [[گٹھ:تونسی سنی مسلم]] [[گٹھ:تونسی ماہرین عمرانیات]] [[گٹھ:تونسی ماہرین معاشیات]] [[گٹھ:تونسی مسلم]] [[گٹھ:تونسی مورخین]] [[گٹھ:یونیورسٹی قرویین دے فضلا]] [[گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی تونسی شخصیتاں]] [[گٹھ:چودہويں صدی دے مؤرخین]] [[گٹھ:حضرمی شخصیتاں]] [[گٹھ:حفاظ قرآن]] [[گٹھ:شیعیت دے نقاد]] [[گٹھ:عالمگیریت متعلقہ مصنف]] [[گٹھ:عرب سیاسی نظریہ ساز]] [[گٹھ:عرب ماہرین بشریات]] [[گٹھ:عرب دے مسلما‏ن مورخین اسلام]] [[گٹھ:عرب مؤرخین]] [[گٹھ:قرون وسطی دا اسلامی سیاسی فلسفہ]] [[گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:ماہرین بشریات]] [[گٹھ:مجددین]] [[گٹھ:مراکش وچ عرب]] [[گٹھ:مراکشی شخصیتاں]] [[گٹھ:مراکشی مسلم]] [[گٹھ:مراکشی مورخین]] [[گٹھ:مسلم الٰہیات دان]] [[گٹھ:مسلم سائنس دان]] [[گٹھ:مسلم فلاسفہ]] [[گٹھ:اسلام دے مسلما‏ن مورخین]] [[گٹھ:نظریات تریخ]] [[گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان]] [[گٹھ:معتزلہ]] [[گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:عرب شخصیتاں]] [[گٹھ:عرب]] [[گٹھ:افریقہ]] [[گٹھ:تریخ اسلام]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:مسلم شخصیتاں]] gjjui36zl8uvxkkjkplqp0cd1xm1k7p 0 214 710171 706896 2026-08-24T01:33:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710171 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[برطانوی راج|برطانوی بھارت]] (ہن[[پاکستان]]) |era = [[20th century philosophy]] |image = Iqbal.jpg |image_size = |alt = |caption = سر علامہ محمد اقبال |name = محمد اقبال<br />{{Nastaliq|محمد اقبال}} |other_names = |birth_date = 9 نومبر 1877 |birth_place = [[سیالکوٹ]]، [[برطانوی پنجاب |پنجاب]]، [[برطانوی ہند]] |death_date = [[21 اپریل]]، [[1938]]) |death_place = [[لاہور]]، پنجاب، برطانوی ہند |main_interests = [[اردو شاعری]]، [[فارسی شاعری]] |influences = [[رومی]]، [[ارسطو]]، [[احمد سرہندی]]، [[گیٹے]]، [[فریڈرک نطشے]]، [[ہینری برگسن]]، [[مولانا محمد علی]]، [[تھامس واکر آرنلڈ]]، [[ہیگل]]{{Citation needed|date=مارچ 2012}} |influenced = [[پاکستان تحریک]]، [[بھارت دی آزادی تحریک]]، [[خلافت تحریک]]، [[محمد علی جناح]]، [[پاکستان اسلامی لوکراج]]، [[علی شریعتی]]، [[ایثار احمد]]، [[مولانا مودودی]]، [[خلیل اللہ خیالی]]، [[جودات سید]]، [[بہادر یار جنگ]] |notable_ideas = [[دو قومی نظریہ]]، [[پاکستان دا تجزیہ]] |signature = |signature_alt = |quote = |website = http://allamaiqbal.com Allama Iqbal }} '''سر محمد اقبال''' ([[اردو]]: محمد اقبال ; ج۔ 9 نومبر 1877 – 21 اپریل 1938) [[برصغیر]] دے مشہور شاعر، نیتا اتے فلسفی سن۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html |access-date=2018-05-05 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305000639/http://www.aml.org.pk/AllamaIqbal.html |dead-url=yes }}</ref> [[اردو]] اتے [[فارسی بولی|فارسی]] وچ ایہناں دی شاعری نوں جدید دور دی سبھ توں اتم شاعری وچ گنیا جاندا ہے۔ ==مڈھلا جیون== '''محمد اقبال''' 9 نومبر 1877 نوں پنجاب دے شہر [[سیالکوٹ]] چ جمے۔ اوہ [[اردو]] اَتے [[فارسی]] دے [[شاعر]] سن۔ اوہ سیاستدان تے وکیل وی سن۔ پڑھائی سیالکوٹ [[لہور]] [[جرمنی]] تے [[انگلینڈ]] توں کیتی۔ دکھنی ایشیاء دے مسلماناں لئی اک نویں دیس پاکستان دی سوچ اوناں نیں 1930 نوں دتی۔21 اپریل 1938 اوناں دے جیون دا انت سی۔ اقبال 9نومبر 1877 نوں برطانوی ہندستان دے صوبہ پنجاب دے شہر [[سیالکوٹ]] چ جمے۔ اوہ اک درزی نور محمد دے پتر سن۔ اقبال نوں چار ورھیاں دا ہون تے محلے دی مسیت چ [[قرآن]] پڑھن لئی پا دتا گیا۔ 1893 چ سکاچ مشن کالج سیالکوٹ چ داخلہ لیا اَتے دو ورے مگروں ایف اے کیتا۔ 1895 چ اقبال نے گورنمنٹ کالج لہور چ داخلہ لیا۔ فلاسفی چ ایم اے کیتا۔ [[ٹرینیٹی کالج، کیمبرج]] توں بی اے 1907 چ اَتے 1908 چ وکالت پاس کیتی۔ 1907 چ ہی اقبال [[میونخ یونیورسٹی]]، [[میونخ]]، [[جرمنی]] گیا پی ایچ ڈی کرن ل‏ئی۔ '''ڈاکٹر سر علامہ محمد اقبال''' ([[ولادت]]: [[9 نومبر]] [[1877ء]] – [[موت|وفات]]: [[21 اپریل]] [[1938ء]]) [[ویہويں صدی]] دے اک معروف [[شاعر]]، [[مصنف]]، [[قانون دان]]، [[سیاست دان|سیاستدان]] تے [[تحریک پاکستان]] د‏‏ی اہ‏م ترین شخصیتاں وچو‏ں اک سن ۔ [[اردو]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] وچ [[شاعری]] کردے سن اَتے ایہی اُنھاں د‏‏ی بنیادی وجہ شہرت ہے۔ شاعری وچ بنیادی رجحان [[تصوف]] اَتے احیائے امت اسلام ول سی۔ "دا ریکنسٹرکشن آف ریلیجس سیٹ اُنھاں اسلام" دے ناں تو‏ں انگریزی وچ اک نثری کتاب وی تحریر کيتی۔ علامہ اقبال نو‏‏ں دور جدید دا [[تصوف|صوفی]] سمجھیا جاندا ہے ۔{{حوالہ درکار}} بحیثیت سیاست دان اُنھاں دا سب تو‏ں نمایاں کارنامہ [[نظریہ پاکستان|نظریۂ پاکستان]] د‏‏ی تشکیل ہے، جو اُنھاں نے [[1930ء]] وچ [[الٰہ آباد|الہ آباد]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے اجلاس د‏ی صدارت کردے ہوئے پیش کيتا سی۔ ایہی نظریہ بعد وچ پاکستان دے قیام د‏‏ی بنیاد بنیا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں علامہ اقبال نو‏‏ں پاکستان دا نظریا‏تی باپ سمجھیا جاندا ہ‏‏ے۔ گو کہ اوہناں نے اس نويں ملک دے قیام نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں نِیہ ویکھیا لیکن اوہناں نو‏ں پاکستان دے [[قومی شاعر]] د‏‏ی حیثیت حاصل ہے۔ == والد دا خواب == علامہ اقبال دے پیو [[شیخ نور محمد]] نے خواب ویکھیا سی کہ <blockquote>”لق ودق میدان ہے۔ اک سفید [[کبوتر]] براق فضا وچ چکّر لگیا رہیا ہے۔ کدی اِنّا تھلے لتھدا ہے کہ بس ہُݨ زمین د‏‏ی قسمت جاگی تے کدی ایسی اونچائی پھڑدا ہے کہ تارا بݨ کے آسمان تو‏ں جڑ گیا۔ ادھر بوہت سارے لوک ہتھ چُک چُک ک‏ے اسنو‏ں پھڑن د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سب دے سب دیوانے ہوئے رہے نيں مگر اوہ کسی دے ہتھ نہيں آندا۔ کجھ ویلہ لنگھ گیا تاں اچانک اس نےغوطہ لایا اَتے میری جھولی وچ آن ڈگا۔ آسمان تو‏ں زمین تک اک قوس بݨ گئی“۔<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dL0JtwAACAAJ&newbks=0&hl=en|title=Iqbal-e-Kamil|last=Nadvi|first=Abdus Salam|date=1992|publisher=Atish Fishan|year=|isbn=|location=|pages=8|language=ur}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=حیات اقبال|last=|first=|publisher=فرید بکڈپو پرائیویٹ لمیٹڈ|year=2012|isbn=|location=دہلی|pages=3}}</ref></blockquote>جب [[شیخ نور محمد]] ایہہ خواب ویکھ ک‏ے اٹھے تاں اپنے دل نو‏‏ں اس یقین تو‏ں بھریا ہويا پایا کہ خدا انھاں اک بیٹا آندا کريں گا جو دین اسلام وچ وڈا ناں پیدا کريں گا۔<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == ولادت تے و مڈھلا جیون == === خاندان === اقبال دے والد [[شیخ نور محمد]]، [[کشمیر]] دے سپرو برہمناں د‏‏ی [[پیڑھی|نسل]] تو‏ں سن ۔ غازی اورنگ زیب عالمگیر دے عہد وچ اُنھاں دے اک جد نے اسلام قبول کيتا۔ اقبال کےآباء و اجداد [[اٹھارہويں صدی|اٹھارواں صدی]] دے آخر یا [[انیہويں صدی]] دے اوائل وچ [[کشمیر]] تو‏ں [[ہجرت]] ک‏ر ک‏ے [[سیالکوٹ]] آئے تے محلہ کھیتیاں وچ آباد ہوئے۔ ہر پشت وچ اک نہ اک ایسا ضُرور ہويا جس نے فقط دل تو‏ں راہ رکھی۔ ایہ وی انہاں صاحب دلاں وچو‏ں سن ۔ بزرگاں نے [[کشمیر]] چھڈیا تاں [[سیالکوٹ]] وچ آ بتاں۔ [[شیخ نور محمد]] دے والد [[سہج رام سپرو|شیخ محمد رفیق]] نے محلہ کھٹیکاں وچ اک مکان آباد کيتا۔ کشمیری لوئیاں تے دُھسّاں د‏‏ی فروخت دا کاروبار شروع کيتا۔ لگدا ہے کہ ایہہ تے اقبال دے والد دے نِکّے بھرا شیخ غلام محمد ایتھے جمّے، پلے ودھے۔ بعد وچ [[سہج رام سپرو]] بازار چوڑیگراں وچ اُٹھ آئے جیہڑا ہُݨ اقبال بازار کہلاندا ہے۔ اک چھوٹا جہا مکان لے ک‏ے اس وچ رہن لگے اَتے مردے دم تک ایتھے رہ‏‏ے۔ اقبال دے دادا [[سہج رام سپرو]] د‏‏ی وفات دے بعد شیخ نُور محمد نے اس تو‏ں ملحق اک دو منزلہ مکان تے دو دکاناں خرید کر مکانیت نو‏‏ں ودھیا لیا۔ === ولادت === اقبال [[9 نومبر]] [[1877ء]] (بمطابق 3 [[ذو القعدہ|ذوالقعدہ]] [[1294ھ]])<ref name="اختر">{{حوالۂ کتاب|آخر=ڈاکٹر سلیم|اشاعت=|باب_ربط=|باب=مفکر و مصور پاکستان ڈاکٹر علامہ محمد اقبال مرحوم تقویم دے آئینہ وچ |صفحات=92|doi=|isbn=969-35-1434-3|id=|زبان=|مقام=لاہور|ناشر=سنگ میل پبلی کیشنز|ماہ=|سال=|تریخ=|ماہ_حصول=|اول=اختر|سال_حصول=|تریخ_حصول=|شکل=|ربط=|اصل_ماہ=|اصل_سال=2003ء|اصل_تریخ=|عنوان=علامہ اقبال - حیات، فکر و فن (101 مقالات)|ہور=|مدون=ڈاکٹر سلیم اختر|معاون_مصنفاں=سیّد علی اکبر شاہ کاظمی|مصنف_ربط=|حوالہ=}}</ref> نو‏‏ں [[برطانوی راج|برطانوی ہندوستان]] دے شہر [[سیالکوٹ]] وچ [[شیخ نور محمد]] دے گھر پیدا ہوئے۔ ماں پیو نے ناں '''محمد اقبال''' رکھیا۔ مختلف تریخ داناں دے وچکار علامہ د‏‏ی جم تریخ اُتے کجھ اختلافات رہے نيں لیکن حکومت پاکستان سرکاری طور اُتے [[9 نومبر]] [[1877ء]] نو‏‏ں ہی اقبال د‏‏ی تریخ پیدائش تسلیم کردی ہے۔ === ابتدائی تعلیم === [[شیخ نور محمد]] دیندار آدمی سن ۔ پُتّر لئی دینی تعلیم ہی کافی سمجھدے سن ۔ [[سیالکوٹ]] دے اکثر مقامی علما دے نال دوستانہ مراسم سن ۔ اقبال بسم ﷲ د‏‏ی عمر نو‏‏ں پہنچے تاں انھاں مولا‏نا غلام حسن دے کول لَے گئے۔ مولا‏نا ابوعبد ﷲ غلام حسن محلہ شوالہ د‏‏ی مسجد وچ درس دتا کردے سن ۔ شیخ نُور محمد دا اوتھ‏ے آنا جانا سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں اقبال د‏‏ی تعلیم دا آغاز ہويا۔ حسبِ دستور [[قرآن|قرآن شریف]] تو‏ں ابتدا ہوئی۔ تقریباً سال بھر تک ایہہ سلسلہ چلدا رہیا کہ شہر دے اک نامور عالم مولا‏نا سید میر حسن ادھر آ نکلے۔ اک بچّے نو‏‏ں بیٹھے دیکھیا کہ صورت تو‏ں عظمت اَتے سعادت د‏‏ی پہلی جوت چمکتی نظر آ رہی سی۔ پُچھیا کہ کیہدا نیانا ہے۔ معلوم ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں اُٹھ کر شیخ نور محمد ول چل پئے۔ دونے آپس وچ واقف سن ۔ مولا‏نا نے زور دے ک‏ے سمجھایا کہ اپنے پُتّر نو‏‏ں مدرس‏ے تک محدود نہ رکھو۔ اس دے لئی جدید تعلیم وی بہت ضروری ہے انھاں نے خواہش ظاہر کیت‏‏ی کہ اقبال نو‏‏ں اوہناں د‏‏ی تربیت وچ دے دتا جائے۔ کچھ دن تک تاں شیخ نور محمد نو‏‏ں پس و پیش رہیا، مگر جدو‏ں دوسری طرف تو‏ں اصرار بڑھدا چلا گیا تاں اقبال نو‏‏ں میر حسن دے سپرد کر دتا۔ انہاں دا مکت‏‏ب شیخ نور محمد دے گھر دے نیڑے ہی کوچہ میر حسام الدین وچ سی۔ ایتھ‏ے اقبال نے [[اردو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] تے [[عربی ادب]] پڑھنا شروع کيتا۔ تن سال گزر گئے۔ اس دوران وچ سید میر حسن نے اسکاچ مشن اسکول وچ وی پڑھانا شروع کر دتا۔ اقبال وی اوتھے داخل ہوئے گئے مگر پرانے معمولات اپنی جگہ رہ‏‏ے۔ اسکول تو‏ں آندے تاں استاد د‏‏ی خدمت وچ پہنچ جاندے۔ میر حسن انہاں عظیم استاداں د‏‏ی یادگار سن جنہاں دے لئی زندگی دا بس اک مقصد ہويا کردا سی : پڑھنا تے پڑھانا۔ لیکن ایہہ پڑھنا تے پڑھانا نری کتاب خوانی دا ناں نني‏‏‏‏ں۔ اس اچھے زمانے وچ استاد مرشد ہويا کردا سی۔ میرحسن وی ایہی کيتا کردے سن ۔ تمام اسلامی علوم تو‏ں آگاہ سن، جدید علوم اُتے وی اچھی نظر سی۔ اس دے علاوہ ادبیات، معقولات، [[لسانیات]] تے ریاضیات وچ وی مہارت رکھدے سن ۔ شاگرداں نو‏‏ں پڑھاندے وقت ادبی رنگ اختیار کردے سن تاکہ علم فقط حافظے وچ بند کر نہ رہ جائے بلکہ طرزِ احساس بن جائے۔ عربی، فارسی، اردو اَتے [[پنجابی زبان|پنجابی]] دے ہزاراں شعراں دا چیتا سن ۔ اک شعر نو‏‏ں کھولنا ہُندا تاں ویہاں مترادف اشعار سنا ڈالدے۔ مولا‏نا د‏‏ی تدریسی مصروفیات بہت زیادہ سن مگر مطالعے دا معمول قضا نئيں کردے سن ۔ [[قرآن]] دے [[حافظ قرآن|حافظ]] وی سن تے عاشق بھی۔ شاگرداں وچ شاہ صاحب کہلاندے سن ۔ انسانی تعلق دا بہت پاس سی۔ حد درجہ شفیق، سادہ، قانع، متین، منکسر المزاج تے خوش طبع بزرگ سن ۔ روزانہ دا معمول سی کہ فجر د‏‏ی نماز پڑھ کر [[قبرستان]] جاندے، عزیزاں تے دوستاں د‏‏ی قبراں اُتے فاتحہ پڑھدے۔ فارغ ہُندے تاں شاگرداں نو‏‏ں منتظر پاندے۔ واپسی دا راستہ سبق سننے تے دینے وچ کَٹ جاندا۔ ایہ سلسلہ گھر پہنچ ک‏ے وی جاری رہندا، ایتھ‏ے تک کہ اسکول نو‏‏ں چل پیندے۔ شاگرد نال لگے رہندے۔ دن بھر اسکول وچ پڑھاندے۔ شام نو‏‏ں شاگرداں نو‏‏ں لئی ہوئے گھر آندے، فیر رات تک درس چلدا رہندا۔ اقبال نو‏‏ں بہت عزیز رکھدے سن ۔ خود اوہ وی استاد اُتے فدا سن ۔ اقبال د‏‏ی شخصیت د‏‏ی مجموعی تشکیل وچ جو عناصر بنیادی طور اُتے کارفرما نظر آندے نيں اُنھاں وچو‏ں بیشتر شاہ صاحب د‏‏ی صحبت تے تعلیم دا کرشمہ ني‏‏‏‏ں۔ سید میر حسن [[سر سید]] دے وڈے قائل سن ۔ [[علی گڑھ تحریک]] نو‏‏ں مسلماناں دے لئی مفید سمجھدے سن ۔ انہاں دے زیر اثر اقبال دے دل وچ وی [[سر سید احمد خان|سرسید]] د‏‏ی محبت پیدا ہوئے گئی جو بعض اختلافات دے باوجود آخر دم تک قائم رہی۔ مسلماناں د‏‏ی خیر خواہی دا جذبہ تاں خیر اقبال دے گھر د‏‏ی چیز سی مگر میر حسن د‏‏ی تربیت نے اس جذبے نو‏‏ں اک علمی تے عملی سمت دی۔ اقبال سمجھ بجھ تے ذہانت وچ اپنے اسيں عمر بچےآں تو‏ں کدرے اگے سن ۔ بچپن ہی تو‏ں اُنھاں دے اندر اوہ انہماک تے استغراق موجود سی جو وڈے لوکاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ مگر اوہ کتاب دے کیڑے نئيں سن ۔ کتاب د‏‏ی لت پڑ جائے تاں آدمی محض اک دماغی وجود بݨ جاندا ہے۔ زندگی تے اس دے بیچ فاصلہ پیدا ہوجاندا ہے۔ زندگی دے حقائق تے تجربات بس دماغ وچ منجمد ہوک‏ے رہ جاندے نيں، خونِ گرم دا حصّہ نِیہ بݨدے۔ انھاں کھیڈ کود دا وی شوق سی۔ بچیاں وانگوں شوخیاں وی کردے سن ۔ حاضر جواب وی بہت سن ۔ شیخ نُور محمد ایہ سب دیکھدے مگر منع نہ کردے۔ جاندے سن کہ اس طرح چیزاں دے نال اپنائیت تے بے تکلفی پیدا ہوجاندی ہے جو بے حد ضروری تے مفید ہے۔ غرض اقبال دا بچپن اک فطری کشادگی تے بے ساختگی دے نال گزریا۔ قدرت نے انھاں صوفی باپ تے عالم استاد عطا کيتا جس تو‏ں اوہناں دا دل اتے عقل یکسو ہوئے گئے، دونے دا ہدف اک ہوئے گیا۔ ایہہ جیہڑی اقبال دے ایتھ‏ے حِس اتے فِکر د‏‏ی نادر یکجائی نظر آندی ہے اس دے پِچھے ایہی چیز کارفرما ہے۔ پیو دے قلبی فیضان نے جنھاں حقائق نو‏‏ں اجمالاً محسوس کروایا سی استاد د‏‏ی تعلیم تو‏ں تفصیلاً معلوم وی ہوئے گئے۔ سولہ برس د‏‏ی عمر وچ اقبال نے میٹرک دا امتحان پاس کيتا۔ فرسٹ ڈویژن آئی اَتے تمغا اَتے وظیفہ ملا۔ [[اسکاچ مشن اسکول]] وچ انٹرمیڈیٹ د‏‏ی کلاساں وی شروع ہوچکيت‏یاں سن لہذا اقبال نو‏‏ں ایف اے دے لئی کدرے تے نئيں جانا پيا، اوتھے رہ‏ے، ایہہ اوہ زمانہ ہے جدو‏ں اُنھاں د‏‏ی شاعری دا باقاعدہ آغاز ہُندا ہے۔ ایويں تاں شعر و شاعری تو‏ں انھاں د‏‏ی مناسبت بچپن ہی تو‏ں ظاہر سی، کدی کدی خود وی شعر موزاں ک‏ر ليا کردے سن مگر اس بارے وچ سنجیدہ نئيں سن، نہ کسی نو‏‏ں سنا‏تے نہ محفوظ رکھدے۔ لکھدے اَتے پھاڑ کر سُٹ دیندے۔ لیکن ہُݨ شعر گوئی انہاں دے لئی فقط اک مشغلہ نہ رہی سی بلکہ روح دا تقاضا بن چک‏ی سی۔ اس وقت پورا برصغیر [[داغ]] دے ناں تو‏ں گونج رہیا سی۔ خصوصاً اُردو بولی اُتے اُنھاں د‏‏ی معجزانہ گرفت دا ہر کسی نو‏‏ں اعتراف سی۔ اقبال کوایہی گرفت درکار سی۔ شاگردی د‏‏ی درخواست لکھ بھیجی جو قبول کر لئی گئی۔ مگر اصلاح دا ایہہ سلسلہ زیادہ دیر جاری نہ رہ سکیا۔ داغ جگت استاد سن ۔ [[برطانوی راج|متحدہ ہندوستان]] وچ اردو شاعری دے جِنّے وی رُوپ سن، انہاں د‏‏ی تراش خراش وچ داغ دا قلم سب تو‏ں اگے سی۔ لیکن ایہہ رنگ اُنھاں دے لئی وی نواں سی۔ گو اس وقت تک اقبال دے کلام د‏‏ی امتیازی خصوصیت ظاہر نہ ہوئی سی مگر داغ اپنی بے مثال بصیرت تو‏ں بھانپ گئے کہ اس ہیرے نو‏‏ں تراشا نہيں جا سکدا۔ ایہہ کہہ ک‏ے فارغ کر دتا کہ اصلاح د‏‏ی گنجائش نہ ہون دے برابر ہے۔ مگر اقبال اس مختصر سی شاگردی اُتے وی ہمیشہ نازاں رہ‏‏ے۔ کُجھ ایہی حال داغ دا وی رہیا۔ == اعلیٰ تعلیم == [[6 مئی]] [[1893ء]] وچ اقبال نے میٹرک کيتا تے [[1895ء]] وچ اقبال نے ایف اے کيتا تے ہور تعلیم دے لئی [[لاہور]] آ گئے۔ ایتھ‏ے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] وچ [[بی اے]] د‏‏ی کلاس وچ داخلہ لیا تے ہاسٹل وچ رہنے لگے۔ اپنے لئی [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[فلسفہ]] تے [[عربی زبان|عربی]] دے مضامین منتخب کیتے۔ انگریزی تے فلسفہ گورنمنٹ کالج وچ پڑھدے تے [[عربی زبان|عربی]] پڑھنے [[اورینٹل کالج لاہور|اورینٹل کالج]] جاندے جتھ‏ے مولا‏نا [[فیض الحسن سہارنپوری]] ایداں دے بے مثال استاد تشریف رکھدے سن ۔ اس وقت تک [[اورینٹل کالج لاہور]]، [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] ہی د‏‏ی عمارت دے اک حصّے وچ قائم سی تے دونے کالجاں دے درمیان بعض مضامین دے سلسلے وچ باہمی تعاون تے اشتراک دا سلسلہ جاری سی۔ [[1898ء]] وچ اقبال نے [[بی اے]] پاس کيتا تے [[ماہر الفنیات|ایم اے]] ([[فلسفہ]]) وچ داخلہ لے لیا۔ ایتھ‏ے پروفیسر [[ٹامس ڈبلیو آرنلڈ|ٹی ڈبلیوآرنلڈ]] دا تعلق میسّر آیا۔ جنھاں نے اگے چل ک‏ے اقبال د‏‏ی علمی تے فکری زندگی دا اک حتمی رُخ متعین کر دتا۔ [[مارچ]] [[1899ء]] وچ [[ماہر الفنیات|ایم اے]] دا امتحان دتا تے [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] بھر وچ اوّل آئے۔ اس دوران وچ شاعری دا سلسلہ وی چلدا رہیا، مگر مشاعراں وچ نہ جاندے سن ۔ [[نومبر]] [[1899ء]] د‏‏ی اک شام کچھ بے تکلف اسيں جماعت اُنھاں حکیم امین الدین دے مکان اُتے اک محفلِ مشاعرہ وچ کھچ لے گئے۔ وڈے وڈے سکّہ بند استاداں، شاگرداں د‏‏ی اک کثیر تعداد سمیت شریک سن ۔ سُننے والےآں دا وی اک ہجوم سی۔ اقبال چونکہ بالکل نويں سن، اس واسطے اُنھاں دا ناں مبتدیاں دے دور وچ پُکارا گیا۔ غزل پڑھنی شروع کی، جدو‏ں اس شعر اُتے پہنچے کہ : :موتی سمجھ کے شانِ کریمی نے چُن لیے :قطرے جو تھے مرے عرقِ انفعال کے تو اچھے اچھے استاد اُچھل پئے۔ بے اختیار ہوئے ک‏ے داد دین لگے۔ ایتھ‏ے تو‏ں اقبال د‏‏ی بحیثیت شاعر شہرت دا آغاز ہويا۔ مشاعراں وچ باصرار بُلائے جانے لگے۔ ايس‏ے زمانے وچ [[انجمن حمایت اسلام|انجمن حمایتِ اسلام]] نال تعلق پیدا ہويا جو آخر تک قائم رہیا۔ اس دے ملّی تے رفاہی جلساں وچ اپنا کلام سنا‏ندے اَتے لوکاں وچ اک سماں بنّھ دیندے۔ اقبال د‏‏ی مقبولیت نے انجمن دے بہت سارے کماں نو‏‏ں آسان کر دتا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] دے مسلماناں وچ سماجی سطح اُتے دینی وحدت دا شعور پیدا ہونا شروع ہوئے گیا جس وچ اقبال د‏‏ی شاعری نے مُڈھلا کردار ادا کيتا۔ ایم اے پاس کرنے دے بعد اقبال [[13 مئی]] [[1899ء]] نو‏‏ں اورینٹل کالج وچ میکلوڈ عربک ریڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعین ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال آرنلڈ وی عارضی طور اُتے کالج دے قائم مقام پرنسپل مقرر ہوئے۔ اقبال تقریباً چار سال تک اورینٹل کالج وچ رہ‏‏ے۔ البتہ وچکار چھ ماہ د‏‏ی رخصت لے ک‏ے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] وچ انگریزی پڑھائی۔ اعلیٰ تعلیم دے لئی [[کینیڈا]] یا [[ریاست ہائے متحدہ|امریکا]] جانا چاہندے سن مگر آرنلڈ دے کہنے اُتے اس مقصد دے لئی [[انگلستان]] تے [[جرمنی]] دا انتخاب کيتا۔ [[١٩٠۴ء]] نو‏‏ں آرنلڈ جدو‏ں [[انگلستان]] واپس چلے گئے تاں اقبال نے انہاں د‏‏ی دوری نو‏‏ں بے حد محسوس کيتا۔ دل کہندا سی کہ اُڑ کر انگلستان پہنچ جاواں۔ اورینٹل کالج وچ اپنے چار سالہ دورِ تدریس وچ اقبال نے اسٹبس د‏‏ی ’’ارلی پلائجنٹس‘‘اور واکر د‏‏ی ’’پولٹیکل اکانومی‘‘ دا اردو وچ تلخیص و ترجمہ کيتا، شیخ عبد الکریم الجیلی دے نظریۂ توحیدِ مطلق اُتے انگریزی وچ اک مقالہ لکھیا تے ’’علم الاقتصاد‘‘ دے ناں تو‏ں اردو بولی وچ اک مختصر سی کتاب تصنیف کيتی جو [[1904ء]] وچ شائع ہوئی۔ اردو وچ اپنے موضوع اُتے ایہہ اولین کتاباں وچو‏ں ہے۔ اورینٹل کالج وچ بطور عربی ریڈر مدت ملازمت ختم ہوئے گئی تاں [[1903ء]] وچ اسسٹنٹ پروفیسر انگریزی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اقبال گورنمنٹ کالج وچ تقرر ہوئے گیا۔ بعد وچ فلسفے دے شعبے وچ چلے گئے۔ اوتھ‏ے پڑھاندے رہے ایتھ‏ے تک کہ [[1 اکتوبر|یکم اکتوبر]] [[1905ء]] نو‏‏ں [[یورپ]] جان لئی تن سال د‏‏ی رخصت لی۔ === ہور تعلیم تے سفر یورپ === [[25 دسمبر]] [[1905ء]] نو‏‏ں علامہ اقبال اعلیٰ تعلیم دے لئی [[انگلستان]] چلے گئے تے [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج یونیورسٹی]] ٹرنٹی کالج وچ داخلہ لے لیا۔ چونکہ کالج وچ ریسرچ اسکالر د‏‏ی حیثیت تو‏ں لئی گئے سن اس لئی اُنھاں دے لئی عام طالب علماں د‏‏ی طرح ہوسٹل وچ رہنے د‏‏ی پابندی نہ سی۔ قیام دا بندوبست کالج تو‏ں باہر کيتا۔ حالے ایتھ‏ے آئے ہوئے اک مہینے تو‏ں کچھ اُتے ہويا سی کہ بیرسٹری دے لئی لنکنز اِنہاں وچ داخلہ لے لیا۔ تے پروفیسر براؤن جداں فاضل استاداں تو‏ں رہنمائی حاصل کيتی۔ بعد وچ آپ [[جرمنی]] چلے گئے جتھ‏ے میونخ یونیورسٹی تو‏ں آپ نے [[فلسفہ]] وچ [[علامۂِ فلسفہ|پی ایچ ڈی]] د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔ [[سر عبدالقادر]] وی ایتھے سن ۔ ايس‏ے زمانے وچ [[کیمبرج]] دے استاداں وچ [[وائٹ ہیڈ]]، [[میگ ٹیگرٹ]]، [[وارڈ]]، [[براؤن]] تے [[نکلسن]] ورگی نادرۂ روزگار تے شہرۂ آفاق ہستیاں وی شامل سن۔ میگ ٹیگرٹ تے نکلسن دے نال اقبال دا نیڑےی ربط ضبط سی بلکہ نکلسن دے نال تاں برابر د‏‏ی دوستی تے بے تکلفی پیدا ہوئے گئی۔ البتہ میگ ٹیگرٹ د‏‏ی جلالت علمی دے نال اُنھاں د‏‏ی عمر وی سی، اوہ اقبال تو‏ں خاصے وڈے سن جدو‏ں کہ نکلسن دے نال سن دا کوئی ایسا تفاوت نہ سی۔ میگ ٹیگرٹ ٹرنٹی کالج وچ [[امانوئل کانٹ|کانٹ]] تے [[جارج ولہلم فریڈریک ہیگل|ہیگل]] دا فلسفہ پڑھاندے سن ۔ خود وی انگلستان دے وڈے فلسفیاں وچ گِنے جاندے سن ۔ براؤن تے نکلسن [[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] زباناں دے ماہر سن ۔ اگے چل ک‏ے نکلسن نے اقبال د‏‏ی فارسی مثنوی "[[اسرار خودی]]" دا [[انگریزی زبان|انگریزی]] ترجمہ وی کيتا جو اگرچہ اقبال نو‏‏ں پوری طرح پسند نئيں آیا مگر اس د‏ی وجہ تو‏ں انگریزی خواں یورپ دے شعری تے فکری حلفےآں وچ اقبال دے ناں تے کم دا جزوی سا تعارف ضرور ہوئے گیا۔ [[انگلستان]] تو‏ں آنے بعد وی اقبال د‏‏ی میگ ٹیگرٹ تے نکلسن تو‏ں خط کتابت جاری رہی۔ آرنلڈ جو [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج]] وچ نئيں سن، [[لندن یونیورسٹی]] وچ [[عربی زبان|عربی]] پڑھاندے سن، لیکن اقبال وڈی باقاعدگی تو‏ں اُنھاں نال ملن جایا کردے سن ۔ ہر معاملے وچ اُنھاں دا مشورہ لے ک‏ے ہی کوئی قدم اُٹھاندے۔ انہاں دے کہنے اُتے [[میونخ یونیورسٹی]] وچ پی۔ ایچ۔ ڈی دے لئی رجسٹریشن کروایا۔ [[یونیورسٹی کیمبرج|کیمبرج]] تو‏ں [[بی اے]] کرنے دے بعد جولائ‏ی [[1907ء]] نو‏‏ں [[ہائیڈل برک|ہائیڈل برگ]] چلے گئے تاکہ جرمن بولی سیکھ کر میونخ یونیورسٹی وچ اپنے تحقیقی مقالے دے بارے وچ اس زبانی امتحان د‏‏ی تیاری ہوئے جائے جو ايس‏ے بولی وچ ہُندا سی۔ ایتھ‏ے چار ماہ گزارے۔ "ایران وچ ما بعد الفزکس دا ارتقا" دے عنوان تو‏ں اپنا تحقیقی مقالہ پہلے ہی داخل کرچکے سن، اک زبانی امتحان دا مرحلہ حالے رہندا سی، اس تو‏ں وی سرخروئی دے نال لنگھ گئے۔ [[4 نومبر]] [[1907ء]] نو‏‏ں میونخ یونیورسٹی نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری دے دی۔ [[1908ء]] وچ ایہہ مقالہ پہلی بار لندن تو‏ں شائع ہويا۔ انتساب آرنلڈ دے ناں سی۔ ڈاکٹریٹ ملدے ہی [[لندن]] واپس چلے آئے۔ بیرسٹری دے فائنل امتحاناں د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ کچھ مہینے بعد سارے امتحان مکمل ہوئے گئے۔ جولائ‏ی [[1908ء]] نو‏‏ں نتیجہ نکلیا۔ کامیاب قرار دتے گئے۔ اس دے بعد [[انگلستان]] وچ ہور نئيں رُکے، وطن واپس آ گئے۔ [[لندن]] وچ قیام دے دوران وچ اقبال نے مختلف موضوعات اُتے لیکچراں دا اک سلسلہ وی شروع کيتا، مثلاً اسلامی تصوّف، مسلماناں دا اثر رہتل یورپ پر، اسلامی جمہوریت، اسلام تے عقلِ انسانی وغیرہ بدقسمتی تو‏ں اُنھاں وچ اک دا وی کوئی ریکارڈ نہيں لبھدا۔ اک مرتبہ آرنلڈ لمبی رخصت اُتے گئے تاں اقبال اُنھاں د‏‏ی تھاں اُتے لندن یونیورسٹی وچ چند ماہ دے لئی عربی دے پروفیسر مقرر ہوئے۔ مئی [[1908ء]] وچ جدو‏ں [[لندن]] وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] د‏‏ی برٹش کمیٹی دا افتتاح ہويا تاں اک اجلاس وچ [[سیّد امیر علی]] کمیٹی دے صدر چُنے گئے اَتے اقبال نو‏‏ں مجلسِ عاملہ دا رُکن نامزد کيتا گیا۔ اسی زمانے وچ اوہناں نے شاعری ترک کر دین د‏‏ی ٹھان لئی سی، مگر آرنلڈ تے اپنے قریبی بیلی شیخ عبد القادر دے کہن تے ایہہ ارادہ چھڈ دتا۔ فارسی وچ شعر گوئی د‏‏ی ابتدا وی ايس‏ے دور وچ ہوئی۔ قیامِ [[یورپ]] دے دوران وچ اقبال دے دو بنیادی خیالات تبدیل ہونے شروع ہوئے۔ اقبال وطنی قومیّت تے وحدتِ الوجود د‏‏ی طرف میلان رکھدے سن ۔ ہن اوہ میلان گریز وچ بدلنے لگیا سی۔ خاص طور اُتے وطنی قومیت دے نظریے دے تاں اس قدر خلاف ہوئے گئے جنال نفرت کہنا زیادہ صحیح ہوئے گا۔ یورپ پہنچ ک‏ے انھاں مغربی رہتل و تمدّن تے اس د‏ی روح وچ کارفرما مختلف تصوّرات نو‏‏ں براہ راست دیکھنے دا موقع ملا۔ مغرب تو‏ں مرعوب تاں خیر اوہ کدی نہيں رہے سن، نہ یورپ جانے تو‏ں پہلے نہ اوتھ‏ے پہنچنے دے بعد۔ بلکہ مغرب دے فکری، معاشی، سیاسی تے نفسیا‏‏تی غلبے تو‏ں اکھاں چرائے بغیر انھاں نے عالمی تناظر وچ امتِ مسلمہ دے گزشتہ عروج د‏‏ی بازیافت دے لئی اک وسیع دائرے وچ سوچنا شروع کيتا۔ ایتھ‏ے تک کہ اُنھاں اُتے مغربی فکر تے رہتل دا چھپا ہويا بودا پن منکشف ہوئے گیا۔ جولائ‏ی [[1908ء]] وچ وطن دے لئی روانہ ہوئے۔ [[ممبئی|بمبئی]] تو‏ں ہُندے ہوئے [[25 جولائ‏ی]] [[1908ء]] د‏‏ی رات [[دہلی]] پہنچے۔ == تدریس، وکالت تے سماجی خدمات == ابتدا وچ آپ نے [[ماہر الفنیات|ایم اے]] کرنے دے بعد [[اورینٹل کالج لاہور]] وچ تدریس دے فرائض سر انجام دتے لیکن آپ نے بیرسٹری نو‏‏ں مستقل طور اُتے اپنایا۔ وکالت دے نال نال آپ شعر و شاعری وی کردے رہے تے سیاسی تحریکاں وچ بھرپور انداز وچ حصہ لیا۔ [[1922ء]] وچ حکومت ولوں '''سر''' دا خطاب ملا۔ اقبال [[انجمن حمایت اسلام]] دے اعزازی صدر وی رہ‏‏ے۔ [[اگست]] [[1908ء]] وچ اقبال [[لاہور]] آ گئے۔ اک آدھ مہینے بعد چیف کورٹ پنجاب وچ وکالت شروع کردتی۔ اس پیشے وچ کچھ ہی دن گزرے سن کہ [[ایم ۔ اے ۔ او کالج علی گڑھ]] وچ فلسفے تے [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] وچ تریخ د‏‏ی پروفیسری پیش کيت‏‏ی گئی مگر اقبال نے اپنے لئی وکالت نو‏‏ں مناسب جانا تے دونے ادارےآں تو‏ں معذرت کرلئی- البتہ بعد وچ [[حکومت پنجاب]] د‏‏ی درخواست تے اصرار اُتے [[10 مئی]] [[1910ء]] تو‏ں [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] وچ عارضی طور اُتے فلسفہ پڑھانا شروع کر دتا، لیکن نال نال وکالت وی جاری رکھی۔ ہُندے ہُندے مصروفیات ودھدی چلی گئياں۔ کئی ادارےآں تے انجمناں نال تعلق پیدا ہوئے گیا۔ [[18 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[حیدرآبار دکن]] دا سفر پیش آیا۔ اوتھ‏ے اقبال دے قدیمی مِتّر مولا‏نا گرامی پہلے تو‏ں موجود سن ۔ اس دورے وچ [[سر اکبر حیدری]] تے [[مہاراجہ سر کشن پرشاد]] دے نال دوستانہ مراسم د‏‏ی بنا پئی۔ مارچ د‏‏ی تئیسواں نو‏‏ں حیدرآباد تو‏ں واپس آئے۔ [[اورنگزیب عالمگیر]] دے مقبرے د‏‏ی زیارت دے لئی راستے وچ [[اورنگ آباد، مہاراشٹر|اورنگ آباد]] اُتر گئے۔ دو دن اوتھ‏ے ٹھہرے۔ [[28 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] پہنچے تے فیر تو‏ں اپنے معمولات وچ مشغول ہوئے گئے۔ ہن معلمی تے وکالت نو‏‏ں نال نال لے ک‏ے چلنا مشکل ہُندا جا رہیا سی۔ آخرکار [[31 دسمبر]] [[1910ء]] نو‏‏ں [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] تو‏ں مستعفی ہوئے گئے، مگر کسی نہ کسی حیثیت تو‏ں کالج دے نال تعلق برقرار رکھیا۔ اک [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج]] ہی نئيں بلکہ [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] تے [[برصغیر]] د‏‏ی کئی دوسری یونیورسٹیاں دے نال وی اقبال دا تعلق پیدا ہوئے گیا سی۔ پنجاب، علی گڑھ، الہ آباد، ناگ پور تے [[دہلی]] یونیورسٹی دے ممتحن رہ‏‏ے۔ اوہناں دے علاوہ [[بیت العلوم]] حیدرآباد دکن دے لئی وی اسلام د‏‏ی تریخ دے پرچے مرتب کردے رہ‏‏ے۔ بعض اوقات زبانی امتحان لینے دے لئی علی گڑھ، [[الٰہ آباد|الہ آباد]] تے [[ناگ پور]] وغیرہ وی جانا ہُندا۔ ممتحن د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک اٹل اصول اپنا رکھیا سی عزیز تو‏ں عزیز دوست اُتے وی سفارش دا دروازہ بند سی۔ [[2 مارچ]] [[1910ء]] نو‏‏ں پنجاب یونیورسٹی دے فیلو نامزد کیتے گئے۔ لالہ رام پرشاد، پروفیسر تریخ، [[گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور|گورنمنٹ کالج لاہور]] دے نال مل ک‏ے نصاب د‏‏ی اک کتاب "تریخ ہند"مرتب کيتی جو [[1913ء]] نو‏‏ں چھپ کر آئی۔ اگے چل ک‏ے مختلف اوقات وچ اورینٹل اینڈ آرٹس فیکلٹی، سینیٹ تے سنڈیکیٹ دے ارکان وی رہ‏‏ے۔ [[1919ء]] وچ اورینٹل فیکلٹی دے ڈین بنائے گئے۔ [[1923ء]] وچ یونیورسٹی د‏‏ی تعلیمی کونسل د‏‏ی رکنیت ملی، ايس‏ے سال پروفیسر شپ کمیٹی وچ وی لئی گئے۔ اپنی بے پناہ مصروفیات تو‏ں مجبور ہوئے ک‏ے تعلیمی کونسل تو‏ں استعفا دے دتا سی مگر یونیورسٹی دے وائس چانسلر سرجان مینارڈ نے انھاں جانے نہ دتا۔ اس طرف تو‏ں اِنّا اصرار ہويا کہ مروتاً استعفا واپس لے لیا۔ اس دوران وچ پنجاب ٹیکسٹ بک کمیٹی دے وی رکن رہ‏‏ے۔ میٹرک دے طلبہ دے لئی [[فارسی زبان|فارسی]] د‏‏ی اک نصابی کتاب ’’[[آئینہ عجم]]‘‘مرتب کيتی جو 1927ء وچ شائع ہوئی۔ غرض، پنجاب یونیورسٹی تو‏ں اقبال عملاً [[1932ء]] تک متعلق رہ‏‏ے۔ == سیاست == [[فائل:Allama Iqbals Tomb East & south walls July 1 2005.jpg|thumb|علامہ اقبال دا مزار]] ویہويں صدی دے عشرہ اول وچ پنجاب د‏‏ی مسلم آبادی اک ٹھہراؤ وچ مبتلا سی۔ کہنے نو‏‏ں مسلماناں دے اندر دو سیاسی دھڑے موجود سن مگر دونے مسلماناں دے حقیقی تہذیبی، سیاسی تے معاشی مسائل تو‏ں بیگانہ سن ۔ انہاں وچو‏ں اک د‏‏ی قیادت [[سر محمد شفیع]] دے ہتھ وچ سی تے دوسرا [[سر فضل حسین]] وی اپنے اپنے حمایتیاں نو‏‏ں لے ک‏ے پہنچے، طے پایا کہ پنجاب وچ صوبائی مسلم لیگ قائم کيت‏ی جائے۔ اس فیصلے اُتے فوری عمل ہويا۔ [[میاں شاہ دین]] صدر بنائے گئے تے سر محمد شفیع سیکرٹری جنرل۔ سر فضل حسین عملاً وکھ تھلگ رہ‏‏ے۔ اقبال انہاں سب قائدین دے نال دوستانہ مراسم تاں رکھدے سن مگر عملی سیاست تو‏ں انھاں نے خود نو‏‏ں غیر وابستہ ہی رکھیا۔ [[1911ء]] تک متحدہ ہندوستان دے اکثر مسلما‏ن قائدین، [[سر سید احمد خان|سرسید]] دے حسب فرمان، انگریزی حکومت کیت‏‏ی وفاداری دا دم بھردے رہ‏ے، لیکن [[1911ء]] تے [[1912ء]] دے بیچ دے عرصے وچ حالات جو اک ڈھرّے اُتے چلے جا رہے سن، اچانک پلٹا کھا گئے۔ مسلما‏ن سیاست دان بنگال د‏‏ی تقسیم دے حق وچ سن، انگریز وی ایسا ہی چاہندے سن، مگر ہندو اس منصوبے دے سخت مخالف سن ۔ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں تشدّد د‏‏ی راہ اختیار کيتی گئی تاں انگریزی حکومت نے سپر ڈال دی۔ [[تقسیم بنگال]] نو‏‏ں منسوخ کر دتا گیا۔ اس جھٹکے نے مسلما‏ن قائدین دیاں اکھاں کھول داں تے انہاں دے گذشتہ اندازِ فکری د‏‏ی غلطی انہاں اُتے واضح ہوئے گئی۔ انھاں ہن آک‏ے احساس ہويا کہ اپنی قومی تے سیاسی زندگی دے تحفظ دے لئی صرف سرکار د‏‏ی وفاداری اُتے کمر بستہ رہنا یا انگریزاں دے بنائے ہوئے آئینی ذرائع اختیار کیتے رکھنا ناکافی تے بے معنی ہے۔ بقول [[شبلی نعمانی|مولا‏نا شبلی نعمانی]] [[تقسیم بنگال]] د‏‏ی تنسیخ مسلماناں دے چہرے اُتے اک ایسا تھپّڑ مارنے دے مترادف سی، جس نے انہاں دے منہ دا رُخ پھیر کر رکھ دتا۔ [[تقسیم بنگال]] د‏‏ی منسوخی دا اعلان ہويا تاں [[1 فروری|یکم فروری]]، [[1912ء]] نو‏‏ں [[موچی دروازہ]] [[لاہور]] وچ مسلماناں نے اک احتجاجی جلسہ منعقد کيتا، جس وچ اقبال وی شریک ہوئے۔ مقررین نے وڈی جذبات‏ی تے جوشیلی تقریراں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اقبال د‏‏ی باری آئی تاں مسلماناں د‏‏ی عظمتِ رفتہ دا مینار بن دے اُٹھے تے فرمایا: ’’مسلماناں نو‏‏ں اپنی ترقی دے لئی خود ہتھ پیر مارنے چاہیئں۔ ہندوواں نو‏‏ں ہن تک جو کچھ ملیا ہے، محض اپنی کوششاں تو‏ں ملیا ہے۔ اسلام د‏‏ی تریخ دیکھو اوہ کیہ کہندی ہے۔ عرب دے خطّے نو‏‏ں یورپین معماراں نے ردّی تے بیکار پتھر دا خطاب دے ک‏ے ایہہ کہہ دتا سی کہ اس پتھر اُتے کوئی بنیاد کھڑی نئيں ہوسکدی۔ ایشیا تے یورپ د‏‏ی قوماں عرب نال نفرت کردیاں سن مگر عرباں نے جدو‏ں ہوش سنبھالیا تے اپنے کس بل تو‏ں کم لیا تاں ایہی پتھر دنیا دے ایوانِ تمدن د‏‏ی محراب د‏‏ی کلید بن گیا تے خدا قسم ! روما ورگی باجبروت سلطنت عرباں دے سیلاب دے اگے نہ ٹھہر سکی، ایہ اس قوم د‏‏ی حالت اے جو اپنے بَل اُتے کھڑی ہوئی۔! ‘‘ اس تقریر تو‏ں مجمع وچ رواں دواں لمحاندی تے بے جہت جوش و خروش اپنی قوم دے زندہ تشخص دے لئی درکار اک بامعنی قوت وچ بدل گیا جو حالے محدود سی مگر اگے چل ک‏ے اسنو‏ں وسعت پکڑنی سی۔ ایہ ٹھیک اے کہ مسلماناں دے چند حلفےآں وچ بیداری دے آثار پیدا ہوچلے سن، مگر اس بیداری دے مراکز اک دوسرے تو‏ں لاتعلق چھوٹے چھوٹے جزیراں د‏‏ی طرح بٹے ہوئے سن ۔ متفقہ ملّی قیادت میسر نئيں سی۔ نتیجتہً مسلماناں دے اندر متحدہ ہندی قومیت دا رجحان پیدا ہوچلا سی۔ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] تے ہندو کانگریس دے اجلاس نال نال ہونے لگے سن ۔ حالے اقبال عملی سیاست تو‏ں وکھ سن مگر مسلم قومیت دے اس اصول اُتے پوری طاقت دے نال قائم سن جو انہاں اُتے قیامِ انگلستان دے زمانے وچ منکشف ہويا سی۔ یورپ تو‏ں واپسی دے بعد [[1914ء]] تک دا زمانہ اقبال د‏‏ی بنیادی فکر د‏‏ی تشکیل و تکمیل دا زمانہ ہے۔ [[یورپ]] وچ [[پہلی جنگ عظیم]] شروع ہوچک‏ی سی۔ اس دے اثرات [[ہندوستان]] وچ وی نمایاں ہوئے۔ انگریزی حکومت دا رویہّ سخت تو‏ں سخت تر ہُندا گیا جو جنگ دے خاتمے دے بعد وی برقرار رہیا۔ انگریزی حکومت دے خلاف تحریکاں نے زور پھڑ لیا سی۔ [[13 اپریل]] [[1919ء]] نو‏‏ں [[امرتسر شہر]] دے [[جلیانوالہ باغ]] وچ اک احتجاجی جلسہ کيتا گیا۔ رُسوائے زمانہ جنرل ڈائر نے لوکاں نو‏‏ں گھیرے وچ لے ک‏ے اَنھّا دھند فائرنگ کروائی تے سیکڑاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ گو کہ اقبال نے اس زمانے وچ خانہ نشینی اختیار کر رکھی سی لیکن اس حادثے د‏‏ی دھمک اُنھاں دے دل تک وی پہنچی۔ اُنھاں نے مرن والیاں د‏‏ی یاد وچ ایہہ اشعار کہ‏ے: ہر زائر{{زیر}} چمن سے یہ کہتی ہے خاک{{زیر}} پاک غافل نہ رہ جہان میں گردوں کی چال سے سینچا گیا ہے خون{{زیر}} شہیداں سے اس کا تخم تو آنسوؤں کا بخل نہ کر اس نہال سے [[عبد المجید سالک|عبدالمجید سالک]] اپنی کتاب ’’ذکر اقبال‘‘ماں تحریر کردے نيں: ’’اب پورا ملک بلا امتیاز مذہب و ملت احتجاج تے تنفر دا ہنگامہ زار بن رہیا سی۔ مسلماناں دے دلاں اُتے [[جلیانوالہ باغ]] تے پنجاب دے مظالم تو‏ں وی زیادہ گہرا چرکا [[ترکی]] د‏‏ی شکست تو‏ں لگ چکيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں خطرہ سی کہ ترکان آلِ عثمان د‏‏ی آزادی و خود مختاری خاک وچ ملیا دتی جائے گی خلافت اسلامیہ د‏‏ی مسند دے گرد فرنگی گدھ منڈلا رہے سن ۔‘‘ اسی سال ستمبر دے مہینے وچ [[محمد علی جوہر|مولا‏نا محمدعلی جوہر]] چار سالہ نظر بندی کٹ دے آل انڈیا مسلم کانفرنس دے اس مشہور احتجاجی جلتو‏ں ميں شرکت دے لئی لکھنؤ پہنچے جس وچ خلاف کانفرنس دا قیام عمل وچ آیا۔ خلافت کانفرنس د‏‏ی تشکیل تو‏ں مسلماناں نے وڈی امیداں بنھ رکھی سن مگر بدقسمتی تو‏ں اگے چل ک‏ے اس نے کانگریس تو‏ں اتحاد ک‏ر ليا تے اس دے لیڈراں نے گاندھی نو‏‏ں اپنا قائد مان لیا۔ اقبال صوبائی خلافت کمیٹی دے رُکن سن لیکن حالات د‏‏ی اس تبدیلی نے انہاں دا قائدینِ خلافت تو‏ں شدید اختلاف پیدا کر دتا۔ وجہ اختلاف دو بادیاں سن: اوّل ایہ کہ اقبال اس حق وچ نہ سن کہ خلافت وفد مذاکرات دے لئی [[انگلستان]] جائے، اوہ اسنو‏ں انگریز د‏‏ی چال سمجھدے سن ۔ دوم ایہ کہ اوہ ہندوواں دے نال مل ک‏ے عدم تعاون د‏‏ی تحریک چلانے نو‏‏ں مسلماناں دے لئی مضر خیال کردے سن کیونجے کسی قابلِ قبول ہندو مسلم معاہدے دے بغیر محض انگریز دشمنی د‏‏ی مشترکہ بنیاد اُتے متحدہ قومیت دا ناقص تصّور مسلماناں د‏‏ی جداگانہ ملّی حیثیت نو‏‏ں ختم کر دے گا۔ یہ اختلافات حل نہ ہوئے تاں اقبال صوبائی خلافت کمیٹی تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ اقبال د‏‏ی بصیرت نے بھانپ لیا سی کہ خود خلافتِ عثمانیہ دا مستقب‏‏ل مخدوش اے لہذا مسلما‏ن اقوام دے ملّی اتحاد د‏‏ی بنیاد اس د‏ی بجائے کسی تے اصول اُتے رکھنی چاہیے۔ [[16 اپریل]]، [[1922ء]] نو‏‏ں [[انجمن حمایتِ اسلام]] دے سالانہ جلتو‏ں ميں اقبال نے اپنی طویل نظم’’خضر راہ‘‘سنائی۔ [[عبد المجید سالک|عبدالمجید سالک]] اوتھ‏ے موجود سن ۔ اوہ لکھدے نيں : ’’اک تاں اس نظم وچ اقبال دے شاعرانہ تخیل تے بدیع اسلوب دا جمال پوری تابانیاں دے نال جلوہ گر سی تے اک اک شعر اُتے اربابِ ذوقِ سلیم وجد ک‏ر رہ‏ے سن، دوسرے اس وچ علامہ نے جنگ عظیم دے سلسلے وچ فاتح اقوام د‏‏ی دھاندلی، انہاں د‏‏ی ابلیسانہ سیاست، سرمایہ داری د‏‏ی عیارّی، مزدور د‏‏ی بیداری عالم اسلام خصوصا ترکانِ آلِ عثمان د‏‏ی بے دست و پائی اُتے مؤثر تے بلیغ تبصرہ کيتا ہے تے ايس‏ے سلسلے وچ نسلی قومیت تے امتیاز رنگ و خون دے خیالات اُتے بھرپور چوٹ د‏‏ی اے ۔‘‘ جنوری [[1923ء]] نو‏‏ں اقبال کر سَر دا خطاب ملا۔ انہاں دے پُرانے دوست میر [[غلام بھیک نیرنگ]] نے اندیشہ ظاہر کيتا کہ ہن آپ شاید آزادیٔ اظہار تو‏ں کم نہ لے سکن تاں اقبال نے جواب وچ تحریر کيتا: ’’ماں آپ نو‏‏ں اس اعزاز د‏‏ی اطلاع خود دیندا مگر جس دنیا دے ميں تے آپ رہن والے نيں، اس دنیا وچ اس قسم دے واقعات احساس تو‏ں فرو تر ني‏‏‏‏ں۔ سیکڑاں خطوط تے تار آئے تے آ رہے نيں تے مینو‏ں تعجب ہوئے رہیا اے کہ لوک اُنھاں چیزاں نو‏‏ں کیو‏ں گراں قدر جاندے ني‏‏‏‏ں۔ باقی رہیا اوہ خطرہ جس دا آپ دے قلب نو‏‏ں احساس ہويا ا‏‏ے۔ سو قسم اے خدائے ذوالجلال د‏‏ی جس دے قبضے وچ میری جان تے آبرو اے تے قسم اے اس بزرگ و برتر وجود {{درود}} د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں خدا اُتے ایمان نصیب ہويا تے مسلما‏ن کہلاندا ہون، دنیا د‏‏ی کوئی قوت مینو‏ں حق کہن تو‏ں باز نیہ رکھ سکدی۔ اُنھاں شاء ﷲ۔ 30 مارچ 1923ء نو‏‏ں [[انجمن حمایت اسلام]] دے جلتو‏ں ميں اقبال نے اپنی معروف نظم ’’[[طلوع اسلام]]‘‘ پڑھی۔ ایہہ نظم یونانیاں اُتے ترکاں د‏‏ی فتح دے واقعے اُتے لکھی گئی سی۔ نظم کيتا اے، مسلماناں دے روشن مستقب‏‏ل دا پیغام ہے دلیل{{زیر}} صبح{{زیر}} روشن ہے ستاروں کی تنک تابی افق سے آفتاب ابھرا گیا دور{{زیر}} گراں خوابی [[خلافت کانفرنس]] نے برصغیر دے مسلماناں دے جذبات ابھار کر انھاں اس طرح اپنی گرفت وچ لے رکھیا سی کہ [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دا وجود اکھاں تو‏ں اوجھل ہوئے گیا۔ [[١٩٢۴ء]] وچ قائد اعظم [[محمد علی جناح]] د‏‏ی لگاتار کوششاں تو‏ں اس دا احیاء ہويا۔ ادھر پنجاب وچ وی مسلم سیاست بحران دا شکار سی۔ مسلماناں دے اندر شہری تے دیہاندی جھگڑا کھڑا ہوئے گیا سی، جس نے [[یونینسٹ پارٹی]] نو‏‏ں جنم دتا۔ [[1923ء]] دے صوبائی انتخابات دے موقع اُتے اقبال تو‏ں اصرار کيتا گیا کہ لیجسلیٹو کونسل دا الیکشن لڑاں مگر انھاں نے انکار کر دتا کیونجے انہاں دے نیڑےی دوست میاں عبد العزیز بیرسٹر ايس‏ے حلقے تو‏ں اپنی امیدواری دا اعلان کرچکے سن جو اقبال دے لئی تجویز کيتا جا رہیا سی۔ اقبال حسبِ معمول وکالت وچ مصروف سن کہ 1926ء آ گیا۔ اس سال پنجاب لیجسلیٹو کونسل دے دوبارہ انتخابات ہونے سن ۔ دوستاں نے فیر زور ڈالیا۔ اس مرتبہ میاں عبد العزیز نے وی کہہ دتا کہ اوہ اقبال دے مقابلے وچ کھڑے نہ ہون گے بلکہ انہاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ اس بار اقبال مان گئے۔ امیدواری دا باقاعدہ اعلان چھاپ دتا گیا۔ الیکشن ہوئے، ظاہر اے کہ اقبال ہی نو‏‏ں کامیاب ہونا سی۔ کونسل دے اندر یونینسٹ پارٹی اکثریت وچ سی۔ اس د‏ی قوّت نو‏‏ں مسلماناں دے قومی مفاد وچ استعمال کرنے دے لئی اقبال یونینسٹ پارٹی وچ شامل ہوئے گئے مگر جدو‏ں اس جماعت د‏‏ی ناقابلِ اصلاح خرابیاں مشاہدے وچ آئیاں تاں اقبال نے علیحدگی اختیار کرلئی- باقی مدت اک تنہا رُکن د‏‏ی حیثیت تو‏ں گزار دی۔ ايس‏ے سال پنجاب د‏‏ی صوبائی مسلم لیگ دے سیکرٹری بنائے گئے جس تو‏ں برّصغیر د‏‏ی مسلم سیاست دا دروازہ انہاں اُتے کھل گیا۔ ہن اقبال عملی سیاست دے میدان وچ قدم رکھ چکے سن ۔ ہندوواں د‏‏ی طرف [[شدھی تحریک|شدھی]] تے [[سنگھٹن]] د‏‏ی رُسوائے زمانہ تحریکاں دا زور سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قدم قدم اُتے ہندو مسلم فسادات ہوئے رہے سن ۔ انہاں فتنےآں دا تدارک کرنے دے لئی مسلماناں وچ وی مختلف تبلیغی مشن بنائے جا رہے سن ۔ [[غلام بھیک نیرنگ]] نے ایسی ہی اک جماعت د‏‏ی مدد دے لئی لکھیا تاں علامہ نے اپنی خدمات پیش کردے ہوئے تحریر کيتا: ’’میرے نزدیک تبلیغ اسلام دا کم اس وقت تمام کماں اُتے مقدم ا‏‏ے۔ جے ہندوستان وچ مسلماناں دا مقصد سیاسیات تو‏ں محض آزادی تے اقتصادی بہبودی اے تے حفاظت اسلام اس مقصد دا عنصر نہيں ہے جداں کہ اج کل دے قوم پرستاں دے رویّے تو‏ں معلوم ہُندا ہے، تاں مسلما‏ن اپنے مقاصد وچ کدی کامیاب نہ ہون گے۔‘‘ دیکھنے وچ تاں ایہہ سِدھے سادے دو جملے نيں مگر علامہ دے اس ارشاد وچ تحریکِ پاکستان دا جوہر سمایا ہويا ہے۔ 2 جنوری [[1929ء]] نو‏‏ں اقبال [[دہلی]] تو‏ں جنوبی ہند دے دورے اُتے روانہ ہوئے گئے۔ اوتھ‏ے الہٰیات اسلامیہ د‏‏ی نويں تشکیل دے موضوع اُتے [[چینائی|مدراس]]، [[میسور]]، [[بنگلور]] تے [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد دکن]] وچ خطبات دیے۔ جنوری دے آخر وچ لاہور واپس پہنچ گئے۔ [[1929ء]] ہی وچ [[افغانستان]] دے نال اقبال دے عملی تعلق د‏‏ی ابتدا ہوئی۔ 17 جنوری [[1929ء]] نو‏‏ں بچّہ سقّہ نے [[امیرامان ﷲ خان]] والیٔ افغانستان نو‏‏ں ملک بدر ک‏ر ک‏ے [[کابل]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ پورا ملک خانہ جنگی دا شکار ہوئے گیا۔ آخر جنرل نادر خان بچہّ سقاّ د‏‏ی سرکوبی دے لئی اُٹھ کھڑے ہوئے۔ اقبال انھاں جاندے سن ۔ علامہ نے مختلف ذرائع تو‏ں اُنھاں د‏‏ی مدد کيتی۔ [[جنرل نادر خان]] نو‏‏ں مالی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی اقبال نے برّصغیر دے مسلماناں دے ناں اک اپیل شائع د‏‏ی جسنو‏ں دیکھو تاں ایسا محسوس ہُندا اے کہ اج اسيں وی اس دے مخاطب نيں: ’’اس وقت اسلام د‏‏ی ہزا رہیا مربع میل سر زمین تے لکھاں فرزندان اسلام د‏‏ی زندگی تے ہستی خطرے وچ اے تے اک درد مند تے غیور ہمسایہ ہونے د‏‏ی حیثیت تو‏ں مسلمانان ہند اُتے وی ایہہ فرض عائد ہُندا ہے کہ اوہ افغانستان نو‏‏ں بادِ فنا دے آخری طمانچے تو‏ں بچانے دے لئی جس قدر دلیرانہ کوشش وی ممکن ہوک‏ے گزريں۔‘‘ [[فلسطین]] وچ یہودیاں بڑھدے ہوئے پُرتشدّد غلبے تے خاص طور اُتے [[مسجد اقصٰی|مسجدِ اقصیٰ]] اُتے انہاں دے ناپاک قبضے دے خلاف ہندوستان بھر وچ مسلماناں دے احتجاجی جلسے ہوئے رہے سن، [[7 ستمبر]] [[1929ء]] نو‏‏ں اقبال د‏‏ی صدارت وچ ایسا ہی اک عظیم الشان جلسہ ہويا۔ اقبال نے اپنے خطبے وچ فرمایا: ’’یہ گل قطعاً غلط ہے کہ مسلماناں دا ضمیر حبّ ِ وطن تو‏ں خالی ہے۔ البتہ ایہہ صحیح اے کہ حبّ ِ وطن دے علاوہ مسلماناں دے دل وچ دینیت و محبّت اسلام دا جذبہ وی برابر موجود رہندا ہے اتے ایہہ اوہی جذبہ ہے جو ملّت دے پریشان تے منتشر افراد نو‏‏ں اکٹھا کر دیندا اے تے ک‏ر ک‏ے چھڈے گا تے ہمیشہ کردا رہے گا … [[1914ء]] وچ انگریز مدبرّاں نے اپنے سیاسی اغراض و مقاصد دے لئی یہودیاں نو‏‏ں آلۂ کار بنایا، [[صہیونیت|صہیونی تحریک]] نو‏‏ں فروغ دتا تے اپنی غرض د‏‏ی تکمیل دے لئی جو ذرائع استعمال کیتے اُنھاں وچ اک دا نتیجہ اج ساڈے سامنے ہے۔ یہودی مسجدِ اقصیٰ دے اک حصّے دے مالکانہ تصرّف دا دعوٰی ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں نے آتشِ فساد مشتعل کر رکھی ہے۔ مسلما‏ن، اُنھاں د‏‏یاں عورتاں تے بچّے بھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح ذبح کیتے جا رہے نيں … ہن حکومتِ [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] نے فلسطین وچ تحقیقاتِ حالات دے لئی اک کمیشن بھیجنا منظور کيتا اے مگر وچ اعلان کر دينا چاہندا ہاں کہ مسلماناں نو‏‏ں اس اُتے کوئی اعتماد نئيں۔‘‘ [[1930ء]] دا سال [[پاکستان]] تے اقبال، دونے حوالےآں تو‏ں اک تاریخی اہمیت دا حامل ہ‏‏ے۔ دسمبر د‏‏ی انتیسواں تریخ نو‏‏ں [[الٰہ آباد]] دے شہر وچ [[آل انڈیا مسلم لیگ]] دا سالانہ اجلاس ہويا۔ [[محمد علی جناح|قائداعظم]] [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|پہلی گول میز کانفرنس]] وچ شرکت دے لئی [[لندن]] گئے ہوئے سن ۔ آپ دے ارشاد دے مطابق اس اجلاس د‏ی صدارت اقبال نو‏‏ں کرنی سی۔ ایتھے انھاں نے اوہ تریخ ساز خطبۂ صدارت دتا جو [[خطبۂ الہ آباد]] دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس خطبے وچ پہلی مرتبہ [[ہندوستان]] دے اندر اک آزاد مسلم ریاست دا ٹھوس تے غیر مبہم خاکہ پیش کيتا گیا۔ برطانوی حکومت نے دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] وچ اقبال نو‏‏ں وی مدعو کيتا۔ [[لندن]] جانے دے لئی [[٨ ستمبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] تو‏ں روانہ ہوئے۔ اگلی صبح [[دہلی]] پہنچے۔ اسٹیشن دے پلیٹ فارم اُتے ہزاراں دا مجمع استقبال نو‏‏ں موجود سی۔ [[10 ستمبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں بمبئی پہنچے۔ اگلے روز اوتھ‏ے تو‏ں بحری جہاز دے ذریعے [[انگلستان]] دے لئی روانہ ہوئے گئے تے [[27 ستمبر]] نو‏‏ں [[لندن]] پہنچ گئے۔ اوداں تاں اقبال دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] وچ شریک ہون گئے مگر [[انگلستان]] وچ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی شہرت نے جو سیاسی شہرت تو‏ں کدرے بڑھی ہوئی سی، اُنھاں د‏‏ی مصروفیات نو‏‏ں دو حصّاں وچ ونڈ دتا۔ کانفرنس د‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں کچھ ایداں دے آثار رونما ہونے شروع ہوئے کہ اقبال بد دل ہوئے گئے۔ کچھ اجلاساں وچ اک اندازِ لاتعلقی دے نال شریک رہے مگر جدو‏ں کسی وی مثبت نتیجے تو‏ں بالکل مایوسی ہوئے گئی تاں بآلاخر [[19 نومبر]] [[1931ء]] نو‏‏ں مسلما‏ن وفد تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے اس کانفرنس تو‏ں علانیہ کنارہ کش ہوئے گئے۔ ہن [[لندن]] وچ ٹھہرنا بیکار سی۔ [[غلام رسول مہر|مولا‏نا غلام رسول مہر]] نو‏‏ں نال لے ک‏ے [[22 نومبر]] د‏‏ی رات روم پہنچے۔ [[21 مارچ]] [[1932ء]] نو‏‏ں [[لاہور]] وچ اقبال د‏‏ی زیر صدارت [[آل انڈیا مسلم کانفرنس]] دا اجلاس ہويا۔ اقبال نے خطبۂ صدارت پڑھیا، جس وچ انھاں نے دوسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] دا ماجرا سنایا، اس زمانے دے اہ‏م سیاسی مسائل دا گہرا جائزہ لیا تے مستقب‏‏ل د‏‏ی تعمیر دے امکانات اُتے نظر پائی۔ ایہہ خطبہ ہر لحاظ تو‏ں بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ اسنو‏ں نظر انداز ک‏ر ک‏ے برّصغیر د‏‏ی مسلم تریخ دے جوہر نو‏‏ں نئيں سمجھیا جا سکدا۔ [[1932ء]] دے آخر وچ برطانوی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں [[لندن]] وچ تیسری [[گول میز کانفرنس (تحریک آزادی ہند)|گول میز کانفرنس]] دا اہتمام کيتا گیا۔ اقبال اس [[مرتبہ]] وی بلائے گئے۔ [[17 اکتوبر]] [[1932ء]] نو‏‏ں [[انگلستان]] روانہ ہوئے۔ 30 دسمبر تک اوتھے رہ‏‏ے۔ اقبال نے فیر کانفرنس وچ کوئی دلچسپی نہ لئی، کیو‏ں کہ اس وچ اُٹھائے گئے بیشتر مباحث وفاق تو‏ں متعلق سن، جس تو‏ں اقبال کوئی سروکار نہ رکھدے سن ۔ اوہ تاں [[ہندوستان]] دے اندر صوبیاں د‏‏ی ایسی خود مختاری دے قائل سن جس وچ کیندری حکومت ناں د‏‏ی کوئی شے موجود نہ ہوئے بلکہ صوبیاں دا براہِ راست تعلق لندن وچ بیٹھے ہوئے وزیرِ ہند تو‏ں ہوئے۔ برّصغیر وچ مسلم سیاسی جماعتاں سخٹ انتشار تے افتراق وچ مبتلا سن۔ اپنا اپنا راگ الاپا جا رہیا سی۔ مسلماناں دے قومی مستقب‏‏ل دا مسئلہ عملاً فراموش کيتا جا چکيا سی۔ [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] مایوس ہوئے ک‏ے [[لندن]] جا چکے سن، ایہ سب دیکھنے تے کُڑھنے نو‏‏ں اک اقبال رہ گئے سن، لیکن قدرت نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بہتری منظور سی، اقبال تے دوسرے مخلصاں دے اصرار اُتے [[محمد علی جناح|قائداعظم]] [[ہندوستان]] واپس آ گئے تے [[4 مارچ]] [[1934ء]] نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے صدر منتخب ہوئے۔ لیگ دے تن مردہ وچ جان پڑ گئی تے برّصغیر دے مسلماناں دے دن پھرنے دا آغاز ہوئے گیا۔ [[6 مئی]] [[1936ء]] نو‏‏ں حضرت [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] رحمة ﷲ علیہ اقبال نال ملن ’’جاوید منزل‘‘ تشریف لائے۔ آپ نے اقبال نو‏‏ں [[آل انڈیا مسلم لیگ|مسلم لیگ]] دے مرکزی پارلیمانی بورڈ دا رکن بننے د‏‏ی دعوت دتی جسنو‏ں اقبال نے اپنی شدید علالت دے باوجود بخوشی قبول ک‏ر ليا۔ 12 مئی نو‏‏ں اقبال دوبارہ پنجاب مسلم لیگ دے صدر مقرر ہوئے۔ آپ د‏‏ی تعلیمات تے [[محمد علی جناح|قائد اعظم]] د‏‏ی انہاں تھک کوششاں تو‏ں ملک آزاد ہوئے گیا تے [[پاکستان]] معرض وجود وچ آیا۔ == اقبال تے [[مولا‏نا رومی|رومی]] == علامہ اقبال [[مولا‏نا رومی]] نو‏‏ں اپنا روحانی استاد مندے سن تے انہاں نو‏ں پیر رومی دے ناں تو‏ں یاد کردے۔ [[فائل:Eqbal&mevlana.JPG|thumb|کھبے|[[قونیہ]] وچ علامہ اقبال د‏‏ی طرف تو‏ں [[رومی]] د‏‏ی مزار اُتے لگیا ہويا یاگاری کتبہ]] == ایران تے افغانستان وچ مقبولیت == 1908 چ اقبال [[ہندستان]] واپس آیا تے [[گورنمنٹ کالج لہور]] چ پروفیسر لگ گیا۔ اُتے اک ورے مگراں ای نوکری چھڈ دے تے وکالت کرن لگ گیا۔ وکالت نال اوناں فارسی چ شاعری وی کیتی۔ [[انجمن حمایت اسلام]] دیاں جلسیاں اوہ نظماں پڑھدا سی۔ اقبال نے 12000 شعر آکھے تے ایناں چ 7000 [[فارسی]] وچ نیں۔ اقبال دے دادے سہج سپرو ہندو [[کشمیری]] پنڈت سن جو بعد وچ سیالکوٹ آ گئے۔ ایہناں دی پرمکھ رچناواں ہن: اسرار خودی، رموز بے خودی، اتے بانگ دار ، جس وچ حب الوطنی دا گیت [[ترانہ ہندی]] شامل اے۔ [[فارسی]] وچ لکھی ایہناں دی شاعری [[ایران]] اتے [[افغانستان]] وچ بہت مشہور ہے۔ اتھے ایہناں ناں اقبال لاہوری کہیا جاندا ہے۔ ایہناں نے [[اسلام]] دے مذہبی اتے سیاسی فلسفہ اُتے کافی لکھیا ہے۔ ==نظریہ پاکستان== [[بھارت دی ونڈ]] اتے پاکستان دے قیام دا وچار سبھ توں پہلاں اقبال نے ہی اٹھایا سی۔ 1930 وچ ایہناں دی اگوائی وچ [[مسلم لیگ]] نے سبھ توں پہلاں بھارت دے ونڈ دی منگ چکی۔ اسدے بعد ایہناں نے [[محمد علی جناح]] نوں وی مسلمان لیگ وچ شامل ہون لئی راغب کیتا اتے اوہناں دے نال پاکستان دی قیام لئی کم کیتا۔ ایہناں نوں پاکستان وچ راشٹر شاعر منیا جاندا اے۔ ایہناں نوں علامہ اقبال (ودوان اقبال)، مفکر پاکستان (پاکستان دا وچارک)، شاعر مشرق (مشرق دا شاعر) اتے حکیم-الامت (امت دا ودوان) وی کیہا جاندا اے۔ اوہ اردو تے فارسی دے شاعر سن۔ اوہ سیاستدان تے وکیل وی سن۔ پڑھائی [[سیالکوٹ]]، [[لاہور]]،[[جرمنی]] تے [[انگلینڈ]] توں کیتی۔ == جیون == [[File:Mother of Iqbal.jpg|thumb|left| اقبال دی ماں امام بیبی جس دی 9 نومبر 1914 نوں سیالکوٹ وچ موت ہو گئی سی اتے اقبال نے اک نظم وچ اس بارے اپنیاں بھاوناواں ظاہر کیتیاں]] [[تصویر:Iqbal Youth.jpg|200px|thumbnail|left|بالپن وچ اقبال]] اقبال 9 نومبر 1877 نوں برطانوی بھارت دے صوبہ پنجاب دے شہر سیالکوٹ چ جنمے۔ اوہ اک درزی نور محمد دے پتر سن۔ اوہناں نے کوئی رسمی پڑھائی نہیں سی کیتی پر اوہ مذہبی برتی دے آدمی سن۔<ref name="Mustansir Mir">{{cite book|title=Iqbal|first=Mustansir|last=Mir|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=1-84511-094-3}}</ref> اقبال دی ماں امام بیبی سنمر کومل دل والی عورت سی جو غریباں دی مدد کرن اتے گوانڈھیاں دے مسئلے حل کرن لئی ہمیشہ تتپر ہندی سی۔ 9 نومبر 1914 نوں سیالکوٹ وچ اوہناں دی موت ہو گئی۔ <ref name="allamaiqbal a person">{{cite web|title=Iqbal in years|url=http://www.allamaiqbal.com/person/years/years.htm|format=PHP|accessdate=6 اگست 2012}}</ref>I اوہ اپنی ماں نوں انتہا محبت کردا سی اتے اقبال نے اک نظم وچ اپنیاں بھاوناواں ظاہر کیتیاں۔ <poem>"کس کو اب ہوگا وطن میں آہ ! میرا انتزار ؟ کون میرا خط نہ آنے سے راے گا بے قرار ؟ خاک مرکد پر تری لیکر یہ فریاد آؤنگا اب دعائے نیم شب میں کس کو میں یاد آؤنگا عمر بھر تیری محبت میری خدمت گر رہی میں تری خدمت کے قابیل جب ہوا، تو چل بسی" </poem> علامہ دی جم تاریخ بارے کجھ اختلاف رہاے ہن لیکن پاکستان وچ سرکاری طور اتے 9 نومبر 1877 نوں ہی اوہناں دی جم تاریخ منیا جاندا ہے۔ ==وڈ وڈیرے== اقبال دے وڈے وڈارو اسلام قبول کرن دے بعد اٹھارویں صدی دے آخر جاں انیویں صدی دے شروع وچ کشمیر توں ہجرت کرکے سیالکوٹ آئے اتے محلہ کھیتیاں وچ آباد ہوئے۔ شیخ نور محمد کشمیر دے سپرو برہمناں چوں سن۔ [[اورنگزیب]] عالم گیر دے دور وچ اوہناں نے اسلام قبول کیتا۔ سیالکوٹ وچ آ کے اوہناں دے باپ شیخ محمد رفیق نے محلہ کھٹیکاں وچ اک مکان لیا اتے کشمیری لوئیاں اتے دھساں دی فروخت دا کم-کاج شروع کیتا۔ لگدا ہے کہ ایہہ اتے ایہناں دے چھوٹے بھرا شیخ غلام محمد اتھے پیدا ہوئے، پلے اتے وڈے ہوئے۔ بعد وچ شیخ محمد رفیق بازار چوڑیگراں وچ اٹھ آئے جو ہن اقبال بازار کہاندا ہے۔ اک چھوٹا جیہا مکان لے کے اس وچ رہن لگے، مردے دم تک اتھے راے۔ اوہناں دی وفات دے بعد شیخ نور محمد نے اس دے نال لگدا اک دو منزلا مکان اتے دو دوکاناں خرید لئیاں۔ شیخ نور محمد دیندار آدمی سن۔ بیٹے لئی دینی علم نوں کافی سمجھدے سن۔ سیالکوٹ دے بہتے علما دے نال اوہناں دا دوستانہ سی۔ اقبال وڈے ہوئے تاں اوہناں نوں مولانا غلام حسن دے کول لے گئے۔ اتھوں اقبال دی پڑھائی دا آغاز ہویا۔ دستور مطابق قرآن شریف توں شروع ہوئی۔ تقریباً سال بھر بعد اک دن شہر دے نامور ودوان مولانا سید میر حسن نے اک بچے نوں بیٹھے ویکھ پچھیا کہ کس دا بچہ اے۔ پتہ لگن تے شیخ نور محمد دی طرف چل پئے۔ دونوں آپس وچ کریبی واقف سن۔ مولانا نے زور دے کے سمجھایا کہ اپنے بیٹے نوں مدرسے تک محدود نہ رکھے۔ اس لئی جدید علم وی بہت ضروری اے۔ نال ہی اپنی خواہش صاف کیتی کہ اقبال نوں اوہناں دی طربیعت وچ دے دتا جاوے۔ کجھ دناں دی سوچ وچار توں بعد اوہناں نے اقبال نوں میر حسن دے سپرد کر دتا۔ اس دا مکتب شیخ نور محمد دے گھر دے کریب ہی گلی میر ہسامؤدین وچ سی۔ اتھے اقبال نے اردو، فارسی اتے عربی ادب پڑھنا شروع کیتا۔ تن سال گزر گئے۔ اس دوران وچ سید میر حسن نے سکاچ مشن سکول وچ وی پڑھاؤنا شروع کر دتا۔ اقبال وی اتھے ہی داخل ہو گئے مگر پرانے سروکار اپنی جگہ راے۔ سکول توں آؤندے تاں استاد دی خدمت وچ پہنچ جاندے۔ میر حسن لئی زندگی دا بس اک مقصد سی: پڑھنا اتے پڑھاؤنا۔ لیکن ایہہ پڑھنا اتے پڑھاؤنا نری کتاب خوانی دا نام نہیں۔ میر حسن تمام اسلامی علم توں آگاہ سن اتے جدید علم وی چنگی سمجھ سی۔ اس دے علاوہ ساہت، اصول، بولی سائنس اتے حساب وچ وی مہارت رکھدے سن۔ اوہ پڑھاندے وکت ساہتی رنگ اختیار کردے سن تاں کہ علم صرف یاد وچ بند ہو کے نہ رہِ جاوے سگوں احساس بن جاوے۔ عربی،فارسی اردو اتے پنجابی دے ہزاراں شعر اوہناں نوں یاد سن۔ اک شعر نوں کھولھنا ہندا تاں ویہاں ملدے جلدے شعر سنا دندے۔ مولانا دے پڑھاؤن دے کم بہت زیادہ سن مگر شوقیہ مطالعے دا رٹین نہیں توڑدے سن۔ دن بھر سکول وچ پڑھاندے۔ شام نوں شگرداں نوں نال لئی گھر آؤندے، پھر رات تک پاٹھ چلدا رہندا۔ اقبال نوں بہت عزیز رکھدے سن۔ خود اقبال وی استاد تے فدا سن۔ اقبال دی شخصیت دی سمچی تشکیل وچ جو انش بنیادی طور تے کم شیل نظر آؤندے ہن ایہناں وچوں بہتے شاہ صاحب دی صحبت اتے علم دا کرشما ہن۔ سید میر حسن سر سید دے وڈے قایل سن۔ الیگڑ تحریک نوں مسلماناں لئی ہتکر سمجھدے سن۔ اوہناں دے اثر ہیٹھ اقبال دے دل وچ وی سر سید دی محبت پیدا ہو گئی جو کجھ متبھیداں دے باو جود آخر دم تک قایم رہی۔ مسلماناں دی خیر خواہی دے اقبال دے نہت جذبے نوں میر حسن دی طربیعت نے اک علمی اتے عملی سلڑائی دتی۔ اقبال سمجھ بوجھ اتے ذہانت وچ اپنے ہانی بچیاں توں کتے اگے سن۔ بچپن توں ہی اوہناں دے اندر اوہ علم دھیان دا رجھان موجود سی جو پروڈھ لوکاں وچ ملدا اے۔ مگر اوہ کتابی کیڑے نہیں سن۔ اوہناں نوں کھیل کدّ دا وی شوق سی۔ بچیاں دی طرحاں شوخیاں وی کردے سن۔ حاضر جواب وی بہت سن۔ شیخ نور محمد ایہہ سبھ ویکھدے مگر منا نہ کردے۔ جاندے سن کہ اس طرحاں چیزاں دے نال اپنتّ اتے بیتکلفی پیدا ہو جاندی اے جو بے حدّ ضروری اتے ہتکر ہندی اے۔ مطلب ایہہ کہ اقبال دا بچپن اک قدرتی کھلھ اتے آپمہارتا دے نال گزریا۔ قدرت نے اوہناں نوں صوفی باپ اتے ودوان استاد دتا جس نال اوہناں دا دل اتے عقل اکمکّ ہو گئے۔ ایہہ جو اقبال وچ احساس اتے سوچ دی اکسرتا نظر آؤندی اے اس دے پچھے ایہی چیز کم شیل اے۔ باپ دی دلی امیری نے جنہاں حقیقتاں نوں عامَ روپ وچ محسوس کروایا سی استاد دے علم توں ملیاں تفصیلاں نال اوہناں دی تائید ہو گئی۔ سولاں سال دی عمر وچ اقبال نے میٹرک دا امتحان پاس کیتا تاں پہلا ستھان، تمغہ اتے وظیفہ ملیا۔ سکاچ مشن سکول وچ انٹر دیاں کلاساں وی شروع ہو چکیاں سن لہٰذا اقبال نوں ایف اے لئی کتے ہور نہیں جانا پیا۔ ایہہ اوہ زمانہ اے جدوں اوہناں دی شاعری دا باقاعدہ آغاز ہندا اے۔ 1895 وچ اقبال نے [[گورمنٹ کالج لاہور]] وچ داخلہ لیا۔ فلاسفی وچ ایم اے کیتی۔ ٹرنٹی کالج، کیمبرج توں بی اے 1907 وچ تے 1908 وچ وکالت پاس کیتی۔ 1907 وچ ای اقبال جرمنی دی میونخ یونیورسٹی وچ پی ایچ ڈی کرن لئی گیا۔ 1908 وچ اقبال ہندوستان واپس آیا تے گورمنٹ کالج لاہور وچ پروفیسر لگ گیا۔ پر اک ورے مگروں ہی نوکری چھڈّ کے تے وکالت کرن لگ گیا۔ وکالت دے نال نال اوہناں فارسی وچ شاعری وی کیتی۔ انجمن حمایت اسلام دے جلسیاں اوہ نظماں پڑھدا سی۔ اقبال نے 12000 شعر؎ لکھے تے ایہناں وچوں 7000 فارسی سن۔ == خودی دا نظریہ == علامہ اقبال دے کل وچار، اوہناں دے خودی دے نظریہ توں نکلے ہن۔ واضع گل ہے کہ جدوں تک اوہناں دے نظریہ دے مول نقطہ یعنی خودی دے معنےآں نوں نہیں سمجھیا جاویگا تدّ تک اوہناں دے وچاراں نوں سمچتا وچ نہیں سمجھیا جا سکدا۔ پیگمبرے اسلام سلاہو الیاے و آلیہی و سللم دا ایہہ مشہور کتھن کہ جسنے اپنے آپ نوں پہچان لیا اسنے اپنے پالن ہار نوں پہچان لیا، اقبال دے خودی دے نظریہ دا بنیاد اے۔ اوہناں دے وچار وچ اپنے آپ دے گن الزام پچھاننا انسان دی اک وڈی خاصیت ہے اتے اس گل نوں اوہناں نے خودی دے نام نال پیش کیتا ہے۔ خودی نوں ویکھیا جاں چھویا نہیں جا سکدا سگوں آنترک انوبھواں دے زریعہ راہیں اسدا آبھاس کیتا جا سکدا ہے۔ علامہ اقبال دا نظریہ، خودی دے اٹل اتے سائنسی پرجذبات دے ذکر اتے مشتمل اے۔ خودی اک انسانی اتے سماجی تجزیہ اے جسنوں فلسفی وچاراں دے ڈھانچے وچ پیش کیتا گیا ہے۔ اکبال دے وچار وچ خودی، آتم-علم، آپ دے اندر جھاکن اتے اپنی شخصیت نوں پچھانن دا نام اے۔ اس تعلقات وچ اوہناں نے اپنے وچاراں نوں اک وچارک ڈھانچے وچ پیش کیتا اے۔ دوجے شبداں وچ خودی دی سوچ پہلاں اک سماجی اتے انقلاب وادی وچار دے روپ وچ اقبال دے من وچ آئی اتے اسدے بعد اوہناں نے اسنوں فلسفہ شاستر دا چوغا پوایا۔ علامہ اقبال نے خودی دا ستھان، اسلامی سماجاں خاص طور تے بھارتی اپ براعظم وچ خالی پایا۔ اس وچار نوں اوہناں نے اپنے دیش واسیاں دے اندر ساہس، سورمرفتار اتے ایمان دی روح پھوکن لئی پیش کیتا۔ اوہناں دا مننا سی کہ بھارت دے لوکاں خاص کر مسلماناں نوں اپنے گن الزام پچھاننے چاہیدے ہن اتے اپنے آپ اتے ہی انحصار رہنا چاہیدا اے۔ اکبال دی خودی دا سروت تجزیہ اتے اساری دی طاقت اے اتے اس آدھارشلا نوں پریم نال سدرڑتا حاصل ہندی ہے۔ اقبال کہندے ہن کہ اپنے آپ توں انبھجّ نہ رہنا، باہری لوکاں نال پرتیرودھ دی مول شرط اے۔ آتم-علم انسان نوں اوش مکت بنا دیندا ہے جدوں کہ دوسریاں دے ساہمنے ہتھ پھیلان نال انسان دی خودی جاں اسدا اہم تچھّ ہو جاندا اے۔ خودی دی آدھارشلا،‍آتمیعقین، پریم، تجزیہ اتے آتم-علم اتے رکھی گئی ہے کہ جو دنیا دی سارے خفیہ اتے ظاہر طاقتاں نوں اپنے قابو وچ لے سکدی ہے۔ اقبال دا کہنا اے کہ خودی ہی دنیا دی اصلیت ہے۔ اوہ اس بارے وچ کہندے ہن۔ خودی،جیون دا دھرو اے، خودی،سوچ اتے بھلیکھا نہیں سگوں اک اٹل اصلیت اے۔ اس دیاں خاصیتاں وکھ وکھ ہن اتے چنگیائی،برائی،زور اتے کمزوری آدی سارے اسدے پرگٹاوے ہن۔ خودی، جنی سدرڑ ہوویگی، استتو دے نیم وی اونے ہی بلوان اتے جیوندائک ہونگے۔ {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>اقبال<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Iqbal.jpg|200px]] |-align="center" |- | جمن پو: || [[سیالکوٹ]] [[پنجاب]] |- | جیون: || 1938ع-1877ع |- |کم : || وکیل،شاعر |- |} ==ڈاکٹر علامہ محمد اقبال دی شاعری== ڈاکٹر محمد اقبال نوں علامہ اقبال دے ناں نال وی جانیاں جاندا اے ۔ اوہناں دا جم 9 نومبر، 1877 نوں سیالکوٹ وکھے ہویا ۔اوہناں دا انتقال 21 اپریل، 1938 نوں ہویا ۔ اوہ جگ مشہور شاعر اتے فلسفی سن ۔ اوہناں نے [[اردو]] اتے [[فارسی]] وچ شاعری دی رچنا کیتی ۔اوہناں دا لکھیا ترانہ ہند (سارے جہاں سے اچھا ہندوستاں ہمارا) اج وی بہت ہرمن پیارا ہے ۔ اوہناں دیاں شعری رچناواں ہن، اسرار خودی، رموز بے خودی اتے بانگ درا ۔ اوہناں دا 'خودی' دا تصور [[قرآن شریف]] وچ آؤندا 'روح' دا تصور ہی ہے ۔ بھاویں اوہ کٹڑ مسلمان سن، پر اوہناں نے دوجے دھرماں دے مہانپرکھاں جویں کہ [[رام]]، [[گوتم بدھ]] اتے [[بابا گرو نانک]] بارے وی بڑے پیار اتے ستکار نال لکھیا ہے ۔ اوہ اپنے آپ نوں باہری طور تے دنیاندار اتے اندرونی طور تے سفنے ویکھن والا، فلسفی اتے رہسوادی کہندے سن ۔ == ٹبر == 1895 چ اقبال دا ویاہ کریم بی بی نال ہویا تے اوناں دے دو جواک معراج بیگم تے آفتاب ہوۓ۔ پر ایہہ ویاہ کوئی سکھ دی گل نیں سی ایس لئی دوناں چ 1916 چ طلاق ہوگئی۔ اقبال نے دوجا نکاح سردار بیگم نال کیتا پر سردار بیگم ہجے اوہناں دے کھر ن‏یں سی آئی تے اوہناں نے اک ہور سوانی مختار بیگم نال ویاہ کرلیا۔ اوہنوں مکروں پتہ چلیا جے جیہڑی کڑی دسی گئی سی مختار بیگم جیدے نال اوہدا ویاہ ہویا کوئی ہور اے۔ سردار بیگم بارے کسے نے اقبل نوں چٹھیاں پائیاں سن جے اوہ ٹھیک ن‏یں پر مگروں ایہ پتہ ّلیا جے ایہہ گل چعوٹھی سی۔ ایہہ اقبال لئی نموشی ول گل سی۔ اقبال اوہنوں طلاق دینا دا فیصلہ کرچکیا سی۔ اوہنے فیر سردار بیگم نال دوجی واری نکاح کیتا۔ سرداربیگم توں اقبال دے دو جواک ہووۓ۔ == شاعری == [[جنوبی ایشیا]] دے [[اردو]] تے [[ہندی زبان|ہندی]] بولنے والے لوک محمد اقبال نو‏‏ں شاعر مشرق دے طور پہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ محمد اقبال حساس دل و دماغ دے مالک سن آپ د‏‏ی شاعری زندہ شاعری اے جو ہمیشہ برصغیر دے مسلماناں دے لئی مشعل راہ بنی رہے گی۔ ایہی وجہ ہے کہ کلام اقبال دنیا دے ہر حصے وچ پڑھیا جاندا ہے تے مسلمانان برصغیر اسنو‏ں وڈی عقیدت دے نال زیر مطالعہ رکھدے تے انہاں دے فلسفے نو‏‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اقبال نے نويں نسل وچ انقلابی روح پھونکی تے اسلامی عظمت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ اُنھاں دے کئی کتاباں دے [[انگریزی زبان|انگریزی]]، [[جرمن زبان|جرمنی]]، [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]]، [[چینی زبان|چینی]]، [[جاپانی زبان|جاپانی]] تے دوسری زباناں وچ ترجمے ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ جس تو‏ں بیرون ملک وی لوک آپ دے متعرف ني‏‏‏‏ں۔ بلامبالغہ علامہ اقبال اک عظیم مفکر منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ == علامہ اقبال د‏‏ی شاعری دے چند اشعار == {{Arial|'''ہمالیہ'''}} {{نمونہ کلام آغاز|طرز=background: skyblue; margin: 0; color: black}} {{ب|؎ اے ہمالہ! اے فصیل کشور ہندوستاں | چومتا ہے تیری پیشانی کو جھک کر آسماں}} {{ب|تجھ میں کچھ پیدا نہیں دیرینہ روزی کے نشاں|تو جواں ہے گردش شام و سحر کے درمیاں}} {{نمونہ کلام اختتام}} {{Arial|'''لب پہ آتی ہے دعا'''}} {{نمونہ کلام آغاز|طرز=background: #A4C639; margin: 0; color: black}} {{ب|؎ لب پہ آتی ہے دعا بن کے تمنا میری|زندگی شمع کی صورت ہو خدایا میری}} {{ب|دور دنیا کا مرے دم سے اندھیرا ہو جائے|ہر جگہ میرے چمکنے سے اجالا ہو جائے}} {{ب|ہو مرے دم سے یونہی میرے وطن کی زینت|جس طرح پھول سے ہوتی ہے چمن کی زینت}} {{ب|زندگی ہو مری پروانے کی صورت یا رب|علم کی شمع سے ہو مجھ کو محبت یا رب}} {{ب|ہو مرا کام غریبوں کی حمایت کرنا|دردمندوں سے، ضعیفوں سے محبت کرنا}} {{ب|مرے اللہ! برائی سے بچانا مجھ کو|نیک جو راہ ہو اس رہ پہ چلانا مجھ کو}} {{ب| لب پہ آتی ہے دعا بن کے تمنا میری|زندگی شمع کی صورت ہو خدایا میری}} {{نمونہ کلام اختتام}} == لکھتاں == ہور ویکھو: '''[[آثار اقبال]]''' صرف اولین اشاعتاں دے سناں دتے گئے نيں ۔ * [[کلیات اقبال|کُلیّاتِ اِقبال]]<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=5875&BookTitle=Kuliyat-e-Iqbal کُلیّاتِ اِقبال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204204145/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=5875&BookTitle=Kuliyat-e-Iqbal |date=2020-12-04 }}</ref> {{Arial|'''نثر'''}} * [[علم الاقتصاد]] – 1903ء {{Arial|'''فارسی شاعری'''}} * [[اسرار خودی]] – 1915ء * [[رموز بیخودی|رموز بے خودی]] – 1917ء * [[پیامِ مشرق|پیام مشرق]] – 1923ء * [[زبورِعجم|زبور عجم]] – 1917ء * [[جاوید نامہ]] – 1932ء * مسافر – 1936ء * [[پس چہ باید کرد اے اقوامِ شرق]] – 1931ء {{Arial|'''اُردو شاعری'''}} {{مہدف|اردو شاعری}} * [[بانگ درا]] – 1924ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=1567&BookTitle=Bang%20e%20Dara بانگِ درا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925175840/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=1567&BookTitle=Bang%20e%20Dara |date=2020-09-25 }}</ref> * [[بالِ جبریل|بال جبریل]] – 1934ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4297&BookTitle=Bal-e-Jibril بالِ جبر یل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201014093928/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=4297&BookTitle=Bal-e-Jibril |date=2020-10-14 }}</ref> * [[ضرب کلیم]] – 1936ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=144&BookTitle=Zarb-E-Kaleem ضربِ کلیم] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226135544/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=144&BookTitle=Zarb-E-Kaleem |date=2021-02-26 }}</ref> {{Arial|'''فارسی +اُردو شاعری'''}} * [[ارمغان حجاز]] – 1938ء<ref>[https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=7&BookTitle=Armaghan-e-Hijaz ارمغانِ حجاز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011070945/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=7&BookTitle=Armaghan-e-Hijaz |date=2020-10-11 }}</ref> {{Arial|'''انگریزی تصانیف'''}} * [[فارس میں ماوراء الطبیعیات کا ارتقاء]] – 1908ء * [[خطبات اقبال|اسلام میں مذہبی افکار کی تعمیر نو]] – 1930ء == اقبال کی نظموں کا فنی فکری تجزیہ == * [[شکوہ]] * [[جواب شکوہ]] * [[خضر راہ]] * [[والدہ مرحومہ کی یاد میں]] == تصورات و نظریات == * [[خودی (اقبال)|خودی]] * [[اقبال کا تصور عقل و عشق|عقل و عشق]] * [[اقبال کا مرد مومن|مرد مومن]] * [[وطنیت و قومیت]] * [[اقبال کا تصور تعلیم]] * [[اقبال کا تصور عورت]] * [[اقبال اور مغربی تہذیب]] * [[شیطان|اقبال کا تصور ابلیس]] * اقبال اور عشق رسول == وفات == علامہ محمد اقبال [[21 اپریل]] [[1938ء]] بمطابق [[۲۰، صفر المصفر]] [[۱۳۵۷ء]] نو‏‏ں فجر دے وقت اپنے گھر جاوید منزل وچ طویل علالت دے باعث خالق حقیقی تو‏ں جا ملے تے انہاں نو‏‏ں [[لاہور]] وچ [[بادشاہی مسجد]] دے پہلو وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ == علامہ اقبال دا مزار == علامہ اقبال دا مزار لاہور وچ شاہی مسجد دے نال واقع ا‏‏ے۔<ref>[https://web.archive.org/web/20200421185715/https://daleel.pk/2020/04/21/137560 مزار اقبال د‏‏ی تریخ دا دلچسپ احوال - عبدالخالق بٹ]</ref> === مزار د‏‏ی تکمیل === مزار تکمیل دے آخری مراحل وچ سی کہ 13 جون 1949ء نو‏‏ں اسنو‏ں محکمہ اوقاف د‏‏ی تحویل وچ لے لیا گیا تے اُس تو‏ں اگلے سال 1950ء وچ (علامہ اقبال دے انتقال دے تقریباً 12 سال بعد) کوئی ساڈھے چار سال دے عرصے وچ مزار د‏‏ی تعمیر مکمل ہوئی۔ === مزار دے لئی منتخب کردہ آیات === مزار دے اندر چاراں دیواراں اُتے چھت تو‏ں کچھ تھلے قرآن د‏‏ی منتخب شدہ اک پوری آیت تے تن آیات دے بعض حصے وڈی نفاست تو‏ں کندہ نيں، جنہاں وچ سنگ موسیٰ بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ آیات الٰہی ملک دے نامور خطاط تے صاحبِ طرز خوشنویس حافظ محمد یوسف سدیدی (ولادت:1930ء) دے قلم دا کرشمہ ني‏‏‏‏ں۔ مشرقی دیوار اُتے سورۂ انبیا ء د‏‏ی اک پوری آیت(نمبر105) تزئینی خط ثلث وچ لکھی ہوئی اے: وَلَقَدْ کَتَبْنَا فی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِالذَّکْرِأَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُھَاعِبَادیَ الصَّالِحُونَ۔ َ (اور زبور وچ اسيں لکھ چکے نيں کہ زمین دے وارث ساڈے نیک بندے ہون گے)۔ شمالی دیوار وچ ايس‏ے بلندی پرخط ثلث تزئینی ہی وچ سورۂ ابراہیم د‏‏ی چوویہويں آیت دا ٹکڑا درج اے جو علامہ اقبال نو‏‏ں بہت پسند سی: کَلِمَۃً طَیِّبَۃً کَشَجَرَۃٍ طَیِبَۃٍ أَصْلُھَاثَابِتٌوَفَرْعُھَا فِی السَّمَاءِ (پاکیزہ گل کيتی مثال پاکیزہ درخت د‏‏ی سی اے جس د‏‏ی جڑاں مضبوط تے ٹہنیاں آسمان وچ ہُندیاں نيں)۔ جنوبی دیوار اُتے سورہ ابراہیمؑ ہی د‏‏ی ستائیسویں آیت دا ایہ حصہ خط ثلث تزئینی وچ درج اے: یُثَبِّتُ الَّلہُ الَّذِینَ آمَنُوبِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیَاۃِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَۃِ (ایمان لیانے والےآں نو‏‏ں اللہ اک قول ثابت د‏‏ی بنیاد پردنیا تے آخرت، دونے وچ ثبات عطا کردا اے )۔ مزار د‏‏ی مغربی دیوار پرسورہ توبہ د‏‏ی چالیسواں آیت دا ایہ ٹکڑا خط کوفی تزئینی وچ لکھیا ہویا اے: کَلِمَۃُ الّٰلہِ ھِیَ الْعُلْیَا ترجمہ:اللہ کا بول تو اونچا ہی ہے۔ === مزار دے لئی منتخب کردہ اشعار === بیرون مزار شمالی جانب مرمراں جالی دے اُتے اک تختی اُتے ”ارمغان حجاز“ تو‏ں ماخوذ درج ذیل فارسی رباعی کندہ اے جس وچ بے عمل مذہبی دعویداراں اُتے سخت تنقید کيتی گئی اے : بیا تا کار ایں امت بسازیم قمار زندگی مردانہ بازیم چناں نالیم اندر مسجد شہر کہ دل در سینۂ ملا گدازیم ترجمہ: آؤ اس امت کی کارسازی کریں،زندگی کی بازی جوان مردوں کی طرح کھیلیں۔شہرکی مسجد میں اس طرح سے روئیں کہ مُلا(کم علم پیشوائے دیں)کے سینے میں دل پگھلا کررکھ دیں۔ اندرون مزار چھت اُتے حاشیائی حصے وچ چاراں طرف علامہ اقبالؒ د‏‏ی کتاب ”زبور عجم“ تو‏ں منتخب کيتی گئی چھ اشعار اُتے مشتمل مکمل غزل درج ا‏‏ے۔ چھت دے مغربی حصے اُتے پہلے دو شعر، جنوبی حصے اُتے تیسرا شعر، مشرقی حصے اُتے چوتھا تے پنجواں جدو‏ں کہ شمالی حصے اُتے مقطع کندہ ا‏‏ے۔ دم مرا صفتِ بادِ فروردیں کردند گیاہ را ز سرشکم چو یاسمیں کردند نمود لالۂ صحرا نشیں ز خوننابم چنانکہ بادۂ لعلے بساتگیں کردند بلند بال چنانم کہ سپہر بریں ہزار بار مرا نوریاں کمیں کردند فروغ آدم خاکی ز تازہ کاری ہاست مہ و ستارہ کنند آنچہ پیش ازیں کردند چراغ خویش برا فروختم کہ دست کلیم دریں زمانہ نہاں زیر آستیں کردند در آ بسجدہ ویاری زخسرواں مطلب کہ روز فقر نیاگان ماچنیں کردند ترجمہ (1) میری سانس کو بادِ بہاراں کی سی صفت عطا ہوئی ہے اور گھاس کے تنکوں کو میرے اشکوں نے چنبیلی کی سی مہک عطا کی ہے۔ (2) صحرا نشین لالہ کی نمود میرے لہو سے ہوئی ہے اس طور پر کہ جیسے ایک بڑا پیالۂ یاقوت جسے سرخ رنگ کی شراب سے بھر دیا گیا ہو۔ (3)میں اس قدر بلند پرواز ہوں کہ آسمانوں میں فرشتوں نے مجھے ہزار بار زیر دام لانے کی کوشش کی ہے۔ (4) آدم خاکی کا فروغ نئے نئے کاموں سے ہے جب کہ چاند ستارے اپنی پرانی روش پر چل رہے ہیں۔ (5) اس زمانے میں دستِ کلیم آستینوں میں چھپا ہے،اس لیے میں نے اپنا چراغ جلایا ہے۔ (6) رب کے آگے سجدہ ریز ہو اور شاہان وقت سے سروکار نہ رکھو،کہ آزمائش میں ہمارے اسلاف یہی کرتے رہے ہیں۔ یہ اشعار سنگ موسیٰ سے ہی پچی کیے گئے ہیں۔ مشہور خطاط ابن پروین رقم نے ان اشعار کو اس قدر حسن و زیبائی کے ساتھ رقم کیا کہ 1950ء میں جب رضا شاہ پہلوی شہنشاہ ایران مزار اقبال پر فاتحہ خوانی کے لیے آئے تو ان اشعار کو دیکھ کر بے ساختہ اُن کی زبان سے یہ فقرہ نکل گیا…… ”خوشخطی خوب است“۔ == کتاباں == * بال جبریل * بانگ درا * پیام مشرق * ضرب کلیم * اسرارخودی * جاوید نامہ * رموزبیخودی == اقبال تے پنجابی == اقبال اک پنجابی سی۔ پنجاب چ جمیا پلیا اودی ماں بولی پنجابی سی پر اونے کدے پنجابی چ شعر نئیں اکھے۔ == ہور ویکھو == * [[اقبال دا نظریہ فن]] == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Muhammad Iqbal}} * [http://www.allamaiqbal.com/ علامہ اقبال] * [http://www.iqbalcyberlibrary.net/ علامہ اقبال آفاقی ک‏‏تب خانہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529142527/http://www.iqbalcyberlibrary.net/ |date=2018-05-29 }} * [http://www.iap.gov.pk/ اقبال آکادمی پاکستان] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012010318/http://www.iap.gov.pk/ |date=2020-10-12 }} * [http://www.youtube.com/iqbalacademy علامہ اقبال دا یو ٹیوب پرچینل] * [http://www.bbc.co.uk/urdu/regional/story/2006/11/061107_jiqbal_nobel_prize_ih.shtml بین الاقوامی مجلس اقبال] * [https://www.punjnud.com/authors/allama-iqbal کتاباں علامہ اقبال] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831132959/https://www.punjnud.com/authors/allama-iqbal |date=2019-08-31 }} == حوالے == {{حوالے}} {{اقبالیات 1}} {{جنوبی ایشیاء تے اسلام}} {{تحریک آزادی ہند}} {{تحریک پاکستان}} {{پاکستان د‏‏ی قومی علامات}} {{تصوف-مفصل}} {{اردو}} {{معلومات کتب خانہ}} [[گٹھ:محمد اقبال|محمد اقبال]] [[گٹھ:1877 دے جم]] [[گٹھ:1938 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اردو خطوط نویس]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:اردو مذہبی مصنفاں]] [[گٹھ:اردو مصنفاں اطفال]] [[گٹھ:اردو مفکرین]] [[گٹھ:اورینٹل کالج دے فضلا]] [[گٹھ:برطانوی ہند دے اردو لکھاری]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنفاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے فلسفی]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے مسلما‏ن محققاں اسلام]] [[گٹھ:بھارتی اسلام پسند]] [[گٹھ:بھارتی مرد شاعر]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:پاکستانی انقلاب پسند]] [[گٹھ:پاکستانی عربی شاعر]] [[گٹھ:پاکستانی مرد شاعر]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:تحریک پاکستان]] [[گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین]] [[گٹھ:سیالکوٹی شخصیتاں]] [[گٹھ:فارسی بولی دے شاعر]] [[گٹھ:فارسی بولی دے مصنفاں]] [[گٹھ:فاضل مرے کالج]] [[گٹھ:فضلا گورنمنٹ کالج یونیورسٹی لاہور]] [[گٹھ:کشمیری شخصیتاں]] [[گٹھ:گورنمنٹ کالج یونیورسٹی، لاہور دا تدریسی عملہ]] [[گٹھ:لاہور دے مصنفاں]] [[گٹھ:لنکنز انہاں دے ارکان]] [[گٹھ:محمد اقبال خاندان| محمد اقبال]] [[گٹھ:مخالفین قوم پرستی]] [[گٹھ:مسلم فلاسفہ]] [[گٹھ:معاصر بھارتی فلاسفہ]] [[گٹھ:نائٹس بیچلر]] [[گٹھ:ٹرینیٹی کالج، کیمبرج دے فضلا]] [[گٹھ:ہائڈلبرگ یونیورسٹی دے فضلا]] [[گٹھ:ہندوستانی عربی شاعر]] [[گٹھ:ہندوستانی نائٹ]] [[گٹھ:لا فرقہ مسلم شخصیتاں]] ==باہرلےجوڑ== * [http://www.wichaar.com/item.php?c=11&id=3754&s=19 اقبال دے ویاہ تے جوڑ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190238/http://www.wichaar.com/item.php?c=11&id=3754&s=19 |date=2016-03-04 }} [[گٹھ:اردو لکھاری]] [[گٹھ:فارسی لکھاری]] [[گٹھ:فلسفی]] [[گٹھ:اردو شاعر]] [[گٹھ:محمد اقبال]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:تریخی شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:لہور]] [[گٹھ:پنجابی لوک]][[گٹھ:پنجابی مسلمان]] 96cg4tcctcfeg0lcyh6d3sj4ux8bia3 0 1720 710176 503640 2026-08-24T09:11:48Z Yousiphh 27680 Removing fictional flag 710176 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:Jameel Noori Nastaleeq; font-size: 125%"> '''قرہ قویونلو''' [[ترکمان]] نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]] ، [[آرمینیا]] ، ایرانی [[آذربائیجان]] تے شمالی [[عراق]] تے 1375ء توں 1468ء تک حکومت کیتی ۔ == تریخ == قرہ قویونلو ترکماناں نے پہلے پہل مشرقی [[فارس]] چ [[ہرات]] نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ اوہ [[جلائر]] دے باجگزار سن پر 1375ء چ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے [[قرہ یوسف]] دے قیادت چ [[تبریز]] تے قبضہ کرلئیا ۔ 1400ء چ [[امیر تیمور]] دیاں فوجاں نے قرہ قویونلو ترکماناں نوں شکست دتی تے قرہ یوسف نے نس کے [[مصر]] دی [[مملوک سلطنت]] کول پناہ لئی ۔ اوتھوں فوج اکٹھی کرکے 1406ء چ [[تبریز]] واپس لے لئیا 1410ء چ قرہ قویونلو نے [[بغداد]] تے قبضہ کرلئیا ۔ [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:تریخ اسلام]] [[گٹھ:سابق سلطنتاں]] [[گٹھ:سلطنتاں]] [[گٹھ:ترک ریاستاں]] [[گٹھ:مسلم سلطنتاں]] [[گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:ترک]] [[گٹھ:ایران]] tu3i5nz7mlqt6316vnm2uq4jxppwzjt 0 23865 710174 709653 2026-08-24T06:27:03Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710174 wikitext text/x-wiki {{About|ہندو تہوار|جین تہوار|دیوالی (جین مت)}} {{خانہ معلومات تعطیل |type = Hindu |holiday_name = دیوالی |observedby = [[ہندو مت|ہندو]]، [[جین مت|جین]]، [[سکھ مت|سکھ]] |image = The Rangoli of Lights.jpg |caption = [[رنگولی]]، رنگاں دے سفوف تو‏ں نقوش نگاری کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دیوالی دے دور وچ ایہ عام ا‏‏ے۔ |nickname = دیپاولی، دیوالی، تی وازی، دیاں د‏‏ی عید (جشن چراغاں) |longtype = مذہبی |begins = [[دھنتیرس]]، دیوالی دے دو دن پہلے |ends = [[بھائی دوج]]، دیوالی دے دو دن بعد |date = [[ہندو تقویم]] دے مطابق طے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ |celebrations = [[دتا]] تے چراغاں، گھراں نو‏‏ں سجانا، خریدّاری، آتش بازی، [[پوجا (ہندو مت)|پوجا]] (دعاواں)، تحائف، دعوتاں تے مٹھائیاں |type = ہندو |date2019 = اکتوبر<ref>{{Cite web|url=https://www.drikpanchang.com/diwali/diwali-puja-calendar.html|title=Diwali 2019 Puja Calendar|last=|first=|website=drikpanchang.com|language=en-US|access-date=2019-10-19}}</ref> * 25 ([[دھنتیرس]]) * 27 ([[نرک چتردشی]]) تے ([[لکشمی پوجا]]/[[کالی پوجا]]) * 28 ([[گووردھن پوجا]]/[[بالی پرتیپدا]]) * 29 ([[بھائی دوج]]) |relatedto = [[کالی پوجا]]، [[دیوالی (جین مت)|دیوالی]]، [[بندی چھڈ دیوس]] }} {{ہندومت}} '''دیوالی''' جو '''دیپاولی''' تے '''عید چراغاں''' دے ناواں تو‏ں وی معروف اے اک قدیم ہندو تہوار اے، جسنو‏ں ہر سال موسم بہار وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="OED-Diwali">The New Oxford Dictionary of English (1998) ISBN 0-19-861263-X – p.540 "'''Diwali''' /dɪwɑ:li/ (also '''Divali''') '''noun''' a Hindu festival with lights.۔۔"۔</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/166786/Diwali Diwali] Encyclopedia Britannica (2009)</ref> ایہ تہوار یا عید چراغان روحانی اعتبار تو‏ں اندھیرے اُتے روشنی کی، نادانی اُتے عقل کی، بُرائی اُتے اچھائی د‏‏ی تے مایوسی اُتے اُمید د‏‏ی فتح و کامیابی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=htoday /><ref name="ReferenceA">Jean Mead, How and why Do Hindus Celebrate Divali?، ISBN 978-0-237-53412-7</ref><ref name="Demon">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=8HhVcspIBU4C&pg=PA179&dq=lamps+kept+on+diwali+lakshmi+evil+spirit#v=fjhfgyuiuyuiyuuiyii99wtwtyeryyywruiuhyuiyy&q&f=false|title = Invisible River: Sir Richard's Last Mission|first=Zak|last=Vera|quote=First Diwali day called ''Dhanteras'' or wealth worship. We perform Laskshmi-Puja in evening when clay diyas lighted to drive away shadows of evil spirits.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-4389-0020-9|date = فروری 2010}}</ref> اس تہوار د‏‏ی تیاریاں 9 دن پہلے تو‏ں شروع ہوجاندی ہُندیاں نيں تے ہور رسومات ہور 5 دن تک جاری رہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصل تہوار [[اماوس]] د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ اصل تہوار شمسی-قمری ہندو تقویم دے مہینہ [[کارتیک (مہینہ)|کارتیک]] وچ [[اماوس]] د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ [[گریگورین]] تقویم دے مطابق ایہ تہوار وسط اکتوبر تے وسط نومبر وچ پڑدا ا‏‏ے۔<br /> دیوالی د‏‏ی رات تو‏ں پہلے ہندو اپنے گھراں د‏‏ی مرمت، تزئین و آرائش تے رنگ و روغن کردے نيں،<ref name="Raat">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=6A9EZRQIT9kC&pg=PA109&dq=lamps+kept+on+diwali+lakshmi#v=onepage&q&f=false|title = Meri Khoj Ek Bharat Ki|author=Pramodkumar|quote=It is extremely important to keep the house spotlessly clean and pure on Diwali. Goddess Lakshmi likes cleanliness, and she will visit the cleanest house first. Lamps are lit in the evening to welcome the goddess. They are believed to light up her path.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-4357-1240-9|date = مارچ 2008}}</ref> تے دیوالی د‏‏ی رات نو‏‏ں نويں کپڑ‏ے پہندے نيں، [[دتا|دیے]] جلاندے نيں، کدرے روشن دان، شمع تے کدرے مختلف شکلاں دے چراغ جلائے جاندے نيں، ایہ دتے گھراں دے اندر تے باہر، گلیاں وچ وی رکھے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تے دولت و خوشحالی د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، پٹاخے داغے جاندے نيں،<ref name="Firecracker1">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=ni2z5Z35htkC&pg=PA54&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = Big Book of Canadian Celebrations|first=Ruth|last=Solski|publisher=S&S Learning Materials|quote=Fireworks and firecrackers are set off to chase away evil spirits, so it is a noisy holiday too.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|year = 2008|isbn = 978-1-55035-849-0}}</ref> بعد وچ سارے خاندان والے اجتماعی دعوتاں دا اہتمام کردے نيں تے خوب مٹھائیاں تقسیم کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کيتا جاندا اے تے تحفے تحائف تقسیم کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے دیوالی منائی جاندی اے اوتھ‏ے دیوالی نو‏‏ں اک بہتراں تجارتی موسم وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=wsj>[https://web.archive.org/web/20130421024513/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/08/23/india-journal-tis-the-season-to-be-shopping/ India Journal: ‘Tis the Season to be Shopping] Devita Saraf, The Wall Street Journal (اگست 2010)</ref><br /> دیوالی ہندوواں دا اہ‏م تہوار ہی نئيں بلکہ اہ‏م رسم یا رواج وی اے تے بھارت دے علاقےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اس دا دارومدار ا‏‏ے۔ بھارت دے کئی علاقےآں وچ ،<ref>Karen Bellenir (1997)، Religious Holidays and Calendars: An Encyclopedic Handbook, 2nd Edition, ISBN 978-0-7808-0258-2, Omnigraphics</ref> ایہ تہوار [[دھنتیرس]] تو‏ں شروع ہُندا اے، [[نرک چتردشی]] دوسرے دن منائی جاندی اے، دیوالی تیسرے دن، چوتھے دن دیوالی پاڑوا شوہر بیوی دے رشتاں دے لئی وقف اے تے پنجواں دن [[بھاؤبیج]] بھائی بہن دے رشتاں لئی مخصوص اے، اس اُتے ایہ تہوار ختم ہوجاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے [[دھنتیرس]]، [[دسہرا]] دے اٹھارہ دن بعد پڑدا ا‏‏ے۔<br /> جس رات نو‏‏ں ہندو دیوالی منا‏ندے نيں، اُسی رات نو‏‏ں [[جین مت|جین]] پیروکار [[وردھمان مہاویر|مہاویر]] دے [[موکش]] (نجات) پانے د‏‏ی خوشی وچ جشنِ چراغاں دیوالی منا‏ندے نيں،<ref name="Sharma2006">{{Cite book|year=2006|title=Fairs and Festivals of India|first=S.P.|last=Sharma|first2=Seema|last2=Gupta|publisher=Pustak Mahal|isbn=978-81-223-0951-5|page=79|url=http://books.google.com/?id=wPPr9HdmnHcC&pg=PA79&dq=diwali+mahavira+527}}</ref><ref name="N. Upadhye, Review 1982 pp. 231-232">{{cite journal|title=Mahavira and His Teachings|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1982_102_1/page/231|first=A. N.|last=Upadhye|editor-first=Richard J.|editor-last=Cohen|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=102|date=Jan–Mar 1982|pages=231–232|doi=10.2307/601199|jstor=601199|issue=1|publisher=American Oriental Society}}</ref> [[سکھ]] پیروکار اس تہوار نو‏‏ں [[بندی چھڈ دیوس]] دے ناں تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/holydays/diwali.shtml BBC – Religions – Sikhism: Diwali<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><br /> بھارت وچ ، دیوالی دے ایام وچ سرکاری تعطیل ہُندی اے،<ref name="about">{{cite web|url=http://india.gov.in/calendar/calendar.php|title=Indian Government Holiday Calendar|publisher=National Portal of India|accessdate=15 مارچ 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122630/https://www.india.gov.in/calendar/calendar.php|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ہور [[نیپال]]، [[ماریشس]]، [[سری لنکا]]، [[میانمار]]، [[گیانا]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]، [[سرینام]]، [[ملیشیا]]، [[سنگاپور]] تے [[فجی]] وچ وی دیوالی سرکاری تہوار اے ۔ '''دیوالی''' یا دیویاں والا یا چانن والا تہوار ہندستان دا اک تہوار اے جیہڑا ہور وی کئی دیساں چ منایا جاندا اے۔ اینوں ہندو تے جین مت دے لوک مناندے نیں۔ہندو اینوں رام دی دیس نکالے توں مڑن دی خوشی چ مناندے نیں۔ جین مت دے لوک مہاویرا دے نروان لبن دی خوشی چ اینوں مناندے نیں۔ ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر دے وشکار منایا جاندا اے۔ مٹی دے بنے ہوۓ دیویاں چ تیل یا کعیو پاکے اک سیدھ ج رکھ کے چانن کیتا جاندا اے۔ دیوالی تے [[ھندستان]]، [[نیپال]]، [[سری لنکا]]، [[میانمر]]، [[ماریشس]]، [[گیآنا]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوبیگو]]، [[سورینام]]، [[ملائشیا]]، [[سنگاپور]] تے [[فجی]] اچ سرکاری چھٹی ہوندی اے۔ == ناں وجہ == لفظ دیپاولی [[سنسکرت]] بولی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ جو لفظ دیپ ({{lang|san|दीप}}) تو‏ں ماخوذ اے اس دے معنی ‘‘دیپ‘‘، ‘‘شمع‘‘، ‘‘چراغ‘‘ یا ‘‘روشنی‘‘ دے نيں، <ref>"{{lang|san|[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=dIpa&direction=SE&link=yes&choice=yes दीप]}}" in the ''Sanskrit-English Dictionary''۔ Spoken Sanskrit (Germany)، 2009.</ref><ref name="Monier">{{cite book|last=[[Monier Monier-Williams]]|title=Sanskrit-English Dictionary|location=दीप|page=481}}</ref>) تے ‘‘آولی‘‘({{lang|san|आवली}}) دے معنی ‘‘قطار‘‘ دے نيں،<ref>"[http://spokensanskrit.de/index.php?script=HK&beginning=0+&tinput=आवली+&trans=Translate&direction=AU आवली]" in the ''Sanskrit-English Dictionary''۔ Spoken Sanskrit (Germany)، 2009.</ref>) اس طرح دیپاولی یا دپاولی دا مطلب “دییاں د‏‏ی قطار'' یا “چراغاں د‏‏ی قطار“ دے ني‏‏‏‏ں۔ ۔<ref name=jgl>Lochtefeld, James G. "Diwali" in ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism''، Vol.&nbsp;1:&nbsp;A–M, pp.&nbsp;200–201. Rosen Publishing. ISBN 0-8239-3179-1.</ref> اس د‏ی تقریب وچ لکھاں دتے گھر دے آنگناں، عمارتاں، حلفےآں تے انہاں ملکاں وچ جتھ‏ے اسنو‏ں منایا جاندا اے جلدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=fs>Frank Salamone (2004)، Encyclopedia of Religious Rites, Rituals and Festivals, ISBN 978-0-415-88091-6, Routledge, pp 112-113, 174, 252</ref> دیوالی<ref name="OED-Diwali" /> مختلف ریاستاں د‏‏ی مختلف زباناں وچ علاحدہ علاحدہ ناواں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ بالخصوص تلفظ وچ فرق دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ * دیپابلی - ({{lang-or|ଦିପାବଲି}}) * دیپابولی - ({{lang-bn|দীপাবলী}}) * دیپاولی - ({{lang-as|দীপাৱলী}}، * دیپاولی - {{lang-kn|ದೀಪಾವಳಿ}}، {{ملیالم زبان|ദീപാവളി}}، {{lang-ta|தீபாவளி}} تے {{lang-te|దీపావళి}}) * دیوالی - ({{lang-gu|દિવાળી}}، {{ہندی زبان|दिवाली}}، {{lang-mr|दिवाळी}}،{{lang-knn|दिवाळी}} {{lang-pa|ਦੀਵਾਲੀ}}) * دییاری - ({{lang-sd|दियारी}}) * تیہار - ({{lang-ne|तिहार}}) == تریخ == دیوالی د‏‏ی تریخ انتہائی قدیم ا‏‏ے۔ ایہ تہوار موسمِ گرما دے بعد آندا اے تے [[ہندو تقویم]] دے مطابق [[کارتیک (مہینہ)|کارتیک]] مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار دا ذکر[[پدم پران]]، [[اسکند پران]] تے ہور سنسکرت ہندو کتاباں وچ مذکور اے ؛ ‘‘دیوا (دہپا)‘‘ (دیے) دا ذکر اسکند پرانا وچ مثالی طور اُتے سورج دے لئی ملدا ا‏‏ے۔ ایہی سورج جو نظامِ شمسی دے مختلف سیارےآں نو‏‏ں روشنی دیندا اے تے ایہی شمسی موسمی تغیر کارتیک مہینے وچ پاندا ا‏‏ے۔<ref name=tp>Pintchman, Tracy. ''Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares''، pp.&nbsp;59–65. State University of New York Press, 2005. ISBN 0-7914-6596-9.</ref><ref>Lochtefeld, James G. "Kartik" in ''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism''، Vol.&nbsp;1:&nbsp;A–M, p.&nbsp;355. Rosen Publishing. ISBN 0-8239-3179-1.</ref><br /> قدیم بھارت دا اک بادشاہ “ہرش“، ستويں صدی دے سنسکرت بولی وچ تحریر اک ڈرامے وچ دیوالی دے بارے وچ ایويں کہندا اے ''دیپاپراتیپادُتساوا“ جتھ‏ے دتے جلائے جاندے نيں، جنہاں د‏‏ی شادی دا رشتہ طے ہُندا اے ایداں دے جوڑاں نو‏‏ں تحفے دتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=bnsharma>BN Sharma, Festivals of India, South Asia Books, ISBN 978-0-8364-0283-4, pp. 9-35</ref><ref name=yaksha>{{cite book|last1=Varadpande|first1=Manohar Laxman|title=History of Indian Theatre, Volume 1|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=9788170172215|page=159|accessdate=18 اکتوبر 2014}}</ref> [[راج شیکھر]] نے نويں صدی مین اپنی تصنیف کااویامیمامسا وچ دیوالی نو‏‏ں “دیپامالیکا“ لکھدے نيں، اس وچ انہاں نے لکھیا اے کہ ایہ گھراں نو‏‏ں صاف ستھرا کرنے، راتاں وچ دتے جلانے تے گلی کوچےآں تے بازاراں نو‏‏ں چراغاں کرنے دا دستور تے موسم ا‏‏ے۔<ref name=bnsharma /> فارسی سفیر [[ابو ریحان البیرونی]] گیارہويں صدی وچ ہندوستان دا سفر کيتا تے لکھدے نيں کہ ہندو پیروکار، کارتیک مہینے دے نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں دیوالی منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>R.N. Nandi (2009)، in A Social History of Early India (Editor: B. Chattopadhyaya)، Volume 2, Part 5, Pearson Education, ISBN 978-81-317-1958-9, pp. 183-184</ref> {{Infobox image | title = دیوالی د‏‏ی تقریبات | image = {{image array|perrow=2|width=175|height=115 | image1 = Deepawali-festival.jpg| caption1 = دیوالی د‏‏ی رات گھراں وچ [[دیوا|دیوے]] جلا ک‏ے روشنی کرنے دا خوشنما منظر | image2 =| caption2 = دیوالی د‏‏ی رات، آنگن وچ دتے سجانے دا منظر | image3 =| caption3 = [[مہاراشٹرا]] وچ [[دھنتیرس]] تو‏ں پہلے لانٹرن جلانے دا منظر۔ | image4 = Glowing Swayambhu (3005358416).jpg| caption4 = [[نیپال]] دا اک مندر جو دیوالی وچ سجایا گیا ا‏‏ے۔ | image5 = Diwali fireworks and lighting celebrations India 2012.jpg| caption5 = بندی چھور دیوس تقاریب شہر [[امرتسر]] وچ ۔ | image6 = Fireworks Diwali Chennai India November 2013 b.jpg| caption6 = دیوالی د‏‏ی رات تے پٹاخے پھلجھڑیاں، اک شہر دا منظر۔ | image7 = Ganga At Nibi Gaharwar.jpg| caption7 = پینڈو تقاریب وچ [[دریائے گنگا]] وچ دییاں نو‏‏ں تیرانے دا منظر۔ | image8 = Sweets Mithai for Diwali and other Festivals of India.jpg|caption8 = دیوالی د‏‏ی مٹھائیاں، جنوبی ایشیاء د‏‏ی خصوصی مٹھائی۔ }} |caption = دیوالی تہوار دے تقاریب وچ دلکش مناظر، آواز، فنون تے ذائقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تہوار ہر علاقے وچ مختلف پایاجاندا ا‏‏ے۔<ref name=fs /><ref name=tp /><ref name=dhcd /> }} == اہمیت == بھارت وچ “دیوالی“ نہایت ہی خوشی دے نال منایا جانے والا تہوار اے، بالخصوص اس د‏ی تیاریاں کافی دلچسپ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ لوک گھربار، دکان، کارخانے، دفاتر، صاف ستھرے کرلیندے نيں تے سجا وی لیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی بھارت دا اک وڈا، عمدہ، خاص شاپنگ سیزن ا‏‏ے۔ گھر بار د‏‏ی ضروری اشیاء خریدی جاندی ا‏‏ے۔ سونا چاندی، زر زیور وی اس موقع اُتے خریدے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Dianne MacMillan (1997)، Diwali: Hindu Festival of Lights, Enslow Publishers, ISBN 978-0-89490-817-0</ref> لوک اپنے دوست و اقارب نو‏‏ں تے نوکر چاکر نو‏‏ں تحفے خرید کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ کارخانےآں دے تے تجارتی لوک اپنے ہاں کم کرنے والے نوکراں نو‏‏ں مزدوراں نو‏‏ں “بونس“ دے روپ وچ اک ماہ د‏‏ی تنخواہ ہور تحفتاً دیندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا دور فصل کٹنے دا دور منیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فصل دے فائدے وچ ہور احباب نو‏‏ں حصہ دار سمجھ کر اُنہاں دے حقوق نو‏‏ں وی پہچان کر ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ نہایت دلجو، دلفریب تقاریب منائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ چند گھر ایداں دے وی نيں، جنہاں د‏‏ی تقاریب وچ روحانی ماحول نظر آندا ا‏‏ے۔ اپنے اپنے ایمان، ایقان تے عقائد د‏‏ی بنیاد اُتے انحصار رکھنے والے عقیدت مند پوجا، پرستش کردے ني‏‏‏‏ں۔ خوشی دا اظہار پٹاخے جلیا ک‏ے کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=dhcd>Deborah Heiligman, Celebrate Diwali, ISBN 978-0-7922-5923-7, National Geographic Society, Washington DC</ref><ref name="Suzanne Barchers 2013">Suzanne Barchers (2013)، The Big Book of Holidays and Cultural Celebrations, Shell Education, ISBN 978-1-4258-1048-1</ref> علاقائی عقائد د‏‏ی بنا اُتے لوک رسم و رواج ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ پوجا وی وکھ وکھ دیوی دیوتاواں د‏‏ی کردے ني‏‏‏‏ں۔ مقصود دیوی دیوتاواں نو‏‏ں خوش کرنا تے اپنی زندگیاں وچ خوشحالیاں دا استقبال کرنا ہُندا ا‏‏ے۔<ref name="dhcd" /><ref name="Suzanne Barchers 2013" /> === روحانی اہمیت === دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔<ref name=htoday>[http://www.hinduismtoday.com/pdf_downloads/pagers/Hindu-Festival_Diwali_broadsheet-color.pdf Diwali – Celebrating the triumph of goodness] Hinduism Today (2012)</ref><ref name="Jacobi1884" /><ref name="Jean Mead pages 8-12">Jean Mead, How and why Do Hindus Celebrate Divali?، ISBN 978-0-237-53412-7, pages 8-12</ref> ''[[یوگا]]''، ''[[ویدانت]]'' تے ''[[سانکھیہ]]'' [[ہندو فلسفہ]]، دے مطابق مرکزی فلسفہ ایہ اے کہ کہ کچھ ایسی گل اے جو مادی اجسام تے ذہن تو‏ں بالا اے، جو خالص، لامتناہی، لافانی جسنو‏ں ''[[آتماں]]'' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا منانا گویا کہ برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روشنی نو‏‏ں تاریکی اُتے فتح تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دیوالی نو‏‏ں روحانی تاریکی اُتے داخلی روشنی دا غلبہ تصور کيتا جاندا اے،<ref name="Diwali, India's Festival of Light">[http://kids.nationalgeographic.com/kids/stories/peopleplaces/diwali/ Diwali, India's Festival of Light] R.M. Hora, National Geographic (2011)</ref><ref name="Hindu Festivals">[http://www.hinduismtoday.com/modules/wfchannel/index.php?wfc_cid=39 Hindu Festivals] Hinduism Today (2010)</ref> جہالت اُتے علم و فراست د‏‏ی جیت، کذابت اُتے صداقت د‏‏ی جیت تے برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="trace.tennessee.edu">Thompson, Elizabeth Kelley (2013)، [http://trace.tennessee.edu/utk_gradthes/1686/ Shouldn't Their Stories Be Told In Their Voices: International Students’ Experiences of Adjustment Following Arrival to the U.S.]، Master's Thesis, University of Tennessee</ref><ref name="Carol Plum-Ucci 2007 page 39-57">Carol Plum-Ucci (2007)، Celebrate Diwali, Enslow Publishers, ISBN 978-0-7660-2778-7, page 39-57</ref> === مذہبی اہمیت === دیوالی ہندو، جین تے سکھ دھرم دے پیروکار منا‏ندے نيں، انہاں دے عقائد دے مطابق، کئی قصے، کہانیاں، قیاس آرائیاں اُتے مبنی داستاناں نيں، جنہاں دا اہ‏م مقصد ایہ بیان کرنا اے کہ دیوالی اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ، نادانی اُتے دانشوری دا غلبہ، برائی اُتے اچھائی دا غلبہ تے مایوسی اُتے اُمید دا غلبہ ظاہر کرنا ا‏‏ے۔<ref name="htoday" /><ref name="Jacobi1884" /><ref name="Jean Mead pages 8-12" /> [[File:Diwali Diya.jpg|thumb|left|250px]] ''[[یوگا]]''، ''[[ویدانت]]ا'' تے ''[[سانکھیہ]]'' [[ہندو فلسفہ]]، دے مطابق مرکزی فلسفہ ایہ اے کہ کہ کچھ ایسی گل اے جو مادی اجسام تے ذہن تو‏ں بالا تر اے، جو خالص، لامتناہی، لافانی جسنو‏ں ''[[آتماں]]'' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی دا منانا گویا کہ برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاتاا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح روشنی نو‏‏ں تاریکی اُتے فتح تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ دیولی روحانی تاریکی اُتے داخلی روشنی دا غلبہ تصور کيتا جاندا اے،<ref name="Diwali, India's Festival of Light" /><ref name="Hindu Festivals" /> جہالت اُتے علم و فراست د‏‏ی جیت، کذابت اُتے صداقت د‏‏ی جیت تے برائی اُتے اچھائی د‏‏ی جیت تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="trace.tennessee.edu" /><ref name="Carol Plum-Ucci 2007 page 39-57" /> === ہندومت وچ مذہبی اہمیت === مذہبی اعتبار تو‏ں ہندو مت وچ دیوالی د‏‏ی اہمیت علاقائی سطح اُتے مختلف پائی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ وسیع ملک تے کثیر تعداد وچ مختلف عقائد دے پیروکار۔ علاقائی داستاناں، قصے کہانیاں، ایقان و عقائد د‏‏ی بنا اُتے مختلف رسم و رواج نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ بہت سارے لوکاں دے تصور وچ [[رامائن]] دے مطابق، شری رام، سیندا تے لکشمن بن باس تو‏ں واپس ہونے دے موقع اُتے خوشی دا اظہار کرنا ا‏‏ے۔ کئی لوکاں دے خیال وچ [[مہابھارت]] دے مطابق، پانڈؤ دے اپنے 12 سالہ بن باس تے اک سالہ اگیات واس تو‏ں واپس ہونے اُتے خوشی دا اظہار ا‏‏ے۔ بہت سارے ہندو پیروکاراں دے مطابق دولت تے ثروت د‏‏ی دیوی، وشنو د‏‏ی بیوی [[لکشمی]] دیوی د‏‏ی یاد وچ منائے جانے والا تہوار “دیوالی“ ا‏‏ے۔ کائنات‏‏ی دودھیا سمندر وچ کھنگال دے موقع اُتے برائی اُتے اچھائی غلبہ پایا تے اس وقت لکشمی دیوی دا جنم ہويا، تب لکشمی نے وشنو نو‏‏ں اپنا شوہر منیا تے شادی کيتی۔<ref name=tp /><ref name="Karen Pechilis 2007 pp 273-275">Karen Pechilis (2007)، The Journal of Asian Studies, 66(1)، pp 273-275</ref> چند ہندو پیروکار مختلف انو دیوی دیوتاواں د‏‏ی پوجا کردے جداں، کالی، گنیش، سرسواندی تے کُبیرا۔ ہندوواں دا عقیدہ اے کہ وشنو “ویکنٹھ“ وچ دوبارہ لکشمی دے پاس پہنچے، اس موقع نو‏‏ں خوشی دا موقع تصور کر لکشمی د‏‏ی خوشنودی دے لئی پوجا کردے ہوئے “دیوالی“ منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html Diwali History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110155133/http://www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html |date=2007-11-10 }} Indian Express (2007)</ref> بھارت دے مشرقی علاقے وچ لکشمی پوجا نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ ایتھ‏ے اُتے عموما [[:en:Kali Puja|کالی پوجا]] کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>BUCK, C. (2008)، HINDU FESTIVALS, Festivals In Indian Society (2 Vols. Set)، Vol 1, ISBN 81-8324-113-1</ref><ref>Holm, J. (1984)، Growing up in Hinduism, British Journal of Religious Education, 6(3)، pages 116-120</ref> بھارت دے برج تے شمالی علاقےآں وچ کرشن مشہور نيں، اس لئی ایتھ‏ے انہاں د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھارت دے مغربی تے جنوبی علاقےآں وچ “ہندو نويں سال“ دے روپ وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے دولت د‏‏ی دیوی لکشمی د‏‏ی پوجا کيتی جاندی اے، رُکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنے والے گنیش، ادب موسیقی تے علم د‏‏ی دیوی سرسواندی، خزانے تے حساب کتاب دے دیوت‏ا “کُبیرا“ د‏‏ی پوجا کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name=tp /> === جین مت وچ مذہبی اہمیت === {{Main|دیوالی (جین مت)}} جین دھرم وچ دیوالی د‏‏ی کافی اہمیت ا‏‏ے۔ [[جین مت]] دے آخری [[:en:Tirthankar|تیرتھانکر]] [[وردھمان مہاویر]] نے [[:en:Nirvana (band)|نروانا]] ([[مکش|موکش]]) یعنی مغفرت 15 اکتوبر 527 ق۔ م۔ نو‏‏ں [[:en:Pavapuri|پاواپوری]] نامی مقام اُتے کارتیک چتردشی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ جین دھرم د‏‏ی مقدس کتاب [[:en:Kalpasutra (Jain)|کلپاسوترا]] جسنو‏ں آچاریہ [[:en:Bhadrabahu|بھدراباہو]] نے تیسری صدی ق۔ م۔ وچ لکھیا سی کہ بہت سارے دیو موجود سن، اندھیرے اُتے روشنی دا غلبہ حاصل ہونے دا اک وڈا کارنامہ پیش آیا۔<ref name="Jacobi1884">{{cite book|title=Sacred Books of the East|volume=22: Gaina Sutras Part I|first=Hermann|last=Jacobi|year=1884}}</ref> اس طرح جین دھرم دے مننے والے مہاویرا د‏‏ی یاد وچ دیوالی منا‏ندے نيں === سکھ مت وچ مذہبی اہمیت === {{Main|بندی چھڈ دیوس}} سکھ پیروکاراں دے لئی دیوالی، [[بندی چھور دیوس (سکھ تہوار)|بندی چھور دیوس]] اے، جدو‏ں گروہر گووند سنگھ نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں تے چند ہندو راجاواں نو‏‏ں [[نورالدین جہانگیر]] د‏‏ی قید تو‏ں گوالیئر قلعے تو‏ں آزاد کروایا تے [[امرتسر]] آئے، اس موقع نو‏‏ں سکھ قوم دے چند گروہ “بندی چھور دیوس“ دے ناں تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> بندی = (قیدی)، چھور = (آزاد)، دیوس = (تہوار)۔ == وضاحتاں تے رسم و رواج == واضح رہے کہ دیوالی اک دن دا تہوار نئيں بلکہ پنج دن دے تہوار دا سلسلہ ا‏‏ے۔ ہندو تقویم دے مہینے اشواں دے آخر وچ تے کارتیک مہینے د‏‏ی شروعات وچ واقع ہُندا ا‏‏ے۔ عام تقویم دے اکتوبر تے نومبر مہینے دے درمیان وچ پیش آندا ا‏‏ے۔ دیوالی اماوس د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ اماؤس گہری سیاہ رات ہُندی اے، اس گہری سیاہ رات وچ دتے روشن کرکے عید منائی جاندی ا‏‏ے۔<ref>J Gordon Melton, Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays Festivals Solemn Observances and Spiritual Commemorations, ISBN 978-1-59884-205-0, see Diwali, Constance Jones (2011)، ABC-CLIO, pp 252-255</ref> دیوالی صرف دییاں دا تہوار ہی نئيں بلکہ آواز، پٹاخے، رنگولی، ذائقے، مٹھائیاں، جذبات تے روحانیت دا وی تہوار ا‏‏ے۔<ref name=jgl /> جذبات‏ی طور اُتے دیوالی سارے خاندان کو، دوست احباب نو‏‏ں اک جگہ جوڑدا ا‏‏ے۔<ref name="dhcd" /><ref name="Suzanne Barchers 2013" /> اس تہوار د‏‏ی تیاریاں اک ہفتے پہلے تو‏ں ہوجاندیاں نيں تے دیوالی دے دو دین پہلے تو‏ں ہی تقاریب دا سلسلہ شروع ہوجاندا اے تے پنج دن تک چلدا اے:<ref name=tp /><ref>Note: there are regional variations, which are explained in a separate section.</ref><ref>[http://www.diwalifestival.org/scfi.html Diwali, the festival of lights] Society for the Confluence of Festivals in India (2012)</ref> [[فائل:Lights and Reflections Diwali India November 2013.jpg|thumb|کھبے|دھنتیرس دے موقع اُتے ‘‘دییے‘‘ جلائے جانے دا اک منظر - 2013.<ref name=tp />]] ;دھنتیرس {{Main|دھنتیرس}} دیوالی د‏‏ی پنج دن د‏‏ی تقاریب دا پہلا دن ا‏‏ے۔ اس دن گھر، مکان، کاروباری دفاتر، دکان، گلی کوچے، آنگن، کھیت کھلیان، سبھی نو‏‏ں پاک و صاف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں سجانے سنوارنے دا کم شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ ہندو پیروکاراں دے عقائد دے ماتحت، دولت، عشرت د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] د‏‏ی پوجا (دعا، پرستش) کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دھنتیرس دے دوران وچ دییاں نو‏‏ں لگاتار جلایا جاندا ا‏‏ے۔ منیا جاندا اے کہ ایہ دن [[دھنونتری]] دا جنم دن وی اے، جو اک زبردست حکیم وی سن، انہاں د‏‏ی یاد وچ ایہ “دھنتیرس“ منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=tp /><ref name="Karen Pechilis 2007 pp 273-275" /> دھنتیراس دا دن خرید و فروخت دے لئی وی کافی مشہور ا‏‏ے۔ اشیاء دے خرید و فروخت، دولت د‏‏ی پوجا، لکشمی دیوی د‏‏ی پوجا، ايس‏ے نو‏‏ں “لکشمی پوجا“ وی کہندے نيں، کيتی جاندی ا‏‏ے۔ دکاناں نو‏‏ں سجایا جاندا اے، پوجا پاٹ کرکے مٹھائیاں تقسیم د‏‏ی جاندیاں نيں، انہاں مٹھائیاں نو‏‏ں “پرساد“ یعنی “تبرک“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ؛نرک چتردشی {{Main|نرک چتردشی}} ناراکا چتُرتھی دیوالی سلاسل دا دوسرا دن اے، اسنو‏ں “چھوٹی دیوالی“ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی خاصیت ایہ اے کہ اس دن [[رنگولی]] تو‏ں گھر آنگن نو‏‏ں سجایا جاندا ا‏‏ے۔ اس دن چھوٹی چھوٹی پوجاواں وی ادا کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ گھراں وچ خواتین ہتھو‏ں وچ مہندی (حنا) لگاندی نيں تے میٹھے پکوان پکاندی نيں جو دیوالی دے لئی مخصوص ہُندی ني‏‏‏‏ں۔<ref name=htoday /><ref name=tp /> ;دیوالی {{Main|لکشمی پوجا}} {{multiple image | align = left | width1 = 165 | width2 = 220 | footer = ''رنگولی'' یا ''کولم'' دیوالی د‏‏ی سجاوٹاں، فرش اُتے دلکش خاکے، دہلیز تے در و دیواراں دے سامنے خوشنما رنگینیاں تو‏ں بھرے نقوش، لکشمی تے مہماناں دے استقبال دے لئی۔<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-26/home-garden/30320599_1_rangolis-natural-colours-designs Welcome Goddess Lakshmi with a rangoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208105026/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-26/home-garden/30320599_1_rangolis-natural-colours-designs |date=2013-12-08 }} Shivangani Dhawan, The Times of India (26 اکتوبر 2011)</ref> | image1 = RANGOLI.jpg | image2 = Diwali decorations flower with diya in the middle India November 2012.jpg }} دیوالی سلسلہ دا تیسرا دن “دیوالی“ دا اے، جو اہ‏م تے خاص تہوار دا دن ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن نويں کپڑ‏ے پہننا مخصوص ا‏‏ے۔ شام وچ دتے جلیانا، پوجا د‏‏ی تیاریاں کرنا، رات وچ “لکشمی پوجا“ دا اہتمام کرنا مخصوص تے مقصود ا‏‏ے۔ بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچ ، لوک اپنے اپنے گھریلو دیوتاواں د‏‏ی پوجا دا اہتمام کرنا عام ا‏‏ے۔ انہاں دیوی دیوتاواں وچ ، سرسواندی (علم تے فراست د‏‏ی دیوی)، گنیش، کبیرا (دولت دا دھنی) وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ پوجاواں دا مقصد نويں سال دے لئی دیوی دیوتاواں دے ذریعے دھن دولت تے خوشحالی نو‏‏ں پانا تے استقبال کرنا ا‏‏ے۔۔<ref name=tp /><ref>[http://bandi /www.indiaexpress.com/faith/festivals/dhistory.html Diwali History]</ref> ہندو پیروکاراں دا عقیدہ اے کہ دولت د‏‏ی دیوی دیوالی دے دن دنیا وچ پرواز کردی رہندیاں نيں، لوک دییاں دے ذریعے لکشمی دا استقبال کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=jgl /> چھوٹے چھوٹے مٹی دے دتے جلیانا اک رواج ا‏‏ے۔ دوست احباب نو‏‏ں مدعو کرنا تحفے تحائف پیش کرنا، تہوار د‏‏ی نیک تمناواں پیش کرنا اس دن د‏‏ی خاصیت ا‏‏ے۔ مٹھائیاں تقسیم کرنا اک نیک دستور منیا جاندا ا‏‏ے۔<ref name=htoday /><ref name="ReferenceA" /><ref>John Bowker, ed.، Oxford Concise Dictionary of World Religions (Oxford UP, 2000)، See Festivals</ref> پوجا دے بعد پٹاخے جلیانا، خوشی دا اظہار کرنا، خوشی منانا، خوشیاں بانٹنا دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے بچےآں دے لئی ایہ تہوار نہایت ہی دلفریب منیا جاندا تے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہمہ قسم دے پٹاخے جلائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.thehindu.com/features/kids/light-up-your-day/article5281060.ece Light up your day] The Hindu (28 اکتوبر 2013)</ref> پٹاخے تے بارودی کریکرز جلیا ک‏ے بدروحاں نو‏‏ں بھگائے جانے دا عقیدہ عام ا‏‏ے۔<ref name="Firecracker2">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=GErOyV7FBNUC&pg=PA175&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = Asian American History|first=Valerie|last=Petrillo|publisher=Chicago Review Press|quote=There are firecrackers everywhere to scare off evil spirits and contribute to the festive atmosphere.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-55652-634-3|date = 28 مئی 2007}}</ref><ref name="Firecracker3">{{cite book|url = http://books.google.com/?id=TRyb8XqB7dEC&pg=SA9-PA1&dq=lamps+diwali+evil+spirits#v=onepage&q=lamps%20diwali%20evil%20spirits&f=false|title = The International Holiday & Festival Primer|first=David|last=DeRocco|first2=Joan|last2=Dundas|coauthor=Ian Zimmerman|publisher=Full Blast Productions|quote=But as well as delighting the spectators, the fireworks are believed to chase away evil spirits.|accessdate = 26 اکتوبر 2011|isbn = 978-1-895451-24-5|year = 1996}}</ref> پٹاخے جلانے دے بعد لوک گھراں وچ واپس ہُندے نيں، دعوتاں نوش کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=tp /> دیوالی، نويں سال دے روپ وچ وی منائی جاندی ا‏‏ے۔ نويں معاشی سال دے روپ وچ وی ماناجاندا اے تے اپنے حساب و کتاب وی اس موقع اُتے ختم تے شروع کردے ني‏‏‏‏ں۔ ;پاڑوا، بالی پرتیپدا {{Main|بالی پرتیپدا}} دیوالی دے دوسرے دن “پاڑوا“ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن میاں بیوی دے لئی، اُنہاں د‏‏ی خوشحالی د‏‏ی دُعاواں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔<ref name=tp /> The میاں اپنی بیوی نو‏‏ں تحفے تحائف پیش کردا ا‏‏ے۔ بیوی اپنے شوہر د‏‏ی سلامتی د‏‏ی دعاواں تے منتاں کردی ني‏‏‏‏ں۔ اس دن کرشن د‏‏ی یاد وچ “گووردھن پوجا“ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شادی شدہ لوکاں دے لئی ایہ دن شُبھ منیا جاندا ا‏‏ے۔ ;بھائی دُج، بھییا دوج {{Main|بھاؤ بیج}} یہ دیوالی دے سلاسل دا آخری دن اے، اسنو‏ں “بھائی دوج“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ دن بھائی بہناں دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ ایہ تہوار [[رکشا بندھن]] د‏‏ی طرح ہی ہُندا ا‏‏ے۔ اس دن بھائی اپنی بہناں دے لئی، بہن اپنے بھائیاں دے لئی دعاواں، منتاں مانگتی ني‏‏‏‏ں۔ بھائی بہن اک دوسرے نو‏‏ں تحفے پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name=tp /> == بھارت ہی وچ مختلف اطوار == === نیے سال دے جشن و تقاریب === {{See also|نیا سال}} * [[ماڑواڑی قوم|ماڑواڑی]] قوم دا نواں سال دیوالی تہوار تو‏ں شروع ہُندا اے، جو [[پکش|کرشن پکش]] دا آخری دن تے [[:en:Ashvin|اشوین]] مہینے دا وی آخری دن ہُندا ا‏‏ے۔ تے ہندو تقویم دے مطابق اشوین دا آخری دن ہُندا ا‏‏ے۔ * [[:en:Gujarati people|گجرا‏تی]] لوکاں دا وی نواں سال دیوالی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ * [[:en:Nepal Sambat|نیپالی نواں سال]] : نیپال دے کھٹمنڈو وادیاں وچ بسنے والے نیواری قبیلے والےآں دا نواں سال دیوالی ہی تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ === میلے === {{Main|میلہ}} دیوالی تہوار د‏‏ی تقاریب دے سلاسل وچ کئی اجلاس منعقد کیتے جاندے نيں اُنہاں وچ اہ‏م “میلہ“ ([[:en:mela]])ا‏‏ے۔ ایہ میلے بھارت بھر وچ مشہور ہی نئيں بلکہ سماج د‏‏ی ضرورت تے حصہ بن گئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Kadowala1998">{{cite book | first=Dilip | last=Kadowala| title=Diwali | publisher=Evans Brothers Limited | location=London | year=1998 | isbn=0-237-51801-5}}</ref> میلے خاص طور اُتے پنڈ، قصبےآں، دیہاتاں تے چھوٹے چھوٹے شہراں وچ معروف ني‏‏‏‏ں۔ عوام دا ہجوم دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ثقافتی مظاہرے، تجارتاں، نويں نويں چیزاں دا تعارف انہاں میلےآں وچ دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ ایويں کدرے کہ دنیا تو‏ں دنیا نو‏‏ں تعارف کروانے دے مراکز یا جلوس منے جاسکدے نيں ایہ میلے۔ رنگ برنگ کپڑےآں وچ لوک سج دھج کر نکلدے نيں، نويں زیور تے مہندی تو‏ں آراستہ خواتین نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ ۔ === بھارت دے مختلف علاقےآں وچ === بھارت دے مختلف ریاستاں وچ وکھ وکھ طریقےآں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ آندھرا پردیش، گوا، مہاراشٹرا، کرناٹک، کیرلہ، تمل ناڈو، گجرات و ہور ریاستاں وچ یا تاں اماوس د‏‏ی رات یا نويں چاند د‏‏ی رات نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ سب جگہ "نرکا چتردسی"، "نرکاسر ودھا" دے ناں تو‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ [[فائل:Sparkles phuljhari fireworks on DIWALI, festival of lights.jpg|thumb|بھارت وچ پٹاخے جلیانا تے پھلچھڑیاں اُڑانا اک گھریلو تقریب ا‏‏ے۔ گھراں وچ گلیاں وچ دتے جلیانا، خوشی دا اک ذریعہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ سج پوچھاں تاں ایہ تہوار بچےآں دے لئی نہایت ہی مسرت دا تہوار ا‏‏ے۔<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-03/kanpur/43627803_1_diwali-eve-celebrations-bath | title=Til oil bath marks Chhoti Diwali celebrations | newspaper=The Times of India | date=3 نومبر 2013}}</ref>]] [[فائل:படையல்.jpg|thumb|دیوالی دے موقع اُتے گھراں وچ تیارکردہ، پکوان، تحفے تے کپڑ‏ے۔]] == دنیا دے ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ == دنیا دے مختلف ملکاں وچ ہندو آبادی رہندی اے، اُنہاں ملکاں وچ تہوارِ دیوالی منانا وی اک عام گل ا‏‏ے۔ ہندو ہی نئيں بلکہ جین، سکھ دھرم دے پیروکار وی اس تہوار نو‏‏ں جوش و خروش تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ملکاں مثلاً [[سری لنکا]]، [[پاکستان]]، [[میانمار]]، [[تھائی لینڈ]]، [[ملائیشیا]]، [[سنگاپور]]، [[انڈونیشیا]]، [[آسٹریلیا]]، [[نیوزی لینڈ]]، [[فجی]] [[ماریشس]]، [[کینیا]]، [[تنزانیہ]]، [[جنوبی افریقا]]، [[گیانا]]، [[سرینام]]، [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]]، [[نیدرلینڈز]]، [[کینیڈا]]، [[امریکا]]، [[مملکت متحدہ]] تے [[متحدہ عرب امارات]]، وچ وی ہندو پیروکار دیوالی دھوم دھام تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ اس تہوار تو‏ں بھارتی تے ہندو سبھیاچار د‏‏ی پہچان کروانا وی اک مقصد ا‏‏ے۔ === ایشیا === ==== ملائشیا ==== ملائشیا وچ دیوالی تہوار اُتے سرکاری تعطیل رہندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے ہندو پیروکار کثرت تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے ہندو ملیشین گروہاں وچ ، تیلگو، تامل، ملیالی بولی بولنے والے وی اچھی خاصی تعداد وچ ملدے ني‏‏‏‏ں۔ دیوالی ایتھ‏ے اک گُڈ-ول تقریب د‏‏ی طرح منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== نیپال ==== {{Main|تیہار (تہوار)}} نیپال وچ اس تہوار نو‏‏ں “تہار“ یا [[:en:Swanti (festival)|"Swanti"]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے وی ایہ تہوار اکتوبر تے نومبر مہینے وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ ==== سنگاپور ==== [[فائل:Singapore Divali Diwali decorations Little India- Serangoon Road 2009.jpg|thumb|سنگاپور وچ ، دیوالی تہوار منا‏ندے ہوئے۔<ref>[http://www.deepavali.net/singapore.php Deepavali Decoration in Singapore] Little India, Singapore</ref>]] سنگوپور وچ دیوالی اک سرکاری تہوار اے، اس دن [[:en:Holidays in Singapore|سرکاری تعطیل]] وی ا‏‏ے۔ سنگاپور د‏‏ی سرکار اس تہوار اُتے کئی ثقافتی تے گُڈ-ول تقاریب وی مناندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.littleindia.com.sg/Diwali_in_Singapore.aspx Deepavali in Singapore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203010347/http://www.littleindia.com.sg/Diwali_in_Singapore.aspx |date=2013-12-03 }} Little India, Singapore (2013)</ref> ==== سری لنکا ==== سری لنگا وچ ہندو آبادی کافی اے، اس لئی ایتھ‏ے ایہ تہوار دھوم دھام تو‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔ یہا “پوسائی“ (پوجا) دا خاص طور اُتے اہتمام کيتا جاندا ا‏‏ے۔ مندراں د‏‏ی زیارت کرنا اک عام گل ا‏‏ے۔ مندر نو‏‏ں ایتھ‏ے “کویل“ کہندے ني‏‏‏‏ں۔۔<ref group="note">In Sri Lanka, this festival is largely celebrated by the Tamil community scattered in different areas of the island but mostly concentrated in the North and in the East.</ref> === ایشیا تو‏ں اگے === ==== آسٹریلیا ==== [[فائل:Diwali Fireworks, Melbourne Australia 2013.jpg|thumb|ملبورن وچ دیوالی دا تہوار۔<ref>[http://www.fedsquare.com/events/diwali-indian-festival-of-light-2013/ Diwali Indian Festival of Light 2013] Federation Square, Multicultural Festivals Melbourne, Australia (اکتوبر 26, 2013)</ref>]] آسٹریلیا وچ رہنے والے ہندو پیروکار اس دیوالی نو‏‏ں وڈے ہی جوش تو‏ں منا‏ندے نيں شہر جداں [[ملبورن]] وچ دیوالی د‏‏ی اک اچھی خاصی پہچان ا‏‏ے۔ ==== کرببین ==== ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ ہندو پیروکار اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے بسے ہندو تے کئی تنظیماں تے مذہبی جماعتاں، اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ لکشمی نو‏‏ں پوجا کردے نيں، مٹھائیاں تقسیم کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news | url=http://www.firstpost.com/fwire/nine-day-diwali-event-in-trinidad-tobago-1192737.html | title=Nine-day Diwali event in Trinidad & Tobago | date=25 اکتوبر 2013 | agency=First Post | accessdate=21 جون 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122640/https://www.firstpost.com/fwire/nine-day-diwali-event-in-trinidad-tobago-1192737.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> ==== فجی ==== فجی وچ دیوالی اک سرکاری تعطیل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی ہندو قوم اس تہوار نو‏‏ں رواجی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔ ==== نیوزی لینڈ ==== نیوزی لینڈ وچ رچی بسی ہندو قوم اس تہوار دے روايتی طور اُتے مناندی ا‏‏ے۔ تے کئی تقاریب کردی اے جس تو‏ں اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں بھارتی سبھیاچار تے ورثے دا پتہ چل سک‏‏ے۔ نیوزی لینڈ وچ سرکاری طور اُتے 2003 تو‏ں اوتھ‏ے دے پارلیمان وچ اک سرکاری تقریب انعقاد کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite journal |first1=Henry |last1=Johnson |first2=Guil |last2=Figgins |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-Sch091JMS-t1-g1-t5.html |title=Diwali Downunder: Transforming and Performing Indian Tradition in Aotearoa/New Zealand |journal=New Zealand Journal of Media Studies |volume=9 |issue=1 |pages=25–35 |year=2005 |issn=1173-0811| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225122651/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-Sch091JMS-t1-g1-t5.html%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> ==== برطانیہ ==== [[فائل:United Kingdom Leicester Belgrave Rd Diwali Lights 2006.jpg|thumb|کھبے|دیوالی د‏‏ی سجاوٹ 2006 [[:en:Leicester|لیسسٹر]]، برطانیہ وچ ۔<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-leicestershire-24796541 Leicester Diwali celebrations draw large crowds] BBC News (3 نومبر 2013)</ref>]] برطانیہ وچ برصغیر دے مختلف مذاہب دے لوک مقیم نيں، جنہاں وچ ہندو، جینی تے سکھ وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے دیوالی نو‏‏ں خیرمقدم طور اُتے دیکھیا تے منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی تقاریب وچ غیر ہندو لوک وی شریک ہوک‏ے خوشی دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite news|last=Roy|first=Amit|title=Dazzle at downing, colour at commons|url=http://www.mid-day.com/news/2011/oct/251011-Dazzle-at-downing-colour-at-commons.htm|accessdate=3 نومبر 2013|newspaper=Mumbai Miday|date=25 اکتوبر 2011|archivedate=2013-11-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131104191637/http://www.mid-day.com/news/2011/oct/251011-Dazzle-at-downing-colour-at-commons.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Transcript of the Prime Minister's Diwali reception speech|url=https://www.gov.uk/government/speeches/transcript-of-the-prime-ministers-diwali-reception-speech|work=Gov.UK|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=3 نومبر 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122655/https://www.gov.uk/government/speeches/transcript-of-the-prime-ministers-diwali-reception-speech|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ایتھ‏ے د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں بھارت تو‏ں باہر بہترین تے وڈی تقر یبات تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.leicester.gov.uk/diwali/|title=Diwali – The Festival of Light|work=Leicester City Council|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122636/https://www.leicester.gov.uk/diwali/|archivedate=2018-12-25|access-date=2014-10-20|url-status=dead}}</ref> ==== امریکا ==== [[فائل:United States Diwali Dance San Antonio 2011 b.jpg|thumb|امریکا دے کئی شہراں وچ دیوالی د‏‏ی تقاریب منائی جاندیاں نيں، اک تقریب [[سان انٹونیو]] [[ٹیکساس]] وچ (2013)۔<ref>[http://www.diwalisa.com/ Diwali San Antonio Festival of Lights] Texas, United States (2013)</ref>]] 2003ء وچ دیوالی نو‏‏ں سرکاری تہوار دا درجہ دتا گیا۔ [[قصر سفید|وائٹ ہاؤس]] وچ اس دے تقاریب وی سرکاری طور اُتے منائی گئے۔ تب تو‏ں لے ک‏ے ہن تک وائٹ ہائس وچ ایہ تقاریب ہر سال منا‏ندے آ رہے نيں، جس وچ امریکا دے صدر دا شامل ہونا اک رواج بن گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Fest celebrates triumph of light over dark|first=Aurelio|last=Sanchez|newspaper=The Albuquerque Journal|date=2 نومبر 2007|page=10|quote=According to a resolution passed recently by the Foreign Affairs Committee of the House of Representatives, the festival is celebrated by almost 2 million in the United States and many millions more around the world. The bill, H.R. 747, calls for the U.S. Congress to acknowledge 'the religious and historical significance of the festival of Diwali.'}}</ref><ref>{{cite news|title=US House passes resolution on significance of Diwali|newspaper=The Hindustan Times|date=30 اکتوبر 2007}}</ref> [[باراک اوبامہ]] اوہ پہلے صدر نيں جو دیوالی د‏‏ی تقریب وائٹ ہاؤس وچ منعقد ہونے اُتے شریک رہ‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2010/11/04/statement-president-diwali|title=Statement by the President on Diwali|date=4 نومبر 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122624/https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2010/11/04/statement-president-diwali|archivedate=2018-12-25|access-date=2014-10-20|url-status=live}}</ref> امریکا وچ ہندو تقریباً 30 لکھ رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|title=New Jersey Hindus pained as no School Holiday for Diwali in 2014|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/new-jersey-hindus-pained-as-no-school-holiday-for-diwali-in-2014/|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=10 فروری 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225122649/http://news.biharprabha.com/2014/02/new-jersey-hindus-pained-as-no-school-holiday-for-diwali-in-2014/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> === امن دا تہوار === اس تہوار دے موقع پر: ہندو، جین تے سکھ جماعتاں بھلائی دے کم وی انجام دیندے نيں تے لوکاں تو‏ں الفت تو‏ں پیش آندے نيں تے امن دے خواہاں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور پر، [[بین الاقوامی]] سرحد پر، ہر سال دیوالی دے موقع پر، [[بھارتی فوج]] تے فوجی افسران پاکستانی فوجیاں تو‏ں ملدے نيں، روايتی مٹھائیاں پیش کردے نيں تے خوشی وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس خلوص بھرے کم وچ پاکستانی فوجی وی نیک تمناواں پیش کردے نيں تے بھارتی فوجیاں نو‏‏ں پاکستانی روايتی مٹھائیاں پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/diwali-manmohan-singh-amritsar-pranab-mukherjee-hamid-ansari-india-pakistan/1/321508.html Diwali Lights up India] India Today (3 نومبر 2013)</ref> == دیوالی دا معاشی پہلو == بھارت وچ دیوالی نو‏‏ں اک وڈا خریدداری دا دن منیا جاندا ا‏‏ے۔.<ref name=wsj /> خرید و فروخت دے معاملے وچ دیوسلی مغربی ملکاں دے کرسمس تو‏ں کچھ کم نئيں ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے دیوالی دا موقع گھر تے کنبے دے لئی کپڑ‏ے خریدنا، گھر د‏‏ی اہ‏م چیزاں، تحفے تحائف سونا چاندی خریدنا تے وڈے پیمانے اُتے جو وی خریدنے د‏‏ی چیزاں ہُندیاں نيں ايس‏ے تہوار دے موقع اُتے خریدی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایسا خریدنا اک چنگا شگن منیا جاندا ا‏‏ے۔ گویا کہ دیوالی گھراں وچ خوشیاں لاندا ا‏‏ے۔ ہندو دھرم مننے والےآں وچ روايتی عقائد دے مطابق دولت د‏‏ی دیوی [[لکشمی]] نيں تے ایہ [[وشنو]] د‏‏ی پتنی نيں، انہاں نو‏‏ں گھراں وچ خوشی و خرمی لیانے والی دیوی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دیوی د‏‏ی پوجا کرنے تو‏ں دیوی خوش ہوک‏ے گھراں وچ دولت لیائے گی ایسا عقیدہ ا‏‏ے۔ ہندو دھرم دے مننے والے جائداد خریدنا، پونجھی لگانا، مال و زر خریدنا ايس‏ے موقع اُتے کرنا باعثِ برکت سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/937525dc-e33f-11df-97db-00144feabdc0.html#axzz2mQO5gu5S India’s banks face pre-Diwali cash crunch] James Lamont, The Financial Times (29 اکتوبر 2010)</ref><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/festive-season-consumer-spending-slowing-economy-inflation-retailers/1/321275.html Diwali lights up consumer spending, festive spirit beats inflation] M.G. Arun, India Today (1 نومبر 2013)</ref> بھارت وچ دیوالی دا موقع سونے چاندی، زیورات د‏‏ی خریداری دا اہ‏م ترین موقع ا‏‏ے۔<ref>[http://www.bullionstreet.com/news/festive-season-to-boost-india-gold-buying/145 Festive season to boost India gold buying] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207104526/http://www.bullionstreet.com/news/festive-season-to-boost-india-gold-buying/145 |date=2013-12-07 }} Bullion Street (15 اکتوبر 2013)</ref><ref>[http://www.gold.org/jewellery/markets/india/ Gold, Key markets: India] World Gold Council (2013)</ref> اس دے علاوہ، مٹھائیاں، پٹاخاں د‏‏ی [[خرید و فروخت]] دا وی موسم ا‏‏ے۔ ریٹیل (پرچون) خریداری دے لحاظ تو‏ں تقریباً US$ 800 ملین ( (INR 5,000 کروڑ) زر بھارت وچ صرف دیوالی دے موسم وچ بھارت وچ ہُندا ا‏‏ے۔<ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-24/india/43361997_1_firecrackers-tamil-nadu-fireworks-diwali Firecrackers to cost a bomb this Diwali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028060716/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-24/india/43361997_1_firecrackers-tamil-nadu-fireworks-diwali |date=2013-10-28 }} The Times of India (24 اکتوبر 2013)</ref> == مسائل == ماحولیات اُتے اس دا اثر رفتہ رفتہ بڑھدا چلا جا رہیا اے، اس دے اثرات صحت اُتے ذہنی سکو‏ن اُتے وی گہرے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق دے مطابق دو اہ‏م اثرات نيں جو دیوالی د‏‏ی وجہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ہوائی آلودگی تے حادثات۔ === ہوائی آلودگی === ماہرین <ref>Barman, S. C.، Singh, R.، Negi, M. P. S.، & Bhargava, S. K. (2009)۔ Fine particles (PM2. 5) in ambient air of Lucknow city due to fireworks on Diwali festival, Journal of Environmental Biology، 30(5)، pp 625-632</ref> اپنی رپورٹ وچ پیش کردے نيں کہ، پٹاخاں دے جلانے تو‏ں پہلے جِنّی ہوائی یا [[فضائی آلودگی]] رہندی اے، پٹاخے جلانے دے بعد یعنی دیوالی دے بعد ہوائی آلودگی چار گنیاودھ جاندی اے تے PM2.5 تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔<ref>Attri, A. K.، Kumar, U.، & Jain, V. K. (2001)۔ Microclimate: Formation of ozone by fireworks. Nature, 411(6841)، pp 1015</ref> اوزون آلودگی وی دیوالی نو‏‏ں دوران وچ ودھ جاندی اے، اس د‏ی وجہ پٹاخے جلیانا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دنیا وچ نويں سال د‏‏ی تقریب، یومِ آزادی د‏‏ی تقاریب دے دوران وچ وی پٹاخے جلانے د‏‏ی وجہ تو‏ں فضائی آلودگی حد درجہ ودھ جاندی ا‏‏ے۔ === جلنے تے زخمی ہونے دے حادثات === دیوالی دے دوران وچ بھارت وچ جلنے دے حادثات وچ اضافہ دیکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ 65٪ جلنے دے واقعات انار نامی اک آتش بازی دے سامان تو‏ں ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا شکار بالغ، بچے تے عام لوک ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اخبارات مشورے شائع کردے نيں کہ جلنے دے فوری بعد متاثرہ حصے اُتے ٹھنڈا پانی استعمال کرن۔ نال وچ زخم د‏‏ی مناسب دیکھ بھال کرن۔ جلنے والےآں د‏‏ی وڈی اکثریت نو‏‏ں فقط بیرونی معمولی علاج د‏‏ی ضرورت پیش آندی ا‏‏ے۔<ref>Mohan, D.، & Varghese, M. (1990)۔ Fireworks cast a shadow on India's festival of lights. In World Health Forum (Vol. 11, No. 3, pp. 323-6)۔ World Health Organization</ref><ref>Ahuja, R. B.، & Bhattacharya, S. (2004)۔ ABC of burns: Burns in the developing world and burn disasters. BMJ: British Medical Journal, 329(7463)، 447</ref> == دیوالی د‏‏ی مبارکبادیاں تے دعاواں == دیوالی تیوہار دے موقع اُتے مختلف زباناں وچ مبارکبادیاں پیش کرنے دے طریقے: * "شبھ دیپاولی" – " शुभ दीपावली : سنسکرت، ہندی تے نیپالی زباناں وچ مبارکبادی * "شبھ دیوالی " / "دیوالی د‏‏ی شبھکامناواں - (दीवाली की शुभकामनाएं): [[ہندی زبان]] وچ مبارکبادی * " دیوالی مبارک" (દીવાળી મુબારક): [[گجرا‏تی زبان]] وچ مبارکبادی * "شبھ دیوالی" / دیوالیچیہ ہاردک شبھچھہ - (शुभ दीवाली / दीवाळीच्या हार्दिक शुभेच्छा ): [[مراٹھی زبان]] وچ مبارکبادی * " دیپاولی نالوزہتکل" (தீபாவளி நல்வாழ்த்துக்கள்) :تامل بولی وچ مبارکبادی * "دیپاولی شبھاکانکشلو" (దీపావళి శుభాకా౦క్షలు) : وچ مبارکبادی [[تیلگو زبان|تیلگو]] * " دیپاولی آشام شگل" ( ദീപാവളി ആശംസകൾ): [[ملیالم]] وچ مبارک بادی ۔ * " دیپاولی حبدہ شبھشیگلو - (ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದ ಶುಭಾಶಯಗಳು): [[کنڈا]] بولی وچ مبارکبادی * "تہانو دیوالی دیاں بہت بہت ودھاییاں - (ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਣ ): [[پنجابی]] بولی وچ مبارکبادی * "شبھو دیپابالر پریندی و سبیکشا (শুভ দীপাবলীর প্রীতি ও শুভেচ্ছা) : [[بنگالی]] بولی وچ مبارکبادی * " دیپاولیرا انیک شبکشا" (ଦୀପାବଳିର ଅନେକ ଶୁଭେଛା) : [[اوریہ]] وچ مبارکبادی * "ہیپی دیپاولی " : انگریزی وچ مبارکبادی ;دعاواں : ہندو پیروکاراں وچ دعاواں وکھ الگا علاقےآں وچ وکھ وکھ روپ وچ نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے [[وید]]ک دعا جو اُپانیشد [[:en:Brhadaranyaka|براھدارنیکا]] تو‏ں ماخوذ اے، دییاں د‏‏ی تقاریب وچ ایويں اے:<ref>Jha, J. C. (1976)، The Hindu Festival of Divali in the Caribbean, Caribbean Quarterly, pp 53-61; Also see Brhadaranyaka Upanishad, I.iii.28</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2013/20131103/spectrum/main1.htm Diwali] The Tribune, India (2013); see also Shashanka, S. (2012)، Role of Spiritual Science in Leadership and Management, Purushartha: A Journal of Management Ethics and Spirituality, 5(2)</ref> <blockquote><poem> اساتوما ست گمیا |Asato ma sat gamaya | (असतो मा सद्गमय ।) تمسوما جیوتر گمیا |Tamaso ma jyotir gamaya | (तमसो मा ज्योतिर्गमय ।) مرتیور ما امرتم گمیا |Mṛtyor ma amṛtam gamaya | (मृत्योर्मा अमृतं गमय ।) اوم شاندی شاندی شاندی |Om shanti shanti shantihi || (ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥) </blockquote></poem> ؛ترجمہ:<ref>[http://www.worldprayers.org/archive/prayers/invocations/from_untruth_lead_us_to.html Ancient vedic prayer] World Prayers Society (2012)</ref><ref>Derrett Duncan J. (1999)، An Indian metaphor in St John's gospel, Journal of the Royal Asiatic Society (Third Series)، 9(02)، 271-286</ref> <blockquote><poem> From untruth lead us to Truth. (جھوٹھ تو‏ں سانو‏ں سچ د‏‏ی طرف لے چل) From darkness lead us to Light. (اندھیرے تو‏ں روشنی د‏‏ی طرف لے چل) From death lead us to Immortality. (موت تو‏ں زندگی د‏‏ی طرف لے چل) Om Peace, Peace, Peace. (ابدی امن ہوئے امن امن ) </blockquote></poem> == مورتاں == <gallery> فائل:Office Complex.jpg|دیوالی دے موقع اُتے جلائے گئے ‘‘دیے‘‘۔ </gallery> == ہور ویکھو == * [[ہندو مت]] == حواشی == <references group="note" /> == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Dipavali}} {{وکی اقتباسات}} {{گٹھ کومنز|Dipavali}} * [http://kids.nationalgeographic.com/kids/stories/peopleplaces/diwali/ Diwali] نیشنل جیوگرافک کڈز * [http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2013/nov/engpdf/19-20.pdf Diwali in Odisha] حکومت اڑیسہ، اڑیسہ ریویو میگزین * [http://mea.gov.in/articles-in-foreign-media.htm?dtl/22417/Diwali+does+not+end+when+the+lights+go+out Diwali] وزارت خارجہ امور، حکومت ہند * [http://hinducouncil.com.au/deepavali/deepavali-2012/ Deepavali in Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903024236/http://hinducouncil.com.au/deepavali/deepavali-2012/ |date=2014-09-03 }} ہندو کونسل، آسٹریلیا * [http://www.ashesh.com.np/tihar/ Deepavali in Nepal] آشیش دا بلاگ * [http://diwalifest.ca/about-us/ Diwali in Canada] Diwalifest – Diwali Celebration Society, Canada * [http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/lc/events/major-events/diwali2012/ Diwali in United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031235348/http://www.leicester.gov.uk/your-council-services/lc/events/major-events/diwali2012/ |date=2014-10-31 }} Leicester City Council, The largest celebration of Diwali in UK * [http://www.yokohamajapan.com/things-to-do/events/diwali/ Diwali in Yokohama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827152911/http://www.yokohamajapan.com/things-to-do/events/diwali/ |date=2014-08-27 }} The largest Indian festival in Japan observed every year, hosted by City of Yokohama (in [http://www.diwaliyokohama.org/ جاپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020034131/http://www.diwaliyokohama.org/ |date=2014-10-20 }}) * [http://www.yoursingapore.com/content/traveller/en/browse/whats-on/festivals-and-events/deepavali.html Deepavali] عوامی تعطیلات تے مقامی تقریبات، سنگاپور * [http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?r113:H29OC3-0012:/ US Congressional Record to mark Diwali] Congressman [[Mike Honda]]، 17th District, US Congress (2013) * [http://chicago.baps.org/events/tours-2/ Diwali Mahotsav in Chicago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221202524/http://chicago.baps.org/events/tours-2/ |date=2014-12-21 }} BAPS Temple, Chicago, United States * [http://www.deepavali.net/ Deepavali 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102064145/http://www.deepavali.net/ |date=2013-11-02 }} دیوالی تہوار دنیا بھر وچ * http://www.diwalifestival.org * http://1-krishna.com/diwali/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614220137/http://1-krishna.com/diwali/index.htm |date=2006-06-14 }} {{Commons|Category:Dipavali|دیوالی|position=left}} {{ہندو تہوار}} {{ہندو دھرم}} [[گٹھ:دیوالی]] [[گٹھ:اکتوبر د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:بغیر ڈیٹا رو دے خانہ معلومات سانچے استعمال کرنے والے مضامین]] [[گٹھ:بھارت دے تہوار]] [[گٹھ:بھارت وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:بھارت وچ مذہبی تہوار]] [[گٹھ:سبھیاچار]] [[گٹھ:خزاں دے تہوار]] [[گٹھ:سریلنکا ميں عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:سکھ تہوار]] [[گٹھ:سنگاپور وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:فجی وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ملائشیا وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:موریشس وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:نومبر د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:نیپال دے تہوار]] [[گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:ہندو تہوار]] [[گٹھ:تہوار]] [[گٹھ:ہندو مت]] asoi9pkmfn5w1i8ooldn5vv2mfqa1ar 0 77868 710167 693102 2026-08-23T14:28:40Z CommonsDelinker 60 Replacing Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_from_1939_until_1967.svg with [[File:Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing na 710167 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag |Name=Yemen |Article= |Image=Flag of Yemen.svg |Alt=Flag of the Republic of Yemen |Noborder=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname= |Morenicks= |Use=111111 |Symbol=[[File:FIAV 111111.svg|23px]] |Proportion=2:3 |Adoption={{start date and age|1990|05|22}} |Design=A horizontal [[ترنگا]] of red, white and black |Designer= |Image2=Presidential Standard of Yemen.svg |Alt2=Presidential standard of the Republic of Yemen |Noborder2=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname2=Presidential standard |Morenicks2= |Use2=<!-- Required for|Symbol2 --> |Symbol2=<!-- |Use2="6-digit FIAV usage code" is required. --> |Proportion2=2:3 |Adoption2= |Design2= |Designer2= |Image3=Flag of the Yemen Armed Forces.svg |Alt3=Armed Forces flag of the Republic of Yemen |Noborder3=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname3=flag of the Armed Forces |Morenicks3= |Use3=<!-- Required for|Symbol3 --> |Symbol3=<!-- |Use2="6-digit FIAV usage code" is required. --> |Proportion3=2:3 |Adoption3= |Design3= |Designer3= |Image4=Flag of the Yemeni Army.svg |Alt4=Army flag of the Republic of Yemen |Noborder4=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname4=Army flag |Morenicks4= |Use4=<!-- Required for|Symbol3 --> |Symbol4=<!-- |Use2="6-digit FIAV usage code" is required. --> |Proportion4=2:3 |Adoption4= |Design4= |Designer4= |Image5=Flag of the Yemeni Navy.svg |Alt5=Naval ensign of the Republic of Yemen |Noborder5=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname5=Naval ensign |Morenicks5= |Use5=<!-- Required for|Symbol4 --> |Symbol5=<!-- |Use2="6-digit FIAV usage code" is required. --> |Proportion5=2:3 |Adoption5= |Design5= |Designer5= |Image6=Flag of the Yemeni Air Force.svg |Alt6=Air force flag of the Republic of Yemen |Noborder6=<!-- Leave blank for rectangular flag; for non-rectangular flag, type "no". --> |Nickname6=Air force flag |Morenicks6= |Use6=<!-- Required for|Symbol4 --> |Symbol6=<!-- |Use2="6-digit FIAV usage code" is required. --> |Proportion6=2:3 |Adoption6= |Design6= |Designer6= }} [[فائل:Flag of Yemen.svg|thumb|پرچم تناسب: 2:3]] '''[[یمن]] دا پرچم''' (Flag of Yemen) (عربی: علم ​​اليمن) 22 مئی 1990 نو‏‏ں منظور ہويا جس دن [[عربی یمنی جمہوریہ|شمالی یمن]] تے [[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن|جنوبی یمن]] متحد ہوئے۔ == تاریخی پرچم == === شمالی یمن === [[مملکت متوکلیہ یمن]] 1927ء تو‏ں 1962ء تک۔ اس دے بعد ایہ [[عربی یمنی جمہوریہ]] بن گیا۔ <gallery> فائل:Flag of Yemen 1918.svg|[[مملکت متوکلیہ یمن]] (1918–1923) فائل:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|[[مملکت متوکلیہ یمن]] (1923–1927) فائل:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|[[مملکت متوکلیہ یمن]] (1927–1962) فائل:Flag of North Yemen (1962).svg|[[عربی یمنی جمہوریہ]] (1962) فائل:Flag of the Yemen Arab Republic.svg|[[عربی یمنی جمہوریہ]] (1962–1990) </gallery> === جنوبی یمن === <gallery> File:Flag of Aden (1937–1963).svg|[[زیر حمایت عدن]] (1937–1963) File:Flag of the Federation of South Arabia.svg|[[جنوب عربی اتحاد]] (1962–1967) File:Flag of South Yemen.svg|[[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن]] (1967–1990) File:Presidential standard of South Yemen 1967-1990.svg|[[عوامی جمہوری جمہوریہ یمن]] (1967–1990), صدارتی معیاری </gallery> === [[اتحاد جنوبی عرب امارات]] === <gallery> File:Flag of Beihan.svg|امارت بيحان دا پرچم File:Flag of Dhala.svg|امارت الضالع دا پرچم File:Flag of the Sultanate of Fadhli.svg|سلطنت الفضلي دا پرچم File:Flag of Lower Yafa.svg|سلطنت يافع زیراں دا پرچم File:Flag of the Sultanate of Lahej.svg|[[سلطنت لحج]] دا پرچم </gallery> === [[زیر حمایت جنوبی عرب]] === <gallery> File:Flag of the Mahra Sultanate.svg|مھیرہ دا پرچم File:Kathiri flag.svg|کثیری دا پرچم File:Flag of the Qu'aiti Sultanate (1939-1967).svg|قیطی دا پرچم File:Flag of the State of Upper Yafa.svg|بالیائی یافع دا پرچم </gallery> [[گٹھ:1990ء دے متعارفات]] [[گٹھ:ایشیا دے جھنڈے]] [[گٹھ:قومی پرچم]] [[گٹھ:یمن دی قومی علامات]] [[گٹھ:جھنڈے]] bjaxcrqycwsobau2tek8ufa775o3knd 0 77875 710166 693103 2026-08-23T14:28:16Z CommonsDelinker 60 Replacing Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_from_1939_until_1967.svg with [[File:Flag_of_the_Qu'aiti_Sultanate_(1939-1967).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing na 710166 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = <big>محمية الجنوب العربي</big> |conventional_long_name = زیر حمایت جنوبی عرب<br />Protectorate of South Arabia |common_name = South Arabia |continent = moved from Category:Asia to the Middle East |region = the Middle East |country = Yemen |era = سرد جنگ |status = [[زیر حمایت]] |empire = United Kingdom |year_start = 1963 |year_end = 1967 |date_start = جنوری 18 |date_end = نومبر 30 |p1 = زیر حمایت عدن |flag_p1 = Flag of Aden (1937–1963).svg |s1 = عوامی جمہوری جمہوریہ یمن |flag_s1 = Flag of South Yemen.svg |image_flag = |image_map = ProtectorateOfSouthArabiaMap.jpg |image_map_caption = [[زیر حمایت جنوبی عرب]] تے [[جنوب عربی اتحاد]]. |common_languages = [[عربی بولی|عربی]] |capital = [[رملہ]] |currency = مشرقی افریقی شلنگ }} '''زیر حمایت جنوبی عرب''' (Protectorate of South Arabia) [[برطانیہ]] دے نال تحفظ دے معاہدیاں دے تحت ریاستاں دی اک گروہ بندی سی۔ [[File:دکھن عرب وفاق.png|thumb|left|350px|دکھن عرب وفاق گہری ہرے رنگ چ]] == پرچم == <gallery> File:Flag of the Mahra Sultanate.svg|مھیرہ دا پرچم File:Kathiri flag.svg|کثیری دا پرچم File:Flag of the Qu'aiti Sultanate (1939-1967).svg|قیطی دا پرچم File:Flag of the State of Upper Yafa.svg|اُتلے یافع دا پرچم </gallery> [[گٹھ:1963ء وچ قائم ہونے والے دیس تے علاقے]] [[گٹھ:1967ء دی ایشیا وچ تحلیلات]] [[گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں]] [[گٹھ:ایشیاء وچ 1963ء دی تاسیست]] [[گٹھ:یمن دی تریخ]] [[گٹھ:سابقہ برطانوی زیر حمایت ریاستاں]] [[گٹھ:سرد جنگ دی سابقہ سیاست]] [[گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ دیس]] mu2u3x6i855ts0kfz3e0z1btsv8rvl2 0 91573 710169 700133 2026-08-23T17:28:55Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:President_Adly_Mansour_(cropped).jpg|President_Adly_Mansour_(cropped).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:President Adly Mansour (cropped).jpg|]]. 710169 wikitext text/x-wiki == لسٹ وزرائے اعظم == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=2|نام ! تصویر ! پیدائش-وفات ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا ! سیاسی جماعت ! [[سربراہ ریاست]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of Muhammad Ali.svg|30px]] • '''[[خديويت مصر]]''' (1878–1914) • [[فائل:Coat of Arms of the Sultan of Egypt.svg|20px]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 1 | [[نوبار پاشا]]<br />نوبار باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Nubar Pasha.jpg|80px]] | 1825–1899 | 28 اگست 1878 | 23 فروری 1879 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="4"|[[فائل:Isma'il Pasha.jpg|80px]]<br />[[اسماعیل پاشا]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| — | [[اسماعیل پاشا]]<br />إسماعيل باشا<br /><small>([[خدیو]])</small> | [[فائل:Isma'il Pasha.jpg|80px]] | 1830–1895 | 23 فروری 1879 | 10 مارچ 1879 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 2 | [[توفیق پاشا|محمد توفیق پاشا]]<br />محمد توفيق باشا<br />(بار اول) | [[فائل:MohamedTewfik.jpg|80px]] | 1852–1892 | 10 مارچ 1879 | 7 اپریل 1879 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 3 | [[محمد شریف پاشا]]<br />محمد شريف باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Muhammad Sharif Pasha.JPG|80px]] | 1823–1887 | 7 اپریل 1879 | 18 اگست 1879 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| — | [[توفیق پاشا|محمد توفیق پاشا]]<br />محمد توفيق باشا<br />(بار دوم)<br /><small>([[خدیو]])</small> | [[فائل:MohamedTewfik.jpg|80px]] | 1852–1892 | 18 اگست 1879 | 21 ستمبر 1879 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="10"|[[فائل:MohamedTewfik.jpg|80px]]<br />[[توفیق پاشا|محمد توفیق پاشا]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 4 | [[ریاض پاشا]]<br />رياض باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Mustafa Riyad Pasha.JPG|80px]] | 1836–1911 | 21 ستمبر 1879 | 10 ستمبر 1881 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(3) | [[محمد شریف پاشا]]<br />محمد شريف باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Muhammad Sharif Pasha.JPG|80px]] | 1823–1887 | 14 ستمبر 1881 | 4 فروری 1882 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 5 | [[محمد سامی البارودی]]<br />محمود سامي البارودي | [[فائل:Mahmoud Sami Al Baroudy Pasha.jpg|80px]] | 1838–1904 | 4 فروری 1882 | 26 مئی 1882 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 6 | [[راغب پاشا|اسماعیل راغب پاشا]]<br />إسماعيل راغب باشا | [[فائل:Isma'il Raghib Pasha.jpg|80px]] | 1819–1884 | 18 جون 1882 | 21 اگست 1882 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:DarkKhaki; color:white;"| — | [[احمد عرابی]]<br />أحمد عرابي<br /><small>بغاوت</small> | [[فائل:Ahmed Orabi 1882.png|80px]] | 1841–1911 | جولائ‏ی 1882 | 13 ستمبر 1882 | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(3) | [[محمد شریف پاشا]]<br />محمد شريف باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Muhammad Sharif Pasha.JPG|80px]] | 1823–1887 | 21 اگست 1882 | 7 جنوری 1884 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(1) | [[نوبار پاشا]]<br />نوبار باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Nubar Pasha.jpg|80px]] | 1825–1899 | 10 جنوری 1884 | 9 جون 1888 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(4) | [[ریاض پاشا]]<br />رياض باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Mustafa Riyad Pasha.JPG|80px]] | 1836–1911 | 9 جون 1888 | 12 مئی 1891 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 7 | [[مصطفىٰ فہمی پاشا]]<br />مصطفى فهمي باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Mustafa Fahmi Pasha.jpg|80px]] | 1840–1914 | 12 مئی 1891 | 15 جنوری 1893 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 8 | [[حسین فخری پاشا]]<br />حسين فخري باشا | [[فائل:Husayn Fakhri Pasha.JPG|80px]] | 1843–1910 | 15 جنوری 1893 | 17 جنوری 1893 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="7"|[[فائل:Abbas Hilmi II.JPG|80px]]<br />[[عباس حلمی پاشا]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(4) | [[ریاض پاشا]]<br />رياض باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Mustafa Riyad Pasha.JPG|80px]] | 1836–1911 | 17 جنوری 1893 | 16 اپریل 1894 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(1) | [[نوبار پاشا]]<br />نوبار باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Nubar Pasha.jpg|80px]] | 1825–1899 | 16 اپریل 1894 | 12 نومبر 1895 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(7) | [[مصطفىٰ فہمی پاشا]]<br />مصطفى فهمي باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Mustafa Fahmi Pasha.jpg|80px]] | 1840–1914 | 12 نومبر 1895 | 12 نومبر 1908 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 9 | [[بطرس غالی]]<br />بطرس غالي | [[فائل:Boutros Ghali Pasha.jpg|80px]] | 1847–1910 | 12 نومبر 1908 | 21 فروری 1910 <br /><small>(قتل)</small> | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 10 | [[محمد سعید پاشا]]<br />محمد سعيد باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Mohammed Said-pasha.jpg|80px]] | 1863–1928 | 22 فروری 1910 | 5 اپریل 1914 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 11 | [[حسین رشدی پاشا]]<br />حسين رشدي باشا | [[فائل:Hussein Roushdi.jpg|80px]] | 1863–1928 | 5 اپریل 1914 | 19 دسمبر 1914 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of Egypt (1882-1922).svg|30px]] • '''[[سلطنت مصر]]''' (1914–1922) • [[فائل:Coat of Arms of the Sultan of Egypt.svg|20px]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(11) | [[حسین رشدی پاشا]]<br />حسين رشدي باشا | [[فائل:Hussein Roushdi.jpg|80px]] | 1863–1928 | 19 دسمبر 1914 | 12 اپریل 1919 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | [[فائل:Sultan Husayn Kamil - Project Gutenberg eText 18334.jpg|80px]]<br />[[حسین کامل]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(10) | [[محمد سعید پاشا]]<br />محمد سعيد باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Mohammed Said-pasha.jpg|80px]] | 1863–1928 | 21 مئی 1919 | 19 نومبر 1919 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="4"|[[فائل:Fuad I of Egypt.jpg|80px]]<br />[[شاہ فواد اول]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 12 | [[یوسف وہبہ|یوسف وہبہ پاشا]]<br />يوسف باشا وهبة | [[فائل:Youssef Wahba Pasha.jpg|80px]] | 1865–1933 | 19 نومبر 1919 | 20 مئی 1920 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 13 | [[محمد توفیق نسیم پاشا]]<br />محمد توفيق نسيم باشا<br />(بار اول) | [[فائل:NasimPasha.jpg|80px]] | 1874–1938 | 20 مئی 1920 | 16 مارچ 1921 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| 14 | [[عدلی یکن پاشا]]<br />عدلي يكن باشا<br />(بار اول) | [[فائل:YakanPasha.jpg|80px]] | 1864–1933 | 16 مارچ 1921 | 1 مارچ 1922 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of Egypt 1922.svg|30px]] • '''[[مملکت مصر]]''' (1922–1953) • [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|20px]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| 15 | [[عبد الخالق ثروت پاشا]]<br />عبد الخالق ثروت باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Abd Kh Tharwat-Pasha.jpg|80px]] | 1873–1928 | 1 مارچ 1922 | 30 نومبر 1922 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] | rowspan="15"|[[فائل:Fuad I of Egypt.jpg|80px]]<br />[[شاہ فواد اول]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(13) | [[محمد توفیق نسیم پاشا]]<br />محمد توفيق نسيم باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:NasimPasha.jpg|80px]] | 1874–1938 | 30 نومبر 1922 | 15 مارچ 1923 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 16 | [[یحییٰ ابراہیم پاشا]]<br />يحى إبراهيم | [[فائل:YahyaIbrahim.jpg|80px]] | 1861–1936 | 15 مارچ 1923 | 26 جنوری 1924 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:Green; color:white;"| 17 | [[سعد زغلول|سعد زغلول پاشا]]<br />سعد زغلول | [[فائل:Saad Zaghlul.jpg|80px]] | 1857–1927 | 26 جنوری 1924 | 24 نومبر 1924 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:Black; color:white;"| 18 | [[احمد زیوار پاشا]]<br />أحمد زيوار باشا | [[فائل:Ahmad Ziwar Pasha.jpg|80px]] | 1864–1945 | 24 نومبر 1924 | 7 جون 1926 | [[وفاقی جماعت (مصر)|وفاقی جماعت]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| <small>(14) | [[عدلی یکن پاشا]]<br />عدلي يكن باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:YakanPasha.jpg|80px]] | 1864–1933 | 7 جون 1926 | 26 اپریل 1927 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| <small>(15) | [[عبد الخالق ثروت پاشا]]<br />عبد الخالق ثروت باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Abd Kh Tharwat-Pasha.jpg|80px]] | 1873–1928 | 26 اپریل 1927 | 16 مارچ 1928 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] |- ! style="background:Green; color:white;"| 19 | [[مصطفیٰ النحاس|مصطفیٰ النحاس پاشا]]<br />مصطفى النحاس باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Elnahas basha.jpg|80px]] | 1879–1965 | 16 مارچ 1928 | 27 جون 1928 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| 20 | [[محمد محمود پاشا]]<br />محمد محمود باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Muhammad Mahmoud Pasha.PNG|80px]] | 1877–1941 | 27 جون 1928 | 4 اکتوبر 1929 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] |- ! style="background:#FF8000; color:white;"| <small>(14) | [[عدلی یکن پاشا]]<br />عدلي يكن باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:YakanPasha.jpg|80px]] | 1864–1933 | 4 اکتوبر 1929 | 1 جنوری 1930 | [[لبرل آئینی جماعت (مصر)|لبرل آئینی پارٹی]] |- ! style="background:Green; color:white;"| <small>(19) | [[مصطفی{{ا}} النحاس|مصطفی{{ا}} النحاس پاشا]]<br />مصطفى النحاس باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Elnahas basha.jpg|80px]] | 1879–1965 | 1 جنوری 1930 | 20 جون 1930 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:#00A6EF; color:white;"| 21 | [[اسماعیل صدقی|اسماعیل صدقی پاشا]]<br />إسماعيل صدقي<br />(بار اول) | [[فائل:Isma'il Sidqi 1932.jpg|80px]] | 1875–1950 | 20 جون 1930 | 22 ستمبر 1933 | [[پیپلز پارٹی (مصر)|پیپلز پارٹی]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| 22 | [[عبد الفتاح یحیی{{ا}} پاشا]]<br />يحيى إبراهيم باشا | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1876–1951 | 22 ستمبر 1933 | 15 نومبر 1934 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| <small>(13) | [[محمد توفیق نسیم پاشا]]<br />محمد توفيق نسيم باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:NasimPasha.jpg|80px]] | 1874–1938 | 15 نومبر 1934 | 30 جنوری 1936 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| 23 | [[علی ماہر پاشا]]<br />علي ماہر باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Ali Maher Pasha.jpg|80px]] | 1882–1960 | 30 جنوری 1936 | 9 مئی 1936 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] |- ! style="background:Green; color:white;"| <small>(19) | [[مصطفیٰ النحاس|مصطفیٰ النحاس پاشا]]<br />مصطفى النحاس باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Elnahas basha.jpg|80px]] | 1879–1965 | 9 مئی 1936 | 29 دسمبر 1937 | [[حزب وفد]] | rowspan="17"|[[فائل:Kingfarouk1948.jpg|80px]]<br />[[شاہ فاروق اول]] |- ! style="background:Green; color:white;"| <small>(20) | [[محمد محمود پاشا]]<br />محمد محمود باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Muhammad Mahmoud Pasha.PNG|80px]] | 1877–1941 | 29 دسمبر 1937 | 18 اگست 1939 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| <small>(23) | [[علی ماہر پاشا]]<br />علي ماہر باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Ali Maher Pasha.jpg|80px]] | 1882–1960 | 18 اگست 1939 | 28 جون 1940 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 24 | [[حسن صبری پاشا]]<br />حسن صبرى باشا | | 1879–1940 | 28 جون 1940 | 15 نومبر 1940 <br /><small>(دفتر وچ انتقال)</small> | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 25 | [[حسین سری پاشا]]<br />حسين سري باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1894–1960 | 15 نومبر 1940 | 6 فروری 1942 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:Green; color:white;"| <small>(19) | [[مصطفی{{ا}} النحاس|مصطفی{{ا}} النحاس پاشا]]<br />مصطفى النحاس باشا<br />(بار چہارم) | [[فائل:Elnahas basha.jpg|80px]] | 1879–1965 | 6 فروری 1942 | 10 اکتوبر 1944 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:Pink;"| 26 | [[احمد ماہر پاشا]]<br />أحمد ماہر باشا | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1888–1945 | 10 اکتوبر 1944 | 24 فروری 1945 <br /><small>(قتل)</small> | [[سعدی انسٹیٹیوشنل پارٹی]] |- ! style="background:Pink;"| 27 | [[محمود النقراشی پاشا]]<br />محمود فهمي النقراشي باشا<br />(بار اول) | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1888–1948 | 26 فروری 1945 | 17 فروری 1946 | [[سعدی انسٹیٹیوشنل پارٹی]] |- ! style="background:#00A6EF; color:white;"| <small>(21) | [[اسماعیل صدقی|اسماعیل صدقی پاشا]]<br />إسماعيل صدقي<br />(بار دوم) | [[فائل:Isma'il Sidqi 1932.jpg|80px]] | 1875–1950 | 17 فروری 1946 | 9 دسمبر 1946 | [[پیپلز پارٹی (مصر)|پیپلز پارٹی]] |- ! style="background:Pink;"| <small>(27) | [[محمود النقراشی پاشا]]<br />محمود فهمي النقراشي باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1888–1948 | 9 دسمبر 1946 | 28 دسمبر 1948 <br /><small>(قتل)</small> | [[سعدی انسٹیٹیوشنل پارٹی]] |- ! style="background:Pink;"| 28 | [[ابراہیم عبد الہادی پاشا]]<br />إبراهيم عبد الهادى باشا | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1896–1981 | 28 دسمبر 1948 | 26 جولائ‏ی 1949 | [[سعدی انسٹیٹیوشنل پارٹی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(25) | [[حسین سری پاشا]]<br />حسين سري باشا<br />(بار دوم) | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1894–1960 | 26 جولائ‏ی 1949 | 12 جنوری 1950 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:Green; color:white;"| <small>(19) | [[مصطفی{{ا}} النحاس|مصطفی{{ا}} النحاس پاشا]]<br />مصطفى النحاس باشا<br />(بار پنجم) | [[فائل:Elnahas basha.jpg|80px]] | 1879–1965 | 12 جنوری 1950 | 27 جنوری 1952 | [[حزب وفد]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| <small>(23) | [[علی ماہر پاشا]]<br />علي ماہر باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Ali Maher Pasha.jpg|80px]] | 1882–1960 | 27 جنوری 1952 | 2 مارچ 1952 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 29 | [[احمد نجیب الہلالی|احمد نجیب الہلالی پاشا]]<br />أحمد نجيب الهلال<br />(بار اول) | [[فائل:Ahmed N. Al-Hilaly.png|80px]] | 1891–1958 | 2 مارچ 1952 | 2 جولائ‏ی 1952 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(25) | [[حسین سری پاشا]]<br />حسين سري باشا<br />(بار سوم) | [[فائل:Coats of arms of the Kingdom of Egypt and Sudan.png|80px]] | 1894–1960 | 2 جولائ‏ی 1952 | 22 جولائ‏ی 1952 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(29) | [[احمد نجیب الہلالی|احمد نجیب الہلالی پاشا]]<br />أحمد نجيب الهلال<br />(بار دوم) | [[فائل:Ahmed N. Al-Hilaly.png|80px]] | 1891–1958 | 22 جولائ‏ی 1952 | 23 جولائ‏ی 1952 <br /><small>(معزول)</small> | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background:Blue; color:white;"| <small>(23) | [[علی ماہر پاشا]]<br />علي ماہر باشا<br />(بار چہارم) | [[فائل:Ali Maher Pasha.jpg|80px]] | 1882–1960 | 23 جولائ‏ی 1952 | 7 ستمبر 1952 | [[یونین پارٹی (مصر)|یونین پارٹی]] | rowspan="2"|[[فائل:Fuad II of Egypt 1952.jpg|80px]]<br />[[شاہ فواد دوم]] |- ! style="background:Maroon; color:white;"| 30 | [[محمد نجیب]]<br />محمد نجيب<br />(بار اول) | [[فائل:Muhammad Naguib.jpg|80px]] | 1901–1984 | 7 ستمبر 1952 | 18 جون 1953 | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] / [[لبریشن ریلی]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of Egypt 1952.svg|30px]] • '''[[جمہوریہ مصر (1953–1958)|جمہوریہ مصر]]''' (1953–1958) • [[فائل:Coat of arms of Egypt (1953–1958).svg|20px]] |- ! style="background:Maroon; color:white;"| <small>(30) | [[محمد نجیب]]<br />محمد نجيب<br />(بار اول) | [[فائل:Muhammad Naguib.jpg|80px]] | 1901–1984 | 18 جون 1953 | 25 فروری 1954 | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] / [[لبریشن ریلی]] | rowspan="3"| [[فائل:Muhammad Naguib.jpg|80px]]<br />[[محمد نجیب]] |- ! style="background:Maroon; color:white;"| 31 | [[جمال عبدالناصر]]<br />جمال عبد الناصر<br />(بار اول) | [[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]] | 1918–1970 | 25 فروری 1954 | 8 مارچ 1954 | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] / [[لبریشن ریلی]] |- ! style="background:Maroon; color:white;"| <small>(30) | [[محمد نجیب]]<br />محمد نجيب<br />(بار دوم) | [[فائل:Muhammad Naguib.jpg|80px]] | 1901–1984 | 8 مارچ 1954 | 18 اپریل 1954 | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] / [[لبریشن ریلی]] |- ! style="background:Maroon; color:white;"| <small>(31) | rowspan=2| [[جمال عبدالناصر]]<br />جمال عبد الناصر<br />(بار دوم) | rowspan=2| [[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]] | rowspan=2| 1918–1970 | 18 اپریل 1954 | ''23 جون 1956'' | [[مصری مسلح افواج|عسکری]] / [[لبریشن ریلی]] | rowspan="2"|[[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]]<br />[[جمال عبدالناصر]] |- ! style="background:#DC143C; color:white;"| <small>(31) | ''23 جون 1956'' || 22 فروری 1958 | [[نیشنل یونین (متحدہ عرب جمہوریہ)|نیشنل یونین]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of the United Arab Republic.svg|30px]] • '''[[متحدہ عرب جمہوریہ]]''' (1958–1971) • [[فائل:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|20px]] |- ! style="background:#DC143C; color:white;"| <small>(31) | [[جمال عبدالناصر]]<br />جمال عبد الناصر<br />(بار دوم) | [[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]] | 1918–1970 | 22 فروری 1958 | 29 ستمبر 1962 | [[نیشنل یونین (متحدہ عرب جمہوریہ)|نیشنل یونین]] | rowspan="6"|[[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]]<br />[[جمال عبدالناصر]] |- ! style="background:#DC143C; color:white;"| 32 | rowspan=2| [[علی صبری]]<br />على صبرى | rowspan=2| [[فائل:Ali Sabri 1966.jpg|80px]] | rowspan=2| 1920–1991 | 29 ستمبر 1962 | ''1 دسمبر 1962'' | [[نیشنل یونین (متحدہ عرب جمہوریہ)|نیشنل یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| <small>(32) | ''1 دسمبر 1962'' | 3 اکتوبر 1965 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 33 | [[زکریا محی الدین]]<br />زكريا محيى الدين | [[فائل:Zakaria Mohie ElDein.jpg|80px]] | 1918–2012 | 3 اکتوبر 1965 | 10 ستمبر 1966 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 34 | [[محمد صدقی سلیمان]]<br />محمد صدقي سليمان | [[فائل:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|80px]] | 1919–1996 | 10 ستمبر 1966 | 19 جون 1967 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| <small>(31) | [[جمال عبدالناصر]]<br />جمال عبد الناصر<br />(بار سوم) | [[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]] | 1918–1970 | 19 جون 1967 | 28 ستمبر 1970 <br /><small>(died in office)</small> | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 35 | [[محمود فوزی]]<br />محمود فوزى | [[فائل:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|80px]] | 1900–1981 | 21 اکتوبر 1970 | 2 ستمبر 1971 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] | [[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|80px]]<br />[[انور سادات]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| '''''جنوبی علاقے د‏‏ی ایگزیکٹو کونسل دے چیئرمین (مصر) <br />[[فائل:Flag of the United Arab Republic.svg|30px]] • [[متحدہ عرب جمہوریہ]]''''' (1958–1961) • [[فائل:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|20px]] |- ! style="background:#DC143C; color:white;"| 1 | [[نور الدین طراف]]<br />نور الدين طراف | [[فائل:Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg|80px]] | 1910–1995 | 7 اکتوبر 1958 | 20 ستمبر 1960 | [[نیشنل یونین (متحدہ عرب جمہوریہ)|نیشنل یونین]] | rowspan="2"|[[فائل:Nasser portrait2.jpg|80px]]<br />[[جمال عبدالناصر]] |- ! style="background:#DC143C; color:white;"| 2 | [[کمال الدین حسین]]<br />كمال الدين حسين | [[فائل:Kamel el-Din Hussein.jpg|80px]] | 1921–1999 | 20 ستمبر 1960 | 16 اگست 1961 | [[نیشنل یونین (متحدہ عرب جمہوریہ)|نیشنل یونین]] |- |colspan="9" bgcolor="lightgrey" align=center| [[فائل:Flag of Egypt.svg|30px]] • '''[[عرب جمہوریہ مصر]]''' (1971–تا حال) • [[فائل:Coat of arms of Egypt (Official).svg|20px]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| <small>(35) | [[محمود فوزی]]<br />محمود فوزى | [[فائل:Coat of arms of Egypt (1972-1984).svg|80px]] | 1900–1981 | 2 ستمبر 1971 | 17 جنوری 1972 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] | rowspan="7"|[[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|80px]]<br />[[انور سادات]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 36 | [[عزیز صدقی]]<br />عزيز صدقي | [[فائل:Coat of arms of Egypt (1972-1984).svg|80px]] | 1920–2008 | 17 جنوری 1972 | 26 مارچ 1973 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 37 | [[انور سادات]]<br />أنور السادات<br />(بار اول) | [[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|80px]] | 1918–1981 | 26 مارچ 1973 | 25 ستمبر 1974 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 38 | [[عبد العزیز محمد حجازی]]<br />عبد العزيز محمد حجازي | [[فائل:Coat of arms of Egypt (1972-1984).svg|80px]] | 1923–2014 | 25 ستمبر 1974 | 16 اپریل 1975 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{Arab Socialist Union (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 39 | [[ممدوح سالم]]<br />ممدوح سالم | [[فائل:Coat of arms of Egypt (1972-1984).svg|80px]] | 1918–1988 | 16 اپریل 1975 | 2 اکتوبر 1978 | [[عرب سوشلسٹ یونین (مصر)|عرب سوشلسٹ یونین]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 40 | [[مصطفیٰ خلیل]]<br />مصطفى خليل | [[فائل:Coat of arms of Egypt (1972-1984).svg|80px]] | 1920–2008 | 2 اکتوبر 1978 | 15 مئی 1980 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| <small>(37) | [[انور سادات]]<br />أنور السادات<br />(بار دوم) | [[فائل:Anwar Sadat cropped.jpg|80px]] | 1918–1981 | 15 مئی 1980 | 6 اکتوبر 1981 <br /><small>([[Assassination of Anwar El Sadat|قتل]])</small> | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 41 | [[حسنی مبارک]]<br />حسنى مبارك | [[فائل:Hosni Mubarak - Official Photo.JPG|80px]] | 1928– | 7 اکتوبر 1981 | 2 جنوری 1982 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] | rowspan="9"|[[فائل:Hosni Mubarak - Official Photo.JPG|80px]]<br />[[حسنی مبارک]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 42 | [[احمد فواد محیی الدین]]<br />أحمد فؤاد محيي الدين | [[فائل:Ahmad Fuad Mohieddin.jpg|80px]] | 1926–1984 | 2 جنوری 1982 | 5 جون 1984 <br /><small>(دفتر وچ انتقال)</small> | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 43 | [[کمال حسن علی]]<br />كمال حسن علي | [[فائل:Kamal Hassan Ali.JPG|80px]] | 1921–1993 | 17 جولائ‏ی 1984 | 4 ستمبر 1985 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 44 | [[علی لطفی محمود]]<br />على لطفي محمود | [[فائل:Ali Lutfi.jpg|80px]] | 1935– | 4 ستمبر 1985 | 9 نومبر 1986 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 45 | [[عاطف صدقی]]<br />عاطف محمد نجيب صدقي | [[فائل:Atef Sedki.JPG|80px]] | 1930–2005 | 10 نومبر 1986 | 4 جنوری 1996 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 46 | [[کمال الجنزوری]]<br />كمال الجنزوري<br />(بار اول) | [[فائل:Kamal Ganzouri.jpg|80px]] | 1933–2021 | 4 جنوری 1996 | 5 اکتوبر 1999 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 47 | [[عاطف عبید]]<br />عاطف محمد عبيد | | 1932–2014 | 5 اکتوبر 1999 | 14 جولائ‏ی 2004 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background:{{National Democratic Party (Egypt)/meta/color}}; color:white;"| 48 | [[احمد نظیف]]<br />أحمد نظيف | [[فائل:Ahmed Nazif IGF.JPG|80px]] | 1952– | 14 جولائ‏ی 2004 | 31 جنوری 2011 | [[نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی (مصر)|نیشنل ڈیموکریٹک پارٹی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 49 | [[احمد شفیق]]<br />أحمد محمد شفيق | [[فائل:Coat of arms of Egypt (Official).svg|80px]] | 1941– | 31 جنوری 2011 | 3 مارچ 2011 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 50 | [[عصام شرف]]<br />عصام عبد العزيز شرف | [[فائل:Dr Essam Sharaf.jpg|80px]] | 1952– | 3 مارچ 2011 | 7 دسمبر 2011 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="2"|[[فائل:Field Marshal Mohamed Hussein Tantawi 2002.jpg|80px]]<br />[[محمد حسین طنطاوی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| <small>(46) | [[کمال الجنزوری]]<br />كمال الجنزوري<br />(بار دوم) | [[فائل:Kamal Ganzouri.jpg|80px]] | 1933–2021 | 7 دسمبر 2011 | 2 اگست 2012 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| 51 | [[ہشام قندیل]]<br />هشام قنديل | [[فائل:Hesham Qandil.jpg|80px]] | 1962– | 2 اگست 2012 | 3 جولائ‏ی 2013<br /><small>(مستعفی)</small><ref>http://www.madamasr.com/content/out-old</ref> | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | [[فائل:President Mohamed Morsi.jpg|80px]]<br />[[محمد مرسی]] |- ! style="background: {{Independent (politician)/meta/color}};"| — | [[حازم الببلاوی]]<br />حازم الببلاوي<br />(قائم مقام) | [[فائل:Hazem Beblawy.jpg|80px]] | 1936– | 16 جولائ‏ی 2013 | 1 مارچ 2014 | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] | rowspan="2"| <br />[[عدلی منصور]] |- ! rowspan=2 style="background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;"| 52 |rowspan=2| [[ابراہیم محلب]]<br />إبراهيم محلب |rowspan=2| [[فائل:Ibrahim Mahlab 2014.png|80px]] |rowspan=2| 1949– |rowspan=2| 17 جون 2014<br />{{small|1 مارچ 2014}} |rowspan=2| 19 ستمبر 2015 |rowspan=2| [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |- | rowspan="2"|[[فائل:AbdelFattah Elsisi (cropped).jpg|80px]]<br />[[عبدالفتاح السیسی]] |- ! style="background:{{Independent (politician)/meta/color}}; color:black;"| 53 | [[شریف اسماعیل]]<br />شريف إسماعيل | [[فائل:Sherif Ismail (cropped).jpg|80px]] | 1955– | 19 ستمبر 2015 | موجود | [[آزاد (سیاستدان)|آزاد]] |} == حوالے == {{حوالے}} == ہور ویکھو == [[لسٹ مصری صدور]] [[گٹھ:وزرائے اعظم د‏‏ی فہرستاں]] [[گٹھ:مصر دے وزرائے اعظم]] 49oxk1azv27gah8zko88uhwqfcddhca 0 91673 710177 709500 2026-08-24T09:13:06Z Yousiphh 27680 /* تریخ */ Removing fictional flag 710177 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} {{پنجابی گنتی}} == لفظ ترک دے معانی == "[[ترکستان]] دے اک قبیلے دا ناں اے جس د‏‏ی وڈی شاخاں [[تاتار]] و [[منگول|مغل]] ([[منگول]]) نيں تے انہاں د‏‏ی بولی معین اے <ref>(انجمن آرا)</ref>" "[[ترک]] اک قوم دا ناں اے جو کہ ترک نامی شخص تو‏ں منسوب اے جو [[نوح|حضرت نوح]] د‏‏ی نسل وچو‏ں سی" <ref>(غیاث اللغات)</ref> "کہندے نيں کہ ترک قوم [[یافث|یافث بن نوح]] د‏‏ی اولاد تو‏ں نيں" <ref>(برھان)</ref> لفظ ترک دے ناں اُتے تریخ وچ پہلی سلطنت چھیويں صدی عیسوی وچ "[[گوک ترک|گوک ترک حکومت]]" دے ناں تو‏ں ملدی اے جس وچ بدوی ترکاں نے اک مضبوط و عظیم سلطنت قائم کيتی جو [[مغلستان]] تے شمالی چین د‏‏ی سرحد تو‏ں [[بحیرہ اسود|بحر اسود]] تک مشتمل سی" <ref>(تریخ طبری جلد 1 صفحہ 895-896)</ref> لفظ ترک دے لغوی معنی خود ٹوپی دے نيں (لوہے د‏‏ی ٹوپی جو ھنگام جنگ وچ پہنی جاندی اے ) <ref>(فرھنگ رشیدی) (فرھنگ جھانگیری)</ref> ترکستان وچ اک دریا دا ناں وی اے جو کہ سیحون وچ وگدا اے (سرزمین ہائے خلافت شرقی) ترک دنیا د‏‏ی وڈی تے قدیم اقوام وچو‏ں اک نيں جنہاں دا مرکز [[وسط ایشیا|سنٹرل ایشیا]] تے [[منگولیا]] سی. موجودہ زمانے وچ ترک اقوام ایشیا, یورپ, امریکا تے افریقا دے مختلف حصےآں وچ آباد نيں جنہاں وچو‏ں چند ملکاں درج زیل نيں۔ [[ترکمانستان]],[[مغلستان|مغولستان]]، [[چین]]، [[روس]] ,[[کرغیزستان|قرقیزستان]]، قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان،پاکستان, افغانستان، ایران، جمهوری آذربایجان، عراق، ترکی، قبرس، یونان، بلغاریہ, رومانیہ, شام, لیبیا, مصر, امریکا وغیرہ.. == ترکاں دے بارے وچ احادیث == اتْرُکُوا التُّرْکَ مَا تَرَکُوکُمْ (حدیث ابوداؤد ) ترکاں نو‏‏ں نہ چھیڑو جدو‏ں تک اوہ توانو‏‏ں نہ چھیڑن.." حضرت محمود قاشغری رقم طراز نيں کہ "ميں نے بخارا دے اک ثقہ عالم تے نیشاپور دے امامان وقت تو‏ں سنیا اے جو کہ دونے سلسلہ روایت سند دے نال رسول اللہ ص تو‏ں اک حدیث روایت کردے نيں جس وچ اوغوز ترکاں دے خروج دا زکر اے .. ایويں بیان کردے نيں " ترکاں د‏‏ی بولی سیکھو کیونجے انہاں د‏‏ی قسمت وچ مدت دراز د‏‏ی حکمرانی لکھ دتی گئی اے " <ref>(دیوان اللغت الترک)</ref> امام شیخ زاھد حسین بن خلف کاشغری متعدد واسطےآں تو‏ں رسول اللہ ص تو‏ں روایت کردے نيں کہ "اللہ عزوجل فرماندے نيں کہ میرا اک لشکر اے جس دا ناں ترک رکھیا اے انہاں دا مسکن مشرق د‏‏ی زمین اے تے جس قوم اُتے خشمگین ہُندا ہاں انہاں اُتے ایہ لشکر مسلط کر دیندا ہاں" [[خلافت عباسیہ]] دے وجود وچ آنے وچ وی خراسانی ترکاں دا ہی مرکزی کردار سی, ایہی وجہ سی کہ [[مامون الرشید]] نے دارالخلافہ [[خراسان]] دے [[مرو]] ( merv) شہر منتقل کيتا, بعد وچ عباسیاں نے ترک سپاہیاں دے لئی سامرا دے ناں تو‏ں بغداد دے نیڑے وکھ شہر بسایا تے تخت سلطنت وی اوتھے منتقل کيتا.. اک روز خلیفہ معتصم باللہ نے از رہ مزاح درباری نجومیاں تو‏ں سوال کيتا کہ "میری موت کدو‏‏ں تے کس وقت ہوئے گی, پیشنگویی کرو!!" درباریاں نے کہیا "جس وقت ترک سپاہی چاہن" یہ اوہی ترک قوم اے جس نے دائرہ اسلام وچ آنے دے نال نيں عظیم ترین اسلامی سلطنتاں د‏‏ی بنیاد پائی جو کہ ہزاراں سال اسلام دا جھنڈا عالم وچ لہراندی رہیاں, چند ترک سلطنتاں *[[سلطنت غزنویہ]] *[[سلجوقی سلطنت]] *[[سلطنت عثمانیہ|سلطنت و خلافت عثمانیہ]] *[[تیموری سلطنت]] *[[خوارزم شاہی سلطنت|خوازرم شاہی سلطنت]] *[[مغلیہ سلطنت|سلطنت بابری ھندوستان]] *[[دہلی سلطنت]] *[[سلاجقہ روم]] ==کچھ مشہور ترک سلطنتاں== تریخ عالم د‏‏ی 30 عظیم ترک حکومتاں مکمل تریخ ابتدا تو‏ں اختتام تک (315 ق.م تو‏ں 1923 تک) ===اسلام توں پہلے=== # ایشیاء د‏‏ی ھون حکومت ) 315 ق م – 215 ب م = 530 سال # یورپی\غربی ھون) 350 - 450 = 100 سال # آور ترک حکومت, یورپ)520 - 620 = 100 سال # خزر ترک , یورپ ) 680 - 970 = 290 سال # پچنک ترک , یورپ ) 1000- 1090 = 90 سال # [[کشان راج|کشن]] ترک حکومت ایشیا ) 110 - 75 / 75م - 375 = 485 سال # یفتلی یا [[سفید ہن|آق ھن]] ) 450 - 570= 120 سال #[[کابل شاہی|کابل شاھی]] حکومت)650 – 880/ 30هجری – 258 هج = 230 سال #[[گوک ترک]], مرکزی ایشیا ) 550– 744= 190 سال # اویغور حکومت / ایشیا )740 - 840 = 100 سال # قرقیز حکومت/ ایشیا )920 - 1210 = 290 سال ===بعد اسلام کی ترک سلطنتیں=== #[[خانان کاراخانی|قرا خانی]], ایشیا )840م - 1211م = 371 سال #[[غزنوی سلطنت]] / ایشیا )963م - 1187م = 224 سال # [[سلجوقی سلطنت]]/ ایشیا)1040م - 1194م = 154 سال #[[خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاهی سلطنت]] / ایشیا ) 1097م - 1231م = 134 سال #[[عثمانی سلطنت|عثمانی خلافت تے سلطنت]], ایشیا, یورپ و افریقہ )1299م - 1923م = 624 سال #[[دہلی سلطنت]], ھندوستان) 1206-1526 = 320 سال #[[منگول سلطنت|منگول حکومت]] )1206م - 1368م = 162 سال # [[ایلخانی سلطنت]] ایران ) 1256م - 1335م = 79 سال # قبچاق یا [[مملوک سلطنت]] مصر)1250م - 1390م = 140 سال #اتابیگ سلطنت, آزربایجان, فارس, شام)543- 949م = 406 سال #[[قرہ قویونلو|قرا قوینلی سلطنت]], ایشیا)103= 1375 - 1478 #[[آق قویونلو|آق قوینلی سلطنت]] ایشیا) 1378- 1501 = 131 سال # [[تیموری سلطنت]] )1370م - 1506م = 136 سال، #[[شیبانی|شیبانی ترک]] / ایشیا)1500م - 1599م = 99 سال # اشترخانی سلطنت ) 1599م - 1785م = 186 سال + 99 = 285 سال #[[صفوی سلطنت]] / فارس و خراسان )1501م - 1722م = 221 سال #[[افشاری سلطنت|افشاریه]] / [[نادر شاہ افشار|نادرشاه افشار]]/)1734م - 1746م = 12 سال<ref>منبع: ڈاکٹر عظیم خنجانی</ref> ==[[ہن سلطنت]]== [[File:Huns_empire.png|thumb|250px|left|ہن سلطنت [[اٹیلا]] دے عہد چ]] [[ہن]] سلطنت ہناں دی قائم کیتی ہوئی [[اک]] سلطنت سی ۔ ہن [[یورشیا]] دے قبیلےآں دا اک اتحاد سی ، جہڑے [[ترک]] [[بولیاں]] بولدے سن ،جنہاں چ [[وسطی ایشیا]] دے [[گیاہستان]] دیاں بولیاں دے اثرات وی سی ۔ ہناں نے چوتھی صدی عیسوی دے ادھ چ [[دریائے وولگا]] دے پرےاوں نمودار ہو کے ، دریائے وولگا تے [[دریائے ڈون]] دے وچکار وسن آلے [[الانیا|الانیاں]] نوں تباہ تے برباد کیتا تے فیر چھیتی ای دریآئے ڈون تے [[دریآئے ڈینیپر]] دے وچکار [[آسٹروگوتھ سلطنت]] نوں تخت و تاراج کیتا ۔ 376ء دے لاگے اینہاں نے اج دے [[رومانیہ]] چ رہن آلے [[ویزیگوتھ|ویزیگوتھاں]] نوں شکست دتی تے [[بازنطینی سلطنت]] دی [[دریاۓ ڈینیوب]] آلی سرحد تے پہنچ گئے ۔ [[اٹیلا]] دی قیادت چ [[یورپ]] چ ایس وڈی ہجرت نے ایتھے وڈیاں لسانی تے سیاسی تبدیلیاں لیاندیاں ۔ چوتھی صدی عیسوی ج [[یورپ]] نوں تخت تاراج کرن آلے ہناں دی ابتدا تے اصلیت غیر واضع اے ، تاہم تریخ دان اینہاں نوں مختلف بنیاد دے [[وسطی ایشیا]] دے [[خانہ بدوش]] قبیلے سمجھدے نیں ۔ پرانیاں دستاویزاں دے موجب [[ہن]] چوتھی صدی عیسوی چ [[بحیرہ قزوین]] دے اتلے لہندے دے علاقےآں چ آباد ہوئے ۔ تے 370ء دے نیڑے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] ہن متحرک ہوئے تے اپنے لہندے چ [[اک]] [[الانیا|الانی]] قبیلے نوں تباہ کیتا ۔ ہور لہندے ول جاندے ہوئے اینہاں نے [[آسٹروگوتھ سلطنت]] نوں تباہ کیتا ۔ 395ء چ ہناں نے [[قفقاز]] دے پہاڑاں دے پار حملے کر کے [[آرمینیا]] نوں تاراج کیتا تے ایتھے [[ارض روم]] تے قیضہ کیتا تے [[ایدیسا]] تے [[انطاکیہ]] دا محاصرہ کیتا تے ایتھے تک کہ اوہ [[شام]] چ [[طائر]] تک پہنچ گئے ۔ 408ء چ ہن آگو اولدین نے [[بازنطیطی سلطنت|مشرقی رومی سلطنت]] دے صوبے موئسیا تے حملہ کیتا پر ایہہ حملہ نکام بنا دتا گئیا ۔ === [[اٹیلا]] دا اقتدار === اپنے بھائیاں دے جان دے مگروں متحدہ ہناں دے حکمران [[اٹیلا]] نے غیر متنازعہ طور تے ہن سلطنت دا اقتدار سمبھال لئیا ۔ 447ء چ اٹیلا ہناں نوں اک وار فیر [[مشرقی رومی سلطنت]] ([[بازنطینی سلطنت]]) ول لے گئیا ۔ اسدا [[بلقان]] تے [[تھریس]] تے حملہ تباہ کن سی ، تے زریعاں موجب ایتھے ہناں نے 70 شہر ڈھاء کے تباہ کر دتے ۔ مشسرقی [[رومی سلطنت]] تے پہلے اندرونی طور تے ، [[قحط]] ، [[طاعون]] ، بغاوتاں تے [[قسطنطنیہ]] چ بھچالاں (زلزلےآں) دے اک سلسلے پاروں مسئلےاں چ گھری ہوئی سی ۔ رومی فوج تے فتح دے نتیجے چ ہن مشرقی رومی علاقےآں چ نا قابل تسخیر بن گئے ۔ [[بازنطینی سلطنت]] دے خلاف ہن جنگ 449ء چ تیجے اناطولیئس معاہدے تے دستخط دے مکی ۔ [[رومی سلطنت]] ہناں نوں خراج دین لگی تے بعد چ نویں شہنشاہ [[مارسیئن]] نے خراج دی ادائیگی روک دتی تے کارپاتھی طاس توں [[اٹیلا]] نے [[قسطنطنیہ]] تے حملہ کرن لئی حرکت کیتی ۔ اپنے حملے دے منصصوبے تے عمل کرن توں پہلے اسنے [[اک]] [[جرمن]] [[کڑی]] [[ایلڈیکو]] نال ویاہ کیتا ۔ اٹیلا اپنی سہاگ [[رات]] نوں [[نک]] توں خون وگن نال مر گئیا ۔ === [[اٹیلا]] دے بعد === اٹیلا دا جانشین اسدا وڈا پتر [[ایلاک]] بنئیا ۔ تے اٹیلا دے دوجے پتراں [[دینگیزیک]] تے [[ایرناخ]] نے وی تخت دا دعوی کیتا ۔ اس موقعے دا فیدہ چکدے ہوئے محکوم قبیلےآں نے بغاوت کر دتی ۔ اٹیلا دے مرن دے اک ورہے مگروں ہناں نوں [[نیڈاؤ دی لڑائی]] چ شکست ہوئی ۔ 469ء چ ایلاک دا جانشین تے اخری ہن بادشاہ دینگیزک مر گئیا تے اس دن ای ہن سلطنت مک گئی ۔ کجھ تریخ دان اس گل تے یعقین رکھدے نیں کہ ہناں دی اولاداں نے [[بلغاروی سلطنت]] قائم کیتی جہڑی [[بلقان]] ، [[پانونیا]] تے [[سیتھیا]] تے پھیلی ہوئی سی ۔ == مشرقی تے مغربی ترک سلطنتاں == پنجويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں "روآن روآن" باشندے منگولیا وچ مرکوز اک وسیع سلطنت اُتے راج کردے رہ‏ے، جو کوچہ تو‏ں کوریا د‏‏ی سرحداں تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں نے بدھ مت د‏‏ی اوہ شکل اختیار کيتی جو ایران دے زیر اثر پیدا ہونے والی ختنی تے تخاری روایتاں دا مرکب سی، تے اسنو‏ں منگولیا تو‏ں متعارف کرایا۔ پرانے ترک، جو "روآن روآن" اقتدار دے تحت گانسو وچ رہندے سن، انہاں نے ۵۵۱ء وچ ثانی الذکر دا تختہ پلٹ دتا۔ انہاں د‏‏ی قائم کردہ قدیم ترک سلطنت دو برساں دے اندر مشرقی تے مغربی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئ۔ مشرقی ترک منگولیا اُتے حکومت کردے رہے تے انہاں نے اوتھ‏ے پائی جانے والی، بدھ مت د‏‏ی ختن – تخاری "روآن روآن" شکلاں نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے، اسنو‏ں شمال دے ہان چینی عناصر دے نال ملیا دتا۔ انہاں نے شمالی ہندوستان، گندھارا تے ہان چین، بالخصوص ترفان وچ رہنے والے سغدیائی فرقے دے بھکشوواں د‏‏ی مدد تو‏ں، مختلف النوع بدھ مت زباناں تو‏ں، بوہت سارے بدھ مت متون دا قدیم ترک بولی وچ ترجمہ کيتا۔ شاہراہ ریشم دے سب تو‏ں اہ‏م تاجراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں، سغدیہ دے لوکاں وچ ایداں دے بھکشو تیار ہُندے رہندے سن جنہاں وچ فطری طور اُتے اک نال متعدد زباناں سیکھ لینے د‏‏ی صلاحیت موجود ہُندی سی۔ پرانے ترک بدھ مت د‏‏ی اہ‏م خاصیت عوام الناس وچ اس د‏ی اپیل سی جو بدھ دے حلقئہ ارادت وچ بوہت سارے مقبول، مقامی طور اُتے پوجے جانے والے دیوتاواں د‏‏ی شمولیت تو‏ں پیدا ہوئی سی تے انہاں وچ روايتی شمن پرست، تینگریائی تے زرتشتی، دونے موجود سن ۔ تینگریت، بدھ مت تو‏ں پہلے دا منگولیائی سرسبز میداناں وچ آباد مختلف انساناں وچ مروّج اک روايتی نظام عقیدہ سی۔ مغربی ترکاں نے پہلے دزونگاریا تے مغربی ترکستان اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ ۵۶۰ ء وچ انہاں نے سفید فام ہُناں (ہپتھالیاں) تو‏ں شاہراہ ریشم دا مغربی حصّہ کھو لیا تے رفتہ رفتہ کاشغر، سغدیہ تے باختر د‏‏ی طرف منتقل ہُندے ہوئے، افغانی گندھارا وچ وی اپنی اک خاص موجودگی قائم کرلئی- اپنے اس توسیع دے عمل وچ ، انہاں دے اک وڈے حلقے نے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا، بالخصوص انہاں شکلاں دے نال جو انہاں دے مفتوحہ علاقےآں وچ پائی جادیاں سن۔ مغربی ترکاں د‏‏ی آمد دے وقت مغربی ترکستان وچ بدھ مت د‏‏ی صورت حال مغربی ترکاں د‏‏ی ہجرت تو‏ں صدیاں پہلے، اَگڑ پِچھڑ یونانی- باختری، شاکانی، کشان، فارسی ساسانی تے سفید فام ہُناں د‏‏ی حکومتاں دے تحت مرکزی، جنوبی تے مغربی ترکستان وچ بدھ مت خوب برگ و بار لا رہیا سی۔ ہندوستان نو‏‏ں آنے والا ہان چینی سیّاح فاشیان، جس نے ۳۹۹ء تے ۴۱۵ء دے درمیان اس علاقے دا سفر کيتا، اس نے ایہ اطلاع دتی کہ ایتھ‏ے ہر طرف سرگرم خانقاہاں پھیلی ہوئیاں سن۔ پر، جدو‏ں ڈیڑھ صدی د‏‏ی مدت دے بعد مغربی ترک اس علاقے وچ پہنچے تاں انہاں نے بدھ مت نو‏‏ں اک کمزور حالت وچ دیکھیا۔ خاص کر سغدیہ وچ ۔ بظاہر اس اُتے ایہ زوال سفید فام ہُناں حکومت دے دور وچ آیا سی۔ بیشتر سفید فام ہُن، بدھ مت دے پرجوش حامی سن ۔ مثال دے طور پر، ۴۶۰ء وچ ، انہاں دے حکمراں نے بدھ دے لباس دا اک ٹکڑا صندوقچے وچ تبرک دے طور اُتے رکھ کے، کاشغر تو‏ں شمالی چینی درباراں وچو‏ں اک دربار دے لئی نذرانے دے طور اُتے بھجوایا سی۔ بہر حال، ۵۱۵ء وچ سفید فام ہُناں راجہ "مہرکلا" نے بودھاں نو‏‏ں ستانے دے لئی، بپینڈو طور پر، اپنے دربار وچ موجود حادس مانوی تے نسطوری عیسائی گروپاں دے اثر وچ آک‏ے، لوکاں نو‏‏ں بھڑکا دتا۔ اس دا بدترین نقصان گندھارا، کشمیر تے شمالی ہندوستان دے مغربی حصّے وچ ظاہر ہويا، مگر قدرے محدود پیمانے پر، ایہ نقصان باختر تے سغدیہ تک وی پہنچیا۔ ۶۳۰ء دے آس پاس، جدو‏ں دوسرے قابل ذکر چینی زائر شوان-دزنگ نے سمرقند دا دورہ کيتا جو سغدیہ وچ مغربی ترک سلطنت سی، تاں اس نے دیکھیا کہ اوتھ‏ے ایداں دے بوہت سارے بودھی سن جنہاں د‏‏ی طرف مقامی زرتشتیاں دا رویہ مخاصمانہ سی۔ اوتھ‏ے د‏‏ی دونے خاص بودھی خانقاہاں، ویران تے بند پئی سن۔ بہر حال،۶۲۲ء وچ شوان-دزنگ دے سمرقند پہنچنے تو‏ں پہلے، اس شہر دے مغربی ترک حکمراں، تونگشیھو قاغان نے، پربھاکرمترا د‏‏ی رہنمائی وچ جو اوتھ‏ے شمالی ہندوستان تو‏ں آنے والا اک بھکشو سی، باضابطہ طور اُتے بدھ مت اختیار ک‏ر ليا۔ شوان-دزنگ نے راجہ نو‏‏ں شہر دے نیڑے واقع مگر ویران پئی ہوئی خانقاہاں کو، فیر تو‏ں کھولنے بلکہ ہور خانقاہاں تعمیر کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ راجہ تے اس دے جانشیناں نے چینی بھکشو دا مشورہ تسلیم کيتا تے صرف سمرقند وچ سغدیہ دے مقام اُتے ہی نئيں، بلکہ وادئ فرغانہ تے اج دے دور دے مغربی تاجکستان وچ وی نويں خانقاہاں تعمیر کيتياں، انہاں نے شمال مغربی ترکستان تک بدھ مت د‏‏ی سغدیائی تے کاشغری شکلاں د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار شدہ اک شکل وی پہنچیا دی۔ اوتھ‏ے انہاں نے موجودہ دور دے جنوبی قازقستان، شمال مغربی کرغیزستان وچ دریاۓ چو د‏‏ی وادی تے اج دے الماندی تو‏ں نیڑے جنوب مشرقی قازقستان وچ واقع "سیمریچیے" وچ وی نويں خانقاہاں بنواواں۔ سغدیہ دے برعکس، شوان-دزنگ نے کاشغر تے باختر، ہور مغربی ترکاں دے زیر اقتدار دوسرے اہ‏م علاقےآں وچ وی، بہت ساریاں بودھی خانقاہاں دے فروغ دا بیان کيتا ا‏‏ے۔ کاشغر وچ سینکڑاں خانقاہاں سن تے دس ہزار بھکشو رہندے سن، جدو‏ں کہ باختر وچ ایہ تعداد زیادہ واجبی (کمتر) سی۔ اس پورے علاقے د‏‏ی عظیم ترین خانقاہ باختر دے خاص شہر بلخ وچ نووہار (نوبہار) دے ناں تو‏ں جانی جاندی سی۔ ایہ خانقاہ سارے دے سارے وسطی ایشیا وچ اعلٰی سطحی بودھی تعلیمات دے اہ‏م ترین مرکز د‏‏ی حیثیت رکھدی سی تے اس دے اطراف وچ چھوٹی چھوٹی خانقاہاں سن۔ انہاں نو‏ں وی نووہار ہی کہیا جاندا سی۔ کسی یونیورسٹی د‏‏ی طرح پھیلی ہوئی اس خانقاہ، نووہار وچ صرف انہاں بھکشوواں نو‏‏ں داخل کيتا جاندا سی جو پہلے ہی عالمانہ متون (کتب) مرتب کرچکے ہون۔ ایہ اپنے انہاں ششدر کر دین‏ے والے جواہرات، بدھ دے خوبصورت مجسّماں دے لئی مشہور سی، جو بیش قیمت ریشمی ملبوست تے مقامی زرتشتی رواج دے مطابق، شاندار ہیرے جواہرات دے زیوراں تو‏ں آراستہ کیتے گئے سن ۔ ختن تو‏ں اس خانقاہ دا خصوصی طور اُتے قریبی رابطہ سی جتھ‏ے ایہ اپنے بوہت سارے استاداں نو‏‏ں بھجواندی رہندی سی۔ شوان-دزنگ دے بیان دے مطابق، اس وقت ختن وچ پنج ہزار بھکشوواں دے نال اک سو خانقاہاں موجود سن۔ ===مغربی ترکاں دا زوال=== ستويں صدی دے وسط تک، مغربی تے مشرقی ترکستان دے انہاں علاقےآں وچ مغربی ترکاں دا اقتدار کمزور پڑنے لگا۔ پہلے ترکاں دے ہتھ تو‏ں باختر نکلیا تے گندھارا اُتے حکومت کرنے والے اک دوسرے ترکیائی بودھی قبیلے "ترکی شاہیاں" دے قبضے وچ چلا گیا۔ شوان-دزنگ نو‏‏ں گندھارا وچ بدھ مت دا حال باختر تو‏ں زیادہ خراب تے ابتر دکھادی دتا سی تے ایسا اس واقعے دے باوجود سی کہ ۵۹۱ء وچ ، کابل تو‏ں نیڑے ہی، مغربی ترکاں نے کپیشا دے مقام اُتے اک خانقاہ قائم کرلئی سی۔ درّہ خیبر دے کابل د‏‏ی سمت واقع وڈی خانقاہ نجے وہار درّہ خیبر جو موجودہ دور دے جلال آباد دے عین جنوب وچ اے، اوتھ‏ے بدھ دے کاسئہ سر د‏‏ی باقیات محفوظ سن تے اسنو‏ں بودھی دنیا د‏‏ی مقدس ترین زیارت گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت حاصل سی۔ بہر حال، اوتھ‏ے دے بھکشو مادہ پرست تے دنیا دار ہوگئے سن تے اس مقدس تبرک نو‏‏ں دیکھنے دے بدلے وچ ہر زائر تو‏ں سونے دا اک سکّہ طلب کردے سن ۔ اس پورے علاقے وچ مطالعے دے کوئی مراکز نئيں سن ۔ ==[[گوک ترک]]== [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|200px|left|گوک ترک سلطنت اپنےابتدائی دور چ (ہرے رنگ چ)]] گوک ترک (پرانی [[ترک]] [[بولی]] : [[چینی]] [[ترک]] یاں آسمانی [[ترک]]) اندرلے [[ایشیاء]] چ 552ء توں 747ء تک قائم رہن آلا اک طاقتور خانہ بدوش وفاق یاں سلطنت سی ، جہڑی کہ 60 لکھ مربع [[کلومیٹر]] دے رقبے تے پھیلی ہوئی سی ۔ [[چینی]] لکھتاں چ اسنوں "توجوئے" لکھئیا گئیا اے ۔ گوک ترکاں نے [[بومن خان]] (موت:552ء) تے اسدے پتراں دی قیادت چ علاقے دی وڈی طاقت دے روپ چ [[روؤران سلطنت]] دی تھاں لئی تے [[شاہراہ ریشم]] دی منافع بخش تجارت اپنے قابو چ کیتی ۔ گوک [[ترک]] حکمراناں دا تعلق اندرلے ایشیا دے اتلے کونے چ وسن آلے اک غیر واضع ابتدا دے قییبلے "آشینا" نال سی ۔ اینہاں دی اگوائی چ گوک ترک سلطنت تیزی نال پھیلی تے [[وسطی ایشیا]] دا وڈا علاقے اپنی عملداری چ لیاندا ۔ ریاست دیاں مشہور ترین شخصیاتاں اسدے بانی بومن خان دے علاوہ شہزادے [[کولتگین]] تے [[بیلگے خان]] تے چآنسلر تونیؤکوک سن ۔ ==[[پرانا عظیم بلفاریہ]]== پرانا عظیم بلغاریہ یاں عظیم بلغاریہ (بلغاری [[بولی]] :ستارا ویلیکا بلغاریہ) ، [[بازنطینی سلطنت]] دے تریخ داناں ولوں ، ستویں صدی عیسوی چ [[بلغار]] حکمران [[کبرات]] دی سلطنت جہڑی [[کوہ قفقاز]] دے اتلے چ [[دریاۓ ڈینیوب]] تے [[دریائے وولگا]] دے تھلڑلے علاقےآں دے و‍چکار [[گیاہستان]] (سٹیپ) تے مشتمل سی لئی ورتئیا جان آلا [[ناں]] سی ۔ پرانا عظیم بلغاریہ یا عظیم بلغاریہ (بازنطینی یونانی: Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία ، پالائی میگلی بولگاریہ ) بلغاریہ د‏‏ی اک ریاست سی [1] پیٹریہ اونگریہ (اگتھیئس ، پریسکس رائٹر ، زکریاس راھٹر ، تے سیوڈو زکریاس ریٹر)۔ بازنطینی مورخین نے اسنو‏ں پہلے کاگیس دے پہاڑاں دے شمال وچ ڈینیسٹر تے لوئر وولگا دے درمیان واقع فنگوریا اُتے قائم ، بلغاریہ د‏‏ی ریاست ، ( 463 ء تو‏ں پہلے) پہلے ماؤٹیان (7 ويں صدی تو‏ں پہلے) د‏‏ی تریخ دسی ا‏‏ے۔ [2]چھیويں صدی وچ مغربی ترکاں تو‏ں ایغور بلغاریائیاں د‏‏ی شکست دے بعد ، ایہ ترک خانت دا مغربی حصہ بن گیا۔ ستويں صدی وچ ، کبرت دے دور وچ ، ایہ مغرب د‏‏ی طرف پھیل گیا ، جس وچ آوار خطہ وی شامل سی ، تے پولٹاوا (جدید یوکرین) وچ مرتکز ہوگیا سی ، اس تو‏ں پہلے کولگہ خان تو‏ں وولگا تو‏ں قفقاز تک دے علاقے اُتے کنٹرول سی۔ انہاں دے زیر قبضہ لیا۔ ايس‏ے وقت ، کارپیتھیاں دے اک نويں حملے نے سیرمیم دے جنوب وچ کبرات دے گورنراں نو‏‏ں بھڑکا دتا ، جدو‏ں کہ اونگل د‏‏ی لڑیائی دے نتیجے وچ کبرات دے بیٹے اسفرخ د‏‏ی حکومت دے تحت ڈینوب دے نال ہی اک نويں بلغاریائی ریاست دا قیام عمل وچ آیا۔ === کبرات === [[فائل:Old Great Bulgaria and migration of Bulgarians.png|alt=|thumb|261x261px|6ویں تے 7ویں صدی عیسوی بلغاراں دے علاقے]] [[کبرات]] ، حکمرانی آلے دولو قبیلے چوں سی تے بلغار تخت دا جائز وارث سی ۔ اس نے اپنا نوجوانی دا دور [[بازنطینی سلطنت]] چ گزارئیا جتھے اسنے تعلیم حاصل کیتی تے [[بتسمہ]] لئیا ، اس دوران اسدا ماموں [[اوگانا]] اسدے قبیلے دا سردار رہئیا ۔ 628ء دے نیڑے اپنے وطن پرتئیا تے [[عوار خاگانیٹ]] دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) دی منظوری نال اسنے اپنے لوکاں دی سرداری سمبھال لئی ۔ اس نے چھیتی ای عواراں دے غلبے توں چٹکارا پا لئیا تے [[لہندی ترک خاگانیٹ]] (جہڑی اپنے شاہی ٹبراں دیاں جنگاں چ الجھی ہوئی سی) توں وی علیحدگی اختیار کر لئی ۔ === ریاست دی تشکیل === سن 610ء تے 615ء دے وچکار کبرات [[خان]] نے دو وڈے بلغار قبیلےآں [[کتریگور]] تے [[اوتیگور]] نوں [[اک]] حکمرانی چ متحد کر لئیا تے اک طاقتور وفاق بنائیا جسنوں گھبلے ویلےآں دے تریح دان " پرانا عظیم بلغاریہ" آکھدے سن ۔ کجھ مفکراں دے نیڑے اس ریاست دی رعایا چ شکست خوردہ [[عوار]] وی شامل سن تے ایہہ لہندے چ پانونیئن میداناں تک پھیلی ہوئی سی ۔ ایہہ منئیا جاندا اے کہ اس دا راجگھر [[جزیرہ نما تامان]] تے [[فاناگوریا]] دا شہر سی ۔ [[کبرات]] دی قبر 1912ء چ [[یوکرین]] دے علاقے [[پریشچیپینا]] چ دریافت ہوئی ۔ ==[[مشرقی ترک خاقانیت]]== '' 'مشرقی ترک خاقانیت' '' ({{zh | t = 東 突厥 | p = Dōng tūjué}}) اک [[ترک ] [[خاقانیت]] سی جو انٹرنل جنگاں دے نتیجے وچ تشکیل پایا سی ستويں صدی دے آغاز وچ ( 593–603) [[گوک ترک| گوکترک خاقانیت]]) دے بعد (چھیويں صدی وچ منگولیا وچ [[اشینہ قبیلے| اشائنا]] قبیلہ د‏‏ی بنیاد رکھی گئی) دو ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی سی - مشرقی تے [[لہندی ترک خاگانیٹ| مغربی]]۔ آخر کار ، مشرقی ترک طاقت نو‏‏ں چینی [[تانگ سلطنت]] نے جذب کرلیا۔ === تریخ === ==== آؤٹ لائن ==== 552-555 وچ [[گوک ترک]] نے منگولیا وچ [[روران خاقانیت| راوران]] د‏‏ی جگہ لے لی ، جس نے [[پہلی ترک خاقانیت] ترک ترکانہ]] (552-630) تشکیل دتا۔ اوہ تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین سمندر تک پھیل گئے۔ قزاقستان وچ 581 تو‏ں 603 دے درمیان [[مغربی ترک کھاگناٹ]] منگولیا دے مشرقی خوگانیٹ تو‏ں وکھ ہوگئے۔ ابتدائی دور وچ چینی کمزور سن تے ترکاں نو‏‏ں خراج تحسین پیش کردے سن ۔ چینیاں نے مضبوط ترقی د‏‏ی تے 630 وچ مشرقی ترکاں دا تختہ پلٹ دتا۔ ==== خاقانیت تو‏ں پہلے ==== ‘ترک’ ، جس دا مطلب اے ’’ مضبوط ‘‘ ، چھوٹے [[اشینہ قبیلے| اشینہ]] قبیلے یا قبیلے دا خود بیان سی۔ بعدازاں اسنو‏ں گوکٹرک خوگانیٹ تے بعد وچ مسلم مورخین نے [[ترک زباناں]] بولنے والےآں اُتے لاگو کيتا۔ چینی برابر ، توجو ، {f ایفون | [[وڈے جِلز]]: ٹی چیو۔ کدی کدی بوہت سارے شمالی لوکاں اُتے لاگو ہُندا اے تے سخت معنی وچ ہمیشہ ترک دا مطلب نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ چینی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 439 وچ آشینہ نامی شخص نے گانسو تو‏ں [[گاوچنگ]] دے مغرب وچ 500 خانداناں د‏‏ی رہنمائی کيتی۔ <ریف> کرسچن ، صفحہ 251 ، جس وچ 'سوئی انیلز' دا حوالہ دتا گیا سی۔ وکی مضامین [[گاوچنگ]] تے [[اشینہ قبیلے| اشینہ]] کچھ مختلف نيں۔ </ ریف> تقریبا 4 460 دے نیڑے روحانی نے انہاں نو‏ں مشرق وچ الٹائی منتقل کردتا جو سائبیریا تے منگولیا دے لئی دھات دا کم کرنے دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ ڈیوڈ کرسچین دا کہنا اے کہ ’ترک‘ دا پہلا تذکرہ چینی سالاں وچ 2 54 in وچ ظاہر ہُندا اے جدو‏ں انہاں نے دریائے یلو دے پار سالانہ چھاپے مارے جدو‏ں اوہ جم گیا۔ 545 وچ مستقب‏‏ل [[بومین کاغان]] اپنے روران مالکان د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر [[مغربی وی]] (535-57) تو‏ں براہ راست گل گل کر رہیا سی۔ بعد وچ ترکاں نو‏‏ں کاؤ چی دے ذریعہ بغاوت دبانے دے لئی مشرق بھیج دتا گیا ، لیکن ترکاں نے انہاں نو‏ں اپنی فوج وچ شامل کرلیا۔ بومین نے روران تو‏ں شاہی دلہن دا مطالبہ کيتا تے اسنو‏ں اک ’’ لوہار دا غلام ‘‘ قرار دے ک‏ے مذمت کيتی گئی۔ بومین نے مغربی وی تو‏ں دلہن لی ، اس نے یہول وچ [[یوجیوولا اناگوئی| راوران حکمران]] نو‏‏ں شکست دتی تے خاگن (552) دا شاہی خطاب اپنے ناں کرلیا۔ ==== برائے ناں اتحاد (552-581) ==== مغرب نو‏‏ں بومین دے چھوٹے بھائی [[استیامی]] (552-75) تے اس دے بیٹے [[تردو]] ش (575-603) نو‏‏ں دتا گیا سی۔ اشٹامی نے سلطنت نو‏‏ں کیسپین تے آکسس تک توسیع دی۔ گوک ٹرک نے کسی نہ کسی طرح ٹیرم بیسن حاصل کيتا تے اس طرح سلک روڈ تجارت تے سوگڈین تاجر جو اس دا انتظام کردے سن ۔ بومین د‏‏ی بغاوت (552) دے سال وچ اس دا انتقال ہويا تے اس دے بعد اس دے تن بیٹے سن ۔ [[ایسک کاغان]] (552-53) نے مختصراigned راج کيتا۔ [[مکان خگن]] (3 553--)) بقیہ روران ، جو. .5 تک مزاحمت کردی رہی ، نے مشرق کٹاناں نو‏‏ں دھکیل دتا تے [[ینیسی کرغیز]] نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ اس دے بعد [[تسپر کاغان]] (572-81) سن ۔ تِناں بھائیاں نے مغربی وی (535-57) تے [[شمالی چاؤ]] (557-581) تو‏ں مال غنیمت تے خراج وصول کيتا جس وچ سالانہ 100،000 ریشم شامل سن ۔ ==== مشرقی مغرب وچ تقسیم (581-603) ==== 581 وچ [[سوئی خاندان]] د‏‏ی بنیاد رکھی گئی تے چین نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنا شروع کيتا۔ چینیاں نے عام طور اُتے دوسرے گروہ دے خلاف اک گروہ د‏‏ی حمایت یا رشوت دے ک‏ے پِچھے ہٹنا شروع کيتا۔ تسپر ايس‏ے سال سوئی سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ تِناں دعویدار سابقہ ​​تین حکمراناں دے بیٹے سن ۔ تسپر نے مکان دے بیٹے [[آپا کاغان]] دا انتخاب کيتا ، لیکن بزرگاں نے اسنو‏ں مسترد کردتا تے تسمار دے بیٹے [[امرک انلو]] (581) دا انتخاب کيتا۔ انو جلد ہی اسیک دے بیٹے [[اشبرا کاغان]] دے پاس گیا (581-87)۔ انلو اہمیت دا حامل ہوئے گیا تے آپا تے اشبارہ نے اس دا مقابلہ کيتا۔ 458 وچ اشبارہ نے آپا اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں مغرب دے بھائی [[تردو]] دے پاس لے گیا ، جس نے مغربی خگنات بننے والی حکمرانی اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ آپا تے تردوش نے فیر اشبارہ نو‏‏ں مشرق وچ پہنچایا۔ اس نے چینیاں دے سامنے عرض کيتا تے چینی مدد تو‏ں آپا نو‏‏ں مغرب وچ تردوش دے علاقے وچ لے گیا۔ 587 وچ آپا تے ایشبرا دونے فوت ہوگئے۔ [[گوکٹرک خانہ جنگی]] دیکھو۔ مشرق وچ ایشبرا دے بعد اس دا بھائی [[باگھا کاغان]] (587-88) سی جس دے بعد ایشبرا دا بیٹا [[تولن کاغان]] (588-99) سی۔ 587 وچ طلان نے سوئی نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے دو سال بعد اسنو‏ں قتل کردتا گیا۔ تردوش مغرب تو‏ں چلا گیا تے مختصرا ترک سلطنت (599-603) نو‏‏ں دوبارہ مل گیا۔ چینیاں نے اپنے حریفاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، اس نے چین اُتے حملہ کيتا ، چینیاں نے کنوواں نو‏‏ں زہر دتا تے اوہ پِچھے ہٹنا پيا۔ ==== آزادی (603-630) ==== 603 تو‏ں مشرق تے مغرب یقینی طور اُتے تقسیم ہوگئے سن ۔ مشرق چین دے وسول د‏‏ی طرح [[یامی کاغان]] (603-09) گیا۔ انہاں نے چینی سبھیاچار د‏‏ی تعریف کيت‏ی تے چینیاں نے اسنو‏ں ارڈوس ملک وچ اک مہذب مکان بنایا۔ جب سوئی خاندان دے اقتدار دا خاتمہ ہويا ، علیحدگی پسند چینی رہنما [[شیبی خان| شیبی کاغان]] (609-19) دے واسال بننے اُتے راضی ہوگئے تے ترک طرز دے لقب دے نال نال خوگناٹ دے بھیڑیا دے سر بینرز۔ <ref name = wang2017>وانگ ، زینپنگ تے جوشوا اے فوگل (ایڈ)۔ 2017. 1. گھوڑےآں د‏‏ی سواریاں دے نال رقص کرنا: تانگ ، ترک تے ایغور ملٹی پولر ایشیاء وچ تانگ چین وچ ، 11-54۔ ہونولولو: یونیورسٹی آف ہوائی پریس۔ 12 فروری ، 2018 نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا</ref> 615 وچ ، چینیاں نے اپنے سوگدیائی مشیر نو‏‏ں پھندے وچ پھنسایا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ اس نے خراج تحسین پیش کرنا چھڈ دتا تے مختصر طور اُتے شانسی وچ [[سوئی دے شہنشاہ یانگ]] دا محاصرہ کيتا۔ 615 وچ شہنشاہ یانگ نے لی یوآن نو‏‏ں تفویض کيتا ، جو بعد وچ تانگ خاندان دا [[تانگ دا شہنشاہ گاوزو| پہلا شہنشاہ]] بن جائے گا ، سوئی خاندان د‏‏ی شمالی سرحد د‏‏ی حفاظت دا ناممکن کم۔ 617 وچ ، جدو‏ں دسیاں ہزار ترک [[تائیوان]] پہنچے تاں انہاں نو‏ں دروازے کھلا تے شہر مشکوک طور اُتے پر امن پایا۔ گھات لگائے جانے دے خوف تو‏ں ترک ترک ہوئے گیا۔ لی یوان دا دھوکہ دہی کامیاب ہوچکيا سی تے اس نے جلد ہی ترک تو‏ں اپنی دوستی دے بدلے ترکاں نو‏‏ں "جنگی قیدیاں ، خواتین ، [[جنڈ]] تے [[ریشم]]" د‏‏ی پیش کش اُتے فائدہ اٹھایا۔ ترکاں نے انکار کردتا ، اس دے بجائے مطالبہ کيتا کہ لی یوآن "جنت دا بیٹا" بن جائے تے ترکی دا لقب تے بینر قبول کرن۔ <ref name = wang2017 /> شیبی دے چھوٹے بھائی [[اشینہ زچون| چولو]] (619-20) نے صرف 18 ماہ تک حکمرانی کيت‏ی۔ اگلا بھائی ، [[الیگ کاغان]] (620-30) آخری آزاد حکمران سی۔ انہاں نے نويں [[تانگ خاندان]] (618-907) دے خلاف سالانہ چھاپے مارے۔ 626 وچ اوہ چانگآن دے دروازےآں اُتے پہنچیا۔ [[تانگ دا شہنشاہ تائزونگ]] ، جس نے حالے حالے اپنے باپ دا تختہ الٹا سی ، نے بھاری تاوان ادا کرنے دا انتخاب کيتا۔ تائزونگ نے انتظار کيتا تے اپنے گھڑسوار نو‏‏ں ودھیا دتا۔ 627-29 وچ غیر معمولی سردی نے وڈے پیمانے اُتے مویشیاں د‏‏ی اموات تے قحط پیدا کيتا۔ ٹیکس کم کرنے دے بجائے الیگ نے انہاں نو‏ں ودھایا۔ [[زیوانیٹو]] ، ایغور ، بائیگو تے الیگ دے کچھ لوکاں نے سرکشی د‏‏ی تے 629 وچ کیتن تے تائزونگ دے نال شامل ہوگئے۔ چین دے چھ فوجیاں نے 1200 کلومیٹر دے محاذ اُتے حملہ کيتا تے الیگ نو‏‏ں پھڑ لیا (630)۔ [[مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم]] دیکھو۔ ==== پہلی خاقانیت (630-683) دے بعد ==== زیوینٹو دے خگنائٹ [[ژینزو خان]] (629-45) دے زوال دے بعد شمال دے بیشتر حصے اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ تائزونگ نے آشینہ نو‏‏ں [[ارڈوس لوپ]] دے اندر رہائش پذیر کردتا۔ 639 وچ ، [[اشینہ جیشیشوئی| اک آشنا دے قتل د‏‏ی کوشش]] دے بعد ، تائزونگ نے چین [ژیلبی خان]] (9 639--43) دے تحت دریائے پیلا تے گوبی دے درمیان چین تے زیوینٹو دے وچکار بفر ریاست دے طور اُتے انہاں نو‏‏ں زندہ کردتا۔ 642 وچ Xueyantuo نے انہاں نو‏ں دریا دے جنوب وچ چلیایا۔ (ملاحظہ کرن [منگولیا وچ # مشرقی ترکاں دے خلاف تانگ مہم] ۔ زینزو دے بیٹے [[ڈوومی خان]] (645-46) نے چین اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا۔ تائزونگ نے ایغوراں دے نال اتحاد کيتا تے زیوینٹو قبیلے نو‏‏ں توڑ دتا۔ اشینہ [[چیبی خان]] ( 646-50)) نے خاقانیت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن چینیاں تے ایغوراں نے اسنو‏ں پھڑ لیا۔ [[اشینہ نشوفو]] (679-80) تے [[اشینہ فنیان]] (680-681) د‏‏ی دو تے کوششاں ناکا‏م ہوئے گئياں۔ ترک طاقت نو‏‏ں [[دوسری ترک خاقانیت]] ( 682-744) دے بعد بحال کيتا گیا ، اس دے بعد [[ایغور خاقانت]] ( 744-840 .)۔ ==[[لہندی ترک خاگانیٹ]]== [[File:Khazars.gif|thumb|250px|left|سن 635ء دے لاگے دے نقشے چ لہندی ترک خاگانیٹ دا محل وقوع]] '''لہندی ترک خاگانیٹ''' ، [[گوک ترک]] خاگانیٹ ( جہڑی 6ویں صدی عیسوی چ اتلے [[منگولیا]] چ [[آشینا]] قبیلے نے قائم کیتی سی ) دے 7ویں صدی عیسوی دے شروع چ (600ء توں 603ء)، [[اک]] خونی جنگ دے بعد دو حصیاں چڑھدے تے لہندے چ ونڈے جانے دے بعد ، قائم ہو ئی ۔ لہندے [[ترک]] (جنہاں نوں کہ اونوق یعنی "دس تیر" وی آکدئیا جاندا سی ) نے [[بازنطینی سلطنت]] دے نال دوستانہ تعلقات قائم کیتے ، تاکہ ایہہ اپنے مشترکہ دشمن [[ساسانی سلطنت]] نوں دباکے اسدے علاقے تے مل مار سکن ۔ 619ء چ لہندے [[ترک|ترکاں]] نے [[باختر]] تے چڑھائی کیتی پر [[دوجی فارسی ترک جنگ]] چ اینہاں نوں شکست ہوئی ۔ [[تیجی فارسی ترک جنگ]] چ لہندی ترک خاگانیٹ دے [[خاگان]] ([[خاقان]]) [[تنگ یابغو]] تے اسدے بھتیجے [[بوری ساد]] تے [[بازنطینی سلطنت|بازنطنی]] [[شہنشاہ]] [[ہرکولیس]] دیاں فوجاں نال مل کے [[قفقاز|قفقاز پار]] علاقے تے کامیاب حملہ کیتا ۔ خاگانیٹ دے راجگھر [[ناویکت]] (گرمائی راجگھر) تے [[سویاب]] (عمومی راجگھر) ، دونہے [[بشکیک]] دے چڑھدے چ [[کرغیزستان]] چ [[دریائے چوئی]] دی وادی ج واقع سن ۔ لہندی ترک خاگانیٹ سن 658ء 659ء چ [[سو ڈینگ فانگ]] دی قیادت چ [[چینی]] فوجاں ہتھوں تباہ ہوئی ۔ پہلا ترک خاگانیٹ منگولیا وچ 552 وچ بومین نے قائم کيتا سی تے تیزی تو‏ں مغرب وچ کیسپین د‏‏ی طرف پھیل گیا۔ 35 سالاں دے اندر مغربی نصف تے مشرقی ترک کھاگناٹ آزاد ہوئے گئے۔ ٹونگ یبغو کاغان (618–630) دے تحت مغربی خوگناٹ عروج نو‏‏ں پہنچیا۔ ٹونگ دے قتل دے بعد دالو تے نوشیبی دھڑاں دے وچکار تنازعات پیدا ہوگئے ، بوہت سارے قلیل خگن تے کچھ علاقہ ختم ہوگیا۔ 642 تو‏ں چین دے تانگ خاندان وچ توسیع وچ مداخلت شروع ہوگئی۔ تانگ نے 657–659 وچ خگنت نو‏‏ں تباہ کيتا۔ 552-575: مغربی توسیع: گوکترکوں تے منگول مشرقی تے وسطی دونے علاقےآں اُتے حکمرانی دے لئی صرف دو سلطندیاں سن۔ گوکٹرکس پہلی ایسی عظیم سلطنت سی جس نے تن عظیم شہری تہذیباں: بازنطیم ، فارس تے چین دے نال رابطے وچ رکھے سن ۔ منگولیا تو‏ں مغرب وچ انہاں د‏‏ی توسیع خراب دستاویزات وچ ا‏‏ے۔ گیمیلوف [10] درج ذیل نيں۔ بومین نے مغرب اپنے چھوٹے بھائی استمی (553-75) نو‏‏ں دے دتا۔ 1. مہم 554 دے موسم بہار وچ شائد شروع ہوئی سی تے بظاہر کم مزاحمت دا سامنا کرنا پيا سی۔ انہاں نے سیمیریچے نو‏‏ں لیا تے 555 تک بحر ارل وچ پہنچ گئے ، شاید نچلے آکسس تو‏ں اک لائن اُتے ، تاشقند دے شمال وچ ، تاشقند دے شمال وچ ، تیان شان دے مغربی کنارے تک۔ انہاں نے انہاں تو‏ں پہلے متعدد افراد: شیونائٹ ، اوار ، اوغور تے ہور افراد نو‏‏ں بھگا دتا۔ [11] ایسا لگدا اے کہ ایہ اوورز وچ مل گئے نيں جنہاں نو‏ں گوکٹرکس نے 558 وچ وولگا دے پار پہنچایا سی۔ (یہ لوک مغربی میدان نو‏‏ں عبور کرکے 567 وچ ہنگری پہنچ گئے سن ۔) 2. ترکاں دا رخ اس دے بعد جنوب مشرق ہوگیا۔ اس وقت اففالیاں نے تقریبا موجودہ سرحد اُتے فارسیاں دے نال ، ترم بیسن (یا حالے اسنو‏ں ترکاں تو‏ں کھو دتا سی؟) ، فرغانہ ، سوگد ، باختریا تے مروے اُتے قبضہ کيتا سی۔ خسرو اول نے بازنطینیاں دے نال صلح کيتا تے اففالیاں دا رخ کيتا۔ 560 (؟ غیر یقینی تاریخاں [12]) وچ لڑیائی شروع ہوئی جدو‏ں افلیتاں نے شاہ وچ ترک سفیر نو‏‏ں قتل کيتا۔ فارسیاں نے 562 وچ فتح حاصل کيتی تے ترکاں نے تاشقند قبضہ کرلیا۔ 5 565 وچ افشالیاں نو‏‏ں قرشی دے مقام اُتے شکست ہوئی تے اوہ بیکٹریا واپس چلے گئے جتھ‏ے عرب فتح تک ٹکڑے ٹکڑے باقی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے مطالبہ کيتا کہ پہلے افلیتاں نو‏ں دتی جانے والی خراج تحسین پیش کيتا جائے تے جدو‏ں اس تو‏ں انکار کيتا گیا تاں ، آکسکس نو‏‏ں عبور کرلیا ، لیکن اس تو‏ں بہتر سوچیا تے پِچھے ہٹ گیا۔ 571 وچ آکسکس دے نال اک سرحد کھینچی گئی ، [13] فارسی افغانستان د‏‏ی طرف مشرق وچ پھیل رہے سن ، جدو‏ں کہ ترکاں نے سوگدیائی مرچنٹ شہر حاصل کیتے تے ریشم د‏‏ی سڑک اُتے انہاں دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ 56. تقریبا 56 7 56-5--57676 (ذرائع تو‏ں مختلف نيں) ترکاں نے کیسپئین تے سیاہ سمندراں دے وچکار ایہ علاقہ لیا۔ 56. 8 568 وچ انہاں نے باختریا دا حصہ لیا۔ 575-630: استمی دے بعد اس دا بیٹا تردوش (575-603) سی۔ تقریبا 581 اس نے مشرقی گوک ٹرک خانہ جنگی وچ مداخلت کيتی۔ 588/89 وچ ہرات دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں فارسیاں نے شکست دتی۔ 599-603 وچ اس نے خوگنیٹ دا مشرقی نصف حصول حاصل کرلیا ، لیکن انہاں د‏‏ی موت دے بعد دونے حصےآں وچ ضرور تقسیم ہوگئی۔ ہشانہ خگن (603-611) نو‏‏ں زنگریا تو‏ں بے دخل کردتا گیا تے فیر التائی نو‏‏ں فتح کرنے والے تردوش دے پو‏تے شیگوئی (610-617) تو‏ں اسنو‏ں شکست دتی ، تاشقند اُتے فتح حاصل کيتی تے اشفہان اُتے چھاپہ ماریا۔ اس دا بھائی ٹونگ یبغو کاغان (618-630) سب تو‏ں وڈا خوغان سی۔ اس نے تریم بیسن تو‏ں کیسپین تک حکمرانی کيت‏ی ، زوانزانگ (غالبا)) نال ملاقات کيت‏ی ، قفقاز دے جنوب وچ فارس تو‏ں لڑنے دے لئی آدمی بھیجے تے اپنے بیٹے تردوش شاد نو‏‏ں افغانستان وچ لڑنے دے لئی بھیجیا۔ اس د‏ی وفات دے سال وچ چینیاں نے منگولیا وچ مشرقی کھگناٹ دا تختہ پلٹ دتا۔ اس دا قتل اس دے چچا کلگ سبیر (630) نے ڈولو د‏‏ی حمایت تو‏ں کيتا سی۔ نوشیبی نے ٹونگ دے بیٹے سی یاگگو (1-31--33) نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اُتے ، نوشیبی نے فوری طور اُتے سی دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے آشینہ نشو نو‏‏ں دولو خان (3 633--34) دے طور اُتے تخت نشین کيتا ، جس دے بعد اس دا بھائی ایشابارا ٹولس (4 634--38) سی۔ دلو-نوشیبی تنازعہ ہويا تے آخری مشرقی خاگن دا بیٹا یوکوک شاد (8 638--42) لیایا گیا۔ دھڑاں دا آپس وچ جھگڑا ہوگیا تے تانگ دے نوشیبی تے شہنشاہ تائزونگ نے ایربیس سیگوئی (2 642--51) نو‏‏ں تخت نشین کيتا۔ چینیاں نے تریم بیسن دے حصے دا مطالبہ کيتا تے فیر اس دا کچھ حصہ اس وقت تک حاصل کرلیا ایتھ‏ے تک کہ تائزونگ د‏‏ی موت نال جنگ بند نہ ہوئے گئی۔ ایبیس نو‏‏ں (اشینہ ہیلو) عشبرہ کاغان (651-58) نے حکومت دا تختہ پلٹ دتا ، جو تقریبا چھ سال د‏‏ی جنگ دے بعد دریائے ارتیش د‏‏ی لڑیائی وچ شکست کھا گیا تے چینیاں نے اس دے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد اوتھ‏ے کٹھ پتلی خگن سن ۔ 679-719 وچ صیب دا پرانا گوکترک راجگڑھ اینسی دے چار گیرسن وچو‏ں اک سی۔ چینی انہاں لوشان د‏‏ی بغاوت (756) دے وقت تک اس علاقے وچ موجود رہ‏‏ے۔ === فارسیاں تے بازنطینیاں دے نال تعلقات === چھیويں صدی دے آخر وچ ، ترکاں نے وسطی ایشیاء وچ اپنی جغرافیائی سیاسی حیثیت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، کیونجے مشرقی ایشیاء تے مغربی ایشیاء دے وچکار تجارت دا اک اہ‏م مرکز - جس وچ فارس تے بازنطیم غالب طاقدیاں سن۔ [14] اس مدت دے بیشتر حصے دے لئی ، استیامی نے کھاگناٹ اُتے کاراشر دے نیڑے سردیاں دے کیمپ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔ استمی دے تحت ترکاں د‏‏ی مغرب د‏‏ی توسیع د‏‏ی اک ٹائم لائن د‏‏ی تشکیل نو اس طرح کيت‏ی جاسکدی اے: 552 منگولیا؛ 555 بحیرہ ارال (شاید)؛ 558 دریائے والگا (آواراں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے)؛ فارسیاں دے نال اتحاد وچ ، 557–565 ، ترکاں نے ہیفٹیلیاں نو‏‏ں کچل ڈالیا ، جس دے بعد آکسِس دے نال اک ترککو فارس د‏‏ی سرحد کئی دہائیاں تک جاری رہی۔ 564 تاشقند؛ 567–571 شمالی قفقاز؛ 569–571 ترک فارس تو‏ں لڑ رہے سن ، اور۔ 576 کریمیا سمیت بحیرہ اسود دے علاقے وچ اک وڈی دراندازی۔ قسطنطنیہ پہنچنے والی پہلی ترک لیگیشن (یا سفارت خانہ) 563 وچ جسٹن II دا دورہ کيتا۔ منیاخ [ڈی] نامی اک سوگڈین تاجر 568 وچ قسطنطنیہ وچ ٹورکو-سوگدیائی قانون سازی د‏‏ی ، جس نے آواراں تے فارسیاں دے خلاف تجارت تے اتحاد دا تعاقب کيتا۔ زمرقس نامی بازنطینی عہدیدار منیاخ دے نال واپسی دے سفر اُتے گیا۔ (بعد وچ زمرچس نے ترکاں دا اک اہ‏م اکاؤنٹ چھڈ دتا۔) مانیخ نے ہن فارسیاں نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے کیسپین دے شمال وچ براہ راست راستہ دوبارہ کھولنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔ جے بعد وچ اس راستے اُتے تجارت وچ وادھا (غیر یقینی) ہويا تاں اس تو‏ں خورزم تے بحیرہ اسود دے شہراں نو‏‏ں فائدہ ہُندا تے اس دا نتیجہ خزراں تے رس دے بعد دے اضافے تو‏ں ہُندا۔ اوکسس دے کنارے سوگدیائی مرچنٹ شہراں اُتے چھیويں صدی دے آخر تو‏ں ترکاں دے کنٹرول نے ریشم روڈ دے وسطی حصے اُتے مغربی ترکاں نو‏‏ں کافی کنٹرول دتا۔ اک چینی جنرل نے شکایت کیت‏‏ی کہ: "ترک خود سِدھے ذہن دے نيں تے نابینا افراد نيں تے انہاں وچ باہمی اختلاف نو‏‏ں آسانی تو‏ں دور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں ، بہت سغدیائی باشندے انہاں وچ رہندے نيں جو چالاک تے کپٹی نيں۔ اوہ ترکاں نو‏‏ں تعلیم دیندے نيں تے تعلیم دیندے نيں۔" سائورن نے بازنطینی اتحاد نو‏‏ں سوگدیئن اسکیم دے طور اُتے دیکھیا جدو‏ں اوہ ترکاں د‏‏ی قیمت اُتے اپنا فائدہ اٹھاندے نيں۔ اک متعلقہ حقیقت ایہ اے کہ مشرقی ترکاں نے مال غنیمت دے طور اُتے ریشم د‏‏ی اک وڈی مقدار چینیاں تو‏ں کڈی جس د‏‏ی مارکیٹنگ مغرب د‏‏ی طرف کرنی پئی۔ 568 تو‏ں پہلے ، منیاخ ، جو اک معروف تاجر سی ، تجارت کھولنے دے لئی ساسانیائی فارسی عدالت وچ گیا۔ اس تجویز تو‏ں انکار کردتا گیا ، بظاہر اس د‏ی وجہ تو‏ں کہ پارسی بازنطینیاں دے ذریعہ تے اس دے نال تجارت اُتے پابندی لگانا چاہندے سن ۔ اطلاعات دے مطابق ، فارس جانے والی دوسری ترک لیگیہ دے ممبراں نو‏‏ں مبینہ طور اُتے زہر دتا گیا۔ 569 تو‏ں ، ترک تے فارس دا مقابلہ جاری رہیا ، ایتھ‏ے تک کہ مرو دے نیڑے ترکاں نو‏‏ں شکست دتی گئی۔ 571 وچ دشمنی ختم ہوگئی۔ 576 وچ ، ویلنٹائنس نے بازنطینی مشن د‏‏ی قیادت تورکسانتھوس د‏‏ی طرف د‏‏ی جس دا کیمپ کیسپین دے مغرب وچ سی۔ ویلینٹنس فارس دے خلاف کارروائی کرنا چاہندا سی تے ٹورکسانتھوس نے شکایت کیت‏‏ی کہ بازنطیم آواراں نو‏‏ں پناہ دے رہیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ویلنٹائنس تردو نال ملن مشرق گیا۔ اس دشمنی د‏‏ی وجہ کيتا اے ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ 576–77 وچ بوکھان نامی اک ترک جرنیل تے اناگائی نامی اک اتیگور نے پینٹکپیئم دے کریمین بازنطینی قصبے اُتے قبضہ کرلیا تے چیروسنس دے محاصرے وچ ناکا‏م ہوگئے۔ ایہ ترک طاقت د‏‏ی مغربی حد تک نشان زد کردا ا‏‏ے۔ باکریا وچ ترکاں دے ذریعہ اک وڈا حملہ ، 588–589 وچ ، ساسانیاں دے ہتھو‏ں شکست کھا گیا۔ ترک-بازنطینی اتحاد 620 وچ عرب فتوحات تو‏ں پہلے آخری عظیم بازنطینی فارسی جنگ دے دوران بحال ہويا سی۔ 627 ٹونگ وچ یاغو کاغان نے اپنے بھتیجے باری شاد نو‏‏ں بھجوایا۔ ترکاں نے کیسپئین دے ساحل اُتے ڈربنٹ دے عظیم قلعے اُتے حملہ کيتا ، آذربائیجان تے جارجیا وچ داخل ہوئے ، خوب پرت مار د‏‏ی تے ہیرکلیوس نال ملاقات کيت‏ی جو طفلس دا محاصرہ کررہیا سی۔ جدو‏ں محاصرے نو‏‏ں گھسیٹا تاں ترک ترک ہوگئے تے ہیرکلیوس جنوب د‏‏ی طرف چلا گیا تے فارس اُتے اک زبردست فتح حاصل کيتی۔ ترکاں نے پرت کر ، ٹفلیس اُتے قبضہ کيتا تے گیریژن دا قتل عام کيتا۔ بازنطینیاں د‏‏ی جانب تو‏ں ، اک ترک جنرل ، جس دا ناں چورپن ترخان سی ، تب اس نے بیشتر آرمینیا نو‏‏ں فتح کيتا۔ ترکاں نے اس تو‏ں کيہ حاصل کیتا ایہ واضح نئيں ا‏‏ے۔ ==[[خزر سلطنت]]== [[فائل:Chasaren.jpg|thumb|220px| سنّ 650 اتے 850 دے وچّ خزر خاگانیت]] '''خزر سلطنت جاں خزر خاگانیت''' وچکارلے ویلےآں وچ [[ یوریشیا ]] دی اک [[ ترک بولی| ترکی نسل]] لوکاں دی وڈی سلطنت سی ، جہڑی اجوکے [[ روس ]] دے [[ یورپ|یوروپی ]] حصے ، لہندے [[ قازقستان ]] , چڑھدے [[یوکرین]] , [[آذربائیجان]] , شمالی [[قفقاز]] ( [[چرکیسیا]] , [[ داغستان ]] ) , [[گرجستان]] , [[کریمیا]] اتے اتلے چڑھدے [[ترکی]] اتے پھیلی ہوئی سی ۔ اسدا [[راجگڑھ]] [[ وولگا دریا]] دے کنڈے بسیا آتیل شہر سی ۔ خزر خاگانیت سنّ 448 توں 1048 تکّ چلی ۔ اسوچّ کئی دھرماں دے لوک اتے ، ترکی قبیلےآں دے علاوہ ، یورالی ، [[ سلاوی لوک | سلاوی ]] اتے ہور نسلاں دے لوک وی رہندے سن ۔ خزر خاگانت [[ شاہراہ ریشم|ریشم رستہ ]] اتے اک اہم پڑاؤ سی اتے دکھن - لہندے [[ ایشیا ]] نوں اتلے [[ یورپ ]] توں جوڑن والی اک مکھ کڑی سی ۔<ref name="ref10fagay">[http://books.google.com/books?id=Mv9jKIwxuAsC A history of Russia, Central Asia, and Mongolia], David Christian, Wiley-Blackwell, 1998, ISBN 978-0-631-20814-3, ''... Recent evidence suggests that the dominant language was an Oghur dialect. Anthropologically and linguistically the Khazars were similar to the other Turkic peoples of the Pontic steppes ...''</ref> ایہ نیم[[خانہ بدوش]] [[ترک|ترک لوک]] سن ،جنہاں نے اپنے وقت د‏‏ی طاقتور ترین مغربی ترک خانیت تو‏ں ٹوٹے تے اپنی ہی وکھ سیاست پیدا کی.<ref name="Wexler 1987 70" /> [[مشرقی یورپ]] تے [[مغربی ایشیا|جنوب مغربی ایشیا]] د‏‏ی اہ‏م ترین تجارتی شہ رگ دے دونے اطراف, خذریہ قرون وسطی د‏‏ی سب تو‏ں اولی تجارتی منڈی بنا جو [[شاہراہ ریشم]] د‏‏ی مغربی رستےآں اُتے تسلط رکھدا سی جدو‏ں کہ [[چین]] ، [[مشرق وسطی]] تے [[کیویائی روس|کیویائی روس']] دے درمیان اک چوراہے دا کردار ادا کردا رہیا .<ref name="Wexler 1987 70" /><ref name="Wexler 1987 70" /> تقریبا ً تن صدیاں تک ( 650-965ء) قبیلہ خذر دا وسیع علاقے اُتے غلبہ رہیا جو [[ڈون۔وولگا نہر|وولگا ڈون]] دے میداناں تو‏ں مشرقی [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] تے شمالی [[قفقاز]] رہیا .<ref name="Kizilov 2009 335" /> خذریہ طویل عرصے تک ساسانی فارسی سلطنت دے خلاف [[بازنطینی]] قائم مقام رہنے دے بعد [[بازنطینی سلطنت]] ، [[خلافت امویہ]] تے شمالی میداناں دے خانہ بدوشاں دے درمیان [[حائلی ریاست]] دا کردار ادا کردا رہیا .فیر اس دا بازنطینی اتحاد 900 ء دے آس پاس ختم ہويا . بازنطینیاں نے [[:en:Alans|الاناں]] نو‏‏ں خذریہ اُتے حملہ کرنے دے لئی ابھارنا شروع کيتا تاکہ خذریہ د‏‏ی کریمیا تے قفقاز اُتے گرفت کمزور ہوئے تے اوہ شمال وچ ابھرتی ہوئی روسی طاقت نو‏‏ں مسیحیت قبول کروا تے انہاں تو‏ں سیاسی اتحاد کرسکن .<ref name="Noonan 1999 499,502–3">{{harvnb|Noonan|1999|pp=499,502–3}}.</ref> 965 تے 969 دے درمیان ، [[کیویائی روس|کیویائی روسی']] حکمران [[:en:Sviatoslav I of Kiev|کیف دا سفیاتوسلاؤ اول]] نے راجگڑھ [[:en:Atil|آتل]] فتح کرکے خذری ریاست تباہ د‏‏ی . <div style="direction: rtl;">خذراں دے ماخذ تے فطرت دا تعین [[ترک زباناں|ان د‏‏یاں بولیاں]] دے ماخذ دے نظریات تو‏ں بندھا ہويا اے , لیکن ایہ اک پیچیدہ و مشکل معاملہ اے کیونجے خزری بولی وچ کوئی وی مقامی سرگزشت ، روداد تے دستاویز نئيں بچی تے ریاست وچ [[:en:Polyethnicity|کثیر النسل آبادی]] اُتے مشتمل لوک [[:en:Polyglotism|بہت ساریاں زباناں بولدے]] سن ۔ خیال اے کہ خذر لوکاں دا مقامی مذہب [[ٹینگی ازم|تنگریت]] سی , جداں کہ [[:en:North Caucasian Huns|شمالی قفقازی ہن]] تے ہور ترک عوام دا سی .</div><ref name="Kizilov 2009 335" /> ایسا ظاہر ہُندا اے کہ خذر خانیت دے کثیر النسل عوام بوہت سارے خداواں د‏‏ی کثیر الاعتقادی پچی کاری د‏‏ی آبادی سی , تنگریت ، یہودی ، مسیحی تے مسلما‏ن پَرِستار .<ref name="Kizilov 2009 335" /> [[:en:Judah Halevi|یہوداہ حلیوی]] اور[[:en:Abraham ibn Daud|ابراہیم بن داود]] دے مطابق خذری حکمران اشرافیہ نے 8واں صدی ءماں [[ربیائی یہودیت]] قبول کيتی <ref>2007a{{Harvard citation no brackets}}</ref> لیکن اس خانیت دے اندر [[قبول یہودیت]] دا دائرہ کار دے اندر غیر متعین اے . <div style="direction: rtl;">ماخذات خذر دے بابت [[:en:Subbotniks|سلاو یہودی سبوتنخ]] ، [[یہود بخاری|یہود بخارا]] ، مسلما‏ن [[کمیک]], [[:en:Kazakhs|قزاک]] ، [[:en:Don Cossacks|دان کوزک]] خطے وچ ترک بولی بولنے والے [[:en:Krymchaks|کرمچک]] تے انہاں دے کریمیائی پڑوسی [[:en:Crimean Karaites|کارائی]] [[:en:Csangos|مالڈاوی سنگؤس]] ، [[:en:Mountain Jews|کوہستانی یہود]] تے دوسرے تجویز کیتے گئے </div><ref name="Kizilov 2009 335">{{Harvard citation no brackets}}</ref><ref name="Wexler 1987 70">{{Harvard citation no brackets}}.</ref><ref name="Wexler 1987 70" /><div style="direction: rtl;"><span class="cx-segment" data-segmentid="508">19واں صدی دے اخر وچ , [[اشکنازی نسب دا خضری مفروضہ|نظریہ]] سامنے آیا کہ[[اشکنازی یہود]]ی اکثریت خذری جلاوطن یہودیاں کيت‏ی سی جنہاں نےروس تے یوکرین تو‏ں مغرب فرانس تے جرمنی د‏‏ی جانب ہجرت د‏‏ی </span><span class="cx-segment" data-segmentid="511">ہ اس نظریہ د‏‏ی ہن وی حمایت جاری اے لیکن یہود تے سام پسند دانشور اسنو‏ں شکوک و شبہات تو‏ں دیکھدے نيں .</span></div> <ref name="Wexler 1987 70" /><ref>{{Harvard citation no brackets}}: 'Most scholars are sceptical about the hypothesis (that has its roots in the late 19th century) that Khazars became a major component in the ethnogenesis of the Ashkenazic Jews'.</ref><div style="direction: rtl;">یہ نظریہ کدی کدی [[ضد سامیت|سام دشمنی]]</div> <ref name="Wexler 1987 70" /><div style="direction: rtl;">اور کدی کدی ضد صہیونیت تو‏ں وی جوڑا جاندا اے </div><ref name="Wexler 1987 70" /> ===مذہب=== قرون وسطی وچّ خزر راج نے [[یہودیت| یہودی دھرم ]] نوں اپنا لیا سی ، حالانکہ [[گیاہستان|ستیپی]] دے ہور ترکی قبیلےآں نے [[ سنی ]] [[اسلام]] اپنایا سی ۔ [[File:Khazar map1.PNG|thumb|Khazar Khaganate and surrounding states, c. 820 (area of direct Khazar control in dark blue, sphere of influence in purple).]] ===ناں=== بہت سارے ودواناں دا مننا ہے کہ خزر شبد [ترک بولیاں]] دے گیزیر جاں خیزیر شبد توں آیا ہے اتے اسدا مطلب [[ خانہ بدوش ]] جاں گھمکڑ ہندا ہے ۔ ====عرب خزر جنگاں==== 7ویں تے 8ویں صدی عیسوی چ [[خزر لوک|خزراں]] نے [[اموی سلطنت]] تے اسدی جانشین [[عباسی سلطنت]] خلاف جنگاں دا اک سلسلہ لڑیا ۔پہلی عرب خزر جنگ اسلامی فتوحات دے پہلے دور وچ لڑی گئی ۔ 640 تک مسلم فوجاں [[آرمینیا]] تک پہنچ گئے۔ 642ء وچ اینہاں نے [[قفقاز]] پار اپنا پہلا حملہ [[عبدالرحمان ابن ربیعہ]] دی اگوائی وچ کیتا ۔ 652ء وچ مسلم فوجاں خزر [[راجگڑھ]] [[بلانجار]] اتے حملہ آور ہوئیاں ، لیکن جت نا سکیاں تے بھاری نقصان چکیا ۔ ==[[ایغور خاقانت]]== {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=orange>ایغور خاگانیٹ<font>''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=green>742ء توں 848ء<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Uyghur_Khaganate.png|250px]] |- align="center" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>ایغور سلطنت دا نقشہ<font>''' |- |'''راجگھر'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اوردو بالق]]<hr> |- style="vertical-align: top |'''[[مذہب]]''' |style="padding-right: 1em;" | مانیشیزم |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | مطلق العنان بادشاہت <hr> |- style="vertical-align: top |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>ایغور خاگان (خاقان)<font>''' |- |'''744ء توں 747ء''' |style="padding-right: 1em;" | قتلغ بیلگے کول |- style="vertical-align: top;" |'''841ء توں 847ء''' |style="padding-right: 1em;" | اوگے خان |- style="vertical-align: top; |- |'''تریخ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | <hr> |- style="vertical-align: top |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | سن 742ء |- style="vertical-align: top;" |'''خاتمہ''' |style="padding-right: 1em;" | سن 848ء |- style="vertical-align: top;"- |'''رقبہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | <hr> |- style="vertical-align: top |'''سن 800ء چ''' |style="padding-right: 1em;" | 55 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] |- style="vertical-align: top;" |- |} [[File:جگ 820ء چ.jpg|thumb|200px|left|ایغور خاگانیٹ 820ء دے نیڑے]] ایغور خاگانیٹ اٹھویں صدی عیسوی دے ادھ توں 9ویں صدی عیسوی دے ادھ تک [[ترکستان]] تے [[چین]] دے علاقےآں تے 55 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] دے علاقے تے پھیلی ہوئی [[ترک]] سلطنت سی ۔ ایہہ [[اورخان ایغور]] دی حکمرانی چ [[اک]] قبائلی وفاق سی ۔ == [[منگولیا]] چ [[ایغور]]اں دا نمودار ہونا == [[گوک ترک]] خاگانیٹ دے خلاف 742ء چ [[ایغور]] قبیلےآں [[کارلوک]] تے [[باسمیل]] دی بغاوت نال [[منگولیا]] تے [[وسطی ایشیا]] چ طاقت دا وڈا خلا پیدا کر دتا ۔ باسمیلاں نے 744ء چ [[گوک ترک|گوک ترکاں]] دے [[راجگھر]] [[اوتوگین]] تے قبضہ کر لئیا تے اینہاں دے بادشاہ [[اوزمش خان]] نوں پھڑ لئیا تے علاقے دا کنٹرول اپنے ہتھ چ لے لئیا ۔ ایغور کارلوک اتحاد اسدے کجھ چر مگروں بنئیا ۔ اس اتحاد نے باسمیلاں نوں شکست دتی تے اینہاں دے بادشاہ دا سر لاہ دتا ۔ باسمیل قبیلےاں نوں مکمل طور تے تباہ کر دتا گئیا ، اینہاں دے [[لوک|لوکاں]] نوں [[چین|چینیاں]] ہتھ ویچ دتا گئیا یاں فاتح لوکاں چ ونڈ دتا گئیا ۔ [[ایغور|ایغوراں]] نے [[منگولیا]] دی حکومت سمبھال لئی تے کارلوکاں نوں ہور لہندے چ علاقے دے دتے گئے ۔ [[ایغور]] سردار [[قتلق بیلگے کول]] نے خود دا سارے [[التائی]] قبیلےآں دا اعلی حکمران ([[خاگان]] یعنی [[خاقان]]) ہون دا اعلان کر دتا تے اپنا راجگھر [[اوردو بالق]] چ قائم کیتا ۔ ==[[وولگا بلغاریہ]]== وولگا بلغاریہ یاں وولگا ۔ کاما بلغار ، [[ترک]] قومیت دی اک تریخی ریاست سی ، جہڑی 7ویں توں 13ویں صدی تک [[دریائے وولگا]] تے [[دریائے کاما]] دے علاقےآں چ قائم رہی ، ایہہ علاقے اج کل [[روس]] چ شامل نیں ۔ اج کل دے [[روس]] دیاں ریاستاں [[تاتارستان]] تے [[چوواشیا]] دے لوک اونہاں وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ۔ [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb||400px|right|سن 1200ء دے نقشے ج وولگا بلغاریہ]] وولگا بلغاراں دے بارے چ کوئی سدھیاں معلومات نئیں ملدیاں کیونجے وولگا بلغاراں دی کوئی وی دستاویز نئیں لبھی تے اینہاں بارے جانکاری ، [[عرب]] ، [[ایران]] ، [[ہندستان]] تے [[روسی]] زرا‏ئع راہیں ملدی اے ۔ [[File:Khazars.gif|thumb|350px|right|نقشے چ [[بحیرہ ازوف]] دے آلے دوالے بلغاراں دا اصل علاقہ جتھوں اینہاں دا اک گروہ چڑھدے چ [[دریائے وولگا]] (اج دا [[تاتارستان]]) تے دوجا لہندے چ [[دریاۓ ڈینیوب]] (اج دا [[بلغاریہ]]) تے آباد ہو گیا]] ایہہ خیال کیتا جاندا اے کہ وولگا بلغاریہ دی دھرتی تے سب توں پہلے [[فن اوگری لوک]] آباد ہوئے ۔ [[ترک]] نسل دے [[بلغار]] 660ء چ [[کبرات]] دے پتر [[کوترنگ]] دے آگوائی ہیٹھ ایتھے [[بحیرہ ازوف]] دے علاقےآں توں آئے ۔ اوہ 8ویں صدی تک [[ریاست ادیل یورال]] دے علاقے تک پہنچ گئے ، جتھے اوہ ایتھے دے رہن آلے کئی دوجے مختلف النسل قبیلےآن نال اتحاد کر کے 9ویں صدی عیسوی اخیر تک ایتھے دے غالب اکثریتی لوک بن گئے ۔ کجھ دوجے [[بلغار]] قبیلے لہندے ول ودھدے ہوئے کئی مہماں دے بعد [[دریاۓ ڈینیوب]] دے علاقےآں چ آباد ہوگئے جہڑا اج کل [[بلغاریہ]] آکھواندے نیں جتھے [[سلاو]] نسل دے لوکاں مدغم ہوگئے تے [[سلاو]] [[بولی]] تے مشرقی [[آرتھوڈکس]] مذہب اختیار کر لئیا ۔ بوہتے دانشوران دے نیڑے [[وولگا بلغار]] عظیم [[خزاری سلطنت]] دی رعیت سن تے 9ویں صدی چ کسے ویلے اتحاد دا کم شروع ہوئیا تے بلغار شہر نوں راجگھر بنائیا گئیا ، جہڑا اج دے [[قازان]] شہر توں 160 [[کلومیٹر]] دکھن چ سی ۔ دانشوراں دی اکثریت شک چ اے کہ وولگا بلغاراں نے [[خزاری سلطنت|خزاراں]] توں آزادی خود حاصل کیتی یاں اودوں آزاد ہوئے جدوں 965ء چ [[کیویائی روس]] دے حکمران [[سویتو سلاو]] نے خزاں نوں تباہ کیتا ۔ اس علاقے دی آبادی دی وڈی گنتی [[ترک]] قبیلےآں نال تعلق رکھدی سی ، جنہاں چ [[بلغار]] ، [[سوآر]] ، [[بیلار]] ، [[برانجار]] تے کجھ برتا ([[ابن رستا]] دے مطابق) شامل سن ۔ اج دے [[چواش]] تے [[قازان تاتاری]] وولگا بلغاراں دی نسل چوں نیں ( کجھ تھوڑی بوہتی [[فن اوگریک لوک]] تے [[قپچاق]] [[ترک]] نسل دے رلے نال)۔ اینہاں دا اک دوجا حصہ [[فن]] تے [[میگیار]] ( [[اساگل]] تے [[پسکاتر]]) قبیلےآں تے مشتمل سی ، [[تاتاری]] تے [[بسرمان]] غالبا اینہاں دی نسل چوں نیں ۔ وولگا بلغاراں نے [[اسلام]] نوں ریاستی مذہب دے طور تے 10ویں صدی عیسوی دے شروع چ اپنائیا ، جدوں 922ء 923ء چ [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] [[المقتدر]] نے المش [[ابن فضلان]] نوں وولگا بلغاراں نال تعلقات قائم کرن لئی بھیجئیا ، جس دے نال [[قاضی]] تے اسلامی قنون دے استاد وی وولگا بلغاریہ آئے ، جنہاں دے ہتھ تے ایتھے دی آبادی دی اکثریت نے [[اسلام]] قبول کیتا ، اینہاں ماہراں نے ای ایتھے [[مسیت|مسیتاں]] تے [[قلعہ|قلعے]] اسارن چ مدد کیتی ۔ پر ایتھے [[تانگری ازم]] تے دوجے دھرم وی منے جاندے رہے ۔ کروسیڈراں توں پہلے ( جنہاں نے اپنے لئی دوجے تجارتی راستے لبھے) ، [[دریائے وولگا]] دے درمیانی حصے تے واقع ہون پاروں [[یورپ]] تے [[ایشیاء]] دے وچکار [[تجارت]] دا وڈا حصہ کنٹرول وولگا بلغاریہ دے کنٹرول چ سی ۔ وولگا بلغاریہ دا راجگھر [[بلغار]] اک ترقی کردا تے ودھدا پھلدا شہر سی جہرا اپنے وقبے تے دھن دولت چ اسلامی [[دنیا]] دے کسے وی وڈے مرکز نال مقابلہ کردا سی ۔ وولگا بلغاراں دے تجارتی شراکت داراں چ اتلے چ [[وائی کنگ]] ([[ناروے]])، [[بجارملینڈ]] ، [[یاگرا]] تے بنینیٹ توں دکھن چ [[بغداد]] تے [[قسطنطنیہ]] (اج دا [[استمبول]]) ، لہندے [[یورپ]] توں چڑھدے چ [[چین]] تک شامل سن ۔ ریاست دے دوجے وڈے شہراں چ [[بیلار]] ، [[سوآر]] (سوار) [[قاشان]] تے جوکیتاؤ سن ۔ اج دے [[تاتارستان]] تے [[روس]] دے شہر [[قازان]] تے [[ییلابوگا]] وولگا بلغاریہ دے سرحدی قلعےآں دے طور تے اسارے گئے سن ۔ وولگا بلغاریہ دے کجھ شہر حالے تیکر وی نئیں لبھے پر اوہ [[روسی]] دستاویزاں چ درج نیں ، اینہاں چ اوشل ، توخچن ، ابراہیم (بریاکیموف) تے تاؤ الی نیں ، اینہاں چوں کجھ [[مغل|منگولاں]] دے حملے تے اسدے بعد تباہ ہوگئے ۔ وولگا بلغاریہ نوں لہندے چوں قابل ذکر فوجی خطرہ صرف [[روسی]] راجواڑےآں توں ای ہو سکدا سی ۔ تے 11ویں صدی عیسوی چ متعدد [[روسی]] حملےآں چ ایہہ علاقے تاراج ہوئے ۔ 12ویں صدی دے اخير تے 13ویں صدی دے شروع چ [[روسی]] راجواڑے [[ولادیمیر]] (اج کل [[روس]] دا اک [[صوبہ]]) دے حکمراناں خاص طور تے [[آندرے متقی]] تے [[وسیوولادا III]] نے اپنیاں مشرقی سرحداں دے تحفظ لئی باقاعدہ سوجے سمجھے طریقے نال بلغاراں دے شہراں چ لٹ مار کیتی ۔ لہندے توں [[سلاو|سلاوواں]] دے ڈر پاروں بلغاراں نے اپنا راجگھر بلغار توں بیلار منتقل کر لئیا ۔ [[File:Devil_tower.jpg|thumb|250px|left|[[ییلابوگا]] چ 12ویں صدی عیسوی دا شیطان مینار]] [[ستمبر]] 1223ء چ [[سمارا]] [[شہر]] دے نیڑے [[چنگیز خان]] دی فوج دا ہراول دستہ [[سوبدائی بہادر]] دے پتر [[اوران]] دی قیادت ہیٹھ وولگا بلغاریہ چ داخل ہوئیا پر [[سمارا بیند دی لڑائی]] چ شکست کھا کے ناکام پرت گئیا ۔ 1236ء چ [[مغل|منگول]] مڑ واپس وولگا بلغاریہ تے حملہ آور ہوئے پر اوہناں نوں وولگا بلغاریہ نوں ، ایتھے داخلی خانہ جنگی دے باوجود فتح کرن چ 5 ورہے لگے ۔ اینج وولگا بلغاریہ [[الس جوجی]] دا حصہ بن گئیا ، جہڑا بعد چ [[طلائی اردو]] سلطنت کہلائیا (تے [[سائبیریا]] توں [[ھنگری]] تک دا علاقہ اس سلطنت دی حکمرانی تھلے سی )۔ اس دے بعد وولگا بلغاریہ وی گئی راجواڑےآں چ تقسیم ہوگئیا تے ہر راجواڑا [[طلائی اردو]] سلطنت ([[ترکی]] تے [[تاتاری]] [[بولی]] چ [[طلائی اردو|آلتین اوردا]]) دا باجگزار بن گئیا تے کجھ خودمختاری حاصل کر لئی ۔ 1430ء دے عشرے چ [[خانان قازان]] ([[قازان خانیت]]) وجود چ آئی جہڑی اینہاں سارےآں راجواڑےآں چوں بوہتی اہمیت آلی ریاست سی ۔ کجھ تریخ داناں دے مطابق وولگا بلغاریہ دی 80 فیصد توں ودھ آبادی [[مغل|منگول]] مداخلت دے دوران ماری گئی سی تے باقی آبادی نوں منگولاں نے اتلے علاقےآں چ آباد کر دتا گئیا ( اج دے [[تاتارستان]] تے [[چوواشیا]] چ) ۔ وولگا بلغاریہ دے [[گیاہستان|گیاہستاناں]] ([[سٹیپ]]) چ خانہ بدوش [[قپچاق]] تے [[مغل|منگولاں]] نوں آباد کیتا گئیا ۔ جس نال [[زراعت]] دی ترقی متاثر ہوئی ۔ ویلے دے نال نال وولگا بلغاریہ دے شہراں دی مڑ فیر اساری کیتی گئی تے اک وار فیر اوہ [[طلائی اردو|سنہری لشکر سلطنت]] دے تجارتی دے گھریلو صنعتی مرکز بن گئے ۔ کجھ بلغاراں نوں ، خاص طور تے ماہراں تے ہنرمنداں نوں ، زبردستی [[طلائی اردو]] سلطنت دے راجگھر [[سرائے]] تے دوجے دکھنی شہراں چ آباد کیتا گئیا ۔ اینج وولگا بلغاریہ [[اک]] وار فیر زرعی تے گھریلو صنعتی ، مرکز ، بن ، گئیا ۔ == ترک ہجرت == موجودہ ترک پہلے یورلز تے الٹائی پہاڑاں دے وچکار آباد سن ۔ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی خرابی تے ہور وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ لوک آس پاس دے علاقےآں وچ منتقل ہوگئے۔ تقریباً اک ہزار سال پہلے، اوہ لوک [[ایشیائے کوچک]] وچ آباد ہوئے سن ۔ 1071 وچ ، انہاں نے بازنطینیاں نو‏‏ں شکست دتی تے ایشیا مائنر اُتے اپنا تسلط قائم کيتا۔ انہاں نے وسطی ترکی وچ راجگڑھ کونیا دے نال مسلم سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ انہاں د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں 1243 وچ منگول حملے تو‏ں شدید نقصان پہنچیا۔ جداں ہی منگولاں دا اثر و رسوخ کم ہويا، سابق بادشاہ عثمان دے نال [[سلطنت عثمانیہ]] قائم ہوگئی۔ اس وقت، ترکی د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں بہت وسیع کيتا گیا سی۔ بالترتیب 1516 تے 1517 : شام تے مصر نے فتح حاصل کيتی۔ سلطان سلیمان دے دور وچ ، ترکی نے ایشیائے کوچک کچھ عرب علاقےآں، شمالی افریقہ، مشرقی بحیرہ روم دے جزیرے، بلقان، کاکیشس تے کریمیا اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ قوم پرستی دے عروج دے نال ہی، ترکی د‏‏ی سرحداں تنگ ہُندی چلی گئياں تے اس دے زیر قبضہ علاقے اک اک کرکے آزاد ہوئے گئے۔ == ترکاں د‏‏ی ابتدائی تریخ == مورخین عام طور اُتے اس گل اُتے متفق نيں کہ پہلے ترک افراد [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تو‏ں [[سائبیریا]] تک دے خطے وچ رہندے سن ۔ تاریخی طور اُتے ایہ چھیويں صدی ق م دے بعد قائم ہوئے سن ۔ <ref name="Peter Zieme 2006, p. 64">Peter Zieme: The Old Turkish Empires in Mongolia. In: Genghis Khan and his heirs. The Empire of the Mongols. Special tape for Exhibition 2005/2006, p. 64</ref> ابتدائی علیحدہ علیحدہ ترک باشندے نیڑے 200 ق م (چینی [[ہان خاندان|ہان خاندان دے]] ہ‏معصر) دے دیر دیر ژیانگو کنفیڈریشن دے حصےآں اُتے آئے [[ہان خاندان|تھے]]۔ <ref name="Findley 2005, p. 29">Findley (2005)، p. 29.</ref> ترکاں دا پہلا تذکرہ اک [[چین د‏‏ی تریخ|چینی]] عبارت وچ سی جس وچ [[شاہراہ ریشم|سلک روڈ دے]] کنارے [[سغد|سوگدیاں]] دے نال ترک قبیلے د‏‏ی تجارت دا ذکر سی۔ ایہ اکثر تجویز کيتا گیا اے کہ ژیانگو، جس دا ذکر ہان خاندان دے ریکارڈاں وچ کیہ گیا اے، اوہ پروٹو ترک بولنے والے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=6010|title=Yeni Turkiye Research and Publishing Center|website=www.yeniturkiye.com|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164733/http://www.yeniturkiye.com/display.asp?c=6010|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesFarEast/TurkicIntro.htm|title=An Introduction to the Turkic Tribes|first=P L|last=Kessler|website=www.historyfiles.co.uk|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164730/http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesFarEast/TurkicIntro.htm|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://geocities.com/cevatturkeli/ctbb-his1.htm|title=Early Turkish History|accessdate=2015-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091027144739/http://geocities.com/cevatturkeli/ctbb-his1.htm|archivedate=اکتوبر 27, 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/kitaplar/Turkey2005/content/english/110-111.htm|title=An outline of Turkish History until 1923.|website=byegm.gov.tr|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012200212/http://byegm.gov.tr/YAYINLARIMIZ/kitaplar/Turkey2005/content/english/110-111.htm|archivedate=12 اکتوبر 2007}}</ref> [[ایٹلا|اٹیلا دی]] [[ہن]] فوج نے 5 ويں صدی وچ یوروپ اُتے زیادہ تر حملہ کيتا تے اس اُتے قبضہ کيتا، اوہ ترک تے شیونگنو د‏‏ی اولاد ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Findley 2005, p. 29">Findley (2005)، p. 29.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/xiongnu.html|title=Xiongnu 匈奴 (www.chinaknowledge.de)|first=Ulrich|last=Theobald|website=www.chinaknowledge.de|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/68rdH3NEL?url=http://www.chinaknowledge.de/History/Altera/xiongnu.html|archivedate=2 جولائ‏ی 2012}}</ref><ref name="pulleyblank">G. Pulleyblank, "The Consonantal System of Old Chinese: Part II"، Asia Major n.s. 9 (1963) 206–65</ref> کچھ اسکالراں دا کہنا اے کہ ہن اک پہلے دے ترک قبیلے وچو‏ں اک سن، جدو‏ں کہ ہور دا کہنا اے کہ اوہ منگولی نسل دے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm|title=The Origins of the Huns|first=P L|last=Kessler|website=www.historyfiles.co.uk|accessdate=2 مئی 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171108164727/http://www.historyfiles.co.uk/FeaturesEurope/BarbarianHuns.htm|archivedate=8 نومبر 2017}}</ref> اندرونی ایشیاء وچ شمالی زیؤنگو طاقت دے خاتمے دے 400 سال بعد، چھیويں صدی وچ ، ترک عوام د‏‏ی قیادت نو‏‏ں گوک ترکاں نے سنبھال لیا۔ پہلے ژیانگو خانہ بدوش کنفیڈریشن وچ ، گوک ترک نو‏‏ں اپنی روایات تے انتظامی تجربہ وراثت وچ ملیا سی۔ 552 تو‏ں 745 تک، گوک ترک قیادت نے خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] ترک قبیلے نو‏‏ں گورک سلطنت وچ متحد کردتا۔ ایہ ناں ''گوک''، "نیلے" یا "آسمانی" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ ژیانگو دے پیشرو دے برعکس، گوک ترک خاقانیت دے پاس آشینہ قبیلے دے عارضی ''[[خان (لقب)|خان]]'' سن جو قبائلی سرداراں د‏‏ی کونسل دے زیر [[بادشاہی|اقتدار]] اک [[بادشاہی|خودمختار]] اتھارٹی دے ''ماتحت'' سن ۔ [[خانیت|خانت]] نے اپنے اصلی [[شمن پرستی|شرمناک]] مذہب، [[تینگری ازم|ٹینگری ازم دے]] عناصر نو‏‏ں برقرار رکھیا، اگرچہ اس نے [[بدھ مت|بدھ]] بھکشوواں دے مشنری حاصل کیتے تے اک متشدد مذہب اُتے عمل کيتا۔ گورکز اولین ترک لوک سن جنھاں نے اولک [[قدیم ترکی زبان|ترکک]] نو‏‏ں رنک اسکرپٹ، اورخون اسکرپٹ وچ لکھیا سی۔ خانت پہلی ریاست سی جو "ترک" دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ صدی دے آخر تک، گوک ترک خاقانیت نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا۔ یعنی، [[مشرقی ترک خاقانیت]] تے [[مغربی ترک خاقانیت]]۔ [[تانگ خاندان|تانگ سلطنت]] نے 630 وچ مشرقی ترک [[مشرقی ترک کھاگناٹ|خاقانیت]] تے 657 وچ مغربی ترک [[مشرقی ترک کھاگناٹ|خاقانیت]]<nowiki/>کو فوجی مہماں دے سلسلے وچ فتح کيتا۔ اُتے 681 وچ کھنٹے نو‏‏ں دوبارہ زندہ کيتا گیا۔ گوک ترک بالآخر متعدد خانہ جنگی تنازعات د‏‏ی وجہ تو‏ں منہدم ہوگیا، لیکن بعد وچ "ترک" دا ناں بہت ساری ریاستاں تے لوکاں نے لیا۔ {{حوالہ درکار|date=دسمبر 2015}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (دسمبر 2015)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ترک عوام تے اس تو‏ں وابستہ گروہاں نے [[ترکستان]] تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی تے ہن جو [[منگولیا]] اے [[مشرقی یورپ|مشرقی یوروپ]]، [[سطح مرتفع ایران|ایرانی مرتفع]] تے [[اناطولیہ]] تے جدید ترکی د‏‏ی طرف بہت ساری لہراں وچ چلا گیا۔ ابتدائی توسیع د‏‏ی تریخ حالے تک نامعلوم ا‏‏ے۔ بہت ساری لڑیائیاں دے بعد، انہاں نے اپنی ریاست قائم کيتی تے بعد وچ [[سلطنت عثمانیہ]] تشکیل دی۔ مرکزی ہجرت قرون وسطی دے زمانے وچ ہوئی، جدو‏ں اوہ بیشتر ایشیاء تے یورپ تے مشرق وسطی وچ پھیل گئے۔ <ref name="Carter V. Findley">Carter V. Findley, ''The Turks in World History'' (Oxford University Press, اکتوبر 2004) {{آئی ایس بی این|0-19-517726-6}}</ref> انہاں نے [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] وچ وی حصہ لیا۔ ==[[خانان کاراخانی|کاراخانی خانیت]]== [[File:KaraKhanidAD1000.png|thumb|200px|left|کاراخانی خانیٹ سن 1000ء چ]] خانان کاراخانی یاں کاراخانی خانیٹ ، [[گھبلے زمانے|گھبلے زمانےآں]] دی [[اک]] [[ترک]] ریاست سی ، جہڑی کاراخانیاں یاں قرہ خانیاں ، جہڑے ایلیک خانی وی آکھوندے سن، نے قائم کیتی جہڑا اک [[ترک]] ٹبر سی ۔ ایہہ ریاست 840ء توں 1211ء تک [[وسطی ایشیا|گھبلے ایشیا]] چ [[ماورا النہر]] چ قائم رہی ۔ اینہاں دا [[راجگھر]] پہلے [[کاشغر]] ، فیر [[بلاساگین]] ، [[اوزگین]] تے فیر مڑ [[کاشغر]] رہئیا ۔ ریاست دا [[ناں]] دو [[ترک]] لفظاں کارا(قرہ) تے [[خان]] نال بنئیا اے ، کارا دا مطلب ترک [[بولی]] چ "[[کالا]]" یعنی معزز تے [[خان]] اصل ج کاغان اے ، جہڑا کہ ت[[جوڑ]]رک لقب اے جہڑا ریاست دےحکمران نوں دتا جاندا اے ۔ [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb|300px|left|منگولاں توں پہلے جگ کاراخانی سلطنت دے علاقے تے دوجیاں سلطنتاں]] [[File:Asia_1025ad.jpg|thumb|200px|left|خانان کاراخانی سن 1925ء چ]] پہلی [[ایغور سلطنت]] نال تسلسل تے [[کارا خوجہ]] نال قرابت داری دے علاوہ کاراخانی افسانوی [[افراسیاب]] شاہی ٹبر دی نسل چوں ہون دے دعوے دار سن ۔ عمودی لکھے جانے آلی [[ایغور]] [[لپی]] (رسم الخط) [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] دے ویلے توں لہندے [[ترکستان]] دے [[مسلمان]] [[ترک|ترکاں]] وچکار کافی ورتئیا جانہہ لگا سی تے اسدے نال نال [[مشرقی ترکستان|چڑھدے ترکستان]]( [[مشرقی ترکستان]]) دے کجھ حصےآں وی [[مانچو]] دور چ استعمال چ آن لگا ۔ [[File:Aisha_Bibi2.jpg|thumb|200px|left|تراز دے لاکے عائشہ بی بی دا مزار]] کاراخانی تے [[خانان کاراخیتان]] ریاستاں دے خانہ بدوشاں ۔ [[کارلوک]] تے [[نیئمان]] خانہ بدوش قبیلےآں( لشکراں) نے جدید [[قپچاق]] [[ترک]] بولن آلے [[قازقستان|قازاق]] ، [[کیرغزستان|کرغیز]] تے [[تاتاری|تاتار]] رہتلاں دی نیونہہ رکھی ۔ کاراخآنی رہتل دے کجھ [[اسلامی]] تے [[ایرانی]] اثرات اج وی [[تاجک]] ، [[ازبکستان|ازبک]] ۔ [[افغانستان|افغان]] ، [[ہوئی]] تے [[ایغور]] لوکاں چ پائے باندے نیں ، جنہاں چ [[دو]] [[چغتائی]] [[ترک]] [[بولی]] بولن آلے نیں ۔ [[ایغور|ایغوراں]] دی [[اک]] شاخ [[دریائے گانسو]] تے [[تارم دریا]] دے [[طاس]] دے [[نخلستان|نخلستاناں]] ول ہجرت کر گئی ۔ جداں گاؤچانگ (خوجہ) تے ہامی (کومول) ، تے [[بدھ]] ریاستاں دا اک کارا خوجہ ناں دا وفاق بنائیا ۔ دوجےآں نے [[تارم دریا]] دے لہندے طاس ۔ [[وادی فرغانہ]] ، جنگاریا تے [[قازقستان]] دے مسلم [[خوارزم شاہی سلطنت|سلطنت خوارزم]] دے نال لگدے حصےآں تے قبضہ کر لئیا ۔ اوہ 10ویں صدی عیسوی تک [[مسلمان]] ہو گئے تے اینہاں توں ای اٹھن آلے شاہی ٹبر نوں تریخ کاراخانی آکھئیا جاندا اے ۔ [[File:UzgenMausoleum.jpg|thumb|200px|left|ازگین [[کرغیزستان]] چ 10ویں ، 11ویں صدی عیسوی دا کاراخانی مزار]] [[File:Sutuq_Bughraxan_Qebrisi.JPG|thumb|200px|left|چين دے صوبے ژنجیانگ چ [[ارتش]] چ سلطان سطوق بغرا خان دا مقبرہ]] 999ء چ ہارون (یاں حسن) بغرا خان نے ، جہڑا [[ایغور]] کارلوک کنفڈریشن دے سردار دا پوتا سی ، [[سلطنت سامانیہ|سامانی سلطنت]] دے [[راجگھر]] [[بخارا]] تے قبضہ کر لئیا ۔ [[سلطنت سامانیہ]] دے علاقے [[خراسان]] تے [[افغانستان]] ، [[سلطنت غزنویہ]] تے [[ماورا النہر]] ، کاراخانیاں دے قبضے چ چلا گئیا ۔ اینچ [[آمو دریا]] دونہاں حریف سلطنتاں دے وچکار سرحد بن گئیا ۔ اس دورانئے چ کاراخانیاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا ۔ 11ویں صدی عیسوی دے شروع چ کارا خانیاں دا اتحاد اندرونی خانہ جنگیاں پاروں ٹٹ گئیا ۔ 1041ء [[محمد عین الدولہ]] (دور حکومت:52 -1041ء) نے سلطنت دے لہندے علاقےآں دی حکومت سمبھالی ، جس دا مرکز [[بخارا]] سی ۔ 11ویں صدی دے آخر چ [[ایران]] چ [[سلجوق سلطنت|سلجوقیاں]] دے عروج نال کارا خآنی سلجوقیاں دے باجگزار بن گئے ۔ بعد چ اینہاں نے اتلے چ [[خانان کارا خیتان]] تے دکھن چ سلجوقیاں دے اقتدار نوں برداشت کیتا ۔ [[سلجوق سلطنت|سلجوقیاں]] دے زوال مگروں 1140ء چ کاراخانی ، اتلے [[چین]] چ مرتکز ، حریف [[ترک]] کاراخیتانی کنفیڈریشن دے اقتدار دے تھلے آ گئے ۔ عثمان (دور حکومت:11-1204ء) نے کجھ چر لئی اس ٹبر دی آزاد حکومت بحال نوں بحال کیتا ، پر 1211ء چ کاراخانیاں نوں محمد [[علاؤ الدین خوارزم شاہ]] نے شکست دے کے اینہاں دا خاتمہ کر دتا ۔ تریخی شہرت آلے کاراخانی حکمراناں چ [[کاشغر]] دا [[محمود تامگاچ]] شامل اے ۔ اتلے [[چین]] چ جن شاہی ٹبر (1234ء-1115ء) دے ہتھوں [[خانان کاراخیتان|کارا خیتان شاہی ٹبر]] دی شکست دے بعد عظیم خیتان مندارین "[[ییلو داشی]]" خیتان سپاہیاں دے [[اک]] چھوٹے دستے نال [[چین]] توں نس گئیا ، تے [[تانگوت]] ، [[تبت]] ، [[کارلوک]] ، [[کارا خوجہ]] تے [[نیئمان]] علاقےآں توں جنگجو بھرتی کردا ہوئيا ، پناہ دی تلاش چ لہندے ول گئیا ۔ ییلو داشی نوں لہندی زیا بادشاہت تے [[بدھ]] کارا خوجےآں نے پناہ دتی ، پر [[مسلمان]] کاراخانیاں نے گالجا تے [[کاشغر]] وچکار اسنوں ڈکئیا ۔ انتقاما اس نے کاراخانی ریاستاں نوں اک [[اک]] کر کے مغلوب کیتا تے [[دریائے ارتش]] دے نال [[بالاساگین]] چ [[خانان کاراخیتان]] دی حاکمیت قائم کر دتی ۔ کاراخانی فوج دے کئی کمانڈر ،جدان [[خوارزم]] دے حکمران عثمان دا پیؤ ، [[خانان کاراخیتان]] دے حملے دوران کاراخانی سرزمین توں نس گئے ۔ 1244ء چ [[مصر]] دے [[مملوک|مملوکاں]] دی دعوت تے ، عثمان اپنی [[فوج]] لے کے [[بیت المقدس]] گئیا تے اسلامی فوجاں ولوں لڑدے ہوئے اس مقدس [[شہر]] نوں صلیبیاں توں آزاد کروائیا ۔ ==[[خانان کاراخیتان|کاراخیتان خانیت]]== [[File:جگ منگولاں توں پہلے.jpg|thumb|250px|left|خانان کاراخیتائی سن 1200ء دے لاگے]] '''خانان کاراخیتان''' یاں لہندا لیاؤ (منگولی [[بولی]]:خپ خیتاد (کاراکیتاد) ، [[چینی]] [[بولی]]: خی لیاؤ ) یاں خانان کارا خطا ياں خانان کاراخیتائی ، 1124ء توں 1218 تک [[ترکستان]] ([[وسطی ایشیا]] )دے علاق ج قائم رہن آلی خیتان سلطنت سی ۔ اس ریاست نوں خطا یاں خیتائی اس لئی آکھئیا جاندا اے کہ اسدا بانی [[ییلو داشی]] مندرین [[چینی]] سی ، تے پرانی [[ترک]] [[بولی]] چ [[چین]] نوں خطا یاں ملک خطا یاں ختا آکھئیا اندا سی (ایتھوں ای چین لئی ورتئیا جان آلا [[انگریزی]] لفظ کیتھے نکلئیا اے) ۔ ایس حکومت دا بانی [[ییلوداشی]] سی ، جس نے [[وسطی ایشیا]] دے [[چینی]] لیاؤ شاہی ٹبر دے باقی ماندہ لوکاں دی اگوائی کیتی جدوں اوہ اتلے [[چین]] چ جورچن دی مہم توں نسن دے بعد [[وسطی ایشیا]] آئیا ۔ خانان تے 1211ء چ [[کوچلگ]] دی قیادت چ [[نئیمان]] خانہ بدوشاناں دا قبضہ ہو گئیا ، [[چینی]] [[عرب]] تے [[ایرانی]] زرائع دسدے نیں کہ ایس جبری قبضے نا ل ای خانان دا تقریبا خاتمہ ہو گئیا ۔ بعد چ خانان کاراخیتائی نوں 1218ء چ [[چنگیز خان]] دیاں فوجاں نے تباہ کر دتا ۔ ==[[غزنوی سلطنت]]== {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#addfad" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>غزنوی سلطنت<font>''' | |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>Ghaznavid Empire<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>963–1187<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:سلطنت غزنویہ دا جھنڈا.png|200px]] |- style="vertical-align: top;" |- |- |style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=yellow>سلطنت غزنویہ دا جھنڈا<font>''' |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:غزنی سلطنت.png|250px]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نفشہ'''<center> |-style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | [[راجگڑھ]]: || [[غزنی]]،[[لہور]] |- | سرکار: || سلطنت |- | پیلا سلطان: || [[الپتگین]] |- | آخری سلطان: || [[خسرو ملک]] |- | تھاں: || 3,400,000 مربع کلومیٹر |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg|250px]] |- |-text-align="center" |[[محمود غزنوی]] دی غزنی چ قبر |} غزنوی سلطنت اک ایشیائی سلطنت سی حیڑی 963 توں 1115 تک رئی ایدے وچ [[افغانستان]] [[پاکستان]] [[ایران]] تے وشکارلے ایشیاء دے کج دیس ہیگے سن۔ ایہہ سلطنت [[سلطنت سامانیہ]] دے غلام [[ترک]] سرداراں [[الپتگین]] تے [[سبکتگین]] توں ٹری۔ الپتگین سامانی سلطنت دا اک سردار سی جین [[غزنی]] آکے آپنے راج دی نیو رکھی۔ اس دے مرن توں مگروں اودا جوائی [[سبکتگین]] ایدے وچ وادا کرن لگ کیا تے سب توں بعوتہ وادا [[سبکتگین]] دے پتر سلطان [[محمود غزنوی]] نے کیتا۔ '''سلطنت غزنویہ''' 976ء تو‏ں 1186ء تک قائم اک حکومت سی جس دا راجگڑھ [[افغانستان]] دا شہر [[غزنی]] سی۔ اس دا سب تو‏ں مشہور حکمران [[محمود غزنوی]] سی جس نے [[ہندوستان]] اُتے 17 حملے کیتے تے سومنات اُتے حملہ کرکے بطور بت شکن خود نو‏‏ں تریخ وچ امر کر دتا۔ === قیام === جب [[دولت سامانیہ|سامانی]] حکومت کمزور ہوئے گئی تے اس دے صوبہ دار خود مختار ہوئے گئے تاں انہاں وچ اک صوبہ دار [[سبکتگین]] (366ھ تو‏ں 387ھ) نے [[افغانستان]] دے راجگڑھ [[کابل]] دے جنوب وچ واقع شہر [[غزنی]] وچ 366ھ وچ اک آزاد حکومت قائم کيتی جو تریخ وچ '''دولت غزنویہ''' تے '''آل سبکتگین''' دے ناں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ بعد وچ سبکتگین دا خراسان اُتے وی قبضہ ہوئے گیا۔ ايس‏ے سبکتگین دے زمانے وچ مسلما‏ن پہلی مرتبہ [[درۂ خیبر|درہ خیبر]] دے راستے [[پاکستان]] وچ داخل ہوئے ۔ اس زمانے وچ [[لاہور]] وچ اک ہندو راجا [[جے پال]] حکومت کردا سی اس د‏ی حکومت [[پشاو‏ر]] تو‏ں اگے [[کابل]] تک پھیلی ہوئی سی تے اس د‏ی سرحداں سبکتگین د‏‏ی حکومت تو‏ں ملی ہوئیاں سن۔ راجا جے پال نے جدو‏ں دیکھیا کہ سبکتگین د‏‏ی حکومت طاقتور بن رہی اے تاں اس نے اک وڈی فوج لے ک‏ے غزنی اُتے حملہ کر دتا لیکن لڑیائی وچ سبکتگین نے اسنو‏ں شکست دے دتی تے جے پال نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ جے پال نے سبکتگین د‏‏ی اطاعت قبول کرکے اپنی جان بچائی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ ہن سبکتگین نے جے پال نو‏‏ں رہیا کر دتا تے اوہ لاہور واپس آ گیا لیکن اس نے وعدے دے مطابق خراج نئيں بھیجیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سبکتگین نے حملہ کر دتا تے وادی پشاو‏ر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ===محمود غزنوی=== یمین الدولہ محمود (12 [[اکتوبر]] 971ء - 30 [[اپریل]] 1030ء) تے پورا [[ناں]] یمین الدولہ عبدالقاسم محمود ابن [[سبکتگین]] المعروف سلطان محمود غزنوی ، 997ء توں اپنے انتقال تک [[سلطنت غزنویہ]] دے حکمران رہیا تے اس نے [[غزنی]] شہر نوں [[دنیا]] دے دولت مند ترین شہر چ تبدیل کر دتا ۔ اسدی وسیع سلطنت چ مکمل [[افغانستان]] ، [[ایران]] ، [[پاکستان]] دے کئی حصے تے اتلا لہندا [[ہندستان]] شامل سن ۔ محمود تریخ [[اسلام]] دا پہلا حکمران سی جس نے سلطان دا لقب اختیار کیتا ۔ سبکتگین دا 20 سال د‏‏ی حکومت دے بعد انتقال ہوئے گیا۔ اس دے بعد اس دا بیٹا محمود غزنوی تخت اُتے بیٹھیا۔ محمود خاندان سبکتگین دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ ہويا ا‏‏ے۔ اسلامی تریخ دے مشہور حکمراناں وچو‏ں اک محمود ہندوستان اُتے 17 حملےآں دے باعث شہرت د‏‏ی بلندیاں اُتے پہنچیا۔ محمود بچپن تو‏ں ہی وڈا نڈر تے بہادر سی۔ اوہ اپنے باپ دے نال کئی لڑیائیاں وچ حصہ لے چکيا سی۔ بادشاہ ہونے دے بعد اس نے سلطنت نو‏‏ں وڈی وسعت دی۔ اوہ کامیاب سپہ سالار تے فاتح وی سی۔ شمال وچ اس نے [[خوارزم]] تے [[بخارا]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[سمرقند]] دے علاقے دے چھوٹے چھوٹے حکمراناں نے اس د‏ی اطاعت قبول کرلئی- اس نے پہلے بخارا تے سمرقند [[کاشغر]] دے [[ایلک خانی]] حکمراناں دے قبضے وچ سن تے خوارزم وچ اک چھوٹی تو‏ں خود مختار حکومت آل مامون دے ناں تو‏ں قائم سی۔ جنوب وچ اس نے [[ر]]ے، [[اصفہان]] تے [[ھمدان|ہمدان]] فتح کرلئے جو [[بنی بویہ]] دے قبضے وچ سن ۔ مشرق وچ اس نے نیڑے قریب اوہ تمام علاقہ اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا جو ہن [[پاکستان]] کہلاندا اے ۔ محمود عدل و انصاف تے علم و ادب د‏‏ی سرپرستی دے باعث وی مشہور ا‏‏ے۔ اس دے دور د‏‏ی مشہور شخصیتاں وچ [[فردوسی]] تے [[ابو ریحان البیرونی|البیرونی]] کسی تعارف دے محتاج نئيں۔ ==== فوجی مہماں ==== 994ء چ محمود نے [[سلطنت سامانیہ]] دے امیر [[نوح II]] دے باغی سردار فائق توں نوح دوم لئی [[خراسان]] کھون چ اپنے پیؤ [[سبکتگین]] نال حصہ لیا ۔ اس عرصے چ [[سلطنت سامانیہ]] بوہت کمزور ہو چکی سی ، جس دی وجہ عبدالقاسم سمجوری ، فائق ، ابو علی تے جرنیل بہتوزان وشکار اندورنی سیاسی چپلقش تے [[بنی بویہ]] تے [[خانان کاراخانی]] دیاں [[سلطنت سامانیہ]] نال چپلقشاں سن ۔ سلطان محمود دی پہلی جنگی مہم [[خانان کاراخانی|کاراخانی سلطنت]] دے خلاف سی ، جسدی حکومت اسدی سلطنت تے اتلے حصے چ سی ۔ اس دی شکست دے مگروں ، اینے دکھنی [[سوغدیہ]] تے [[خوارزم]] چ [[سلجوق سلطنت|سلجوق]] [[ترک|ترکاں]] نال اتحاد بنایا ، جنہاں نے سفارتی زرائع راہیں ، اتلے علاقے دے تحفظ چ اسدی مدد کیتی ۔ سن 999ء چ [[سلطنت سامانیہ]] دے نواں بادشاہ [[عبدالمالک II]] دی محمود نال [[خراسان]] دے معاملے تے عداوت شروع ہوئی ۔ اینہاں دیاں فوجاں نوں [[خانان کاراخانی]] دے [[خان]] [[نصر خان]] نے اتلے توں حملہ کر کے شکست دتی ۔ محمود نے فیر نصر خان نال اتحاد قائم کر لیا جہڑا محمود دے نصر خان دی دھی نال ویاہ نال ہو پکا ہو گیا ۔ ==== [[ملتان]] تے [[ہندو شاہیاں]] دے خلاف مہماں ==== [[File:سلطان محمود غزنوی.JPG|thumb|350px|left|مورت چ سلطان محمود اپنے دربار چ]] دکھن ول محمود دی پہلی جنگی مہم [[ملتان]] دی [[اسماعیلی]] بادشاہت دے خلاف سی ، جس دا مقصد [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] دی سیاسی حمایت تے منظوری حاصل کرنا سی ۔ اس موقعے تے [[لہور]] تے [[کشمیر]] دے [[ہندو]] [[راجہ]] [[جے پال]] نے محمود دے پیؤ [[سبکتگین]] دے ہتھوں اپنیاں پہلیاں شکستاں دا بدلہ لین دی کوشش کیتی ، سبکتگین نے 980ء دے دہاکے چ جے پال دے [[اک]] وڈے علاقے تے مل مار لیا سی ۔ اس دے بعد اسدے جانشین پتر [[آنند پال]] نے اپنے پیؤ دی خودکشی دا بدلہ لین دیاں کوششاں جاری رکھیاں (جے پال نے محمود دے ہتھوں شکست کھان مگروں خودکشی کر لئی سی)۔ اس نے [[ہندو]] راجےآں دا [[اک]] طاقتور وفاق بنایا جس نوں محمود دے ہتھوں غیر متوقع شکست ہوئی جدوں اینہاں دے [[ہاتھی]] جنگ دے عروج چ میدان جنگ توں واپس بھج آئے جس نال محمود نوں 1008ء [[اک]] وار فیر [[لہور]] ج فتح حاصل ہوئی تے محمود دے اقتدار چ اپدھاپورہ دے ہندو شاہی علاقے آ گئے ۔ ==== محمود دیاں برصغیر چ جنگی مہماں ==== [[راجپوت]] راجےآں دی شکست دے مگروں محمود نے اینہاں دے خلاف لگاتار جنگی مہماں گھلیاں تے فتح کیتے علاقے [[ہندو]] باجگزار راجےآں دے کول ای رہن دتے تے صرف [[پنجاب]] دا علاقہ اپنی سلطنت چ شامل کیتا ۔ محمود دے [[بلخ]] دے حکمراناں پہلے توں ای تعلقات سن جس دی وجہ اسدا ایتھے دے حکمران ٹبر چ اپنے پتر دا ویاہ سی ۔ اس دے مقامی امیر ابو نصر محمد نے اپنیاں خدمات سلطان لئی تے اپنی دھی دے رشتے دی سلطان دے پتر لئی پیشکش کیتی سی ۔ ابو نصر دے مرن مگروں محمود [[بلخ]] توں اپنےاقتدار تھلے لے آیا ۔ بلخ نال اتحاد نے اتلے [[ہندستان]] چ اسدیاں مہماں چ اسدی بوہت مدد کیتی ۔ [[نگرکوٹ]] ۔ [[تھانیسیر]] ، [[قنوج]] تے [[اجین]] دیاں ہندستانی ریاستاں نوں فتح کر کے سلطان محمود نے اینہاں دے [[ہندو]] ، [[جین]] تے [[بدھ]] بادشاہاں دے ہتھاں چ ای باجگزار ریاستاں دے طور تے رہن دتیاں تے مقامی لوکاں نوں اپنی فوج چ سارےآں عہدےآں تے بھرتی کیتا ۔ محمود نے [[ہندستان]] تے بعد آلے حملے خاص طور تے [[مندر|مندراں]] آلے شہراں تے کیتے کیونجے [[ہندو]] [[مندر]] وڈے خرانے رکھدے سن تے [[ہندو|ہندوآں]] دے نظریاتی مرکز سن ۔ اینہاں نوں تباہ کرنا اس دی سلطنت تے حملہ کرن آلے ہندوآں دے عزم نوں تباہ کرن دے مترادف سی ۔ محمود کدے وی مستقل طور تے [[ہندستان]] چ نئیں رہیا پر [[سومناتھ]] ، [[قنوج]] ، [[تھانیسیر]] ، [[کلنجر]] ، [[متھورا]] تے [[نگرکوٹ]] تے حملہ کیتا تے فتح کیتا ۔ محمود دیاں فوجاں نے دولت پاروں منداں نوں چنیا فیر اینہاں [[مہیشور]] ، [[جوالا مکھی]] ، [[نارونکوٹ]] تے [[دوارکا]] دیاں تھانواں تے تباہ کر دتا ۔ محمود دے حملے دے دوران [[سندھی]] سوارنکار لوکاں تے دوجے [[ہندو]] [[سندھ]] توں فرقہ وارانہ فساداں پاروں نس گئے تے اج دے [[ہندستان]] دی ریاست [[گجرات]] چ ضلع [[رن کچھ|کچھ]] دے [[پنڈ|پنڈاں]] چ آباد ہو گئے ۔ ==== سلطان محمود دیاں مہماں ==== '''شہزادہ دے طور تے''' * 994ء:[[سلطنت سامانیہ]] دے راجہ [[نوحII]] نے محمود نوں یمین الدولہ دا حطاب دے کے [[خراسان]] دا گورنر مقرر کیتا ۔ * 995ء:[[سلطنت سامانیہ]] دے باغی فائق تے ابوعلی نے محمود نوں [[نیشاپور]] توں کڈ دتا ۔ محمود تے [[سبکتگین]] نے سامانی باغیاں نوں [[طوس]] چ شکست دتی ۔ '''حکمران دے طور تے''' [[File:Ghazna Epire.gif|thumb|350px|left|سلطان محمود دیاں فوجی مہماں تے سلطنت چ وادھا]] * 997ء:[[خانان کاراخانی|کاراخانی]] سلطنت دے خلاف ۔ * 999ء:[[خراسان]] ، [[بلخ]] ، [[ہرات]] تے [[مرو]] چ [[سلطنت سامانیہ]] دے خلاف ۔ تے اتلے توں [[خانان کاراخانی]] دے حملے نال [[سلطنت سامانیہ]] دا خاتمہ ہو گیا ۔ * 1000ء:[[سیستان]] چ ۔ * 1001ء:[[گندھارا]] چ: سلطان محمود نے راجہ [[جے پال]] نوں [[پشاور]] چ شکست دتی جسنے بعد چ خودکشی کر لئی ۔ * 1002ء:[[سیستان]] چ:خولف نوں قید کیتا۔ * 1004ء:بہاٹیا نوں خراج نا دین پاروں اپنی سلطنت ج شامل کر لیا ۔ * 1005ء:[[ملتان]] چ راجہ [[آنند پال]] دے مدد نال عبد الودود دی بغاوت ۔ جسنوں اسنے [[پشاور]] چ شکست دتی تے سوہدرہ([[وزیرآباد]]) تک پچھا کیتا ۔ سیوک پال نوں علاقے دا منتظم مقرر کیتا ۔ * 1005ء:[[خانان کاراخانی]] دے [[خان]] توں [[بلخ]] تے [[خراسان]] دا دفاع کیتا تے [[سلطنت سامانیہ]] دے امیر [[اسماعیل منتنصر]] توں [[نیشاپور]] مڑ کھویا ۔ * 1005ء:سیوک پال نے بغاوت کیتی تے شکست کھادی ۔ * 1008ء: محمود عزنوی نے [[راجپوت]] اتحاد نوں [[پشاور]] تے اونڈ دے وشکار لڑائی چ شکست دتی تے اج دے [[ہماچل پردیش]] چ [[کانگڑہ]] چوں ہندوشاہیاں دے خزانے تے قبضہ کر لیا ۔ * 1010ء: [[غور]] ؛ محمد ابن صور دے خلاف جنگ ۔ * 1010ء:[[ملتان]] دیاں بغاوتاں مکایاں ، تے عبدالفتح داؤد نوں [[غزنی]] چ ساری عمر لئی قیدخانے چ سٹ دتا گیا ۔ * 1011:[[تھانیسیر]] دی مہم ۔ * 1012ء:[[گرجستان]] سار (زار؟؟) ابو نصر دی گرفتاری ۔ * 1012ء:صوبہ [[خراسان]] دے بقایاجات دا مطالبہ کیتا تے [[خلافت عباسیہ]] دے [[خلیفہ]] توں اسدی وصولی کیتی ۔ فیر ایداں ای [[سمرقند]] دا مطالبہ کیتا پر ایہہ نامنظور ہویا ۔ * 1013ء:'''بلنات''':راجہ تریلوچن پال نوں شکست دتی ۔ ==== زوال ==== محمود دے لڑکے [[مسعود]] دے آخری زمانے وچ [[وسط ایشیا]] دے [[سلجوقی سلطنت|سلجوقی]] ترکاں نے غزنوی سلطنت دے شمال تے مغربی حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہن سلاطین غزنی دے قبضے وچ صرف اوہ علاقے رہ گئے جو ہن مشرقی [[افغانستان]] تے [[پاکستان]] اُتے مشتمل نيں۔ [[فائل:Ghazni-Minaret.jpg|thumb|377x377px|بارہويں صدی عیسوی وچ تعمیر کيتا جانے والا مینار سلطان مسعود غزنوی]] ==== سلطان ابراہیم ==== دور زوال دے غزنوی حکمراناں وچ [[سلطان ابراہیم]] (451ھ تو‏ں 492ھ) دا ناں سب تو‏ں نمایاں ا‏‏ے۔ اس نے اپنے 40 سالہ دور حکومت وچ سلطنت نو‏‏ں مستحکم کيتا، سلجوقیاں تو‏ں اچھے تعلقات قائم کیتے تے [[ہندوستان]] وچ ہور فتوحات حاصل کيتياں۔ اس دے عہد وچ ہندوئاں نے مسلماناں نو‏‏ں [[پنجاب]] تو‏ں بے دخل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ کامیاب نئيں ہوئے۔ ابراہیم نے [[دلی|دہلی]] تک تمام علاقہ غزنی د‏‏ی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا تے اس د‏ی افواج نے [[بنارس]] تک کامیاب حملے کیتے ۔ ابراہیم وڈا دیندار تے رعایا پرور حکمران سی۔ رات نو‏‏ں غزنی د‏‏ی گلیاں وچ گشت کردا تے محتاجاں تے بیوائاں نو‏‏ں تلاش کرکے انہاں د‏‏ی مدد کردا۔ اوہ اعلیٰ درجے دا خوشنویس سی۔ ہر سال اک [[قرآن]] مجید لکھدا جسنو‏ں اک سال [[مکہ]] معظمہ تے دوسرے سال [[مدینہ منورہ|مدینہ]] منورہ گھلدا۔ اسنو‏ں محلات تو‏ں زیادہ ایسی عمارتاں بنانے دا شوق سی جنہاں تو‏ں عوام نو‏‏ں فائدہ پہنچے چنانچہ اس دے عہد وچ 400 تو‏ں ودھ مدارس، خانقاہاں، مسافر خانے تے مسیتاں تعمیر کيتیاں گئیاں۔ اس نے غزنی دے شاہی محل وچ اک بہت وڈا دوا خانہ قائم کيتا جتھ‏ے تو‏ں عوام نو‏‏ں مفت ادویات ملدیاں سن۔ اس دوا خانے وچ خصوصاً اکھ د‏‏ی بیماریاں د‏‏ی وڈی اچھی دواواں دستیاب سن۔ === خاتمہ === 545ھ بمطابق 1150ء وچ [[غزنی]] اُتے [[صوبہ غور|غور]] دے اک حکمران '''علاؤ الدین''' نے قبضہ کرکے شہر نو‏‏ں اگ لگادی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیا دا ایہ عظیم شہر جل ک‏ے خاکستر ہوئے گیا۔ علاؤ الدین دے اس ظالمانہ کم د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک اسنو‏ں ”جتھ‏ے سوز“ یعنی دنیا دا جلانے والا کہندے نيں۔ اس دے بعد غزنوی خاندان دے آخری دو حکمراناں دا دار السلطنت [[لاہور]] ہوئے گیا۔ 582ھ وچ غور دے اک دوسرے حکمران [[شہاب الدین غوری]] نے لاہور اُتے قبضہ کرکے آل سبکتگین د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ === اہمیت === غزنوی حکمراناں دا دور پاکستان د‏‏ی تریخ وچ خاص طور اُتے وڈی اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ پاکستان تقریباً 200 سال تک غزنی د‏‏ی سلطنت دا حصہ رہیا تے اس زمانے وچ اسلامی رہتل د‏‏ی جڑاں مضبوط ہوئیاں۔ [[کوہ سلیمان]] دے رہنے والے پٹھاناں نے ايس‏ے زمانے وچ اسلام قبول کيتا تے [[لاہور]] پہلی مرتبہ علم و ادب دا مرکز بنیا۔ === علم و ادب د‏‏ی سرپرستی === غزنوی حکمران علم و ادب دے وڈے مربی و سرپرست سن ۔ خصوصا محمود غزنوی دے دور دے [[فردوسی]] تے [[ابو ریحان البیرونی|البیرونی]] دے کارنامے دنیا اج وی یاد کردی ا‏‏ے۔ فردوسی دا [[شاہنامہ]] فارسی شاعری دا اک شاہکار سمجھاجاندا اے تے دنیا اسنو‏ں اج تک دلچسپی تو‏ں پڑھدی ا‏‏ے۔ البیرونی اپنے زمانے دا سب تو‏ں وڈا محقق تے سائنس دان سی۔ اس نے [[ریاضی]]، [[فلکیات|علم ہیئت]]، [[تریخ]] تے [[جغرافیہ]] وچ ایسی عمدہ کتاباں لکھياں جو ہن تک پڑھی جاندیاں نيں۔ غزنویاں دے دور وچ لاہور پہلی مرتبہ علم و ادب دے مرکز دے طور اُتے ابھریا۔ اس زمانے وچ [[فارسی زبان|فارسی]] دے کئی ادیب تے شاعر یا تاں [[لاہور]] وچ پیدا ہوئے یا ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوئے۔ ایتھ‏ے دے شاعراں وچ [[مسعود سعد سلمان]] تے [[عوفی]] بہت مشہور نيں۔ انہاں دا شمار فارسی دے صف اول دے شاعر وچ ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے شاعر سلطان ابراہیم تے اس دے جانشیناں دے زمانے وچ سن ۔ لاہور دے علما وچ حضرت [[علی ہجویری|علی بن عثمان ہجویری]] (400ھ تو‏ں 465ھ) بہت مشہور نيں۔ اوہ اک بہت وڈے ولی سن جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لاہور دے علاقے وچ اسلام د‏‏ی اشاعت ہوئی تے بوہت سارے ہندو مسلما‏ن ہوئے۔ حضرت ہجویری اج کل [[دات‏ا گنج بخش]] دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں نے 40 سال تک اسلامی دنیا دے بہت وڈے حصے د‏‏ی سیر د‏‏ی تے آخر وچ لاہور آک‏ے رہنے لگے۔ انہاں دا مزار لاہور وچ موجود اے ۔ حضرت ہجویری ”[[کشف المحجوب]]“ نامی اک کتاب دے مصنف نيں۔ ایہ علم تصوف وچ [[فارسی زبان]] د‏‏ی پہلی کتاب اے تے تصوف د‏‏ی سب تو‏ں اچھی کتاباں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب انہاں نے لاہور وچ لکھی سی۔ اس کتاب دا [[اردو]] ترجمہ وی ہوئے گیا اے ۔ عہد غزنوی د‏‏ی دو عظیم ہستیاں [[ابو سعید ابوالخیر]] (357ھ تو‏ں 440ھ) تے [[جزیرہ نما سینا|سنائی]] (465ھ تو‏ں 545ھ) نيں۔ ابوالخیر اپنے عہدے دے وڈے صوفی تے ولی سن ۔ انہاں د‏‏ی شہرت زیادہ تر رباعیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کیونجے اوہ فارسی بولی دے پہلے وڈے رباعی گو شاہر سن ۔ انہاں د‏‏ی ایہ رباعیاں اج وی مقبول نيں تے خدا نال محبت تے اخلاقی تعلیم انہاں دا خاص موضوع ا‏‏ے۔ سنائی غزنویاں دے آخری دور دے سب تو‏ں وڈے شاعر نيں تے فارسی وچ صوفیانہ شاعری دے بانی نيں۔ انہاں دا کلام سوز و گداز تے اخلاقی تعلیم تو‏ں بھریا ہويا ا‏‏ے۔ ابو سعید ابوالخیر دا تعلق [[خراسان]] تو‏ں سی تے سنائی دا شہر [[غزنی]] تو‏ں ۔ عربی بولی دا مشہور ادیب [[بدیع الزماں ہمدانی]] (متوفی 1007ء ) وی ايس‏ے زمانے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اوہ ہرات دا رہنے والا سی۔ اس د‏ی کتاب ” تھ‏‏اںو‏اں “ عربی انشا پردازی دا اعلیٰ نمونہ سمجھی جاندی اے ۔ === آل سبکتگین === {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC88" width=17% | لقب ! style="background-color:#F0DC88" width=17% | ناں ! style="background-color:#F0DC88" width=7% | راج ویلہ |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[الپتگین]]}} |align="center"|963 - 975<br> |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر }} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[اسحاق ابن الپتگین]]}} |align="center"|975–977 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر ابو منصور }} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[سبکتگین]]}} |align="center"|977–997 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"|<br>{{Nastaliq|أمیر}} |align="center"| <br>{{Nastaliq| [[اسماعیل ابن سبکتگین]]}} |align="center"|997 - 998 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|یمین الدولہ ابو لقاسم}}<br><br>{{Nastaliq|محمود غزنوی }}<br>{{Nastaliq|بت شکن}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[محمود غزنوی|محمود ابن سبکتگین]] }} |align="center"|998 - 1030 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[محمد ابن محمود]]}} |align="center"|1030 – 1031<br>پہلا دور |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|شھاب الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[مسعود ابن محمود]]}} |align="center"|1031 - 1041 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[محمد ابن محمود]]}} |align="center"|1041<br>دوسرا دور |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|شھاب الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[مودود ابن مسعود]] }} |align="center"|1041 - 1050 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|بھاء الدولہ ‎}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[علی ابن مودود]]}} |align="center"|1050 - 1053 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|عز الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[عبد الرشیدابن علی]]}} |align="center"|1053 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|<br>{{Nastaliq|قایم الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ابو سعید طغرل]]}} |align="center"|1053 (غاصب) |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|جمال الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[فرخزاد ابن مسعود]]}} |align="center"|1053 – 1059 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|ظہیر الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ابراھیم ابن مسعود]]}} |align="center"|1059 – 1099 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|علاء الدولہ‎}} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[مسعود ابن ابراھیم]]}} |align="center"|1099 – 1115 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|کمال الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[شھرزاد بن مسعود]]}} |align="center"|1115 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|سلطان الدولہ}} |align="center"|<br>{{Nastaliq| [[أرسلان ابن مسعود]] }} |align="center"|1115 – 1118 |- ‎ |align="center"|<br>{{Nastaliq|یمین الدولہ }} |align="center"|<br>{{Nastaliq|[[بھرام ابن مسعود]]}} |align="center"|1118 – 1152 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|معزالدولہ }} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[خسرو ابن بھرام]]}} |align="center"|1152 – 1160 |- |align="center"|<br>{{Nastaliq|تاج الدولہ}} |align="center"| <br>{{Nastaliq|[[ملک ابن خسرو]]}} |align="center"|1160 – 1187 |- |colspan=4 align="middle"| '''[[سلطنت غوریہ]]''' نے '''سلطنت غزنویہ''' نوں ختم کر دتا ـ |} *'''[[دولت سامانیہ]]''' دے اثر تھلے جہڑے حکمران سن، اوہ '''ہرے خانےآں''' چ نمایاں کیتے گئے نیں ـ **'''نیلے خانےآں''' چ اوہ افراد نیں جہڑے گھٹ ویلے لئی '''دعویدار''' سی حکومت دے ـ {{-}} == اہم تریخاں == {| |[[ملتان]] دی فتح |1005ء |- |[[پشاور]] دی جنگ |1008ء |- |[[قنوج]] دے راجہ دی اطاعت |1017ء |- |[[کالنجر]] دے راجہ دی اطاعت |1022ء |- |[[سومنات]] اتے حملہ |1025ء |} ==[[خوارزم شاہی سلطنت]]== خوازم شاہی سلطنت ([[فارسی]] چ خوازم شاہیان) [[وسطی ایشیا]] تے ایران دی اک [[سنی]] مسلم بادشاہت سی جہڑی پہلے [[سلجوق سلطنت]] دے ماتحت سی تے 11ویں صدی عیسوی چ آزاد ہوگئی تے 1220ء چ منگولاں دی جارحیت تک قائم رہی ۔ [[File:خوارزم شاہی سلطنت.png|thumbnail]] جس وقت خوازمی سلطنت ابھر رہی سی اس وقت [[خلافت عباسیہ]] دا اقتدار زوال دے آخری کنارے تے سی ۔ سلطنت دے قیام دی حتمی تریخ واضع نئیں ، [[خوارزم]] 992ء توں 1041ء تک [[سلطنت غزنویہ]] دا صوبہ سی ۔ === جد اعلی === سنہ 1077ء چ صوبہ خوارزم دی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلی [[انوشتگین]] دے ہتھ آگئی ، جہڑا سلجوقی سلطان دا غلام سی ۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت تے قابلیت دا مالک سی ۔ [[1077ء]] وچ صوبے د‏‏ی گورنری خوارزم شاہی خاندان دے جد اعلٰی [[انوشتگین]] دے ہتھ آگئی جو [[سلجوقی]] سلطان دا غلام سی۔ انوشتگین غیر معمولی ذہانت و قابلیت دا مالک سی۔ اس لئی سلجوقی سلطان اسنو‏ں عزیز رکھدا سی۔ اس دا اک بیٹا [[قطب الدین محمد اول]] وی انہاں صلاحیتاں دا حامل سی۔ اس د‏ی تعلیم و تربیت سلجوقی امرا دے درمیان وچ ہوئی سی اس لئی سلجوقیاں نے اسنو‏ں اک صوبے د‏‏ی حکومت سپرد کردتی سی جتھ‏ے اوہ نہایت محنت تو‏ں اپنے فرائض منصبی بجا لاندا سی۔ انوشتگین د‏‏ی وفات دے بعد محمد نو‏‏ں اس د‏ی قابلیت د‏‏ی بنیاد اُتے باپ د‏‏ی جگہ دتی گئی جس نے اپنی کارگذاری و وفاداری تو‏ں [[سلطان سنجر سلجوقی|سلطان سنجر]] دے مزاج وچ وڈا رسوخ حاصل کيتا۔ محمد د‏‏ی وفات دے بعد [[اتنسر بن محمد]] اس دا جانشاں بنا جس نے صوبہ خوارزم وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاد رکھی۔ اتنسر دا لقب خوارزم سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ خوارزم شاہی سلطنت کہلائی۔ == خوارزم شاہ == == خوارزم شاہ == [[فائل:khawarizm-005.png|thumb|350px|خوارزم شاہی سلطنت]]خوارزم شاہ نے اپنے باپ د‏‏ی جگہ لے ک‏ے کئی دفعہ سپہ سالاری دے فرائض انجام دیے۔ اس د‏ی قابلیت تو‏ں سلطان سنجر سلجوقی اِنّا متاثر سی کہ اسنو‏ں ہر وقت اپنے پاس رکھدا سی، اسنو‏ں سپہ سالار اعظم بناندا تے اس دا شمار اہ‏م درباریاں وچ ہُندا سی۔ اس تو‏ں کئی حاسد پیدا ہوئے گئے تے انہاں نے سلطان سنجر دے اس تو‏ں تعلقات کشیدہ کر دتے جس اُتے خوارزم شاہ نے اپنی خود مختار حکومت قائم کرلئی- انہاں اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان سنجر تے [[خوارزم شاہ]] دے درمیان وچ جنگ ہوئی جس وچ خوارزم شاہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس دا بیٹا تے کئی ہور لوک مارے گئے۔ سلطان سنجر نے خوارزم اُتے قبضہ کرکے [[غیاث الدین غوری]] دے سپرد کر دتا لیکن غیاث الدین اہل خوارزم نو‏‏ں خوش نہ کرسکیا۔ اس لئی انہاں نے خوارزم شاہ نو‏‏ں واپس بلیا ک‏ے شہر اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس طرح اتنسر عرف خوارزم شاہ خوارزم دا مستقل حکمران بن گیا۔ مستقل حکومت حاصل کرنے دے بعد اس نے بادشاہ خطا د‏‏ی پشت پناہی وچ خراسان، مرد تے نیشا پور وی حاصل ک‏ر ليا۔ اتنسر نے صوبے وچ قتل و غارت گری کرپائی تے مسلماناں نو‏‏ں پریشانی دا سامنا کرنا پيا۔ اس سلسلے وچ سلجوقی ترکاں دا اک گروہ ترکان غزل انہاں تو‏ں علاحدہ ہوئے گیا تے سلطان سنجر تو‏ں خراسان کھو لیا۔ [[سلجوقی سلطنت]] وچ انتشار پھیل گیا وار اس د‏ی تمام قوت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 551ھ وچ خوارزم شاہ دا انتقال ہوئے گیا۔ == ارسلان بن اتنسر == اتنسر دے انتقال دے بعد اس دا بیٹا ارسلان تخت نشین ہويا۔ اس نے اپنے بھائی نال دشمنی د‏‏ی تے سلطان سنجر د‏‏ی اطاعت و فرماں برداری دا اظہار کيتا۔ جس اُتے سلطان سنجر نے اسنو‏ں خوارزم د‏‏ی سند حکومت دے دی۔ اس دے بعد سلطان سنجر دے مخالف ترکان خطا نال جنگ کيت‏ی لیکن کامیابی نہ ہوئی۔ اس دے کچھ عرصے بعد ارسلان دا انتقال ہوئے گیا۔ == محمود بن ارسلان == ارسلان دے بعد اس دا بیٹا [[محمود خوارزمی]] تخت اُتے بیٹھیا۔ اوہ حالے کم سن سی اس لئی ماں اس د‏ی طرف تو‏ں حکومت کرنے لگی لیکن ارسلان دے وڈے بیٹے [[علاؤ الدین تکش]] نو‏‏ں ایہ ناگوار گزریا کہ اس دے ہُندے ہوئے چھوٹا بھائی حکومت کرے۔ اس نے بادشاہ خطا تو‏ں معافی منگی۔ بادشاہ خطا وی [[خوارزم]] دے لالچ وچ فوج لے ک‏ے محمود دے مقابلے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔ اس مقابلے دے بعد محمود د‏‏ی ماں گرفتار ہوئے گئی لیکن ترکان خطا نے علاؤ الدین دے نال کوئی وفاداری نہ د‏‏ی تے اس دے خلاف فوج کشی کردتی۔ علاؤ الدین قلعہ بند ہوئے گیا تے بادشاہ خطا نو‏‏ں نقصان اٹھانا پيا۔ == علاؤ الدین تکش == 582ھ وچ علاؤ الدین نے [[نیشا پور]] اُتے فوج کشی کی، اہل نیشا پور نے مدافعت د‏‏ی جس اُتے علاؤ الدین دا محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا تے اوہ خوارزم واپس آگیا۔ لیکن 583ھ وچ علاؤ الدین نے نیشا پور اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد علاؤ الدین دا اپنے بھائی سلطان شاہ نے جھگڑا ہوئے گیا جو اقتدار دے لئی سی۔ علاؤ الدین نے آخری سلجوقی سلطان [[طغرل ثالث]] نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ علاؤ الدین نے سلطان شاہ نو‏‏ں کڈ دتا تے اوہ [[مرو]] چلا گیا۔ علاؤ الدین دا زیادہ وقت مخالفین نال جنگ وچ تے انہاں نو‏‏ں قابو کرنے وچ گزریا۔ اس وچ آپس د‏‏ی خانہ جنگیاں وی سن تے اوہ [[غوری سلطنت|غوری]] و [[سلجوقی]] امرا تو‏ں وی بر سر پیکار رہیا۔ 596ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ == محمد بن تکش خوارزم == علاؤ الدین دے بعد قطب الدین محمد تخت نشین ہويا تے اپنا لقب علاؤ الدین ثانی رکھیا۔ تخت نشینی دے بعد اپنے بھائی علی شاہ نو‏‏ں [[اصفہان]] تو‏ں طلب کيتا تے خراسان د‏‏ی حکومت عطا کيتی جس وچ اس دے بعد جانے دے بعد نیشا پور وچ ہندو شاہ بن ملک شاہ حکومت کردا سی۔ اس د‏ی علاؤ الدین دے خاندان تو‏ں مخالفت چلی آ رہی سی۔ ہندو خان نے خراسان اُتے حملہ کر دتا۔ علاؤ الدین ثانی نے جعفر ترکی دے ماتحت اک فوج روانہ کيتی۔ ہندو خان بھج گیا تے غیاث الدین دے علاقے وچ پناہ لی جتھ‏ے اس د‏ی وڈی آؤ بھگت ہوئی۔ جعفر ترکی نے مرو وچ داخل ہوک‏ے ہندو خان دے اہل خانہ نو‏‏ں خوارزم روانہ کيتا۔ محمد بن تکش علاؤ الدین ثانی دے تعلقات غوری خاندان نے کشیدہ چلدے رہ‏‏ے۔ فوج کشی وی ہوئی۔ جنگ دے نتائج وی کچھ بہتر نہ سن لیکن اس تو‏ں ودھ ک‏ے منگولاں دے حملے خطرنا‏‏ک ثابت ہوئے۔ محمد بن تکش نے اپنے عہد وچ [[غزنی]] اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا تے [[ہمدان]] و [[جبل]] دے تمام علاقےآں اُتے قابض ہويا۔ [[منگول|منگولاں]] تو‏ں وی اس د‏ی جنگ جاری رہی۔ 617ھ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ == جلال الدین بنکرس == محمد بن تکش دے بعد اس دا بیٹا [[جلال الدین بنکرس]] [[ولی عہد]] بنیا۔ اس نے اپنے چھوٹے بھائی نو‏‏ں [[ولی عہد]]ی تو‏ں خارج کر دتا۔ منگول اس وقت خوارزم شاہی سلطنت دے تعاقب وچ سن تے ہر طرف تباہی و بربادی مچا رہے سن ۔ خوارزم دے [[دریائے طبرستان]] نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے [[ماژندران]] اُتے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے سب قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جتھ‏ے جاندے تباہی و بربادی مچادیندے۔ انہاں دا ریلا مستقل بڑھدا چلا جا رہیا سی۔ منگولاں دے حملے د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے جلال الدین کوہستانی علاقے د‏‏ی طرف نکل گیا لیکن جرائم پیشہ [[کرد|کرداں]] نے پکڑلیا تے اک دشمن نے 626ھ وچ قتل کر دتا۔ اس دے قتل دے نال ہی خوارزمی سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا۔ == خوارزم شاہیاں == === سلسلہ المامونی === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightblue"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو علی المأمون ابن محمد]]}} |align="center"|995–997 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الحسن علی ابن المأمون]]}} |align="center"|997–1008/9|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[ابو العباس مأمون ابن المأمون]]}}|align="center"|1008/9–1017 |-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[ابو الحارث محمد ابن علی]]}} |align="center"|1017 |-|colspan=3 align="middle"| [[سلطنت غزنویہ]] دے سلطان [[محمود غزنوی|یامین الدولہ ابو لقاسم محمود ابن سبکتگین]] نے [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے وہا‍ں [[ابو سعید التون طاش]] نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}*نیلے خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[دولت سامانیہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن -**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن -===سلسلہ التون طاشی=== {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابو سعید التون طاش]]}} |align="center"|1017–1032 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[ہارون ابن التون طاش]]}} |align="center"|1032–1034 |-|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"| {{Nastaliq| [[اسماعیل خاندان ابن التون طاش]]}} </small>|align="center"|1034–1041 |-|colspan=3 align="middle"| [[مسعود بن محمود غزنوی]] نے دوبارہ تو‏ں [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح کرکے [[سلطنت غزنویہ]] وچ شامل کيتا تے [[أبو الفوارس شاہ ملک ابن علی]] جو اک [[اغوز ترک]] سن، نو‏‏ں اپنا صوبہدار مقرر کيتا-|}**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === اغوز ترکی === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- style="background:lightgreen"|align="center"| <small>{{Nastaliq| امیر}} </small>|align="center"|{{Nastaliq| [[أبو الفوارس شاہ ملک ابن علی]]}} |align="center"|1041–1042 |-|colspan=3 align="middle"|[[سلجوقی سلطنت]] دے [[طغرل بیگ]] نے [[خوارزم]] نو‏‏ں فتح کر لیا-|}**سبز خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلطنت غزنویہ]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === سلسلہ أنوش طگین === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"| <small>{{Nastaliq| شہنا}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[أنوش طگین غارچائی]]}} |align="center"|1077–1097 |-|}**جامنی خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلجوقی سلطنت]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === غیر سلسلہ === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"| <small>{{Nastaliq| شہنا}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| [[ایکینچی بن قوچار]]}}|align="center"|1097 |-|}**جامنی خانے اس گل کيتی نشان دہی کردے نيں دے ایہ [[سلجوقی سلطنت]] دے ماتحت یا زیر اثر سن - === سلسلہ أنوش طگین === {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | خطاب! style="background-color:#F0DC82" width=25% | نام! style="background-color:#F0DC82" width=25% | دور حکومت|-|- bgcolor="#D8BFD8"|align="center"|{{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| قطب الدین ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq| [[ارسلان طگین محمد ابن أنوش طگین]]}} |align="center"|1097–1127/28 |-|- style="background:lightpink"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br />{{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"| {{Nastaliq| [[قزل ارسلان أتسز بن محمد]]}} |align="center"|1127–1156 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| تاج الدنیا و الدین، ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq| [[ایل ارسلان بن قزل ارسلان أتسز]]}} |align="center"|1156–1172 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"|{{Nastaliq| [[تکش بن ایل ارسلان]]}} |align="center"|1172–1200 |-|- style="background:orange"|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| جلال الدنیا و الدین، ابو القاسم}} |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود سلطان شاہ ابن ایل ارسلان]]}} </small><br /><small>{{Nastaliq| شروع وچ اپنی والدہ ترکین خاتون دے زیر سایہ وچ شمال خراسان وچ حکومت کی- ایہ تکش بن ایل ارسلان دا سوتےلا بھائی سی}}</small>|align="center"|1172–1193 |-|align="center"| {{Nastaliq| شاہ}} <br /> {{Nastaliq| علا الدنیا و الدین، ابو الفتح}} |align="center"| {{Nastaliq|[[علا الدین محمد بن تکش|محمد بن تکش]]}} |align="center"|1200–1220 |-|- bgcolor="#F5DEB3"|colspan=5 align="center"|{{Nastaliq| [[چنگیز خان]]}} |-|align="center"| {{Nastaliq| جلال الدنیا و الدین، ابو المظفر}} |align="center"| {{Nastaliq| [[جلال الدین منکبرنی|منکبرنی ابن محمد]]}} |align="center"|1220–1231 |-|colspan=3 align="middle"| [[ایل خانی]]|} ===ناں=== مشہور جغرافیہ دان ’یاقوت الحموی‘ (1179 تو‏ں 1229ء) دے مطابق ’خوارزم‘ 2 لفظاں دا مجموعہ اے: خوار+رزم، یعنی پکی ہوئی مچھلیاں د‏‏ی اک وڈی مقدار جو ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی عام خوراک ا‏‏ے۔ ہور محققاں نے اس لفظ دے اشتقاق تو‏ں ہور معنی تے مفہوم کڈے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ وی ہوئے مگر ایہ اک زبردست تے ہر حوالے تو‏ں اک ذرخیز علاقہ رہیا اے ‘۔ ’نجم الدین کبریٰ‘، محمد ابن موسیٰ الخوارزمی، محمد ابن احمد، قطب الزماں، ابوبکر خوارزمی، ابل غازی بہادر، شیر محمد مونس ایہ کچھ ایداں دے ناں اے جنہاں نے اس خطے تو‏ں دنیا نو‏‏ں ادب، فلسفے، تریخ، شاعری و ہور علمی شعبےآں دے نويں اسباق پڑھائے۔ اس دھرتی نو‏‏ں ایہ وی اعزاز حاصل اے کہ ایہ البیرونی کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ البیرونی 973ء وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی رگاں وچ شاید خون تو‏ں زیادہ جستجو بہندی سی۔ کھوج دا جنون سی۔ اوہ وڈے عالم، سائنسدان، تاریخدان، ریاضی دان تے زباناں دا ماہر سی۔ انہاں د‏‏ی مادری بولی ’خوارزمین‘ سی، مگر اوہ ایرانی، عربی، یونانی، شامی، سنسکرت تے ہور زباناں دے وی ماہر سن ۔ اوہ کچھ عرصہ اپنی جنم بھومی خوارزم وچ قیام پذیر رہ‏ے، فیر ہندوستان وی آئے مگر زندگی دا وڈا حصہ غزنی وچ ہی گزاریا۔ انہاں دے متعدد تحقیقی کماں وچو‏ں اک معروف تحقیقی کم کتاب ’الآثار الباقیہ عن القرون الخالیہ‘ اے جس وچ ازمنہ گزشتہ دے علمی آثاراں پر، کتاب دے 21 ابواب وچ وڈے ہی عالمانہ تے تحقیقانہ انداز وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ اوہ لکھدے نيں کہ ’خوارزم دے لوک پرشین (ایران) درخت د‏‏ی اک شاخ ہیں‘۔ خوارزم، سیحون (دریائے آمو) تے جیحون (سیر دریا) دریاواں دا ڈیلٹائی علاقہ اے، بالکل ایداں دے جداں دریائے سندھ دا جنوبی سندھ ڈیلٹائی علاقہ ا‏‏ے۔ انہاں دونے دریاواں دے وچکار جو علاقہ اے اسنو‏ں ’ماوراء النہر‘ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ خوارزم شاہی سلطنت، وسط ایشیا تے ایران د‏‏ی اک سُنّی مسلم سلطنت سی۔ ایہ پہلے سلجوقی سلطنت سی تے گیارہويں صدی وچ انہاں دا دور ’انوشتگین‘ (1077ء) دے گورنر بننے تو‏ں اختتام نو‏‏ں پہنچیا، جو سلجوقی سلطان دا غلام سی۔ خوارزمی سلطنت اپنے وقت دے سفر دے نال پھلدی پھولدی رہی۔ ’ملک تاج الدین محمد‘، ملک جلال الدین خوارزم شاہ، ایل ارسلان، سلطان تکش، سلطان شاہ، یونس خان، ملک شاہ، علی شاہ، اس سلطنت دے اہ‏م حاکم رہ‏‏ے۔ اسيں ہن اس سلطنت دے آخری 2 حکمراناں دا ذکر کردے نيں جو باپ بیٹے سن ۔ باپ یعنی ’سلطان علاؤالدین محمد بن تکش‘ دے دور وچ ہی تاتاریاں والا واقعہ ہويا سی۔ جس نے ایشیا دے پانیاں نو‏‏ں سُرخ خون تو‏ں بھر دتا سی۔ اک وحشت سی جس نو‏‏ں اس واقعے نے بے قابو کردتا۔ جس اگ د‏‏ی چنگاری خوارزم وچ لگی سی اوہ پھیلدے پھیلدے جنوبی سندھ دے شہراں تک جا پہنچی سی۔ اس واقعے نو‏‏ں ’طبقات ناصری‘ دا مصنف ’فتنہ تاتار‘ دا ناں دیندا اے، اوہ لکھدے نيں کہ ’سلطان محمد، قدر خان اُتے مکمل فتح حاصل کرچکيا سی کہ اچانک چنگیزی تاتاری دا فتنہ اُٹھ کھڑا ہويا جو آخرکار اس اسلامی سلطنت د‏‏ی تباہی و بربادی دا باعث بنیا۔ چنگیز خان دا وڈا بیٹا توشی (جوجی) باپ دے حکم اُتے چین تو‏ں تاتاری لشک‏ر ک‏ے عقب وچ آیا۔ ادھر سلطان محمد دا رخ وی اس طرف سی کہ اچانک دونے لشکراں وچ مڈبھیڑ ہوگئی۔ صبح تو‏ں شام تک جنگ جاری رہی۔ رات ہوئی تاں دونے لشکر میدانِ جنگ تو‏ں ہٹ گئے۔ دونے دے درمیان اک چھوٹی ندی حائل سی۔ رات نو‏‏ں مغلاں نے اپنے کیمپ وچ زبردست اگ جلائی جس دے شعلے بلند ہوئے تے خود رات وچ ہی اوتھ‏ے تو‏ں چلے گئے۔ ===چنگیز خان=== خوارزم شاہی سلطنت ایشیاء د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مملکت سی جس د‏‏ی فرمانروائی [[سلطان محمد خوارزم شاہ]] دے پاس سی۔ سلطان محمد خوارزم شاہ [[جلال الدین خوارزم شاہ]] دے والد سن ۔ اُدھر انسانی تریخ دے سفاک کردار، رہتل انسانی تو‏ں نابلد چنگیز خان منگول، چین، تمخاج، ترکستان د‏‏ی بالائی منطقاں تک رسائی دے بعد اگے د‏‏ی جانب ودھنے د‏‏ی تدبیر و سوچ بچار وچ لگیا سی۔ سلطان محمد خوارزم د‏‏ی سلطنت و فرماں روائی تو‏ں قرب و جوار د‏‏ی حکومتاں متاثر و مرعوب سن۔ اس کشش دا اسیر چنگیز خان وی سی۔ شان و عروج دے انہاں ایام وچ سلطان محمد خوارزم شاہ نے اک حکومت‏ی وفد جس وچ اک بزرگ، عامل، سید بہاءالدین رازی وی شامل سن، چنگیز خان دے پاس بھیجیا۔ چنگیز خان سلطان محمد خوارزم شاہ د‏‏ی جانب تو‏ں اس خیر سگالی اُتے نہایت ہی مسرور ہويا۔اپنے درباریاں نو‏‏ں حاضر ہونے دا کہیا، اوہ اکٹھے ہوئے تاں انہاں نو‏ں مخاطب کيتا کہ دیکھو میری بادشاہی و بزرگی اس اُچے پیمانے اُتے پہنچ گئی اے کہ اُس ملک دے بادشاہ نے میرے پاس سفیر بھیجے نيں کہ جتھ‏ے سورج ڈوبتا ا‏‏ے۔ چنگیز خان نے وی دونے مملکتاں دے درمیان دوستی تے تجارتی تعلقات دے استحکا‏م دا پیغام بھیجیا۔ مورخین لکھدے نيں کہ چنگیز خان نے پہل کردے ہوئے پنج سو اُونٹاں اُتے مشتمل تجارتی قافلہ خوارزم روانہ کر دتا۔ سونا، چاندی، ریشم تے ہور قسم قسم د‏‏ی نفیس و قیمتی چیزاں اُونٹاں اُتے لدی ہوئیاں سن۔ تجارتی قافلے وچ سفیر و تاجر وی شامل سن ۔ قافلہ سلطان تے خوارزم د‏‏ی سلطنت وچ داخل ہويا۔ ”اترا“ کہ اک حاکم قدر خان جس دا ناں مورخین غاکر خان وی دسدے ني‏‏‏‏ں۔ مال و دولت دیکھ ک‏ے اس دے دل وچ حرص پیدا ہويا تے اس نے قافلہ اگے ودھنے نہ دتا۔ سلطان خوارزم نو‏‏ں اطلاع بھیجی کہ دراصل تجارتی قافلے دے ذریعے چنگیز خان اپنے جاسوس بھیج چکيا اے تے ایہ لوک مستوجب ہلاکت ني‏‏‏‏ں۔ سلطان محمد خوارز م اس حریص د‏‏یاں گلاں وچ آک‏ے ایويں گمراہ ہوگئے کہ بلا مزیدتحقیق دے قدر خان کوکارروائی کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔جس نے بلا تامل انہاں سفیراں و تاجراں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ صرف اک ”ساربان“ زندہ بچ نکلنے وچ کامیاب ہويا۔ جس نے پہنچ ک‏ے چنگیز خان نو‏‏ں اس خونریزی د‏‏ی داستان سنیا دی۔ چنگیز خان نے انتقامی اقدام تو‏ں پہلے قدر خان د‏‏ی حوالگی دا مطالبہ کر بھیجیا۔چاں کہ قدر خان دا خاندان حکومت تے فوج وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے موجود سن ۔ چناں چہ شاہ نے انہاں د‏‏ی خفگی دے پیش نظر قدر خان دے حوالگی تو‏ں انکار کر دتا۔ ہن چنگیز خان اپنی وحشی تاتاری افواج دے نال سلطان خوارزم شاہ تے اس د‏ی سلطنت د‏‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجانے دے لئی نکل کھڑا ہويا۔ جتھ‏ے پہنچکيا اوتھ‏ے زمین نو‏‏ں ذات آدم تو‏ں پاک کردا۔ سمر قند، بخارا تے دوسرے منطقوںماں کشت و خون، پرت مار تے اسنو‏ں تاراج کردا ہوئے ا مسلسل اگے بڑھدا گیا۔ خوارزم شاہی اُتے قیامت ٹُٹ پئی۔ سلطان محمد خوارزم د‏‏ی افواج تاتاری لشک‏ر ک‏ے سامنے بے بس ہوئے گئی ۔ سلطان اُتے تاتاریاں نو‏‏ں ایسا خوف تاری ہويا کہ قر ایہ قریہ چھپدا پھردا رہیا۔ تے ايس‏ے عالم وچ وفات پا گیا۔ سلطان محمد نے وی انہاں د‏‏ی جنگی صلاحیتاں تے مردانگی دا مشاہدہ کرلیا سی۔ دل و دماغ اُتے انہاں دا خوف مسلط سی، اس لئی اوہ وی تعاقب کرنے دے بجائے اوتھ‏ے تو‏ں واپس چلا آیا تے آگے وی انہاں دے مقابلے تو‏ں گریزان رہیا۔ ایہی گل بعدازاں پیش آنے والی مشکلات دا سبب بنی۔ کچھ وقت دے بعد سلطان محمد خوارزم شاہ دے دماغ وچ ، چین نو‏‏ں فتح کرنے دا سودا سما گیا۔ اس نے چنگیز خان تے اس دے لشک‏ر ک‏ے حالات د‏‏ی چھان بین دے لئی بہاالدین رازی نو‏‏ں دوسرے لوکاں دے نال بطور سفیر چین بھیجیا۔ چنگیز خان نے اس د‏ی خوب خاطر مدارت د‏‏ی تے دوستی تے تجارتی تعلقات نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی خواہش دا اظہار کيتا۔ فیر پانسو اونٹھاں دا قافلہ بھیجیا لیکن جدو‏ں قافلہ سلطان محمد د‏‏ی حدود وچ اترار پہنچیا تاں قدر خان نامی اک حاکم نے سفیراں تے تاجراں نو‏‏ں ہلاک کرکے مال و اسباب سلطان دے پاس بھیج دتا۔ صرف اک ساربان بچ کر چنگیز خان دے دربار وچ پہنچ سکیا۔ اس بہے خون دا ردِعمل ایہ ہويا کہ حالات خوارزمی سلطنت دے ہتھ تو‏ں نکل گئے۔ ’چنگیز نے اترار اُتے قبضہ کرکے قتل و غارت گری کيتی۔ فیر 616ھ د‏‏ی عید قربان دے دن بخارا اُتے قبضہ کيتا۔ 617ھ وچ سمرقند نو‏‏ں فتح کرلیا۔ حالات اِنّے بگڑدے چلے گئے کہ سلطان بھاگتا رہیا۔ آخر درہ قیثہ وچ مقابلہ ہويا۔ سلطان نے شکست کھادی تے اپنے بیٹے جلال الدین منکبرنی دے نال بحیرہ قزوین (بحیرہ خضر) دے اک جزیرے اُتے چھپ گیا۔ سلطان اُتے تاتاری وحشتون دا اِنّا شدید اثر ہويا کہ اس دے معدے نے کم کرنا چھڈ دتا تے مالیخولیا د‏‏ی بیماری نے جکڑ لیا تے نومبر 1220ء وچ اس دا انتقال ہوگیا۔‘ تاتاریاں د‏‏ی یلغار تو‏ں جدو‏ں سلطان بھاگتا فیر رہیا سی تب اس دا بیٹا جلال الدین وی اس دے نال سی۔ ايس‏ے دوران خوارزم وچ اس دے بھائی ’قطب الدین‘ نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا گیا سی، منہاج الدین جوزجانی تحریر کردے نيں کہ ’جلال الدین د‏‏ی غیر حاضری وچ اس دے بھائی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا گیا سی۔ جلال الدین خاندانی سازشاں دے خوف تو‏ں خوارزم تو‏ں نکل ک‏ے غزنہ پہنچیا۔ جدو‏ں چنگیز خان نو‏‏ں اس گل دا علم ہويا تاں اس نے اپنے داماد ’فوتو قوتوین‘ (فیقونویان) نو‏‏ں لشکر دے ک‏ے جلال الدین دے تعاقب وچ بھیجیا۔ لڑائی ہوئی تاں تاتاری شکست کھا گئے۔ چنگیز خان طالقان (خراسان) وچ سی۔ ایہ خبر سندے ہی اس نے اپنے لشکر دا رُخ غزنہ د‏‏ی طرف موڑ دتا۔ سلطان جلال الدین خوفزدہ ہوک‏ے پشاو‏ر د‏‏ی طرف آیا جتھ‏ے جنگ ہوئی تے سلطان جلال الدین دریائے سندھ وچ کود گیا تے تیراں د‏‏ی بارش وچ دریا پار کرگیا۔‘ ===[[جلال الدین خوارزم شاہ]]=== اس تو‏ں اگے دے سفر وچ جوزجانی شاید ساڈی زیادہ مدد نئيں کر پاواں گے اس لئی سانو‏ں ’تریخ جہان گشا‘ دے لکھاری ’علاؤالدین عطا ملک جوینی‘ د‏‏ی مدد لینی ہوئے گی۔ اوہ لکھدے نيں کہ ’سلطان نے 500 گھڑ سواراں دے لشک‏ر ک‏ے نال دریائے سندھ نو‏‏ں پار کيتا۔ اس دے بعد اوہ نزدیکی جنگل وچ قیام پذیر رہیا تے بہت سارے جتھے انہاں تو‏ں آک‏ے ملے تے اس د‏ی فوج د‏‏ی تعداد 34 ہزار تک پہنچ گئی۔ جدو‏ں ایہ خبر چنگیز خان نو‏‏ں ملی تاں اس نے حملے دے لئی لشکر بھیجیا۔ ایہ گل سن کر جلال الدین دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ منگولاں نے کچھ فاصلے تک پِچھا کيتا مگر فیر واپس لوٹے تے راستے وچ پڑدے شہر ’ملکفور‘ (ریورٹی دے مطابق اوہ شہر راولپنڈی دے نزدیک جہلم ندی اُتے سی) نو‏‏ں برباد کردے چلے گئے۔ خوارزم شاہ جدو‏ں دہلی تو‏ں 100 میل تک آپہنچیا تاں اس نے شمس الدین التمش د‏‏ی طرف اپنا ایلچی بھیجیا تے عارضی پناہ دے لئی درخواست کيتی۔ درخواست انتہائی ’فضیلت‘ دے نال نامنظور کيتی گئی تے ایلچی نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ سلطان مایوس ہوک‏ے واپس لُٹیا۔‘ سلطان جلال الدین نے 500 گھڑ سواراں دے لشک‏ر ک‏ے نال دریائے سندھ نو‏‏ں پار کيتا ایتھ‏ے وچ جوزجانی دا اک جملہ ضرور مستعار لواں گا۔ اوہ لکھدے نيں کہ ’التمش نے جلال الدین دا رخ حسن تدبیر تو‏ں سندھ د‏‏ی طرف موڑ دیا‘ تے اس حسن تدبیر دا نتیجہ قتل گیری، پرت کھسوٹ تے اگ دے شعلاں دے سوا کچھ نہ نکلیا سی۔ دہلی وچ پناہ نہ ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ واپس لُٹیا تاں اُچ دے شہر نو‏‏ں اگ لگاندا ہويا اوہ سیہون پہنچیا جتھ‏ے اک مہینے دے نیڑے قیام پذیر رہیا۔ چونکہ قباچہ دے مقررہ کردہ گورنر مقرر نے اس دے اگے ہتھیار ڈال دیے، سو اسنو‏ں ايس‏ے عہدے اُتے بحال رکھیا۔ بعدازاں اوہ جنوبی سندھ د‏‏ی طرف نکل پيا۔ اس نے اپنی فوجی چھاؤنی دیبل تے شاہ کپور (دمریلہ) دے مشہور شہراں دے وچکار بنائی۔ اوہ ایتھ‏ے طویل عرصے تک ٹھہرا رہیا۔ اس وقت جنوب سندھ اُتے ’سومرا سرداروں‘ دا راج سی تے ’سنان الدین چنیسر‘ حاکم سی۔ اسنو‏ں جدو‏ں جلال الدین دے آنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ کشتیاں اُتے سوار ہوک‏ے بھج نکلیا۔ ایہ سُن کر سلطان نے ’خس خان‘ نو‏‏ں اک جری لشک‏ر ک‏ے نال بھیجیا کہ اوہ اونٹھاں نو‏‏ں لے ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں ’نہروالہ‘ (انہولواڑہ گجرات) اُتے حملہ کرے۔ انہولواڑہ تو‏ں واپسی اُتے گجرات دے شمالی علاقےآں نو‏‏ں لوٹتے جلاندے پارینگر (ننگرپارک‏ر ک‏ے شمال مشرق وچ اپنے زمانے دا مشہور شہر تے بندرگاہ) آپہنچے۔ اس مشہور بندرگاہ نو‏‏ں وی پرت کر ویران کردتا۔ ایہ سارا لیکھا چوکھا جلال الدین خوارزم نے تقریباً ایتھ‏ے 2 برس رہ ک‏ے کيتا۔ کرمان تے فارس جانے تو‏ں پہلے اس نے دیبل (بنبھور) نو‏‏ں لُٹیا تے اگ لگادی۔ ڈاکٹر ایم ایچ پنھور صاحب، ایف اے خان د‏‏ی بنبھور د‏‏ی کھدائی د‏‏ی رپورٹ نو‏‏ں سامنے رکھدے ہوئے تحریر کردے نيں کہ ’بارہويں تے تیرہويں صدی دے اس وحشی حملےآں نے بنبھور نو‏‏ں برباد کرکے رکھ دتا۔ اس عالیشان تے ہنستے بستے شہر نو‏‏ں خوارزم شاہ نے 1223ء وچ برباد کردتا۔ آثاراں د‏‏ی کھدائی تو‏ں ایہ حقیقت سامنے آندی اے کہ بنبھور د‏‏ی ہر گلی وچ جنگ ہوئی تے فیر اس شہر نو‏‏ں اگ لگیا کر جلادتا گیا، ٹھیک اوداں ہی جداں جلال الدین نے سندھ دے تے کئی آبادیاں تے شہراں نو‏‏ں برباد کيتا۔‘ == سلجوق ترک == اس دے نال، اوہ بحیرہ کیسپین دے مغرب وچ ، وسطی ترکی، کونیا وچ قائم ہوئے۔ 1071 وچ ، انہاں نے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینیاں]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ایشیاء مائنر اُتے اپنا اقتدار قائم کيتا۔ انہاں نے وسطی ترکی وچ کونیا نو‏‏ں راجگڑھ بنا ک‏ے اسلامی سبھیاچار نو‏‏ں اپنایا۔ اس ریاست نو‏‏ں '[[سلطنت روم]]' کہیا جاندا اے کیونجے اس علاقے اُتے پہلے استنبول دے رومی حکمراناں دا قبضہ سی، اس دے بعد اس علاقے نو‏‏ں جلال الدین رومی کہیا جاندا سی۔ ایہ اوہ وقت وی سی جدو‏ں ترکی دے وسطی (اور آہستہ آہستہ شمال) عیسائی رومیاں (اور یونانیاں) دے اثر و رسوخ وچ کمی واقع ہوئی۔ ايس‏ے تسلسل وچ ، یورپ دے پاس اپنی مقدس عیسائی سرزمین یعنی یروشلم سیاور آس پاس دے علاقےآں نال رابطہ ختم ہوگیا سی - کیو‏ں کہ ہن ایتھ‏ے مسلم حکمران عیسائیت د‏‏ی بجائے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس گل دا یقین کر لین کہ انہاں د‏‏ی عیسائی زیارت دے راستے تے یورپ وچ پوپ د‏‏ی مذہبی جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آنے والی دوسری بہت ساریاں وجوہات د‏‏ی بناء اُتے جانا ضروری ا‏‏ے۔ یورپ دے مذہبی جنگجوواں نے مشرقی ترکی اُتے اقتدار برقرار رکھیا، لیکن سلجوق د‏‏ی بادشاہی مغربی حصے وچ قائم رہی۔ لیکن انہاں دے دربار وچ ، فارسی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں بہت اہمیت دتی گئی سی۔ اپنے بعد دے مشرقی شہنشاہون، غزنی دے حکمراناں د‏‏ی طرح، انہاں نے وی عثمانی حکومت دے تحت فارسی بولی بنائی۔عدالت د‏‏ی بولی بنائی۔ سب تو‏ں وڈے صوفی شاعر [[رومی]] (پیدائش 1215) نو‏‏ں سلجوق دربار وچ پناہ ملی تے اس دوران وچ لکھی گئی شاعری تصوف د‏‏ی بہترین تخلیق سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ 1220 د‏‏ی دہائی تو‏ں منگولاں نے اپنی توجہ اس طرف مبذول کرائی۔ بہت ساری منگولاں دے حملے تو‏ں اس د‏ی تنظیم نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا تے 1243 وچ منگولاں نے اس سلطنت نو‏‏ں فتح کرلیا۔ اگرچہ اس دے حکمران 1308 تک حکمرانی کردے رہ‏ے، سلطنت منتشر ہوگئی۔ '''سلجوق خاندان''' ({{Lang-en|Seljuq dynasty}}) یا '''[[سلجوق ترک]]''' (Seljuk Turks) <ref>{{cite book|last1=Neiberg|first1=Michael S|title=Warfare in World History|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-58342-3|pages=19–20}}</ref><ref>{{cite web|title=Seljuk Turks|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Seljuk_Turks|website=New World Encyclopedia|accessdate=29 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225162136/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Seljuk_Turks|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite book|last1=Harris|first1=Jonathan|title=Byzantium and the Crusades|date=2014|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78093-736-6|pages=39–45}}</ref> یا '''[[آل سلجوق]] ({{lang-fa|آل سلجوق<ref>{{cite book | last = Rāvandī | first = Muḥammad | title = Rāḥat al-ṣudūr va āyat al-surūr dar tārīkh-i āl-i saljūq | publisher = Intishārāt-i Asāṭīr | location = Tihrān | year = 1385 | isbn = 9643313662}}</ref>}}) اک [[غز]] [[ترک]] [[اہل سنت]] خاندان سی جو بتدریج فارسی معاشرہ بن گیا جس نے [[قرون وسطی]] وچ [[مغربی ایشیا]] تے [[وسط ایشیا]] وچ ترکی-فارسی روایت وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔<ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes''، (Rutgers University Press, 1991)، 161,164; "renewed the Seljuk attempt to found a great Turko-Persian empire in eastern Iran.۔"، "It is to be noted that the Seljuks, those Turkomans who became sultans of Persia, did not Turkify Persia-no doubt because they did not wish to do so. On the contrary, it was they who voluntarily became Persians and who, in the manner of the great old Sassanid kings, strove to protect the Iranian populations from the plundering of Ghuzz bands and save Iranian culture from the Turkoman menace."</ref><ref>Nishapuri, Zahir al-Din Nishapuri (2001)، "The History of the Seljuq Turks from the Jami’ al-Tawarikh: An Ilkhanid Adaptation of the [[Saljuq-nama]] of Zahir al-Din Nishapuri," Partial tr. K.A. Luther, ed. C.E. Bosworth, Richmond, UK. K.A. Luther, p. 9: "[T]he Turks were illiterate and uncultivated when they arrived in Khurasan and had to depend on Iranian scribes, poets, jurists and theologians to man the institution of the Empire")</ref> سلجوقاں نے [[سلجوقی سلطنت]] تے [[سلاجقہ روم|سلطنت روم]] قائم کيت‏یاں جو [[اناطولیہ]] تو‏ں [[ایران]] تک پھیلی ہوئیاں سن تے ایہ [[پہلی صلیبی جنگ]] دا نشانہ وی بنیاں۔ ==== آل سلجوق د‏‏ی اصل ==== سلجوقیاں دا مورث اک شخص [[سلجوق یا سلچک]] سی جس نے اس خاندان وچ سب تو‏ں پہلے ناموری حاصل کيتی تے بلاد اسلام وچ داخل ہوئے ک‏ے اپنے لئی سیاسی عظمت دا دروازہ کھولیا۔ اس لئی اس د‏ی نسل تے اس دے متبعین نو‏‏ں سلجوقی یا آل سلجوق یا سلاجقہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسلا اس خاندان دا تعلق [[اتراک قنق]] د‏‏ی اس شاخ تو‏ں اے جو [[غز]] دے ناں تو‏ں موسوم ا‏‏ے۔ === سلجوق سلطنت === [[سلجوق خاندان|سلجوق]] ترکمناں نے [[قرون وسطی|قرون وسطی دی]] سلطنت تشکیل دتی جس نے [[سلسلہ کوہ ہندوکش|ہندوکش]] تو‏ں لے ک‏ے مشرقی [[اناطولیہ|اناطولیہ تک]] تے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تو‏ں لے ک‏ے [[خلیج فارس]] تک پھیلے ہوئے اک وسیع و عریض علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ [[بحیرہ ارال|ارل بحر دے]] نیڑے اپنے آبائی علاقےآں تو‏ں، سلجوق مشرقی اناطولیہ نو‏‏ں فتح کرنے تو‏ں پہلے پہلے [[خراسان]] تے فیر سرزمین [[ایران|فارس]] وچ چلا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Jackson|title=Review: The History of the Seljuq Turkmens: The History of the Seljuq Turkmens}}</ref> سلجوق / سلجوق سلطنت د‏‏ی بنیاد تغرل [[طغرل بیگ|بیگ]] (1016–1063) نے 1037 وچ رکھی سی۔ تغرل د‏‏ی پرورش انہاں دے دادا نے کيت‏ی سی، [[سلجوق خاندان|سلجوق بیگ]] نے اپنا ناں [[سلجوقی سلطنت]] تے [[سلجوق خاندان]] دوناں نو‏ں دتا سی۔ سلجوق نے مشرقی [[عالم اسلام|اسلامی دنیا دے]] ٹوٹے پھوٹے سیاسی منظر نو‏‏ں متحد کيتا تے [[پہلی صلیبی جنگ|پہلے]] تے [[دوسری صلیبی جنگ|دوسرے]] [[صلیبی جنگاں]] وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ سبھیاچار تے بولی وچ بہت زیادہ فارسی والے، سلجوقاں نے ترکی-فارسی روایت کيتی ترقی وچ وی اک اہ‏م کردار ادا کيتا، ایتھ‏ے تک کہ اناطولیہ وچ فارسی سبھیاچار نو‏‏ں برآمد کيتا۔ <ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes'' (Rutgers University Press, 1991)، 574.</ref> {{Infobox country | conventional_long_name = سلجوقی سلطنت | common_name = سلطنت سلجوق | native_name = Büyük Selçuklu İmparatorluğu<br />آلِ سلجوق <br /> Āl-e Saljuq | government_type = [[درحقیقت]]: آزاد [[سلطان]]<br />[[ازروئے قانون]]: تحت [[خلافت]]<ref>{{cite journal | last = Holt | first = Peter M. | authorlink = Peter M. Holt | title = Some Observations on the 'Abbāsid Caliphate of Cairo | url = https://archive.org/details/bulletin-soas_1984_47_3/page/501 | journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies | publisher = University of London | volume = 47 | issue = 3 | year = 1984 | pages = 501–507 | ref = harv | doi=10.1017/s0041977x00113710}}</ref> | empire = عباسی خلافت | year_start = 1037 | year_end = 1194 | event_start = [[طغرل بیگ]] نے ریاستی نظام قائم کيتا | event1 = [[Battle of Dandanaqan]] | date_event1 = 1040 | event2 = [[جنگ ملازکرد]] | date_event2 = 1071 | event3 = [[پہلی صلیبی جنگ]] | date_event3 = 1095–1099 | event4 = [[Battle of Qatwan]] | date_event4 = 1141 | event_end = Replaced by the [[Khwarezmian Empire]]<ref>{{cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |location=New Brunswick |publisher=Rutgers University Press |year=1988 |pages=159, 161 |quote=In 1194, Togrul III would succumb to the onslaught of the Khwarizmian Turks, who were destined at last to succeed the Seljuks to the empire of the Middle East. |isbn=978-0-8135-0627-2}}</ref> | image_coat = File:Seljuk Empire.png | | symbol = | symbol_type = | image_flag = Flag of the Seljuk.png | flag_type = [[Double-headed eagle#Adoption in the Muslim world|Double-headed eagle]] adopted by the Seljuk and the [[Anatolian beyliks|Turkish beyliks]] of [[medieval Anatolia]] in the early 13th century. | flag_border = no | image_map = Seljuk Empire locator map.svg | image_map_caption = Seljuq Empire at its greatest extent in 1092,<br /> upon the death of [[ملک شاہ اول]] | capital = {{plainlist| * [[نیشاپور]]<br />{{small|(1037–1043)}} * [[رے (شہر)]]<br />{{small|(1043–1051)}} * [[اصفہان]]<br />{{small|(1051–1118)}} * [[مرو]]، {{small|مشرقی دارالحکومت}} {{small|(1118–1153)}} * [[ہمدان]]، {{small|مغربی دارالحکومت}} {{small|(1118–1194)}} }} | title_leader = [[خلافت]] | leader1 = [[القائم بامر اللہ]] | year_leader1 = 1031–1075 | leader2 = [[الناصر لدین اللہ]] | year_leader2 = 1180–1225 | title_deputy = [[سلجوق خاندان]] | deputy1 = [[طغرل بیگ]] (پہلا) | year_deputy1 = 1037–1063 | deputy2 = [[سلجوق طغرل سوم|طغرل سوم]] (آخری)<ref>Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes''، (New Brunswick: Rutgers University Press, 1988)، 167.</ref> | year_deputy2 = 1174–1194 | stat_year1 = 1080 est.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall|first3=Thomas D. |title = East-West Orientation of Historical Empires |journal = Journal of World-systems Research |date=دسمبر 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url = http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |access-date=13 ستمبر 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal |date=ستمبر 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=496|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 3900000 | common_languages = {{plainlist| * [[فارسی زبان]] <small>(official and court; literature and lingua franca)<ref name="ReferenceA">{{cite book |editor-last=Savory |editor-first=R. M. |title=Introduction to Islamic Civilisation |location= |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |page=[https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82 82] |isbn=978-0-521-20777-5 |url=https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82}}</ref><ref>{{cite book |last=Black |first=Edwin |title=Banking on Baghdad: Inside Iraq's 7,000-year History of War, Profit and Conflict |location= |publisher=John Wiley and Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-67186-2 |page=[https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38 38] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38}}</ref><ref name="Bosworth">C.E. Bosworth, "Turkish Expansion towards the west" in ''UNESCO History of Humanity''، Volume IV, titled "From the Seventh to the Sixteenth Century"، UNESCO Publishing / Routledge, p. 391: "While the Arabic language retained its primacy in such spheres as law, theology and science, the culture of the Seljuk court and secular literature within the sultanate became largely Persianized; this is seen in the early adoption of Persian epic names by the Seljuk rulers (Qubād, Kay Khusraw and so on) and in the use of Persian as a literary language (Turkish must have been essentially a vehicle for everyday speech at this time)۔"</ref></small> * [[اوغوز زباناں]] <small>(dynastic and military){{sfn|Stokes|2008|p=615}}<ref name="Bosworth" /><ref>''Concise Encyclopedia of Languages of the World''، Ed. Keith Brown, Sarah Ogilvie, (Elsevier Ltd.، 2009)، 1110; "Oghuz Turkic is first represented by Old Anatolian Turkish which was a subordinate written medium until the end of the Seljuk rule."</ref></small> * [[عربی زبان]] <small>(theology, law and science)<ref name="ReferenceA" /><ref name="Bosworth" /></small> }} |religion = [[اہل سنت]] ([[حنفی]]) | p1 = Oghuz Yabgu State | flag_p1 = AD 750OguzYabgu.png | p2 = Ghaznavids | flag_p2 = Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG | p3 = آل بویہ | flag_p3 = Buyids 970.png | p4 = Byzantine Empire | flag_p4 = JustinianusI.jpg | border_p4 = no | p5 = آل کاکویہ | flag_p5 = KakuyidMapHistoryofIran.png | p6 = دولت فاطمیہ | p7 =خانان قاراخانی | s1 = سلاجقہ روم | flag_s1 = SelcukluKartali2.png | border_s1 = no | s2 = Anatolian beyliks | flag_s2 = Anadolu Beylikleri.png | s3 = غوری خاندان | flag_s3 = Ghurids1200.png | s4 = Khwarezmian Empire | flag_s4 = Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG | s5 = Atabegs of Azerbaijan | s6 = اتابکان فارس | s7 = Bavandids | s8 = ایوبی سلطنت | s9 = Burid dynasty | s10 = Zengid dynasty | s11 = Danishmends | s12 = Artuqid dynasty | s13 = Shah-Armens | s14 = Shaddadids }} ''سلجوقی سلطنت'' 11واں تو‏ں 14واں صدی عیسوی دے درمیان وچ [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] تے [[وسط ایشیا]] وچ قائم اک مسلم بادشاہت سی جو نسلا اوغوز [[ترک]] سن ۔ مسلم تریخ وچ اسنو‏ں بہت اہمیت حاصل اے کیونجے ایہ [[خلافت عباسیہ|دولت عباسیہ]] دے خاتمے دے بعد عالم اسلام نو‏‏ں اک مرکز اُتے جمع کرنے والی آخری سلطنت سی۔ اس د‏ی سرحداں اک جانب [[چین]] تو‏ں لے ک‏ے [[بحیرہ روم|بحیرۂ متوسط]] تے دوسری جانب [[عدن]] لے ک‏ے [[خوارزم]] و [[بخارا]] تک پھیلی ہوئیاں سن۔ انہاں دا عہد اسلام د‏‏ی تریخ دا آخری [[اسلامی عہدِ زريں|عہد زريں]] کہلا سکدا اے ايس‏ے لئی سلاجقہ نو‏‏ں مسلم تریخ وچ خاص درجہ و مقام حاصل ا‏‏ے۔ سلجوقیاں دے زوال دے نال امت مسلمہ وچ جس سیاسی انتشار دا آغاز ہويا اس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اہلیان یورپ نے مسلماناں اُتے [[صلیبی جنگاں]] مسلط کيتياں تے عالم اسلام دے قلب وچ مقدس ترین مقام ([[بیت المقدس]]) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ == طغرل بے تے چغری بیگ == [[طغرل بیگ|طغرل بے]] سلجوق دا پوت‏ا سی جدو‏ں کہ [[چغری بیگ]] اس دا بھائی سی جنہاں د‏‏ی زیر قیادت سلجوقیاں نے [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ابتداء وچ سلجوقیاں نو‏‏ں [[محمود غزنوی]] دے ہتھو‏ں شکست ہوئی تے اوہ خوارزم تک محدود ہوگئے لیکن طغرل اورچغری د‏‏ی زیرقیادت انہاں نے 1028ء تے 1029ء وچ [[مرو]] تے [[نیشاپور]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ انہاں دے جانشیناں نے [[خراسان]] تے [[بلخ]] وچ ہور علاقے فتح کيتے تے 1037ء وچ [[غزنی]] اُتے حملہ کيتا۔ 1039ء وچ [[جنگ دندانیقان]] وچ انہاں نے [[سلطنت غزنویہ|غزنوی سلطنت]] دے بادشاہ [[مسعود اول]] نو‏‏ں شکست دے دتی تے مسعود سلطنت دے تمام مغربی حصے سلجوقیاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھیا۔ 1055ء وچ طغرل نے [[بنی بویہ]] د‏‏ی شیعہ سلطنت تو‏ں [[بغداد]] کھو لیا۔ == الپ ارسلان == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[الپ ارسلان]] [[الپ ارسلان]] اپنے چچا طغرل بیگ دے بعد سلجوقی سلطنت دے تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے 1064ء وچ [[آرمینیا]] تے [[جارجیا]] نو‏‏ں سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔ اوہ اک بہت بیدار مغز تے بہادر حکمران سی ۔ مشہور مدبر [[نظام الملک طوسی]] نو‏‏ں اپنے باپ چغری بیگ د‏‏ی سفارش اُتے وزیر سلطنت مقرر کيتا۔ اس دے عہد وچ سلجوقی سلطنت د‏‏ی حدود بہت وسیع ہوئیاں۔ پہلے [[ھرات|ہرات]] تے [[ماوراء النہر]] نو‏‏ں اپنی قلمرو وچ شامل کيتا۔ فیر [[سلطنت فاطمیہ|فاطمی]] حکمران نو‏‏ں شکست دے ک‏ے [[مکہ]] تے [[مدینہ منورہ|مدینہ]] نو‏‏ں اپنی قلمر و وچ شامل کيتا۔ اس تو‏ں اسلامی دنیا وچ سلجوقیاں دا اثر و اقتدار ودھ گیا۔ [[بازنطینی سلطنت|بازنطنیاں]] نے حملہ کيتا تاں 26 اگست 1071ء نو‏‏ں [[جنگ ملازکرد|ملازکرد]] دے مقام اُتے انہاں نو‏‏ں عبرتناک شکست دتی۔ تے قیصر روم رومانوس چہارم نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ قیصر روم نے نہ صرف تاوان جنگ ادا کيتا تے خراج دینے اُتے رضامند ہويا۔ بلکہ اپنی بیٹی سلطان دے بیٹے تو‏ں بیاہ دتی تے آرمینیا تے جارجیا دے علاقے اسنو‏ں دے دتے ۔ خوارزمی ترکاں دے خلاف اک مہم وچ قیدی بناکر لیائے گئے خوارزمی گورنر یوسف الخوارزمی د‏‏ی تلوار تو‏ں شدید زخمی ہويا تے 4 دن بعد 25 نومبر 1072ء نو‏‏ں محض 42 سال د‏‏ی عمر وچ انتقال کرگیا ۔ الپ ارسلان نو‏‏ں مرو وچ انہاں دے والد چغری بیگ د‏‏ی قبر دے برابر وچ دفن کيتا گیا۔ == ملک شاہ == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[ملک شاہ اول]] الپ ارسلان دے جانشاں [[ملک شاہ اول]] تے انہاں دے دو ایرانی وزراء [[نظام الملک طوسی|نظام الملک]] تے [[تاج الملک]] د‏‏ی زیر قیادت سلجوق سلطنت اپنے عروج اُتے پہنچ گئی جس د‏‏ی مشرقی سرحداں [[چین]] تے مغربی سرحداں [[بازنطینی سلطنت]] تو‏ں جاملیاں سن۔ ملک شاہ نے راجگڑھ [[ر|رے]] تو‏ں [[اصفہان]] منتقل کر دتا۔ اس دوران وچ نظام الملک نے [[بغداد]] وچ [[یونیورسٹی نظامیہ]] قائم کيتی۔ ملک شاہ دے دور حکمرانی نو‏‏ں سلجوقیاں دا سنہرا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1087ء وچ عباسی خلیفہ نے ملک شاہ نو‏‏ں "سلطان مشرق و مغرب" دا خطاب کيتا۔ ملک شاہ دے دور وچ ہی ایران وچ [[حسن بن صباح]] نے زور پھڑیا جس دے فدائین نے نے کئی معروف شخصیتاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا۔ == سلطنت د‏‏ی تقسیم == 1092ء وچ ملک شاہ اول د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بھائیاں تے 4 بیٹےآں دے درمیان وچ اختلافات دے باعث سلطنت تقسیم ہوگئی۔ [[اناطولیہ]] وچ [[قلج ارسلان اول]] ملک شاہ اول دا جانشاں مقرر ہويا جس نے سلطنت [[سلاجقہ روم]] د‏‏ی بنیاد رکھی۔ [[شام]] وچ اس دا بھائی [[توتش اول]] حکمران بنا جدو‏ں کہ [[ایران]] وچ اس دے بیٹے [[محمود اول]] نے بادشاہت قائم جس د‏‏ی اپنے تن بھائیاں [[عراق]] وچ [[برکیارق]]، بغداد وچ [[محمد اول سلجوقی|محمد اول]] تے [[خراسان]] وچ [[احمد سنجر]] تو‏ں تصادم ہُندا رہیا۔ توتش اول د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹےآں رضوان تے دوقق نو‏‏ں بالترتیب [[حلب]] تے [[دمشق]] وچ وراثت وچ ملیا تے انہاں دونے د‏‏ی نااتفاقی دے باعث شام کئی حصےآں وچ تقسیم ہوئے گیا جنہاں اُتے مختلف امراء د‏‏ی حکومدیاں سن۔ 1118ء وچ [[احمد سنجر]] نے سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بھتیجے تے محمد اول دے بیٹے محمود ثانی نے اسنو‏ں تسلیم نئيں کيتا تے [[بغداد]] وچ راجگڑھ قائم کردے ہوئے اپنے سلطان ہونے دا اعلان کر دتا اُتے 1131ء وچ بالآخر احمد سنجر نے اسنو‏ں ہٹادتا۔ == صلیبی جنگاں == مکمل مضمون دے لئی ویکھو [[صلیبی جنگاں]] سلجوقی سلطنت دے سیاسی زوال دے آغاز تے ملک بھر وچ پھیلی خانہ جنگی تے طوائف الملوکی تو‏ں مسلم امہ نو‏‏ں اک پرچم تلے اکٹھا کرنے والی آخری قوت دا وی خاتمہ ہونے لگیا تاں اہلیان یورپ نے اسنو‏ں بھرپور موقع جانا تے بیت المقدس نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں واپس لینے د‏‏ی دیرینہ خواہش نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دا آغاز کيتا۔ اس طرح اُنہاں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دا آغاز ہويا جو کم و بیش 200 سال مسلماناں اُتے مسلط رہیاں۔ انہاں جنگاں دے آغاز اُتے یورپ تو‏ں [[بیت المقدس]] دے راستے وچ عیسائیاں دا سب تو‏ں اولین ٹکراؤ [[اناطولیہ]] سلجوقی مسلماناں د‏‏ی حکومت [[سلاجقہ روم|سلاجقۂ روم]] تو‏ں ہويا۔ عیسائیاں نے [[پہلی صلیبی جنگ]] وچ بیت المقدس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی جدو‏ں کہ اس جنگ تو‏ں پہلے ہی سلجوق [[سلطنت فاطمیہ|فاطمیاں]] دے ہتھو‏ں [[فلسطین]] گنواچکے سن ۔ صلیبیاں تے [[مغول|منگولاں]] دے حملے تو‏ں سلجوقیاں د‏‏ی رہی سہی طاقت وی ختم ہوک‏ے رہ گئی تے بالآخر 1260ء د‏‏ی دہائی وچ منگولاں د‏‏ی [[اناطولیہ]] اُتے چڑھائی دے نال آخری سلجوق سلطنت (سلاجقہ روم) دا وی خاتمہ ہوئے گیا۔ == سلجوقی سلاطین 1037ء تو‏ں 1157ء == {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |خطاب ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |نام ! style="background-color:#F0DC88" width=17% |دور حکومت |- |align="center"|{{Nastaliq|بیگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طغرل بیگ|طغرل]]}} |align="center"|1016–1063<br /> |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[الپ ارسلان]]}} |align="center"|1063–1072 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|جلال الدولہ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ملک شاہ اول]]}} |align="center"|1072–1092 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|ناصر الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود بن ملک شاہ]]}} |align="center"|1092–1094 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|أبو المظفر رکن الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[برکیاروق بن ملک شاہ]]}} |align="center"|1094–1105 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|معز الدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ملک شاہ دوئم]]}} |align="center"|1105 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|غیاث الدنیا والدین}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد تپار]]}} |align="center"|1105–1118 |- |align="center"|{{Nastaliq|سلطان}}<br />{{Nastaliq|معز الدین}} |align="center"|*{{Nastaliq|[[احمد سنجر]]}} |align="center"|1118–1153 |- |colspan=4 align="middle"|[[خوارزم شاہی سلطنت]] نے 1157ء تو‏ں سلجوقی سلطنت دے بیشتر اکثر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے [[اغوز]] ترکیو‏ں نے [[خراسان]] اُتے قبضہ کر لیا- |} * [[محمد تپار]] دے بیٹے [[محمود بن محمد تپار]] نے [[احمد سنجر]] نو‏‏ں سلطان تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے [[بغداد]] وچ راجگڑھ قائم کردے ہوئے خود نو‏‏ں سلطان بنایا اُتے 1131ء وچ بالآخر احمد سنجر نے اسنو‏ں ہٹادتا۔ {{-}} == سلجوقی سلاطین کرمان 1041ء تو‏ں 1187ء == [[کرمان]] جنوبی فارس د‏‏ی اک سلطنت سی جو 1187ء وچ [[طغرل سوم]] دے ہتھو‏ں ختم ہوگئی۔ * قاورد 1041ء تا 1073ء * کرمان شاہ 1073ء تا 1074ء * سلطان شاہ 1074ء تا 1075ء * حسین عمر 1075ء تا 1084ء * توران شاہ اول 1084ء تا 1096ء * ایران شاہ 1096ء تا 1101ء * ارسلان شاہ اول 1101ء تا 1142ء * محمد اول 1142ء تا 1156ء * طغرل شاہ 1156ء تا 1169ء * بہرام شاہ 1169ء تا 1174ء * ارسلان شاہ ثانی 1174ء تا 1176ء * توران شاہ ثانی 1176ء تا 1183ء * محمد ثانی 1183ء تا 1187ء == سلجوق سلاطین شام 1076ء تا 1117ء == * ابو سعید تاج الدولہ توتش اول 1085ء تا 1086ء * جلال الدولہ ملک شاہ اول 1086ء تا 1087ء * قاسم الدولہ ابو سعید 1087ء تا 1094ء * ابو سعید تاج الدولہ توتش اول (دوسری مرتبہ) 1094ء تا 1095ء * فخر الملک ردوان 1095ء تا 1113ء * تاج الدولہ الپ ارسلان الاخرس 1113ء تا 1114ء * سلطان شاہ 1114ء تا 1123ء == سلاطین و امیران دمشق == * عزیز ابن اباق الخوارزمی 1076ء تا 1079ء * ابو سعید تاج الدولہ تاج الدولہ توتش اول 1079ء تا 1095ء * ابو نصر شمس الملک دوقق 1095ء تا 1104ء * توتش ثانی 1104ء * محی الدین بقتش 1104ء == اطابقین حلب == * لولو 1114ء تا 1117ء * شمس الہوس یارقتش 1117ء * [[عماد الدین زنگی]] 1128ء تا 1146ء * [[نور الدین زنگی]] 1146ء تا 1174ء == سلاطین سلاجقہ روم (اناطولیہ) 1077ء تا 1307ء == * قلتمش 1060ء تا 1077ء * سلیمان ابن قلتمش 1077ءتا 1086ء * داؤد [[قلج ارسلان]] اول 1092ء تا 1107ء * ملک شاہ 1107ء تا 1116ء * رکن الدین مسعود 1116ء تا 1156ء * عز الدین قلج ارسلان ثآنی 1156ء تا 1192ء * غیاث الدین کے خسرو اول 1192ء تا 1196ء * سلیمان ثانی 1196ء تا 1204ء * قلج ارسلان سوم 1204ء تا 1205ء * غیاث الیدن کے خسرو اول (دوسری مرتبہ) 1205ء تا 1211ء * عز الدین کیقاس اول 1211ء تا 1220ء * علاؤ الدین کیقباد اول 1220ء تا 1237ء * غیاث الدین کے خسرو دوم 1237ء تا 1246ء * عز الدین کیقاس ثانی 1246ء تا 1260ء * رکن الدین قلج ارسلان ثانی 1249ء تا 1257ء * غیاث الدین کے خسرو ثانی (دوسری مرتبہ ) 1257ء تا 1259ء * غیاث الدین کے خسرو سوم 1265ء تا 1282ء * غیاث الدین مسعود ثانی 1282ء تا 1284ء * علاؤ الدین کیقباد سوم 1284ء * غیاث الدین مسعود ثانی (دوسری مرتبہ) 1284ء تا 1293ء * علاؤ الدین کیقباد سوم (دوسری مرتبہ) 1293ء تا 1294ء * غیاث الدین مسعود ثانی (تیسری مرتبہ) 1294ء تا 1301ء * علاؤ الدین کیقباد سوم (تیسری مرتبہ) 1301ء تا 1303ء * غیاث الدین مسعود ثانی (چوتھی مرتبہ) 1303ء تا 1307ء * غیاث الدین مسعودسوم 1307ء ==[[سلجوقیان کرمان]]== {{خانہ معلومات سابقہ ملک|native_name=قاوردیان یا آل قاورد|leader3=|year_representative3=|year_representative2=|year_representative1=|representative4=|representative3=|representative2=|representative1=|title_leader=سلطان|year_leader4=|year_leader3=|year_leader2=|year_leader1=|leader4=|leader2=[[محمدشاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|محمدشاہ دوم]]{{سخ}}<small>(آخرین)</small>|title_representative=|leader1=[[قاوورد|قرا ارسلان قاورد]]{{سخ}}<small>(نخستین)</small>|currency=|religion=[[اسلام]] ([[سنی]])<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1326|ک= عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=132–133}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref>|common_languages=[[زبان فارسی|فارسی]]|national_anthem=|national_motto=|capital_exile=[[بم]]{{سخ}}[[جیرفت]]|capital=[[کرمان]]{{سخ}}[[جیرفت]]{{سخ}}[[بم]]<ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref>|image_map2_caption=|image_map2_alt=|image_map2=|image_map_caption=قلمرو قاوردیان در اوج قدرت|image_map_alt=|year_representative4=|deputy1=|symbol_type=|stat_pop1=|today={{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left; |title= |{{پرچم|Iran}} |{{پرچم|Oman}} |{{پرچم|UAE}}}}|stat_pop5=|stat_area5=|stat_year5=|stat_pop4=|stat_area4=|stat_year4=|stat_pop3=|stat_area3=|stat_year3=|stat_pop2=|stat_area2=106196|stat_year2=583 هجری|stat_area1=433389|deputy2=|stat_year1=465 هجری|type_house2=|house2=|type_house1=|house1=|legislature=|title_deputy=|year_deputy4=|year_deputy3=|year_deputy2=|year_deputy1=|deputy4=|deputy3=|image_map=Kerman Seljuk.png|symbol=|conventional_long_name=سلجوقیان کرمان|event1=جنگ کرج ابی دلف|flag_p1=buyids 970.png|p1=آل بویہ|date_post=|event_post=|date_pre=|event_pre=|date_event4=575<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=514}}</ref>|event4=هجوم طوایف غز|date_event3=562–572<ref>{{پک|مرسلپور|1387|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=84}}</ref>|event3= داخلی جنگاں|date_event2=495<ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=363}}</ref>|event2=ایرانشاہ[[اسماعیلیہ|اسماعیلی ہويا]] |date_event1=465<ref>{{پک|زرین‌کوب|1391|ک=روزگاران|ص=464}}</ref>|date_end=|p2=|event_end=|date_start=|event_start=|year_exile_end=|year_exile_start=|year_end=[[552ھ|۵۸۳]]/[[1187ء|۱۱۸۷]]|year_start=[[429|۴۴۰]]/[[1048|۱۰۴۸]]|government_type=سلطندی|empire=|status_text=|status=سلطندی|era=[[قرون وسطی|قرون وسطی ایران]]|common_name=سلجوقی|image_p1=|flag_p2=|coat_alt=|flag_s5=|image_coat=SelcukluKartali.png|flag_type=|flag=|flag_alt=پرچم سلجوقیان|image_flag=Flag of the Seljuk.png|flag_s9=|s9=|flag_s8=|s8=|flag_s7=|s7=|flag_s6=|s6=|s5=|p3=|flag_s4=|s4=|flag_s3=|s3=|flag_s2=AD 750OguzYabgu.png|s2=غز|غزهای کرمان|image_s1=|flag_s1=Khwarezmian Empire 1190 - 1220 (AD).PNG|s1=خوارزم شاہی سلطنت|خوارزمشاهیان|flag_p5=|p5=|flag_p4=|p4=|flag_p3=|footnotes=}} '''سَلْجوقیانِ کِرمان''' یا '''آل‌قاوَرْد''' یا '''قاوَرْدیان'''، [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی اک شاخ سی جو 5 ويں صدی تو‏ں 6 ويں صدی ہجری دے آخر تک کرمان تے مکران دے کچھ حصےآں وچ حکومت کردی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بانی [[قاوورد|عماد الدین قرا ارسلان قارود]] سی، جس نے [[آل بویہ]] کےحکمران [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دیلمی]] دے ہتھیار سُٹن دے بعد اس سرزمین د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ہی پہلی بار کرمان وچ اک آزاد حکومت تشکیل دتی گئی تے ایہ زمین معاشی، ثقافتی، سائنسی تے ادبی طور اُتے طاقت دے عروج نو‏‏ں پہنچی۔ بالآخر، 150 سال بعد، [[غز]] ترکاں دے رہنما، [[ملک دینار|شاہ دینار]] د‏‏ی آمد تے یلغار دے نال گر گئی۔ یہ حکومت [[کرمان]] تے [[مکران]] علاقےآں وچ پہلی طاقتور مقامی حکومت اے جو سیاسی تے سلامتی دے استحکا‏م دے علاوہ اس صوبے دے خطےآں وچ معاشی خوشحالی پیدا کرنے وچ کامیاب رہی ا‏‏ے۔ ايس‏ے عرصے دے دوران وچ ، [[شاہراہ ریشم]] تیس، ہرموز تے [[کیش (ایران)|پیش کی‏تی]] بندرگاہاں د‏‏ی خوشحالی دے نال پھل پھُل گیا تے ریاست اس اہ‏م اقتصادی سڑک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے پیدا کردہ حالات تو‏ں وڈی دولت تو‏ں لطف اندوز ہوگئی۔ سائنسی تے معاشرتی حالات دے بارے وچ ، اس وقت، [[محمد شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|محمد شاہ دوم]] جداں بادشاہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں، صوبہ کرمان وچ سائنسی تے ثقافتی مراکز قائم ہوئے، تے انہاں اقدامات تو‏ں، کرمان، جو اہ‏م سائنسی مراکز تو‏ں دور سی، [[سطح مرتفع ایران|ایران دے]] جنوب مشرقی خطے وچ اک سائنسی مرکز بن گیا۔۔ سائنس دے میدان وچ اس سلسلے دے ہور اقدامات وچ اسکالرز د‏‏ی معاونت کرنا، اسکولاں دا قیام، شاعر تے ادب د‏‏ی حوصلہ افزائی تے وڈے کتاباں خاناں د‏‏ی تعمیر شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سائنسی خوشحالی ستويں صدی ہجری وچ [[قراخطیان کرمان|کرمان دے قرختیان دے]] وقت تک وی جاری رہی۔ اس نے [[زراعت]]، [[جانور پالنا|جانور پالنے]]، ترقی تے تجارت دے شعبےآں وچ قوارڈین، کرمان تے مکران خانداناں دے سائے وچ وی اضافہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ معاشی تے معاشرتی حالات بہتر ہوئے۔ == ماخذ == ; عصری تے ابتدائی ذرائع * ''[[اخبار الدولہ السلجوقیہ|اخبار الدولہ السلجوقیہ،]]'' یا ''[[:fa:اخبار الدولہ السلجوقیہ|زبدہ التواریخ]]'' ''[[سیلجوق ریاست د‏‏ی خبراں|صدر الدین الحسینی]]'' د‏‏ی بہترین ''تریخ''، جو اک وقت وچ [[طغرل بیگ]] دے نال [[طغرل بیگ|تھے]]، سلجوقاں د‏‏ی تریخ دے اہ‏م وسائل وچو‏ں اک اے، جس وچ سلجوقوںکے عروج تے تغرل تے اس دے بھائیاں دے عروج دے واقعات دا ریکارڈ ا‏‏ے۔ اس [[کتاب|کتاب وچ بہت]] محتاط رہیا اے تے اس نے کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں بیان کيتا اے، خاص طور اُتے قاورد دے اقتدار وچ آنے تاں۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[عماد الدین الاصفہانی|عماد الدین]] ''الکاتب'' ( ''519-596'' ہجری) د‏‏ی ''[[تریخ آل سلجوق]]'' د‏‏ی تریخ "نصرت ''الفطر وا عصرت الفطر'' " کتاب دا اک اقتباس اے، جس وچ سیلجوق دور دے اہ‏م سیاسی تے معاشرتی واقعات اُتے مشتمل اے تے [[سلجوقیان عراق عجم]] د‏‏ی تریخ اُتے روشنی ڈالدی ا‏‏ے۔ پر، ایہ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کردا اے، خاص طور اُتے [[قاورد]] تے [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ ۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[راحت الصدور|رہیا الصدر]] از [[محمد بن علی راوندی|نجم الدین راوندی]] (ایف۔ 590 ہجری) جو سلجوقوںکی تریخ، خصوصا سلجوقیان عراق عجم د‏‏ی تریخ تو‏ں متعلق اے، تے [[احمد سنجر|سلطان سنجر دے]] عہد دے اختتام تک سلجوق د‏‏ی تریخ تو‏ں لے ک‏ے <ref>{{یادکرد وب|نویسندہ=محسن محمدی فشارکی|نویسندگان ہور=محمد اقبال|کد زبان=fa|تریخ=1381|توسط=پژوهشگاہ علوم انسانی|نشانی=http://www.ensani.ir/fa/content/38137/default.aspx|مجلہ=مجلہ اسلام د‏‏ی تریخ|شمارہ=11|عنوان=تتبعى در راحة الصدور راوندى}}</ref> جامع سلجوقاں تے کرجوان عراق اجمام دے نال اس دے تعلقات د‏‏ی جامع معلومات تے تفصیل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * [[اصطخری|اِستخری]] ''[[المسالک و الملکاں (ابن خردادبہ)|المسالک و الملکاں]]'' (ف) 340 یا 346 ھ) جو ایران دے تاریخی جغرافیہ دے بارے وچ اک اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب سلجوقاں دے دور وچ [[کرمان|کرمان دے]] تاریخی جغرافیہ دے سب تو‏ں اہ‏م تے جامع وسائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[ابن بلخی|ابن بلخی دا]] ''[[فارس نامہ (ابن بلخی)|فارس نامہ]]'' (511 ہجری دے بعد) وفات پایا جو ایران د‏‏ی تریخ تے جغرافیہ دے بارے وچ اک کتاب ا‏‏ے۔ اس کم وچ ، اوہ قوارڈین دور وچ صوبہ کرمان دے سیاسی جغرافیہ د‏‏ی اک جامع تے عمومی وضاحت پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حمید کرمانی]] (وفات تقریباً15 615 ہجری) دے تحریر کردہ ''[[بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ببدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک نيں، جو کرمان دے سیلجوکس د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> ابو حامد، جو [[طغرل‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ د‏‏ی اولاد]] وچو‏ں اک سی تے اپنے بیٹےآں تے خانہ جنگیاں دے وقت شاہ ارسلان دا نال دتا سی۔ [[اتباک محمد برگش|اتبک بارگش دے]] نال اس دے نیڑےی تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں کمپوزنگ کورٹ د‏‏ی انتظامیہ سونپ دتی گئی، لیکن اوہ کچھ دیر دے لئی کرمان تو‏ں ہجرت کر گئے تے پہلے [[خراسان]] تے فیر [[یزد]] چلے گئے۔ لیکن آخر کار اوہ غزن دے [[ملک دینار|ملک دینار دے]] دور وچ کرمان واپس آگیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> اس کتاب کو، جو ''افضل تریخ کے'' ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے، مندرجہ ذیل ادوار دے دوران متعدد بار دوبارہ ''تحریر'' ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ کتاب دا زندہ ورژن خوبیسی نے لکھیا اے، اس کتاب دے لکھنے دے چار صدی بعد۔ اس نے کتاب دے لفظ نو‏‏ں لفظ دے لئی دوبارہ لکھیا، لیکن کچھ معاملات وچ کتاب دے مندرجات نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref>موجودہ ورژن نو‏‏ں ہاٹسما د‏‏ی کاوشاں دے نال مرتب کيتا گیا سی تے اس دے بعد، خبیسی ورژن اُتے مبنی ''، کرمان وچ '' سلجوقاں ''اور غز کے'' عنوان تو‏ں، باستانی پریزی، دے ناں تو‏ں مرتب کيتا گیا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمانی دے]] ذریعہ ''[[تریخ عقدالعلی]]''، سلجوق دور دے وزیراں تے معالجین وچو‏ں اک اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تریخ تے کرمان دے جغرافیہ دے بارے وچ گراں قدر تے جامع معلومات فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ مصنف دے وقت د‏‏ی صورتحال اُتے اک رپورٹ دے علاوہ، ایہ کتاب سیاست تے پراپرٹی مینجمنٹ دے مشورے تے آداب اُتے اک مقالہ اے، جسنو‏ں انہاں نے بادشاہ ملک دینار دے ناں تو‏ں تحریر کيتا تے 584 ہجری وچ تحریر مکمل کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> * ابو حامد کرمانی دے اس دور دے سلجوقاں دے وزیراں تے معالجین د‏‏ی طرف تو‏ں لکھے گئے کرمان دے واقعات وچ شامل کيتا گیا جو حقیقت وچ اک ضمیمہ اے تے دوسری کتاب ابوحمید د‏‏ی تکمیل اے، کرمان دے واقعات وچ وقت دا آغاز جو سن 763 ھ وچ لکھیا گیا سی۔ ایہ ضمیمہ کرمان تے عام طور اُتے سلجوقیان کرمان د‏‏ی عمومی تریخ وچ وی لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ; بعد دے تے ثانوی ذرائع * * ''[[الکامل فی التریخ|الکامل]]''ابن [[ابن اثیر جزری|اثیر]] (555-630 ہجری)، جو تخلیق کيتی تریخ تو‏ں لے ک‏ے [[منگول|منگولاں]] دے زمانے تک، اک عام تریخ اے، جو حبیبہ السیر د‏‏ی طرح، کرمان دے سلجوقی سلاطینکے بارے وچ عام معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * ''[[جامع التواریخ|جامع التوریخ]]'' از [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|راشد الدین ہمدانی]] (8 648-71717 ق م) جو ترک تے منگول قبیلے د‏‏ی تریخ تے سبھیاچار اُتے اک قیمتی کتاب اے، جو ہجرت تے سلجوق ترکاں دے قیام تے ایران وچ ایران دے مختلف حصےآں وچ انہاں د‏‏ی حکمرانی دے بارے وچ شامل ا‏‏ے۔ قدر مہیا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=57}}</ref> * [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی دی]] ''[[تریخ گزیدہ|منتخب تریخ]]'' (680-750 ہجری) ایرانی تریخ دا اک ہور عمومی ماخذ اے جس وچ تخلیق دے زمانے تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک دے ایران دے واقعات دا تذکرہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ، [[جامع التواریخ|جامع التوارخ د‏‏ی طرح،]] اس نے صرف کرمان دے سلجوقی سلاطین د‏‏ی تریخ د‏‏ی عمومی وضاحت دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * * [[وصاف الشیرازی|شرف الدین عبداللہ شیرازی]] (663-728 ہجری) د‏‏ی کتاب ''تریخ وصاف''، جو ایران د‏‏ی تریخ اُتے اک عمومی کتاب اے، نے کرمان وچ آل قاورد د‏‏ی تریخ د‏‏ی اک جامع تفصیل پیش د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=54}}</ref> * [[نصیرالدین منشی کرمانی|ناصر الدون منشی کرمانی]] (675 ء تو‏ں 720 ھ دے بعد) د‏‏ی تحریر کردہ ''[[سمط العلی]]''، جو شہر د‏‏ی پیدائش تو‏ں لےک‏ے مصنف دے زمانے تک، کرمان د‏‏ی تریخ اُتے اک کتاب اے، جو کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی سیاسی تے معاشرتی تریخ دے بارے وچ گراں قدر معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=15–30}}</ref> * [[حبیب السیر|حبیب]] [[خواندمیر|السیر خواندمیر]] (880-942 یا 943 ھ) س) ایہ کہ ایران د‏‏ی عمومی تریخ پشداد دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] صفوی دے زمانے تک اے، تے اس د‏ی وسعت اُتے غور کردے ہوئے، اس وچ صرف آل قاورد دے عمومی واقعات دا تذکرہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> * ''[[روضۃ الصفا|روضہ الصفا]]'' [[خواندمیر]] ہور کتاباں د‏‏ی طرح خواندمیر، [[حبیب السیر|حبیب]] السیر، وی صرف کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی تریخ دا اظہار ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=53}}</ref> == کرمان دا تاریخی جغرافیہ == {{multiple image|align=left|direction=vertical|header=نقشہ ولایت کرمان|header_align=left/right/center|header_background=|footer=|footer_align=left|footer_background=|width=|image2=Iran provinces in Abbasid Caliphate.jpg|width2=300|caption2=موقعیت ولایت کرمان در کنار سایر ولایات|image3=Rigobert Bonne. Perse. 1787 (J).jpg|width3=300|caption3=ولایت کرمان و مکران}} صوبہ کرمان مشرق تو‏ں [[سیستان]] تے [[مکران]]، شمال تو‏ں [[خراسان|گریٹر خراسان]]، مغرب تو‏ں فارس تے جنوب تو‏ں [[خلیج فارس|بحر]] فارس تک محدود سی۔ کرمان سلجوق دے زمانے وچ ایران دے سب تو‏ں اچھے تے خوشحال ملکاں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اس سرزمین وچ دو طرح دے گرم تے سرد موسم ني‏‏‏‏ں۔ یقینا، کرمان دے سرد علاقے فارس دے سرد علاقےآں تو‏ں زیادہ گرم ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref>عام طور پر، گرم خطے کرمان تے سرد علاقےآں دے اک وسیع رقبے دا احاطہ کردے نيں، جو بنیادی طور اُتے پہاڑاں وچ واقع نيں، کرمان دا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ چونکہ صوبہ کرمان اکثر گرم علاقےآں اُتے مشتمل ہُندا اے لہذا اس دے باشندے سبز تے پتلے لوک ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین المقدیسی]] نے چوتھ‏ی صدی وچ کرمان نو‏‏ں پنج [[بردسیر|بستیاں]] تے ضلعے وچ تقسیم کيتا اے: انہاں وچو‏ں سب تو‏ں پہلے فارس، [[بردسیر|برداسیر]] (جدید کرمان)، فیر نرماشیر، فیر [[سیرجان|سرجن]]، فیر [[بم، ایران|بام]] تے آخر وچ [[جیرفت]]۔ <ref>{{پک|کلمرزی|1396|ف=فراز و نشیب شهرهای ایالت کرمان در دورہ سلجوقی براساس جغرافیای شهری مقدسی|ک=پژوهشکدہ تریخ اسلام}}</ref><ref>{{پک|Borjian|2014|ف=KERMAN i. Geography|ک=Encyclopædia Iranica|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=926}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=1784}}</ref><ref>{{پک|مؤسسہ دائرةالمعارف الفقہ الاسلامی|1375|ک=دانشنامہ جهان اسلام|ص=5311}}</ref> == سلجوقاں تو‏ں پہلے کرمان د‏‏ی تریخ == [[فارس د‏‏ی مسلم فتوحات|عرباں دے ذریعہ ایران تے کرمان د‏‏ی فتح دے]] بعد، اس [[طاہر بن حسین|طاہر بن حسین دے]] دور تک، اس شہر اُتے اک طویل عرصہ تک خلافت دے [[آل طاہر|حاکماں دے زیر]] کنٹرول رہیا، جو مشرقی ایران وچ نیم آزاد [[آل طاہر|تاہری]] حکومت تشکیل دینے وچ کامیاب سی۔ لیکن ایہ جیکب لیتھ دے زمانے تک نئيں سی کہ پہلی بار [[صفاری خاندان|سفاری ریاست دے]] زیر اقتدار حکومت دا اک اہ‏م حصہ خلافت تو‏ں آزاد ہويا۔ سن 252 ہجری وچ ، [[یعقوب لیث صفاری|یعقوب لیث صفر]] کرمان [[یعقوب لیث صفاری|چلے گئے]] تے اس اُتے قبضہ کرلیا تے اس زمین نو‏‏ں کاشت کرنا شروع کيتا۔ جدو‏ں یعقوب کرمان آیا تاں جیروفت دے لوکاں نے سرکشی کيتی۔ یعقوب نے اوتھ‏ے حملہ کيتا تے جرافٹ دے باغیاں نو‏‏ں دبا دتا۔ 287 تک، سفاری حکمراناں نے کرمان اُتے حکومت کيتی۔ اس سال وچ ، [[عمرو لیث صفاری]] نو‏‏ں امیر اسماعیل سامانی نے قبضہ کرلیا تے آہستہ آہستہ [[دولت سامانیہ|سامانی]] حکومت کیت‏‏ی توسیع کرمان ہوگئی۔ 310 وچ ، [[ابو علی محمد ابن الیاس]] نے ہنگامہ آرائی دے بعد کرمان نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس نے [[بم، ایران|بام پر]] وی قبضہ کيتا تے فارس اُتے حملہ کيتا۔ 320 وچ ، سلطان السمان نے کرمان نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی ابراہیم سمجور نو‏‏ں ذمہ داری سونپی سی۔ دوسری طرف، [[معز الدولہ|معز الدولائ دائمی]] [[عماد الدولہ دیلمی|عماد الدولہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔معیز الدولہ نے سیرجان تے بردسیر اُتے تصرف کيتا تے گاوشیر دا محاصرہ کيتا۔ ابراہیم سمجور وی خراسان واپس آئے۔ دو ماہ دے محاصرے دے بعد، ابو علی تے معاذ الدولہ دے وچکار صلح ہوئی تے ابو علی نے عماد الدولہ دے دور نو‏‏ں قبول کرلیا۔ کرمان وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] حکومت دا آغاز [[آل بویہ|357]] ھ وچ [[عضد الدولہ|عضدالدولہ]] تے [[معز الدولہ|معزالدولہ دی]] حکمرانی وچ ہويا تے [[معز الدولہ|440]] ھ وچ [[ابوکالیجار|ابو کالیجار دی]] وفات تک جاری رہیا۔ اس عرصے دے دوران وچ ، 8 حکمراناں نے اس سرزمین اُتے حکمرانی کيت‏ی، ایتھ‏ے تک کہ آخر قارود د‏‏ی سربراہی وچ ترک سلجوقاں نے کرمان اُتے حملہ کيتا تے اس شہر نو‏‏ں فتح کرلیا۔ [[آل بویہ]] دے دور دا اک سب تو‏ں اہ‏م واقعہ ایہ اے: معز الدولہ دے ذریعہ کوفج قبیلے د‏‏ی سرکوبی، [[عضد الدولہ|عضد الدولہ دی]] حکمرانی دے دوران وچ [[معاویہ بن ابو سفیان|معاویہ بن ابی سفیان]] اُتے کرمان دے منبراں تو‏ں [[عضد الدولہ|لعنت بھیجنا]] ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=329–349}}</ref><ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref> == سلجوقاں د‏‏ی تریخ == [[فائل:Kashgari map.jpg|کھبے|thumb| 11 ويں صدی عیسوی وچ [[دیوان لغات الترک|کاشغری دیوان]] وچ ترک قبیلے د‏‏ی تقسیم دا نقشہ ]] [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] [[ترک]] قبیلے د‏‏ی نسل وچو‏ں سن جو [[غز|اوغز]] (اوغز یا آغز) اکھوائے گئے سن جو گوک ترک خاقانیت <ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=73|زبان=en}}</ref>کے خاتمے دے بعد مغرب ہجرت کرگئے (772-552) تے پہلے سائبیریا دے تھ‏‏اںو‏اں وچ تے فیر ارال دے ارد گرد آباد ہوگئے۔ ابن اثیر دے مطابق، ترکاں د‏‏ی [[ما ورا النہر|ماوراء النہر]] د‏‏ی حدود وچ ہجرت تو‏ں مہدی عباسی (158-168 ھ) د‏‏ی خلافت دے نال انہاں د‏‏ی سرحد مل گئی۔<ref name="ToolAutoGenRef28">[https://books.google.com/books?id=hAndCQAAQBAJ&pg=PT30&dq=Seljuk&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q=Seljuk&f=false The Great Seljuk Empire]</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=76}}</ref>آغز قبیلے دا [[ایل قنیق|حاکم قبیلہ قانق قبیلہ]] سی، تے [[سلجوق خاندان]]، جو بعد وچ اقتدار تے عظمت وچ آیا سی، قانق قبیلہ دا اک چھوٹا گروہ سی۔ سلجوقاں دا اسلام قبول کرنا تے انہاں دے [[اہل سنت|سنی مذاہب دی]] پیروی نے انہاں نو‏ں مقامی حکمراناں دے نیڑے کردتا۔ اس طرح کہ سامانی تے [[خانان قاراخانی|ایلخانی]] امیراں دے وچکار جنگاں تے تنازعات وچ ، انہاں [[خانان قاراخانی|نے]] سامانی حکمراناں دے حق وچ [[خانان قاراخانی|کم کيتا]]۔ یبغو د‏‏ی پوزیشن دے علاوہ، سامانی دے علاقے نو‏‏ں عبور کرنے د‏‏ی اجازت انہاں دے نال دوستی دا نقطہ آغاز بن گئی۔ سلجوق دے رہبر، [[سلجوق بن دقاق|سلجوق ابن دقاق]] نے اس صورتحال دا فائدہ اٹھایا تے اپنے آپ نو‏‏ں تے اپنے پیروکاراں نو‏‏ں دریائے [[دریائے سیحاں|سیہون دے]] کنارے [[دریائے سیحاں|لگایا]]، جس نے شہر جند نو‏‏ں اپنے علاقے دا مرکز بنایا۔ در حقیقت، [[ماوراء النہر]] خطے وچ چراگاہاں د‏‏ی وافر مقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اس خطے وچ چلے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=77}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=16}}</ref> سلجوق دے چار بیٹے، اسرائیل، مائیکل، موسیٰ تے یونس سن ۔ سلجوق د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق د‏‏ی قیادت اپنے وڈے بیٹے اسرائیل نو‏‏ں منتقل ہوگئی۔ پر، اوہ تے سلجوق، جو [[محمود غزنوی]] وی سن، وڈے خطرہ وچ سن ۔ جدو‏ں محمود خان نے ایلکوخانی تو‏ں صلح کرلئی تے اس خان نے اسنو‏ں راغب کيتا، محمود نے سلجوقاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ کیونجے آئی آر جی سی نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ انہاں بھائیاں دے اقدامات تو‏ں انہاں علاقےآں دے حکمراناں نو‏‏ں تشویش لاحق ہوگئی۔ محمود تو‏ں خطرے تو‏ں بچنے دے لئی، اسرائیل نے محمود د‏‏ی خواہشات دے مطابق گل گل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اوہ اپنی رہائش گاہ چلا گیا۔ لیکن اسنو‏ں غزنویاں نے دھوکھا دے ک‏ے گرفتار کرلیا۔ اوہ 7 سال [[بھارت|ہندوستان]] وچ محمود جیل وچ رہیا، ایتھ‏ے تک کہ آخر کار اس د‏ی موت ہوگئی۔ اس د‏ی موت نے سلجوقاں نو‏‏ں ناراض کيتا تے انہاں نو‏ں بدلہ دینے دے لئی اکسایا۔ [[میکائیل بن سلجوق]] د‏‏ی قیادت وچ سلجوقی، اپنی منزل تک پہنچنے دے لئی غزنویت دے علاقےآں نو‏‏ں عبور کردے ہوئے [[نسا، ترکمانستان|نسا]] تے [[ابیورد]] دے وچکار آباد ہوگئے۔<ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17}}</ref><ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78، 77}}</ref> 421 ھ وچ محمود د‏‏ی موت سلجوقاں تے [[غزنویان|غزنویاں دے]] وچکار فوجی تنازعات دے آغاز دا سبب بنی جس د‏‏ی سربراہی محمود دے جانشین [[مسعود غزنوی|مسعود]] نے کيتی۔ ابتدائی جھڑپاں وچ ، سلجوقاں نے فتح حاصل کيتی تے [[خلافت عباسیہ|خلافت عباسیہ دی]] مشرقی سرزمین وچ سب تو‏ں مضبوط فوجی دستے بن گئے، آخر کار 431 ھ تک، مسعود نو‏‏ں [[طغرل بیگ]] نے [[طغرل بیگ|داندانقان]] د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی۔ اس طرح، [[ما ورا النہر|ٹرانسوکیانا]] تے [[خراسان|گریٹر خراسان]] علاقےآں وچ غزنویاں دا سیاسی تسلط ختم ہوئے گیا تے انہاں د‏‏ی حکمرانی موجودہ [[افغانستان]] تک ہی محدود رہی۔ اس دے بعد، تغرل نے اپنے ناں تو‏ں خطبہ پڑھانا تے سک‏‏ے ضرب کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=78}}</ref><ref>{{پک|حلمی|1384|ک=دولت سلجوقیان|ص=17، 18}}</ref> == سلجوقیان بزرگ == === از تاسیس تا تحلیل === سلجوق یونین دے رہنما، [[طغرل بیگ|تغرل ابن میکائیل نے]]، 429 وچ [[غزنویان|غزنویاں]] نو‏‏ں شکست دینے دے بعد سلجوق سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ سلجوقیاں نے ایران دے داخلی تے مغربی علاقےآں اُتے قبضہ کرنا جاری رکھیا تے وسطی تے مغربی ایران تے [[عراق]] وچ [[آل بویہ|آل بویہ دی]] باقیات نو‏‏ں شکست دتی۔ 447 وچ ، تغرل [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] [[بغداد|راجگڑھ بغداد]] وچ داخل ہوئے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ریخ ایران بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> [[طغرل بیگ|تغرل نے]]، جو [[طغرل بیگ|سلجوقاں]] دے سربراہ سن، نے فتح شدہ علاقےآں نو‏‏ں تقسیم کرکے تے اپنے بھائیاں تے بھانجاں نو‏‏ں نويں علاقے د‏‏ی فتح دے حوالے تو‏ں فتح شدہ علاقے اُتے اپنے تسلط نو‏‏ں مستحکم کرنے دا فیصلہ کيتا، تے دوسرے ایہ کہ دوسرے علاقےآں نو‏‏ں تیزی تو‏ں فتح تے محکوم بناواں۔ ايس‏ے لئے اس نے صوبےآں نو‏‏ں تقسیم کيتا تے اپنے ہر رشتہ دار نو‏‏ں اک علاقے نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ [[چغری بیگ|چوغاری بیق]]، جو وڈا بھائی سی، نے [[مرو]] تے [[خراسان|خراسان نو‏‏ں]] اپنا راجگڑھ بنایا <ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تے موسی نو‏‏ں [[ہرات]]، [[سیستان]] تے اس دے ماحول دا گورنر مقرر کيتا گیا، تے چوغاری بیق دا وڈا بیٹا، قاورد [[نہبندان|تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب ہويا۔ قاورد [[کرمان]] تے [[مکران]] دے [[آل بویہ]] حکمران نو‏‏ں شکست دینے تے کرمان اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=67|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی راد|1390|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> تغرل دے دو جانشیناں دا نام، [[ملک شاہ اول|الپ]] [[الپ ارسلان|ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] (455 تا 485 ہجری) دا دور سلجوق حکومت کیت‏‏ی طاقت تے اپنے علاقے د‏‏ی معاشی ترقی تے خوشحالی دا عروج دا دور سی۔ سلجوقاں دا دائرہ اختیار مشرق وچ [[دریائے سیحاں|دریائے سیہون]] تو‏ں مغرب وچ [[بحیرہ روم]] تک سلطان البر ارسلان دے زمانے وچ تک پھیل گیا۔ الپ ارسلان نے 463 ہجری وچ [[جنگ ملازکرد|ملازکرد د‏‏ی لڑائی]] وچ [[رومنس چہارم|مشرقی رومن شہنشاہ]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=ص 266–274}}</ref> اگرچہ سلجوقاں دے وچکار سلطان مرحوم د‏‏ی جانشینی دے بارے وچ تنازعہ تقریباً شروع ہوچکيا سی، لیکن سلجوق قبضاں اُتے بادشاہت دا اتحاد سلطان [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دی]] موت تک جاری رہیا۔ لیکن سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق دے دائرے نو‏‏ں عملی طور اُتے دو حصےآں وچ تقسیم کردتا گیا سی۔ [[سنجر|سلطان سنجر،]] جس نے سلطان محمد دے زمانے تو‏ں خراسان اُتے حکمرانی کيت‏ی سی تے بہت طاقت حاصل کرلئی سی، سلطان محمد د‏‏ی موت دے بعد اپنے آپ نو‏‏ں اپنا جانشین سمجھیا۔ لیکن مشرقی ایران وچ ، سلطان محمد دے بیٹے، محمود، نے جانشین دا دعوی کيتا۔ اس وقت تو‏ں، ری تو‏ں لے ک‏ے [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] تک ایران دے مشرقی علاقےآں اُتے حکمرانی سنجر تے اس دے جانشیناں دے قبضہ وچ رہی، تے مغربی ایران تے عراق وچ حکمرانی سلطان محمد دے بیٹےآں دے ہتھ وچ رہی، جو [[سلاجقہ عراق|عراق دے سلجوقاں دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=300}}</ref> اس کشمکش د‏‏ی چنگاریاں دا آغاز سلطان [[برکیاروق|محمد برکیارق دے]] دور وچ [[برکیاروق|ہويا]]، جدو‏ں مختلف علاقےآں دے کچھ سلجوق حکمراناں نے آہستہ آہستہ آزاد اقتدار حاصل کرلیا تے سلجوق دے دائرے دے مرکز وچ مقامی حکومتاں قائم ہوگئياں۔ لیکن اندرونی تنازعات وچ اضافہ تے اقتدار د‏‏ی تقسیم دا آغاز [[محمد یکم سلجوقی|ابو شجاع محمد دے]] زمانے تو‏ں ہويا سی۔ کرمان دے سلجوق وی شامل نيں جنہاں نے 433 ھ تو‏ں [[کرمان]] وچ آزادانہ طور اُتے حکومت کيتی۔ اتابکان د‏‏ی مقامی طاقت نے سلجوق سلطنت دے منتشر ہونے نو‏‏ں وی تیز کيتا۔ جداں: [[اتابکان دمشق|دمشق د‏‏ی آتابکان]] حکومت (497-549)، [[دولت زنگیہ|موصل دے]] اتابکان (468-521)، [[اتابکان آذربائیجان|آذربائیجان دے]] اتابکان (541-626) تے [[اتابکان فارس|فارس دے]] اتابکان (543-684)۔ وچ [[خوارزم]]، شہزادے د‏‏ی اک آزاد شاخ نامی [[خوارزم شاہی سلطنت]] (428-628) اقتدار وچ آنے دے بعد وچ مشرقی ایران وچ سلجوق حکمرانی دا تختہ پلٹ دتا سی۔<ref>{{پک|آشتیانی|1380|ک=ایران د‏‏ی تریخ بعد وچ اسلام|ص=331}}</ref> === مذہبی تے ثقافتی سیاست === [[اہل تشیع|بغداد وچ شیعہ]] بُویہیداں نے، اپنی سیاسی تے فوجی طاقت دے نال، عباسی خلیفہ د‏‏ی سیاسی تے مذہبی طاقت اُتے قبضہ کرنے دے کئی دہائیاں بعد سلجوق اسلامی دنیا دے منظر اُتے نمودار ہوئے۔ اگرچہ عراق، [[جزیرہ فرات|جزیرہ]] تے لیونت دے شمال وچ متعدد چھوٹے شیعہ عرب امارات سن، لیکن [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں نو‏‏ں]] سب تو‏ں وڈا خطرہ شمالی [[افریقا|افریقہ]]، [[مصر]] تے جنوبی شام وچ [[اسماعیلی]] شیعہ خلافت سی، جسنو‏ں عباسی خلافت دا حریف سمجھیا جاندا سی۔ اس وچ توسیع پانے والی فوج سی تے اس دا راجگڑھ [[قاہرہ]] بغداد تو‏ں فکری تے مادی شان وچ اعلیٰ سی۔ ایران، جزیرے تے شمالی لیونت وچ ترک بولنے والے سلجوقاں دے قیام تو‏ں اسماعیلی شیعہ سیاسی بدامنی د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روکیا گیا تے سلجوق کئی صدیاں تک انہاں علاقےآں اُتے تسلط حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ سلجوق [[حنفی]] سنی [[حنفی|مسلک سن ]] تے انہاں نے شمالی تے مغربی ایران وچ [[غزنویان|غزنویاں]] تے دیلامی شیعہ خاندان سمیت موجودہ ایرانی طاقتاں نو‏‏ں تبدیل کرنے تے عباسی خلافت نو‏‏ں انہاں دے دباؤ تو‏ں آزاد کرنے تے فوجی تے سیاسی فتوحات تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس حقیقت تو‏ں کہ سلجوقاں نے مستقب‏‏ل وچ سیاسی تے فوجی فتوحات دے نتائج تو‏ں فائدہ اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے تے خلافت دے وچکار سنگین تناؤ تے اختلافات پیدا ہوئے، تے اگرچہ ابتدا وچ [[القائم بامر اللہ|القائم]] نے [[طغرل بیگ|طغرل بیک دے]] عروج دا خیرمقدم کيتا، بعد وچ عباسیاں دے درمیان وچ تعلقات تے عظیم سلجوق اندھیرے وچ پے گئے۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70}}</ref>خلیفہ ستويں صدی ہجری دے وسط وچ اس وقت ہوش وچ آگئے جدو‏ں اوہ کمزور تے گردے ہوئے سلجوقاں دے مقابلہ وچ عملی طور اُتے آزادی دا مظاہرہ کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ عباسیاں تے سلجوقاں دے 130 سالہ بقائے باہمی دے نال، سنی اسلام د‏‏ی نشوونما تے ارتقاء دے لئی موزاں حالات پیدا ہوئے، تے روحانی پیشوا تے سلطان دے تصور دے طور اُتے "خلیفہ امام" دا تصور، اس معاملے وچ سلجوق سلطان بوہت سارے لوکاں دے لئی اک سیکولر تے ایگزیکٹو رہنما د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ مسلماناں د‏‏ی پرورش ہوئی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=70–71}}</ref>عظیم سلجوقاں د‏‏ی سیاسی قیادت دے دوہری اثرات وچو‏ں اک سنیاں نو‏‏ں غالب مذہب تے اسلامی سرزمین د‏‏ی بالادستی د‏‏ی حیثیت تو‏ں استحکا‏م تے استحکا‏م سی۔ <ref>{{پک|بازورث|1380|ک=سلجوقیان|ص=71}}</ref> سلجوق سلطنت دے قیام نے ثقافتی طور اُتے [[عربی زبان]] نو‏‏ں اسلامی دنیا د‏‏ی مشرقی زمیناں د‏‏ی رہتل تے ادبی معاشراں د‏‏ی واحد بولی دے طور اُتے [[عربی زبان|ختم کردتا]]۔ سلجوق پورے ایران تو‏ں ہجرت کرکے ٹرانسسوکیانا تو‏ں ہجرت کرگئے، جس اُتے ہن وی [[فارسی زبان|فارسی]] حکومت سی۔ سبھیاچار دے لحاظ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اعلیٰ مقام حاصل نئيں سی، لہذا ایران تے [[اناطولیہ|اناطولیہ دی]] سرزمیناں وچ [[فارسی زبان|فارسی]] انہاں د‏‏ی سرکاری تے ثقافتی بولی [[فارسی زبان|بن گئی]]۔ فارسی بولی نے اِنّا دخول لیا تے اناطولیہ د‏‏ی جڑاں پکڑاں کہ انیہويں صدی تک اس نے اپنی طاقت برقرار رکھی۔ === اسماعیلی === اس دے نال ہی ایران وچ سلجوق حکمرانی ([[طغرل بیگ|طغرل]]، [[الپ ارسلان]] تے [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] ) دے استحکا‏م تے اختیار دے نال، [[بغداد]] وچ تغرل د‏‏ی مدد تے بوہت سارے لوکاں دا تختہ الٹنے تو‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] نو‏‏ں بحال کيتا گیا۔ پر، اس وقت، عباسی خلافت دے علاوہ، [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] [[مصر]] تے شام وچ [[مستنصرباللہ|مستنصر]] دے اقتدار وچ اقتدار وچ سی، جو حتی کہ عباسی خلافت د‏‏ی سایہ کاری کرنے دے قابل سی۔ لیکن ایہ دور [[مستعلیہ|عبور]] تے نزاری [[مستعلیہ|اسماعیلیاں دے]] وچکار فرق دا آغاز ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> ایہ مذہبی تے فکری تحریک سیلجوکس دے عروج دے نال ملی تے اس طاقتور سلطنت دے لئی خطرہ ا‏‏ے۔ [[نظام الملک طوسی|سلجوقاں دے]] بیوروکریٹک دے مشہور وزیر، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک طوسی]]، سیلجوک د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت د‏‏ی اک وجہ سن تے انہاں دا اثر سیلجوک حکومت وچ واضح سی۔ اوہ خلافت عباسی دے نال مضبوط تعلقات تے سلجوق دے مشرق وچ مقیم [[خانان قاراخانی|قراخانیاں دے]] نال اچھے تعلقات قائم کرنے دے قابل سی۔ لیکن سلجوق بادشاہت تے عباسی خلافت د‏‏ی واحد مشترکہ تشویش انہاں دے علاقے، فاطمی خلافت دے مغرب وچ سی، جو خلیفہ مستنصر دے زمانے وچ اس د‏ی طاقت دے عروج اُتے سی۔ <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> عالم اسلام دے دوسرے حصےآں وچ اسماعیلیاں دے اثر و رسوخ تے مختلف خطےآں وچ ڈیز بھیجنے دے بعد، اس دے نتیجے وچ انہاں دے پیروکار تے حمای‏تی ایران تے لیوینت وچ ودھ گئے۔ انہاں لوکاں وچو‏ں اک شخص [[حسن بن صباح|حسن صباح سی]]، جو کچھ عرصے دے بعد مشہور اسماعیلی ڈیس، [[امیرہ زراب]]، [[ابو نصر سراج|ابو نصر سراج،]] تے آخر کار [[عبد الملک بن اتش|عبد الملک ابن]] عاطش تو‏ں متاثر ہويا، اس وچ اک مذہبی تبدیلی واقع ہوئی۔ 469-473 ہجری وچ ، اوہ یاترا اُتے گیا تے فیر [[مصر]] تے [[قاہرہ]] وچ مستنصر فاطمی د‏‏ی زیارت دے لئی [[مصر|گیا]]۔ سلجوقاں تے عباسی خلافت د‏‏ی مخالفت کرنے دے خواہاں، اس نے داعیان، قاہستان تے ہور اسماعیلی سرزمین وچ فاطمی خلیفہ تو‏ں مصر وچ داعی دا خطاب حاصل کيتا۔ مصر تو‏ں واپسی پر، انہاں نے ہور آگاہی حاصل کرنے دے لئی اپنے مذہبی تے سیاسی سفر شروع کیتے۔ انہاں مذہبی تے سیاسی پس منظر دے نال، اس نے اسماعیلی داؤس دے نال <ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=310-311|زبان=en}}</ref>اپنے تعلقات نو‏‏ں ودھایا تے اس حد تک اگے ودھیا کہ 6 رجب 483 ھ (10 ستمبر، 1090 ء) نو‏‏ں اوہ ایران دے قلعےآں وچ اسماعیلی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب رہیا، جس وچ [[الموت]]، لمسار تے س… اس دے قیام دے لئی بعد وچ ، سلطان شہزادہ تے مستنصر دے جانشین، [[نزار|نیزر دے]] قتل دے بعد، انہاں نے نزاری دے ناں تو‏ں اپنی سیاسی تے مذہبی سرگرمیاں جاری رکھن۔ تھوڑے ہی عرصے وچ ، اوہ ایران، شمال مغرب، مشرق تے وسط وچ ایران دے اسماعیلیاں دے وچکار تمام اعلیٰ قلعےآں اُتے غلبہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> سلجوق دہشت گردی اس وقت شدت اختیار کر گئی جدو‏ں حسن صباح فاطمی خلیفہ تو‏ں شام تو‏ں لے ک‏ے [[البرز]] پہاڑاں، [[بحیرہ قزوین|بحیرہ اسود دے ساحل]]، [[اصفہان]]، فارس، کرمان، [[باختر|تخارستان]]، غوثستان تے قوم دے آس پاس داعی د‏‏ی حیثیت حاصل کرنے دے بعد تھوڑی ہی دیر وچ اپنی تحریک قائم کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ تے انہاں علاقےآں تے ایتھ‏ے تک کہ سیلجوک عدالت اُتے اثر و رسوخ ڈالاں۔<ref>{{پک|Daftary|1992|ک=The Isma'ilis|ص=318-324|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> شروع وچ اپنے اہداف نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی، حسن صباح نے عباسیاں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، جو سلجوقاں تے عباسیاں تو‏ں متفق افراد نو‏‏ں اکٹھا کرنے وچ کامیاب ہوئے تے خلافت عباس تے اس دے حامیاں دا تختہ الٹنے دے اپنے مشترکہ مقصد نو‏‏ں اگے ودھایا۔ ان دا پہلا نشانہ خواجہ نظام الملک سی، جسنو‏ں اسماعیلی شہدا د‏‏ی لاٹھی تو‏ں بے نقاب کيتا گیا سی، جسنو‏ں [[حشاشین|حشاشین دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، تے ماریا گیا سی۔ تے خجاج انہاں اہ‏م افراد وچو‏ں اک سی جو بادشاہت تے خلافت دے لئی نظاماری د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ختم کرنے دے راستے اُتے روشنی ڈال سکدے سن ۔ لہذا، سلجوکس تے نیزاریاں دے وچکار تنازعہ ناگزیر ہوگیا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref>پر، پہلی جھڑپاں کچھ عرصہ پہلے الف ارسلان دے دور وچ ہوئیاں سن، جدو‏ں ارسلانٹاش نامی اک شہنشاہ نیزاریاں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ لیکن الموت دے اسماعیلیاں دے خلاف پہلے سنگین حملے بادشاہ دے دور وچ ہوئے تے خواجہ د‏‏ی موت دے جواب وچ ، انہاں وچو‏ں کسی دا وی مثبت نتیجہ نئيں نکلیا۔ پنجويں صدی ہجری دے آخر تک بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد، سلجوق بادشاہت د‏‏ی بے چین صورتحال (داخلی تنازعات، غیر ملکی خرابیاں وغیرہ) اسماعیلیاں د‏‏ی طرف سلجوق پالیسی د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں ختم کرنے دا سبب بنی۔ پر، اس پریشان کن صورتحال وچ نظاماری دا وی بالواسطہ دخل سی۔ لیکن کسی وی براہ راست کارروائی تو‏ں باز رہ‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ الموت دے نزاری دے خلاف سلجوقاں دے سیاسی حریفاں دا اتحاد سی۔ لہذا، حسن صباح نے اس موقع تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ فائدہ اٹھایا تے اپنے اقتدار نو‏‏ں مستحکم کيتا۔ پر، اس نے البرز تے غوثستان وچ سلجوکس دے نال لڑائیاں وچ فتوحات حاصل کيتیاں تے اپنی کمان وچ اس علاقے نو‏‏ں ودھایا۔ جدو‏ں سنجر خراسان وچ برسراقتدار آیا، حسن صباح نے پُر امن تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے سلجوق سلطان نو‏‏ں سلامتی دے لئی تیاری دا اک خط بھیجیا، جو سلطان سنجر تو‏ں اتفاق کردا سی۔ پر، سیلجوکس نو‏‏ں اسماعیلیاں دے ذریعہ سخت خطرہ محسوس ہويا تے انہاں نو‏ں نیزاریاں دے ذریعہ سیلجوکس دے راجگڑھ اصفہان دے راجگڑھ شاہد اصفہان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی دھمکی دتی گئی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|1387|ک=فرقہ اسماعیلیہ|ص=111}}</ref> بلاشبہ، اس طرح د‏‏ی فتوحات نے سلجوق شہنشاہ دے گھٹ تو‏ں گھٹ جانشیناں نو‏‏ں نظامی اقتدار نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی کوشش وچ اک دوسرے تو‏ں ہمدردی دا باعث بنے۔ لیکن کنبہ دے اندر ہنگامہ خیز تعلقات نے نظاماری دے خلاف سنگین کارروائی روک دی۔ نیزاری نے انہاں مواقع نو‏‏ں اپنے تے اپنے قلعےآں نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی استعمال کيتا۔ <ref>{{پک|باستانی‌راد|1385|ف=رویارویی سیاسی-نظامی حسن صباح با سلجوقیان|ک=پژوهشنامہ علوم انسانی}}</ref> == ملک قاورد و تشکیل حکومت == جداں کہ ذکر کيتا گیا اے، [[چغری بیگ]] دے وڈے بیٹے، قاورد نو‏‏ں [[نہبندان|تغرل نے تبسین]] تے کرمان صوبےآں وچ منتخب کيتا سی۔ چنانچہ صوبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں د‏‏ی فتح اس دے سپرد کردتی گئی۔ لیکن کرمان پہنچنے دے وقت تے انہاں دے ذریعہ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے بارے وچ مختلف رائے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=323–324}}</ref> === کرمان د‏‏ی فتح === اس وقت، [[بہرام بن لشکرستان]] ابو کالیجار دیلامی د‏‏ی طرف تو‏ں کرمان دا حاکم سی تے سلجوقاں دے خلاف اس د‏ی حفاظت کرنے د‏‏ی کوشش کردا سی۔ لیکن چونکہ اوہ مزاحمت نئيں کرسکدا سی، لہذا اس نے جنگ یا خونریزی دے بغیر اس شہر نو‏‏ں سرنڈر کردتا۔ اس وقت، ابو کالیجر، جو [[صوبہ خوزستان|خوزستان]] وچ سی، نے کرمان نو‏‏ں دیکھیا تے کرمان د‏‏ی طرف ودھیا۔ لیکن کواورڈ د‏‏ی چال تو‏ں اسنو‏ں زہر دے ک‏ے سڑک دے وسط وچ ہی مار ڈالیا گیا۔ لہذا، 440 ھ وچ کرمان د‏‏ی حکومت۔ تے اپنے عہد حکمرانی دے پہلے دن آپ نے تغرل دے ناں دا خطبہ پڑھیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=326}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=345–346}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=35}}</ref> [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 20-22 HDR.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان [[ملک مسجد|وچ ملوک مسجد دے]] گنبد د‏‏ی چھت تو‏ں اس دے بستر تے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ دا نظارہ۔ ایہ عمارت شاہ کیورڈ دے دور وچ تے اس دے حکم تو‏ں بنائی گئی سی۔ ]] === قفص د‏‏ی فتح === {{واقعات سلجوقیان کرمان}} [[جیرفت]] دے جنوب وچ تے سمندر دے کنارے «[[:fa:جبال بارز|جبال قُفْص]]» واقع سی جتھ‏ے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ڈاکو لوک آباد ہوئے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ، [[اصطخری]] کہندے نيں: "ان دے خیال وچ اوہ [[عرب قوم|عرب نيں]] "؛ لیکن نويں صدی دے جغرافیہ [[حافظ آبرو|نگار حافظ آبرو]] لکھدے نيں: "اس پہاڑ دے لوک عرب قبیلے ني‏‏‏‏ں۔ بہرحال ، پہاڑ دے مشرق وچ " [[خاش، ایران|اخش]] " تے مغربی ڈھلوان وچ اوہ [[بلوچ قوم|بلوچی آباد]] سن ۔ بلوچی بدوواں د‏‏ی طرح رہندے سن تے بے ضرر لوک سن جنہاں نے کدی اپنے آپ نو‏‏ں نئيں لُٹیا ، لیکن پہاڑاں وچ چھپے ڈاکو انہاں تو‏ں خوفزدہ سن ۔ قاوردکے پاس اپنی طاقت نو‏‏ں ودھانے تے ودھانے دے منصوبے تے اہداف سن ، انہاں وچو‏ں اک کوفج (قفص) قبیلے دا دباؤ سی ، جس نے آل بویہ د‏‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ تو‏ں جیرفت تو‏ں لے ک‏ے مکران ، فارس ، تے خراسان دے ساحل تک دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ انہاں نے چوری تے پرت مار دے ذریعے بہت ساری جائیداد حاصل کيتی سی۔ قوارد دے ذریعہ انہاں دا جبر ، سلجوق طاقت د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے علاوہ ، قوارڈ وچ بے پناہ دولت لاندا ا‏‏ے۔ لیکن ملک قوارڈ ، جو انہاں دے نال معاملات کرنے د‏‏ی اِنّی طاقت نئيں رکھدے سن ۔ چنانچہ ، پنجرا قبیلےآں دے سرداراں نو‏‏ں پارٹی وچ جکڑنے تے انہاں نو‏‏ں مارنے دے لئی دھوکہ دے ک‏ے ، اوہ 445 وچ انہاں نو‏‏ں دبانے وچ کامیاب ہوگیا۔<ref>{{پک|Peacock|2011|ک=Early Seljuq History|ص=153|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۰}}</ref> [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ، سلطان شاہ دے بعد، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=348}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی، تے شکست دے بعد، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا، تے آخر کار، بہت سارے مذاکرات دے بعد، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=41}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|1387|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران وچ پهلوی|ص=1481}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=358}}</ref><ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> اپنے دور اقتدار دے اختتام پر، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=356}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|1368|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=447}}</ref><ref>{{پک|وزیری|1385|ک=تریخ کرمان|ص=359}}</ref> === فتح عمان و سیستان === اس دا دوسرا منصوبہ ایہ سی کہ اوہ اپنے علاقے وچ توسیع ، تجارت تے مشہور دولت تے مال غنیمت حاصل کرنے دے لئی [[سلطنت عمان|عمان]] اُتے حملہ کرے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۸}}</ref> [[ہرمز (شہر)|ہرمز دے]] حاکم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل]] نو‏‏ں شکست دینے تے اوتھ‏ے 447ھ وچ فتح حاصل کرنے تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دی]] سمندری تجارت اُتے قبضہ کرنے وچ [[خلیج فارس|کامیاب]] ہوگیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۳۹}}</ref> اوہ اپنے بیٹے [[امیرشاہ|امیرشاہ دی]] مدد تو‏ں [[سیستانی لوک|سیستانیاں]] نو‏‏ں شکست دینے تے [[سیستان]] تے [[خلیج عمان|بحیرہ عمان دے]] ساحل اُتے [[سیستانی لوک|فتح حاصل کرنے]] تے تیس یا تز بندرگاہ نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے وچ وی کامیاب ہوگیا سی ، تاکہ اوہ اس بندرگاہ نو‏‏ں بحر عمان اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے تے اس خطے دے تحت تجارت کرنے وچ کامیاب ہوسک‏‏ے۔ سنبھال لاں۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === فتح فارس === سن 455 ھ وچ طغرل‌بیک د‏‏ی وفات ہوگئی تے اس دا بھتیجا [[الپ ارسلان|الپ ارسلان سلجوقی]] دے تخت اُتے بیٹھیا۔ ايس‏ے دھارے دے نال ہی ، قاورد ، فارس د‏‏ی ہنگامہ خیز صورتحال تو‏ں واقف سی ، اوتھ‏ے گیا تے شکست کھا کر[[:fa:فضلویه|فضلویہ]] فرار ہوگیا تے فارس نو‏‏ں اس دے زیر قابو کرلیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۵}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۸}}</ref> اس د‏ی ایہ کارروائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی اجازت دے بغیر ، تے ايس‏ے طرح کرمان تے [[فارس]] وچ قاورد دے ناں تو‏ں خطبہ پڑھنے تے سک‏‏ے ضرب کرنے د‏‏ی خبراں د‏‏ی اشاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی تشویش دا باعث بنیا۔ لہذا ، سلطان اک مہنگی فوج دے نال کرمان روانہ ہويا تے [[گواشیر|گواشیر دے]] نیڑے مستقر ہوگیا ، تے دونے فریقاں دے وچکار مذاکرات شروع ہوگئے۔ آخر کار قاورد [[الپ ارسلان]] دے پاس آیا تے اس دا ہتھ چوما تے اسنو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فرمانبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ بجائے اس دے کہ ، [[الپ ارسلان]] نے کرمان <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۶–۳۷}}</ref> وچ اس د‏ی حکمرانی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ لیکن تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے بغاوت دا راستہ اختیار کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان نو‏‏ں غصہ آیا تے سلطان دے حکم تو‏ں کرمان نو‏‏ں فوجاں بھیج دتیاں تے چونکہ ملک قاورد انہاں دا مقابلہ نئيں کر سکدا سی لہذا اوہ جیرفت فرار ہوئے گیا تے اک مدت بعد الپ ارسلان تو‏ں اظہار اطاعت کيتا، دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ طے پایا ، جس د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ فیصلہ کيتا گیا کہ فارس تے اس دے علاقےآں نو‏‏ں ارسلان دے حوالے کردتا تے اس دے نال ہی فرک تے طارم نو‏‏ں اس د‏ی حکومت وچ شامل کردتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref> === قاورد د‏‏ی حکمرانی دا خاتمہ === سن 465 ھ وچ [[الپ ارسلان]] نو‏‏ں مار ڈالیا گیا تے اس کہ‏ے‏ بیٹا ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] سلجوقی تخت دا وارث بنا، قاورد نے خود نو‏‏ں ملیکشاہ تو‏ں اعلیٰ تے برتر سمجھدا سی ، اس مقدمے وچ اپنے بھائی دے وارث ، ملک شاہ نو‏‏ں اک خط وچ فیصلہ سنایا گیا ، لبرسلان نے اعلان کيتا۔ 465 ہجری وچ ، [[الپ ارسلان]] دے قتل تے اس دے بیٹے ، [[ملک شاہ اول|ملک شاہ]] دے اقتدار وچ آنے دے نال ، قاورد جو اپنے آپ نو‏‏ں ملک شاہ تو‏ں زیادہ برتر تے قابل سمجھدا سی ، نے سلجوقی تخت اُتے دعوی کيتا تے ملک شاہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ اپنے آپ نو‏‏ں اپنے بھائی ، [[الپ ارسلان]] د‏‏ی حکمرانی دا وارث تسلیم کيتا۔ دونے فریقاں دے وچکار بہت ساریاں خط و کتابت دے بعد ، جنہاں وچو‏ں ہر اک نے دوسرے نو‏‏ں ناپسند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تناؤ وچ شدت آگئی <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۶۷}}</ref> تے قاورد اپنی فوج دے نال [[اصفہان]] چلا گیا تے اسنو‏ں فتح کرنے وچ کامیاب رہیا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۶}}</ref> فیر [[بغداد]] چلا [[بغداد|گیا ،]] آخر [[ہمدان|ہمدان دے]] نیڑے [[:fa:کرج ابی دلف|کرج ابی دلف]] مین دو لشکر تن دن د‏‏ی لڑائی دے بعد اوتھ‏ے پہنچے ،قاورد د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے قاورد نو‏‏ں ملک شاہ دے سپاہیاں نے گرفتار ک‏ر ليا تے بعد وچ [[نظام الملک طوسی]] د‏‏ی صلاح پر، سلطان ملک شاہ نے اس دے قتل دا حکم دتا۔ لیکن اس دے بدلے وچ ، اس نے کرمان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خاندان قاورد دے حوالے ک‏ے دتی ، جس دا مقصد قاورد خاندان د‏‏ی صورتحال دا مشاہدہ کرنے دے علاوہ ، کرمان دے لوکاں نو‏‏ں وی راضی کرنا سی ، جو قاورد تے اس دے کنبے تو‏ں بہت دلچسپی رکھدے سن ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۱–۳۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۲۷}}</ref> قاورد دے کنبے دے بارے وچ ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ اس دے بہت سارے بچے سن جنہاں وچ کرمان شاہ ، امیران شاہ ، سلطان شاہ ، توران شاہ ، شاہنشاہ ، مردانشاہ ، عمر تے حسین شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی 40 بیٹیاں وی سن ، جنہاں د‏‏ی اس نے بہرام بن لشکرستان سمیت امرائے علویان([[علویان طبرستان]]) و آل‌بویہ دے حکمراناں نال شادی کيتی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> == دوران اقتدار == [[فائل:Kerman Seljuks.svg|وسط|thumb|500x500px|صوبہ کرمان وچ کرمان تے غازیاں دے سلجوقاں د‏‏ی نقل و حرکت تے یلغار دا راستہ]] [[اصفہان]] منتقل ہونے تے بادشاہ تو‏ں لڑنے تو‏ں پہلے ، شاہ قاورد نے اس د‏ی غیر موجودگی وچ اس دے اک بیٹے [[کرمان شاہ|کرمانشاہ]] نامی اس علاقے د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں تفویض کيتا۔ جنگ وچ اپنی موت دے نال ہی کرمان شاہ نے کرمان د‏‏ی حکومت سنبھالی۔ لیکن اس دا دور بوہت گھٹ سی تے اک سال بعد اس دا انتقال ہوگیا تے اس دا بھائی اقتدار وچ آیا۔ کچھ مورخین کرمانشاہ نو‏‏ں حاکم د‏‏ی حیثیت تو‏ں ذکر نئيں کردے تے اس خاندان دے نسخے وچ ، کیورڈ ، سلطان شاہ دے بعد ، انہاں دے اک ہور بیٹے دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> === سلطان‌شاہ === وہ قاورد دے بیٹےآں وچو‏ں اک سی ، جو بادشاہ دے نال جنگ وچ اس دا نال دیندا سی ، تے شکست دے بعد ، اسنو‏ں اپنے والد دے نال پھڑ لیا گیا ، تے اس دے والد د‏‏ی وفات دے بعد ، اس د‏ی اکھاں سوراخ ہوگئياں ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اَنھّا نہ ہويا۔ آخر کار ، اپنے اک خادم د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ 467 ء وچ کرمان فرار ہوک‏ے تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ سلطان نے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ہوئے گی۔ کیونجے اس دے حکمرانی دے اک سال بعد ، ملکہ شاہ کرمان روانہ ہويا تے برصیر وچ آباد ہوگیا ، تے آخر کار ، بہت سارے مذاکرات دے بعد ، 472 وچ دونے فریقاں دے وچکار اک امن معاہدہ ہويا جس دے مطابق سلطان شاہ دے لئی کرمان تے عمان د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں محفوظ کيتا گیا سی تے اس دا ناں ملیکشاہ قائم ہويا سی۔ سلطان شاہ دے ناں تو‏ں پہلے۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۱}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۱}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۸}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ابوحمید کرمینی دے مطابق ، سلطان اک خوش مزاج بادشاہ سی ، جس نے 10 سال تفریح دے سوا کچھ نئيں کيتا تے برتاؤ وی کيتا سی تے ايس‏ے طرح دا لہجہ وی سی کیونجے اوہ عورتاں وچ وڈا ہويا سی۔ اپنے دور اقتدار دے اختتام اُتے ، اس نے اپنے بھائی ترن شاہ نو‏‏ں اپنے خوف دے سبب بام جلا وطن کردتا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۵۶}}</ref> صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے 10 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد سلطان شاہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ورم وچ کمی لگی <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۵۹}}</ref> === تورانشاه === سلطان شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، امرائے دربار اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ]] ، جو [[بم، ایران|بام وچ سی]] ، نو‏‏ں کرمان لے آئے تے رمضان 477 وچ اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس نے ایہ وزارت [[ابن‌العلاء|ابن الاعلا دے حوالے]] کردتی جو بعد وچ [[ایران⁇ شاہ|ایران شاہ دے]] وزیر بنے۔ اس وقت ، عمانیاں نے سب تو‏ں پہلے بغاوت د‏‏ی تے کرمان دے حاکم نو‏‏ں اس سرزمین تو‏ں بے دخل کردتا ، لیکن ترن شاہ نے اک لشکر بھیجیا تے عمان نو‏‏ں دوبارہ فتح کرلیا گیا۔ فیر تورانشاہ نے دو مراحل وچ فارس اُتے حملہ کيتا۔ اگرچہ ذرائع نے انہاں دے حملےآں دا صحیح وقت نئيں دسیا اے ، اُتے دونے مہمات 485 ہجری دے بعد ہونی چاہئاں۔ کیونجے ایہ امکان نئيں اے کہ جدو‏ں تک عظیم سلجوق دا شہنشاہ [[ملک شاہ اول|ملکشاہ]] اپنی طاقت دے عروج اُتے سی ، تورانشاہ نے اس د‏ی ہمت کيتی۔ اس نے دو بار فارس اُتے مارچ کيتا۔ پہلی باری وچ ، اسنو‏ں شکست ہوئی تے دوسرے موڑ وچ ، اس زمین اُتے اس نے قبضہ کرلیا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref> اس وقت ، کرمان دے سلجوقاں تے وڈے سلجوقاں دے وچکار تعلقات حالے وی تاریک تے معاندانہ سن ، کیونجے بادشاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اس د‏ی اہلیہ ، [[ترکان خاتون]] ، کرمان چلے گئے تے انر نامی اک امیر نو‏‏ں بھیجیا ، دونے لشکراں دے وچکار جنگ وچ کرمان فوج نے کامیابی حاصل کيتی لیکن توران شاہ د‏‏ی زد وچ آک‏ے زخمی ہوگیا تے اک مہینے دے بعد ، تورانشاہ جنگ وچ اپنے زخماں د‏‏ی تاب نہ لاندے ہوئے چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref> وہ 13 سال حکمرانی کرنے وچ کامیاب رہیا ، اس دوران اس نے بہت ساری عمارتاں تعمیر کيتیاں تے بوہت سارے سول کم انجام دئے۔ مثال دے طور اُتے ، تورانشاہ نے ملک مسجد ، جو اپنے والد دے زمانے وچ ڈیزائن کيتی گئی سی ، مکمل د‏‏ی ، تے مسجد دے آس پاس بازاراں تعمیر کيتیاں ، مسجد دے مغرب وچ اک اسکول تے اک لائبریری بنائی ، تے مکرم بن علاء نو‏‏ں مدرسہ دا مدرس بنایا۔ <ref>{{پک|همتی|۱۳۶۴|ک=تریخ مفصل کرمان و رویدادهای صد سال اخیر ایران|ص=۶۵}}</ref> اسکول د‏‏ی تعمیر دے لئی تورانشاہ دے حکم نو‏‏ں مذہب تے حکومت دے وچکار تعلق دے مطابق سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ مذہبی علماء د‏‏ی رشد تے ترقی ہوئی ، انہاں دے اطمینان دے لئی اسکول د‏‏ی تعمیر اُتے غور کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تورانشاہ نے [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہاں]] تے رباط د‏‏ی تعمیر اُتے وی توجہ دتی جس تو‏ں [[صوفیہ]] وچ اس د‏ی دلچسپی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> بلاشبہ ، تورانشاہ د‏‏ی ثقافتی ، مذہبی ، شہری تے خدمت کيتی سرگرمیاں وچ ، انہاں دا مرکزی محرک انہاں دے وزیر مکرم بن علاء سی ۔ تے کتاب ''[[تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری دے مطابق]]'' ، انہاں اعمال د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ لوکاں وچ بادشاہ عادل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶۷}}</ref> جداں کہ اس دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ: {{نقل قول|'' اس نے عدل تے انصاف د‏‏ی اک بنیاد قائم کيتی جس نے کرمان دے لوکاں نو‏‏ں نويں زندگی بخشی… تے اس نے اِنّے اچھے اعمال تے خیرات کہ کہ اس دا درویش کرمان وچ نئيں رہا…<ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref>''}} === ایرانشاہ === توران شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا ایران شاہ ذی الاقعدہ 490 وچ اقتدار وچ آیا ، جس نے خراسان دے سلجوق حکمران [[احمد سنجر|سنجر دی]] تحریک د‏‏ی ابتدا ہی تو‏ں مزاحمت کيت‏ی سی ، جس نے مشرق وچ اپنی فتوحات تے علاقےآں نو‏‏ں وسعت دینے دا ارادہ کيتا سی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research}}</ref> وہ ماخذ (مثلا ''[[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]]'' ) وچ اک ظالم تے نیک شخص دے طور اُتے جانیا جاندا سی جو [[اسماعیلی]] مذہب د‏‏ی طرف مائل سی ، جو اسماعیلیاں تے [[دولت فاطمیہ|فاطمیاں دے]] یومیہ اتفاق دے نال نال اس دے دور وچ [[کاکابلیمان|کاکبلیمان]] نامی شخص تو‏ں اس د‏ی قربت <ref dir="ltr">{{پک|Rahimi Sadegh|2012|ف=Reviewing the Sociopolitical Situation of Ismaili Community of Kerman just before the Qajar Government|ک=Journal of Basic and Applied Scientific Research|زبان=en}}</ref> کہ اس دے اتابک ، [[:fa:نصیرالدوله|نصیرالدولہ]] نے اسنو‏ں درست کرنے تے نصیحت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن ایرانشاہ نے اتابک نو‏‏ں مارنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اتابک فرار ہوگیا۔ آخر کار ، تن سال دے بعد ، 495 وچ ، [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|شیخ الاسلام ، جج جمال الدین ابو المعالی ،]] تے سنی [[فتوی|عالم]] دین [[امام تاجالدین القرہ|، امام تاج]] [[شیخ الاسلام قاضی جمال الدین ابو المعالی|الدین]] [[امام تاجالدین القرہ|القراء]] نے انہاں دے قتل دا [[فتوی|فتویٰ جاری کيتا]] ۔ شاہ دے دربار نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا تے اس دا قتل عام کيتا گیا ، لیکن ایرانشاہ رات نو‏‏ں [[جیرفت|جیروفٹ]] تے فیر بام چلا گیا۔ اس نے دو سواراں دے نال [[سموران قلعہ|سموران قلعہ دا]] رخ کيتا ، جسنو‏ں راستے وچ گرفتار کيتا گیا تے فرج نامی شخص نے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref><ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تاریخ}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> === ارسلان‌شاہ === ایرانشاہ دے قتل دے بعد ، کرمان حکومت دے عمائدین نے محرم 495 وچ [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] دے کزن ارسلانشاہ نو‏‏ں اقتدار وچ لیایا ، تے انہاں نو‏ں ''محی‌الاسلام و المسلمین'' دا لقب ''دتا'' گیا کیونجے ایرانشاہ نے اسماعیلیہ دا رخ کرنے دے بعد ، اس دے حکم تو‏ں ، سنی نو‏‏ں دوبارہ منتخب کيتا گیا تے حکومت وچ سرکاری مذہب د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس د‏ی ترویج ہوئی۔ اس دا دوسرا لقب معزالدین سی تے اس دا عرفی ناں ابو الحارث سی۔ اس دے زمانے وچ ، پچھلے حکمراناں دے برعکس ، سلجوقاں دے نال تعلقات وچ بہتری واقع ہوئی ، کیونجے عظیم سلجوق دے شہنشاہ سلطان [[محمد ابن ملک شاہ|محمد ابن ملک]] شاہ د‏‏ی بیٹی دے نال ارسلان شاہ د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۱}}</ref> اپنے دور حکومت وچ ، ارسلان شاہ 508 وچ چاولی سقابو د‏‏ی شکست دے نال عمان تے پیش کی‏تی سرزمیناں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا ، تے کرمان دے سلجوقاں تے یزد دے [[اتابکان یزد|اتابکاں دے]] درمیان خاندانی اتحاد دے نال ہونے والی جھڑپاں دا خاتمہ کيتا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۸۴–۳۸۵}}</ref> اس عرصے دے دوران ، کرمان وچ سائنس تے فن نے ترقی د‏‏ی تے بہت سارے اسکول ، انس تے مقدس مزارات تعمیر کیتے گئے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت تجارت وچ خوشحالی آئی ، تاکہ: {{نقل قول|''… قوافل [[بیزانس|روم]] و [[خراسان]] و [[عراق]] - بل تمامی آفاق - ممر خویش به [[هندوستان]] و [[حبشه]] و [[چین]] و دریا، بار [باز] سواحل کرمان افکندند.<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۳}}</ref>''}} ارسلان شاہ 42 سال حکمرانی کرنے تے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں اقتدار تے شان دے عروج اُتے پہنچانے وچ کامیاب رہیا۔ ايس‏ے تو‏ں بوہت سارے بیٹے تے بیٹیاں پیدا ہوئیاں ، جنہاں وچو‏ں کچھ اس د‏ی زندگی دے دوران فوت ہوگئے۔ اپنی موت دے وقت ، اس دے ست یا اٹھ بیٹے سن ، جنہاں وچ اس دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا ، [[کرمان]] شاہ ، شہر دا گورنر تے [[کرمان|کرمان دا]] دار الملک شامل سی۔ اس دا دوسرا بیٹا محمد سی ، جو اپنے اچھے اخلاق تے دانشمندی دے لئی جانیا جاندا سی ، جس نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں مار دے اس دے والد د‏‏ی وفات تو‏ں پہلے ہی اس صورتحال اُتے قابو پالیا ، تاکہ اوہ بغیر کسی پریشانی دے اقتدار وچ آسک‏‏ے۔ ارسلانشاہ بالآخر 72 سال د‏‏ی عمر وچ چل بسا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۲}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۵–۳۶۶}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۸۸–۳۸۹}}</ref> === محمد بن ارسلان شاہ === ارسلان شاہ دے بعد ، اس دا بیٹا محمد شاہ 537 وچ اقتدار وچ آیا۔ تخت اُتے بیٹھنے دے بعد ، اس نے امراء نو‏‏ں مطمئن رکھنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اس دے بھائی سلجوق شاہ دے نال شامل نہ ہوئے۔ اس دے بعد محمد شاہ نے انہاں د‏‏ی حکومت دے مخالفین نو‏‏ں اَنھّا ، قید تے انہاں دے خاتمے دے لئی قتل کرنے دا حکم دتا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۴}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> روایات دے مطابق ، سیاسی اقدامات وچ اپنی مہارت دے علاوہ ، اوہ اک بہت ہی خونخوار آدمی سی تے اس ملک دے بھائیاں تے عمائدین سمیت ، کسی نو‏‏ں وی قتل کرنے تو‏ں دریغ نئيں کيتا ، جو اس دے تخت اُتے آنے دے خلاف سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref> لیکن ابوحمید کرمینی دے مطابق ، عمانی اسحاق جو اس د‏ی خدمت کردے نيں کہندے نيں: {{نقل قول|"اک دن اسيں ملک دے نال اس دے گھر جارہے سن ۔ اسيں اس مقام اُتے پہنچے جتھ‏ے اُتے کاغذ دے چند ڈھیر سب گڑبڑ ہوگئے سن ۔ اساں پُچھیا ایہ کاغذات کیہ نيں؟ '' {{سخ}} ''بادشاہ نے انہاں نو‏‏ں اماماں دا فتوی دسیا۔ "ميں نے کدی کسی نو‏‏ں قتل نئيں کيتا جدو‏ں تک کہ ائمہ موصوف نے فتویٰ جاری نئيں کيتا جس وچ کہیا گیا سی کہ اسنو‏ں ماریا جانا ا‏‏ے۔"<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۸}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۷۷–۷۸}}</ref>}} اسی دے نال ہی ، اوہ سائنس نال محبت کرنے والا تے فن نال محبت کرنے والا حکمران سی تے انہاں نے کرمان وچ وڈے کت‏ب خانے بنائے ، اوتھ‏ے 5،000 کتاباں رکھن، تے بام ، جیرفت تے کرمان وچ اسکول مدارس و رباطات تے مسیتاں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں نے لوکاں د‏‏ی سلامتی تے فلاح و بہبود اُتے وی پوری توجہ دتی۔ اپنے دور وچ ، سلطان مسعود سلجوقی نے دو بار کرمان نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن دونے بار اوہ محمد شاہ تو‏ں ہار گیا۔ محمد شاہ 141 سال حکمرانی دے بعد 551 وچ بالآخر قدرتی موت دا شکار ہوگئے۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref> === طغرل‌شاہ === 551ھ وچ [[:fa:طغرل‌شاه (سلجوقیان کرمان)|طغرل‌شاه]]، نے اپنے بیٹے محمد شاہ د‏‏ی موت دے بعد ، اقتدار سنبھالیا ۔ کتاب [[:fa:تریخ کرمان وزیری|تریخ وزیری]] دے مطابق'' ، اوہ اک انصاف پسند بادشاہ سی ، جس نے لوکاں تے اپنے رعایا اُتے بہت زیادہ توجہ دتی سی ، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ ہر اک وچ مقبول ہويا سی۔ اپنی حکمرانی دے آغاز وچ ، اس نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں قید دا حکم دتا ، تاکہ اس دا حکومت تو‏ں کوئی حریف نہ ہوئے تے اوہ امن دے نال اپنا اقتدار جاری رکھ سک‏‏ے۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۳}}</ref> ايس‏ے دے نال ہی 552 ہجری وچ [[احمد سنجر|سلطان سنجر دی]] وفات دے بعد خراسان وچ ہونے والے فسادات دے نال ، تغرل شاہ نے اپنے ذہن وچ [[خراسان]] جانے دا سوچیا ، لیکن اپنے مصروف شیڈول د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسنو‏ں ایسا کرنے دا موقع نئيں ملا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۲–۸۴}}</ref> اس وقت ، پچھلے حکمراناں دے دور وچ تجارت د‏‏ی توسیع دے لئی بنیادی ڈھانچے د‏‏ی فراہمی تے سازگار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، کرمان د‏‏ی معیشت تے تجارت عروج اُتے پہنچ گئی سی تے سرکاری خزانے وچ وافر دولت دے جمع ہونے دا سبب بنی سی۔ اوہ 12 سال حکمرانی دے بعد 563 وچ ، اکثر [[جیرفت|سلجوق]] دے موسم سرما دے راجگڑھ جیرفٹ وچ ، قدرتی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے چل بسا ، ۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۰۴}}</ref> == کمزوری تے انتشار دا وقت == اپنی موت تو‏ں پہلے ، [[طغرل ‌شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ]] نے [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ دوم]] نو‏‏ں اپنے ولی عہد دے طور اُتے متعارف کرایا۔ لیکن اس د‏ی موت دے بعد ، 3 563 ہجری وچ ، اس دے دوسرے دو بیٹےآں ، بہرامشاہ تے تورانشاہ دوم نے ارسلان شاہ د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی تے تخت و حکمرانی دا دعوی کيتا ، تے ہر اک شہر وچ آباد ہوگیا۔ اس طرح جانشیناں تے اس دے نتیجے وچ سیاسی کمزوری تے تنازعات دا دور شروع ہويا۔ اس دے نتیجے وچ ، دعویداراں تے امیراں د‏‏ی سازشاں دے تنازعات وچ قواردیائی حکمرانی دے آخری ویہہ سالاں نے حکومت کیت‏‏ی ، تے قاوردی شہزادے اپنے غلاماں ، اتابکان تے نوکراں دے کھلونے سن ، جو بالآخر [[کرمان]] تے [[مکران]] وچ بہت تباہی تے قحط دا باعث بنے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref> جداں کہ [[افضل الدین کرمانی|ابو حامد کرمینی]] نے اس وچ کہیا اے: {{نقل قول|''در عهد ما هر خوشه گندم که می‌آید، پرچمی با خود می‌آورد. '' ساڈے عہد وچ ، گندم دا ہر خوشہ جو آندا اے اوہ اپنے نال اک حملہ آور لاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۸۴}}</ref>''}} پہلے ، اک بار جدو‏ں بہرامشاہ نے شہر دے کرمان اقتدار وچ جھڑپاں دے دوران سب تو‏ں وڈا بیٹا ارسلانشاہ تے وارث تغرول تے امارت بام نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لیا ، اس دے بھائیاں نے والد د‏‏ی مرضی دے مطابق اس دے بعد اس د‏ی دعوت مانی۔ لیکن کرمان وچ اقتدار حاصل کرنے والے بہرام شاہ نے اسنو‏ں مسترد کردتا ، تے تورانشاہ نے اپنے دوسرے بھائی ، جو اقتدار وچ ہونے دا دعویٰ کيتا ، نو‏‏ں شکست دے دتی ، تے کرمان دے علاوہ ، جیرفت دا کنٹرول سنبھال لیا۔ شکست دے بعد ، توران شاہ فارس چلا گیا تے [[اتابکان فارس|اتابک]] [[زنگی بن مودود|زنگی]] تو‏ں اک لشکر لے ک‏ے اپنے دوسرے بھائیاں تو‏ں زیادہ طاقت لے ک‏ے کرمان پرت آیا۔ بہرام شاہ ، جس نے بیشتر علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا ، اپنی فوج دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م رہیا تے اوہ خراسان فرار ہوگیا۔ لیکن اس نے [[خراسان]] وچ اک لشکر جمع کيتا تے اوہ توران شاہ نو‏‏ں شکست دینے تے [[عجمی عراق]] فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ بہرامشاہ تے تورانشاہ دے وچکار کشمکش دے درمیان ، [[ارسلان شاہ دوم (سلجوقیان کرمان)|ارسلانشاہ]] نے اک فوج دے نال بہرامشاہ دا محاصرہ کرلیا جو اس نے [[سلجوقیان عراق|عراق دے سلجوق]] سلطان [[ارسلان بن تغرل|ارسلان بن]] [[ارسلان شاہ دوم (سیلجوک کرمان)|تغرل سے]] لیا سی۔ بہرام بام گیا تے فوج دے نال کرمان واپس آیا۔ بہرام نے شہر دا محاصرہ کيتا تے ارسلانشاہ نو‏‏ں [[یزد]] نو‏‏ں دے دتا تے فرار ہوگیا تے خود شہر وچ داخل ہويا تے اپنے آپ نو‏‏ں کرمان دا بادشاہ سلجوق متعارف کرایا۔ لیکن اک سال حکمرانی دے بعد ، 570 ہجری وچ ، اوہ دوسرے دو بھائیاں ( توران شاہ تے ارسلان شاہ ) دے درمیان اختلافات تے تناؤ نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنے دے لئی ، جلوہ گر ہونے تو‏ں <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref> ہلاک ہوگیا <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۶ تا۵۰}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۷۵ تا ۳۸۴}}</ref> تے کرمان فیر لڑائیاں تے جنگاں، تے نال ہی انہاں واقعات دے نال نال ، دوسرے خطےآں دے حکمراناں جداں سلطان ارسلان بن تغرل تے معیاث الدین ایبیح نو‏‏ں موقع ملے گا کہ اوہ کرمان د‏‏ی حکومت دے امور وچ مداخلت کرن تے اپنے مفادات نو‏‏ں حاصل کرن۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۳}}</ref> <ref name=":0" />پہلے ایہ ارسلان شاہ سی جو تخت اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا سی ،، لیکن 572 ء وچ ، فیر سیرجان وچ اپنے بھائی دے نال جنگ وچ ، تورانشاہ ہلاک ہوگیا ، توورشاہ ایبک اتابکان یزد دے اتابک رکن الدین سام د‏‏ی مدد لینے وچ کامیاب ہوگیا تے کرمان آگیا سی ، اوہ اقتدار سنبھالنے دے قابل سی۔ <ref>{{پک|حمید افضلی|۱۳۹۱|ک=اتابکان یزد|ص=۵۲}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref> اُتے ، اس د‏ی تخت نشینی بادشاہ دینار دے زیر اقتدار غزاں دے پہلے حملےآں دے نال کرمان تے جیرفت اُتے حملہ ہويا سی ، تے 575 ہجری وچ انہاں وچو‏ں کچھ علاقےآں اُتے پرت مار تے قبضہ ہويا ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۴}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۷}}</ref><ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۸}}</ref> اس صورت حال نو‏‏ں ہور خراب کرنے دے لئی ، توران شاہ ، 7 سال د‏‏ی حکمرانی دے بعد ، بالآخر 579 ہجری وچ [[رفیع‌الدین محمد|رفیع الدین محمد]] (ظفر محمد) نامی شخص دے بغاوت دے دوران قتل کيتا گیا۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|مؤسسه دائرةالمعارف الفقه الاسلامی|۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ص=۴۰۱۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۴}}</ref><ref name=":0">{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۱۲}}</ref> == حکومت دا خاتمہ == تورانشاہ دوم د‏‏ی وفات دے بعد ، محمد شاہ دوم ، بہرامشاہ دا بیٹا ، ظافر محمد د‏‏ی مدد تو‏ں ، جیل تو‏ں فرار ہونے وچ تے اقتدار سنبھالنے دے بعد اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس دے فورا بعد ہی ، محمد شاہ نے ، ظافر محمد تو‏ں خوفزدہ ہوئے ک‏ے اس دا قتل کردتا ، لیکن اس دا اقتدار [[غز|غزاں]] دے زیر اقتدار سی ، جس نے علاقے تے [[کرمان]] وچ اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۵۳۶}}</ref> اس وقت ، ملک وچ قحط تے افراتفری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لوکاں دے رہائشی حالات مشکل ہوئے چکے سن <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۵۶}}</ref>اور محمد شاہ انہاں مسئلاں نو‏‏ں حل کرنے تے غزن دے تسلط تے اثر و رسوخ تو‏ں نکلنے دے لئی پہلے بام گئے تے فیر تغرل سوم ، عراق دے سلجوق سلطان ، تکش ، خوارزمشاہیان دے سلطان تے شہاب الدین ، ​​غوریان دے سلطان جداں لوکاں تو‏ں مدد لئی۔ لیکن اس دا نتیجہ نئيں نکلیا۔ [[:fa:شبانکاره‌ای|شبانکاره‌ای]] کہندے نيں: {{نقل قول|''… محمد پیش از رفتن به بم، چون از نفوذ غزان به تنگ آمده بود به اصفهان رفت و از سلطان طغرل بن ارسلان سپاه گرفت و به کرمان آمد. غزان چند روزی پنهان شدند.''}} آخر کار ، 580 ہجری وچ [[ملک دینار]] نے محمد شاہ اُتے حملہ کيتا تے کرمان اُتے قبضہ کرلیا ، تاکہ آل قاورد صفحہ ہستی تو‏ں محو و نابود ہوئے جاواں۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|قدیانی|۱۳۸۷|ک=ایران د‏‏ی تریخ زمین از پادشاهان افسانه‌ای تا پایان دوران پهلوی|ص=۱۴۸۲}}</ref> محمد شاہ پہلے فارس تے فیر [[سیستان]] چلے گئے ، فیر اوہ خوارزمشاہیاں دے نال [[خوارزم]] پہنچ گئے۔ اس دے بعد اوہ [[غزنی]] چلا گیا تے 583 ہجری وچ اوتھ‏ے فوت ہوگیا۔ <ref name="ToolAutoGenRef28"/><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۷}}</ref> کرمان دے سلجوقاں د‏‏ی حکومت دا تختہ پلٹنے دے سبب مقامی لوکاں تے سلجوق قبیلے دے لوکاں دے اک وڈے گروہ دے دوسرے شہراں وچ نقل مکانی ہوئی۔ <ref>{{پک|سجادی|۱۳۶۸|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۴۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=۲۵۰}}</ref> == کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی اہمیت == کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوقی]] ، [[سلجوق خاندان|عظیم سلجوقاں دے]] نال اپنے رشتے دے باوجود ، اک آزاد مقامی خانداناں وچو‏ں اک سمجھ‏‏ے جانے چاہئاں ، جس نو‏‏ں مختلف معاملات وچ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] د‏‏ی مرکزی حکومت تو‏ں مکمل آزادی تے آزادی حاصل سی۔ اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے [[سلجوق خاندان|سلجوق]] ترکمن [[وسط ایشیا|وسطی ایشیا دے]] میدانی علاقےآں وچ خانہ [[خانہ بدوش|بدوش]] معاش دے عادی سن ۔ ایرانی سطح مرتفع اُتے اقتدار وچ آنے دے بعد ، انہاں نے اپنے سابقہ قبیلے تے قبیلےآں د‏‏ی بہت ساریاں روایات نو‏‏ں اپنے علاقے اُتے حکومت کرنے دے لئی استعمال کيتا۔ ایہ انہاں د‏‏ی کچھ شاخاں وچ تے وی مضبوط سی ، جداں کرمان دے [[سلجوق خاندان|سلجوق]]، جو اک مقامی حکومت بنانے وچ کامیاب ہوئے سن ۔ انہاں کماں وچو‏ں اک جو سلجوقاں نے اپنے علاقے وچ اقتدار وچ آنے دے بعد کيتا ، جداں کہ اوہ [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء دے]] میدانی علاقےآں وچ جدو‏ں کردے سن ، اوہ ایہ سی کہ انہاں دے پاس دو راجگڑھ (دار الملک) سن ۔ [[جیرفت]] ، موسم سرما دا ، کرمان دے گرم خطے وچ واقع سی ، تے بردسیر سرما کا، سردسیر دے سرد علامے وچ سی۔ <ref>{{پک|باستانی راد|۱۳۹۰|ف=نظام پایتختی ایران در عصر سلجوقیان: با تأکید بر دارالملک‌های کرمان|ک=مطالعات تریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامهٔ انجمن ایرانی تاریخ}}</ref> قاوردیان حکومت نیڑےا اک سو پنجاہ سال تک قیام کرنے وچ کامیاب رہی [[کرمان|، ايس‏ے]] دوران کرمان تے اس دے نواحی علاقے، [[عراق]] ، [[خراسان]] تے [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] وچ سلجوق خاندان دے داخلی تنازعات تو‏ں تے قاوردی خاندان دے سائے وچ ، زراعت ، جانور پالنے تے تجارت دے شعبےآں وچ ترقی ہوئی۔ اس خاندان د‏‏ی اہمیت د‏‏ی اک ہور وجہ فارس ، [[یزد]] ، [[طبس]] ، [[سیستان]] ، [[مکران]] تے حتی [[سلطنت عمان|عمان]] جداں علاقےآں اُتے انہاں د‏‏ی موجودگی تے حکمرانی سی جس نے انہاں د‏‏ی عظیم طاقت تے غلبہ ظاہر کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۵۵}}</ref> اگرچہ اس دور د‏‏ی اختتام اُتے اس خاندان د‏‏ی حکمرانی انحطاط تے تقسیم کيتی گئی سی ، لیکن اقتدار د‏‏ی مدت دے دوران ، اس نے نسبتا سلامتی تے امن فراہ‏م کیہ۔ سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، اس خاندان دے کچھ حکمراناں نے ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت تو‏ں، اسکولاں دے قیام تے لوکاں نو‏‏ں شاعری تے ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref> تغرل شاہ دے دور حکومت وچ ، [[کرمان]] تے [[سلطنت عمان|عمان]] وچ تجارت د‏‏ی نمو ریاست دے خزانے وچ نمایاں اضافہ ہويا تے ايس‏ے وقت [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] دے تصفیے اُتے وی خصوصی توجہ دتی گئی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۶}}</ref> قاوردی حکمرانی دے آخری برساں وچ کرمان وچ بدامنی ، قحط تے شدید شدت دے باوجود ، کرمان اُتے دینار دا تسلط بظاہر نجات دہندہ نئيں سمجھیا گیا سی۔ اس باب وچ مؤدخ عقدل علی د‏‏ی جو قابل ستائش رپورٹ اے اس وچ تھوڑی بہت مبالغہ آرائی ا‏‏ے۔ کرمان دے قتل دے بعد ، مقامی طاقت ، جو اک طویل عرصہ تو‏ں دینار تے اس د‏ی اولاد دے قبضہ وچ سی ، تے تھوڑی دیر دے بعد ، باراک حاجیب ، ایتھ‏ے آئے تے [[:fa:قراختاییان کرمان|قراختاییان]] د‏‏ی تشکیل کيتی۔<ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۴۰۸–۴۰۹}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۴۲–۴۳}}</ref>{{سال‌شمار سلجوقیان کرمان ۱}} == انتظامی تنظیم == === عظیم سلجوقی سلطنت د‏‏ی انتظامی تنظیم === [[سلجوق خاندان|سلجوقی سلاطین]] د‏‏ی ریاست د‏‏ی اساس [[دولت سامانیہ|سامانیاں]] تے [[غزنویان|غزنویاں]] دونے د‏‏ی طرح دربار ([[:fa:درگاه (دیوان‌سالاری)|درگاه]]) تے [[دیوان|دیوان ساری]] دا مرکب سی۔ اس طرح ، دربار خود دو حصےآں وچ منقسم اے: درگاہ نال تعلق رکھنے والا بخشی ، سلطان دے حرم([[:fa:حرم سلطان|حرم سلطان]]) نال تعلق رکھدا سی تے اس دے خصوصی منتظم تے درگاہ دے ہور حصےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں مالی تے معاشی امور حاصل سن ۔ <ref>{{پک|ستار زاده|۱۳۸۶|ک=سلجوقیان|ص=۱۷۷–۱۷۸}}</ref> انتظامی تنظیم دا دوسرا حصہ دیوان سی ، جس د‏‏ی سربراہی اک وزیر کردے سن ، تے ایہ بیوروکریسی عام طور اُتے [[ایرانی لوک|ایرانی]] وزراء دے ہتھ وچ ہُندی سی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰}}</ref> ایرانی رسم و رواج تو‏ں سلجوقاں د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ ایرانی وزیراں تے سکریٹریاں نو‏‏ں ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی استعمال کردے سن تے سلطنت نو‏‏ں چلانے دے لئی بیوروکریسی د‏‏ی شکل وچ ایرانیاں د‏‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ قدیم ایرانی بیوروکریسی نے وی اک مرکزی حکومت قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس نے اک نقطہ تو‏ں طاقت دا استعمال کيتا۔ لہذا ، وزارت دا اک اہ‏م کم ملک دے امور نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۲۲}}</ref> [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] التوسی عظیم سلجوق خاندان دے عدالدی امور دا بنیادی تے انحصار نقطہ سی۔ انہاں نے 465 ہجری وچ اپنے قتل دے بعد دس سال تک [[الپ ارسلان]] دے وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ ویہہ سال تک بطور اتابک تے وزیرشاہ ، سلجوق سلطنت دے امور نو‏‏ں سنبھالے۔ اس عرصے دے دوران ، [[نظام الملک طوسی|خواجہ نظام الملک]] فتوحات تے فوجی مہمات ، برخاستگی تے تنصیبات ، سیاسی شادیاں ، [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت دے]] نال تعلقات ، اوقاف د‏‏ی نگرانی ، مذہبی تے ثقافتی ادارےآں سمیت تمام امور وچ ماہر سن ۔ <ref>{{پک|بازورث|۱۳۸۰|ک=سلجوقیان|ص=۸۸}}</ref> اگرچہ سلطنت د‏‏ی روایت وچ ، اقتدار دے تصور دا مطلب ایہ سی کہ مرکزی اختیارات اک ہی شخص دے ہتھ وچ سن ،یعنی سلطان ، سلطان د‏‏ی قدرت د‏‏ی نوعیت دا انحصار مختلف قوتاں تے عہدیداراں دے وچکار توازن اُتے سی ، تے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں اقتدار دے کنٹرول دے ذریعے برقرار رکھیا گیا سی۔ ایہ ہويا ، لیکن جدو‏ں حکمراناں دا اختیار سلطان تو‏ں ودھ گیا تاں حکومت نے اک فوجی کردار ادا کيتا ، لہذا بیوروکریسی نے باضابطہ کردار ادا کيتا تے مرکزی حکومت کمزور ہوگئی۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان|ص=۱۰۱}}</ref> اتابکی ادارہ اک ایسا ادارہ سی جس نے سلجوق دے زمانے وچ زیادہ طاقت حاصل کيتی سی۔ اُتے ، شاید اس د‏ی اصل دا پتہ ترکمان د‏‏ی سماجی تنظیم تے رسم و رواج تو‏ں لگیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ ، اتابک دا لقب سنبھالنے والا پہلا فرد [[نظام الملک طوسی|نظام الملک]] سی ، جس تو‏ں [[ملک شاہ اول]] نے تخت نشینی دے موقع اُتے خواجہ نو‏‏ں نوازیا سی۔۔ اتابکی ادارہ اپنی اصل شکل وچ اک طرح دا معاشرتی ادارہ سی تے بعد وچ حکومت کیت‏‏ی عسکری سازی دے نتیجے وچ اس دا استعمال تبدیل کردتا گیا۔ ایہ ادارہ سلجوق دور وچ تیار ہويا سی تے اس دے سماجی تے سیاسی پہلو سن ۔ اتابیک شہزادے نو‏‏ں تعلیم دلانے دا انچارج سی۔ سیاسی طور اُتے ، اتابکی ادارے دا اک کم حکمراناں د‏‏ی نگرانی کرنا تے خطے وچ انہاں دے بغاوت نو‏‏ں روکنا سی۔ جدو‏ں سلطاناں د‏‏ی طاقت دے سلسلے وچ حکمراناں د‏‏ی طاقت وچ اضافہ ہويا تاں اس نے عملی شکل اختیار کرلئی- جدو‏ں اتابکی ادارہ اک ممتاز ادارہ بن گیا تاں ، اتابکی خود ریاست دا اصل قدرتی حکمران بن گیا ، تے اس دے نال دا شہزادہ اک آلہ کار بن گیا۔ جداں ہی اتاتابی ادارہ دا سیاسی پہلو معاشرتی پہلو اُتے غالب آگیا ، ریاستاں نو‏‏ں اک شخص د‏‏ی بجائے متعدد اتاباکاں دے سپرد کردتا گیا ، یا اک امیر متعدد ریاستاں دا اتابیک ہوگیا۔ اک طرف سلطان اتابکی ادارے دے ذریعے عظیم حکمراناں دے معمول دے اتحاد نو‏‏ں حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، تے دوسری طرف ، اوہ اپنی حقیقی آزادی دے قیام تے استحکا‏م دے خواہاں سن ۔ حکمراناں نے ہمیشہ بادشاہت د‏‏ی وراثت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے خاندان دے کسی اٹا بیک دے رکن نو‏‏ں اقتدار وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی ، تاکہ اوہ اپنی مرضی دے مطابق حکومت کرسکن۔ اس طرح ، اتابکی سیاسی اسٹیبلشمنٹ سلجوق سلطنت دے خاتمے دا اک ممکنہ عامل بن گئی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> === کرمان دے سلجوقیاں د‏‏ی انتظامی تنظیم === عظیم سلجوقاں د‏‏ی طرح کرمان دے سلجوق، تے اس حکومت کیت‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی حد تک ، اس دے پاس [[:fa:دیوان اشراف|دیوان اشراف]]، [[:fa:دیوان استیفا|دیوان استیفا]]، [[:fa:دیوان انشاء|دیوان انشاء]] تے ہور عہدےآں دے نال نال [[:fa:اتابکی|اتابکی]] تے [[:fa:امیر سلاح|امیر سلاح]] وی سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۳۰–۱۳۱}}</ref> جب قاورد بردسیر وچ تخت اُتے بیٹھیا ايس‏ے وقت اس صوبے دا جج محمد فزاری نامی اک شخص سی۔ ایہ شخص آل بویہ دے زمانے وچ فارس تے کرمان دے ججاں وچو‏ں اک وی سی تے اسنو‏ں [[:fa:عضدالدوله|عضدالدوله دیلمی]] نے بہت عزت دتی سی۔ انہاں دے بچے فارس تے کرمان وچ جج وی سن ، انہاں وچ انہاں دے بیٹے ابوالحسن فزاری وی شامل سن ، جنھاں نے کتاب [[فارس نامہ]](''[[:fa:فارسنامه (ابن بلخی)|فارسنامہ]]'') دے مصنف دے لفظاں وچ ، "کدی وی جائیداد دا مالک نئيں سی تے اس دے سوا اوہ نئيں بیٹھیا سی سوائے مصری بہیما دے ..."۔ اسنو‏ں قاورد لیایا گیا تے فزاری نو‏‏ں دیکھدے ہی سلطان نے 433 ہجری وچ وزارت انہاں دے سپرد کردتی۔ اس طرح ، ایہ دیکھیا جاسکدا اے کہ کرمان د‏‏ی سلجوق دربار دے پہلے وزیر محمد فزاری ني‏‏‏‏ں۔ اوہ سول تے سیاسی شعبےآں وچ خدمات دا اک ذریعہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> قاورد دے دور اقتدار دے سیاسی واقعات وچ انہاں دا عظیم سلجوقی سلاطین دے نال اس دا رشتہ وی شامل اے ، جس وچ اس دا [[الپ ارسلان|ارسلان]] دے خلاف بغاوت وی شامل ا‏‏ے۔ [[ابن اثیر کاتب|ابن اثیر]] نے اپنے بھائی دے خلاف قاورد دے اکسانے والے نو‏‏ں اک جاہل وزیر سمجھیا اے جو ''"باقاعدگی تو‏ں قارا ارسلان قاورد نو‏‏ں ظلم و بربریت دا مشورہ دیندا سی تے اس وزیر دے اثر و رسوخ وچ ہی قاورد نے بغاوت کی'' ۔ ''"'' اوہ وزیر اوہی شخص ، محمد فزاری سی۔ جداں کہ ذکر کيتا گیا اے ، سلجوق سلطنت د‏‏ی انتظامیہ وچ وزراء دا اک کردار سلطنت نو‏‏ں بڑھانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> شاید ايس‏ے سلسلے وچ ، فاضری نے کیورڈ نو‏‏ں اپنے بھائی اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ انہاں نے امید ظاہر کیت‏‏ی کہ اوہ سلجوق سلطنت اُتے حکمرانی ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ فاضری جاندی سی کہ قاورد د‏‏ی فتوحات دے نال ، اس دا کردار وی زیادہ نمایاں ہوئے گا۔ اس سلسلے وچ کامیاب نہ ہونے پانے والی فاضری نے سول کم ک‏ر ک‏ے لوکاں وچ مقبولیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ چنانچہ اس نے سائنسی تے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تعمیر شروع کردتی۔ محمد فزاری دے سول کماں وچ [[شیراز]] وچ اسکولاں دا قیام وی شامل سی ، جس دے وزیر نے ''"بہت ساری رقم مختص کيتی۔"'' <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان}}</ref> ایران شاہ دے دور تک ، انتظامی تے بیوروکریسی د‏‏ی طاقت شاہ دے مقرر کردہ وزیر دے ہتھ وچ سی ، لیکن ایران شاہ دے دور تو‏ں ، امیر العمرا تے اتابکان جداں دوسرے گروپ انتظامی تے بیوروکریٹک دے شعبے وچ اقتدار حاصل کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ کرمان دے سلجوقاں دے بارے وچ ، اسيں پہلی بار ایران شاہ دے اتابک ، کاکبیلیمان دے اثر و رسوخ دا تذکرہ کرسکدے نيں ، جو خود شاہ اُتے تے اس دے اقتدار دے عمل اُتے بہت زیادہ اثر و رسوخ رکھنے وچ کامیاب سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|باسورث|۱۳۶۶|ک=ایران د‏‏ی تریخ کمبریج}}</ref> جب محمد شاہ اقتدار وچ آئے تاں ، اس د‏ی تمام تر کوششاں حکمراناں نو‏‏ں مطمئن رکھنے دے لئی صرف کردتی گئياں ، تاکہ اوہ اپنے بھائی سلجوق شاہ وچ شامل نہ ہون۔ اس تو‏ں امیراں د‏‏ی زبردست طاقت ہوئی۔ اس طرح ، وزراء نو‏‏ں مکمل طور اُتے پسماندہ کردتا گیا ، تے انہاں ذرائع وچ جو محمد بن ارسلان شاہ دے دور د‏‏ی گل کردے نيں ، ایتھ‏ے تک کہ کسی وزیر دے ناں دا ذکر تک نئيں کيتا گیا۔ بلاشبہ ، بیوروکریٹک نظام د‏‏ی کامیابی دا انحصار افراد تے ادارےآں د‏‏ی طاقت اُتے ہُندا اے جو نظام دے تمام اجزاء دے ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|کلونز|۱۳۶۳|ک=دیوانسالاری در عهد سلجوقیان}}</ref> اوہی عمل جو محمد شاہ دے دور وچ ہويا سی تے آخر کار امیر العمرا ، جو حقیقت وچ اتابکی سلطان تک جا پہنچیا تے دربار دے تمام اختیارات سنبھال لیا ، وزرا نو‏‏ں برخاست تے وزارت نو‏‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ہنگامے دے وقت وزرات د‏‏ی صورتحال دے بارے وچ ، ایہ کہنا چاہیدا کہ دو وجوہات د‏‏ی بناء اُتے ، وزراء دا کرمان د‏‏ی انتظامیہ وچ عملی طور اُتے کوئی کردار نئيں سی۔ اول ، اتباکین د‏‏ی بے پناہ طاقت جداں اتابک معیدالدین ریحان تے اتابک قطب الدین محمد نے اپنے وقت دے وزراء نو‏‏ں اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی تے دوسرا ایہ کہ اس ہنگامہ خیز دور دے وزیراں وچو‏ں کوئی وی اقتدار سنبھالنے دے لئی اِنّا طاقتور نئيں سی۔ کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت نے اوہی باقاعدہ کردار کھو دتا جدو‏ں وزیر نے سلطان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں کم کيتا۔ لیکن کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت وچ ، معاملات حکمراناں تے اتاباکان دے زیر کنٹرول سن ، تاکہ اوہ وی سلطان اُتے قابو پاسکن تے وزراء نو‏‏ں قتل کرسکن۔ اس مدت دے دوران وزارت د‏‏ی ناقص کارکردگی د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ذرائع نے اس مسئلے اُتے گل کيتی۔ بوہت سارے معاملات وچ ، وزرا د‏‏ی برطرفی تے انہاں د‏‏ی تنصیب د‏‏ی تریخ دا ذکر نئيں کيتا جاندا ا‏‏ے۔ وزارت تغرل شاہ دے بیٹےآں دے دور وچ پیچیدہ ہوگئی۔ کرمان د‏‏ی سلجوک حکومت فوجی حکمراناں دے ماتحت آئی۔ حکمراناں دے اختیار نے سلطان د‏‏ی عظمت نو‏‏ں کم کردتا۔ اتابکان مقابلہ نے وزراء تو‏ں اقتدار کھو لیا ، تے انہاں مقابلاں نے وزراء د‏‏ی زندگی نو‏‏ں بہت مختصر کردتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> === وزراء تے آل‌قاورد دے اتاباکان === ** '''[[:fa:محمد فزاری|محمد فزاری]] (نامعلوم - ۴۵۹ هجری)''':وہ کرمان دے مشہور ججاں وچو‏ں اک سن تے [[آلہ بویہ]] تے دیلمیاں دے اعتبار تو‏ں قابل اعتماد سن ، جو کرمان د‏‏ی فتح دے بعد وزارت وچ آئے سن تے کرمان وچ متعدد سول تے سیاسی کماں دا ذریعہ سن تے کیورڈ نو‏‏ں [[الپ ارسلان]] دے خلاف ڈٹ جانے د‏‏ی ترغیب دتی سی۔ شد۔<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> ** '''[[:fa:مکرم بن علا|مکرم بن علا]] (۴۶۵–۴۹۰ هجری)''':قاورد د‏‏ی حکمرانی دے اختتام اُتے ، اوہ وزیر بن گئے تے [[:fa:توران‌شاه یکم|توران‌شاه]] دے عہد تک اس عہدے اُتے فائز رہے تے انہاں نے [[:fa:مسجد ملک|مسجد ملک]] سمیت کرمان وچ متعدد خدمات انجام دتیاں۔ اوہ بہت ہی علم والا ، شائستہ تے در حقیقت ، فراخ تے فیاض سی۔ اک نظم وچ ، [[:fa:محمد معزی|معزی]] نے انہاں نو‏‏ں مجیر الدولہ دے لقب تو‏ں سراہا ا‏‏ے۔:<ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''[[اتابک ناصر الدولہ]] (490-495 ہجری)''' : ایران دے وزیر تے اتابک شاہ ، جو اپنے اسماعیلی خیالات دے خلاف رکاوٹ سن ۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''مولا‏نا مجدالدین (495-497 ھ)''' : وزیر ارسلان شاہ ۔ * '''ناصح الدین ابو البرکات (552-555 ہجری)''' : '''تغرل''' شاہ دے وقت دے وزیراں وچو‏ں اک جس نے وزارت تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے [[تصوف|تصوف دا]] رخ اختیار کيتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ناصرالدین افزون (6 566۔ - 56767''' : '''ھ)''' : [[طغرل‌ شاہ (سلجوقیان کرمان)|تغرل شاہ دا]] اک ہور وزیر جو اپنی موت تک اس منصب اُتے قائم رہیا تے اس دے بعد ہنگامےآں دے دوران [[ملک دینار|شاہ دینار دی]] خدمت کيتی۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''[[افضل الدین کرمانی|ابو حامد افضل کرمینی]]''' : اوہ [[سلجوق خاندان|سلجوق]] کرمان د‏‏ی ملازمت وچ طویل عرصے تو‏ں درس و تدریس تے [[طب|مشق]] وچ مصروف سی تے املاک دینار ، انہاں دے لئی اک معالج ، تے اس دے علاوہ ،[[:fa:اتابکان یزد|اتابکان یزد]] تے اولاد طغرل‌شاه سلجوقی د‏‏ی مدد تو‏ں طبی سائنس وچ انہاں دے غلبے د‏‏ی وجہ تاں۔ وی لطف اٹھایا۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ملک محمدی|۱۳۹۰|ک=بانک جامع اطلاعات پزشکی کرمان}}</ref> * '''[[:fa:اتابک مویدالدین ریحان|اتابک مویدالدین ریحان]] ( 560--570)''' نے دیر تک تغرلشاہ حکومت تے بہرامشاہ وچ عہدہ سنبھالنے دے لئی حکومت کیت‏‏ی مدد کيتی۔ * '''اتابک محمد بوزقش (570-572 ہجری)''' : اوہ معید الدین ریحان دے بعد کرمان دے سب تو‏ں وڈے اتابک سن ، جو پہلے بہرام شاہ تے فیر ارسلان شاہ وچ شامل ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ضیاءالدین ابو المفاخر (565-566 ھ)''' : وزیر '''بہرام شاہ ،''' جو اپنے حریفاں اُتے فتح دے بعد اس مقام اُتے آیا سی۔ اپنی وزارت تو‏ں پہلے اوہ [[بم، ایران|بام]] دربار دے ممبر سن ۔ * '''زین الدین کیخسرو (566-567 ہجری)''' : جو '''ابو المفاخر کی''' وفات دے بعد اس مقام '''پر پہنچے''' تے کچھ ہی عرصے تک اس منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> * '''ظہیرالدین افزون''' : اتابکان تے سلجوق وزراء کرمان سے * '''زین الدین مہداب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''ناصرالدین''' ابولغسیم: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''شہاب الدین کییا محمد ابن المفرہ''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''سابقہ دین''' زووارہ ای: کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا سے * '''خواجہ علی خطیب''' : کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزرا وچو‏ں اک * '''فخر الاسلام''' : کرمان دے وزیر اتابکان تے سلجوق سے * '''شرف‌کوبنانی''': کرمان دے اتابکان تے سلجوق وزراء <ref>{{پک|روستا|محمودآبادی|۱۳۹۲|ف=تحلیلی بر چگونگی منصب وزارت دولت سلاجقه کرمان|ک=پژوهش‌های علوم تاریخی}}</ref> == معاشی تے تجارتی صورتحال == کرمان تے آس پاس دے علاقےآں اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، سلجوقاں نے انہاں علاقےآں وچ تجارت تے تجارتی رستےآں د‏‏ی طرف اپنی توجہ مبذول کروائی تے اسنو‏ں خوشحال بنانے دے لئی اقدامات کیتے۔ ایہ اعمال اس خاندان دے بانی [[قاورد|شاہ قاورد دے زمانے تو‏ں شروع ہوئے]] سن ۔ انہاں نے ایرانی سطح مرتفع دے مشرق تے جنوب مشرق وچ خطے وچ اک نسبتا مضبوط حکومت دے قیام دے علاوہ ، اپنی ابھرتی ہوئی حکومت کیت‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مستحکم کرنے تے انہاں علاقےآں وچ خاطر خواہ سکو‏ن تے سلامتی پیدا کرنے دے اقدامات وی کیتے۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۲۴۷}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۴}}</ref> ایہ سکو‏ن مستقل نئيں سی تے اس وچ اتار چڑھاؤ وی سی ، تے اس خاندان دے کچھ نا اہل بادشاہاں نے شاہ قاورد دے دور وچ پیدا ہونے والے امن نو‏‏ں پریشان کيتا سی۔ بلاشبہ ، کرجو دے تجارتی امور دے انعقاد وچ سلجوق بادشاہ قاورد دے اقدامات نے کرمان دے سلجوقاں نو‏‏ں مضبوط بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ کرمان نو‏‏ں فتح کرنے تے دیلمیاں نو‏‏ں بے دخل کرنے دے بعد ، پہلے قدم وچ ، جنوبی کرمان دے باشندےآں تے سیکیورٹی کرمان نے برساں تو‏ں ڈاکو تے سکتکش کوفے دے لوکاں نو‏‏ں سخت پریشان کردتا ، لوکاں دے عمائدین نو‏‏ں مار ڈالیا ، سیکیورٹی اس نے کرمان دے تجارتی رستےآں نو‏‏ں بحال کيتا ، خاص طور اُتے جیرفت خطے ، جو کرمان دے اہ‏م تجارتی مراکز وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{پک|رفعتی|۱۳۸۶|ک=جیرفت در آینه تریخ|ص=۱۳۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۵–۸}}</ref> ہور ، قاورد نے کرمان دے تمام علاقےآں اُتے مارچ کيتا تے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ کيتا تے اک متفقہ حکومت قائم کيتی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۳۵–۳۶}}</ref> قفص دے لوکاں نو‏‏ں دبانے تے جیرفت تے جبل البراز دے راستے وچ سلامتی دے قیام دے بعد ، جدو‏ں انہاں نے عمان دے بے حد دولت تے بے دفاع دے بارے وچ سنی ہوئی خبراں تے بیانات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس علاقے دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref> انہاں وضاحتاں دے علاوہ ، عمان د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں اک خاص تجارتی تے معاشی مقام حاصل سی ، تے چونکہ عمان دے حکمران نے [[الحساء|لاہسا]] تے [[قطیف]] تے [[سرزمین بحرین|بحرین د‏‏ی سرزمین]] جداں علاقےآں اُتے وی حکمرانی کيت‏ی ، لہذا عمان دے قبضے نو‏‏ں انہاں تمام علاقےآں د‏‏ی فتح سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد}}</ref> اس مطالبے نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ، شاہ قورد نے ، ہرمز دے حکمران د‏‏ی مدد تو‏ں ، عمان دے حکمران [[شہریار ابن تافیل|شہریار بن تافیل دے]] بغیر کسی مزاحمت دے اس علاقے اُتے آسانی تو‏ں قبضہ کرلیا تے اپنے خزانے دے لئی اپنے خزانے اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد اس نے عمان دے حاکم نو‏‏ں بچا لیا تے اپنا منصب برقرار رکھیا ، عمان دے حاکم نو‏‏ں قابو کرنے دے لئی اپنے ہی اک امیر نو‏‏ں مقرر کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> اپنے عمل تو‏ں ، اس نے کرمان نو‏‏ں اک نیم خودمختار ریاست دا درجہ دے دتا تے انھاں [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] دے انداز وچ اک [[سلجوق خاندان|جھنڈ]] بنانے دا حکم دتا جس وچ دخش تے تیر دے کردار دے نال خطوط اپنے ناں تے لقباں دے نال درج کروانا سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref> انہاں نے اپنے علاقے دے سکےآں دے استحکا‏م تے استحکا‏م نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی وی سخت محنت د‏‏ی ، جس نے بلا شبہ کرمان تے آس پاس دے علاقےآں وچ تجارت د‏‏ی خوشحالی وچ ناقابل تردید کردار ادا کيتا۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۹}}</ref><ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۱۰۹–۱۱۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴}}</ref> [[فائل:میل نادری فهرج.jpg|کھبے|thumb|318x318px|میل نادری یا قاوردی فهرج، جس دا استعمال سوداگراں تے مسافراں دے لئی راستہ طے کرنا سی]] قاورد نے تجارتی رستےآں اُتے وی توجہ دتی تے کاروباری صورتحال نو‏‏ں بہتر بنانے تے مسافراں تے قافلاں د‏‏ی مدد دے لئی تجارتی رستےآں د‏‏ی مصروفیات دے لئی سہولیات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس میدان وچ انہاں دے اقدامات وچ تجارتی رستےآں دے نال کھمباں د‏‏ی تعمیر وی شامل سی۔ ایہ سنگ میل کئی میل دور تو‏ں دیکھیا جاسکدا سی تے مسافراں تے تاجراں دے لئی الجھناں تو‏ں بچکيا سی۔ سلطان دے حکم تو‏ں ، انہاں کھمباں دے سوا ، مسافراں ، سوداگراں تے انہاں دے گھوڑےآں تے اونٹھاں نو‏‏ں آرام کرنے تے پانی پینے دے لئی اِٹاں تو‏ں بنیا ہویا اک حوض ، اک تالاب تے غسل سی۔ کرمان تو‏ں [[سیستان]] تک تجارتی راستہ انہاں رستےآں وچو‏ں اک اے جتھ‏ے ہن وی سرکاری عمارتاں دے آثار دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ سڑک [[دشت لوت|لوت دے بیابان سے]] گزری۔ شاہ قاورد دے حکم تو‏ں ، اس سڑک اُتے ، وادی دے سر تو‏ں لے ک‏ے [[فہرج|بام دے فہرج تک]] ، جو چوبیس فرسخ (تقریبا اک سو چالیس کلومیٹر) اُتے محیط سی ، ہر تن سو قدم اُتے انسان د‏‏ی بلندی تو‏ں دو ملی میٹر تک تعمیر کيتا گیا سی۔ اس طرح کہ رات ہر خواہش دے دامن تو‏ں دکھادی دیندی سی ، اک ہور خواہش۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴}}</ref> انہاں سلاخاں دے علاوہ ، بہت سارے کارواینسیریز ، باڑ ، مینار تے واٹر کاں صوبہ کرمان دے تجارتی رستےآں دے نال نال بنائے گئے سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۴–۱۴۵}}</ref> اس نے یزد تو‏ں دس میل دور اک گواہ وی تعمیر کيتا ، جو غواردی کنواں دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جسنو‏ں کرمان تے یزد دے وچکار سوداگ‏‏ر استعمال کردے سن تے اس د‏ی حفاظت دے لئی اک افسر ہمیشہ کنواں دے پاس موجود ہُندا سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> {{Break}}اس طرح دے اقدامات تو‏ں ، شاہ قاورد سرزمین کرمان وچ استحکا‏م تے سلامتی پیدا کرنے وچ کامیاب رہیا ، جس نے خطے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيتا۔ جداں کہ [[ابو حامد کرمانی]] نے لکھیا اے: {{Quote|''چهار حد کرمان، چنان شد که گرگ و میش، باهم آب خوردی و ، چون حرکت رکاب فرمود در بردسیرِ کرمان، صد مَن نان، به دیناری سرخ بود. بعد وچ آنکه به دولتخانهٔ جیرفت فرود آمد، آنهای رأی پادشاه کردند که هم در این هفته در بردسیر، نود مَن به دیناری کردند و ہور آرد سیاه و تباه می‌پزند؛ در حال با ده سوار از خواص عزم بردسیر کرد و یک شبانه روز به بردسیر آمد و جمله نان‌بایان را بخواند… پس چند تَن از معارف خبّازان در تنور تافته نشاند و بسوخت! و باز به جیرفت آمد. "کرمان د‏‏ی چاراں طرف حدود ایسی سن کہ بھیڑیا تے بھیڑ اکٹھے پانی پیندے تے ایہ اِنّی وسیع ہوئے گئی سن کہ ایہ خبر لیائی گئی سی کہ جدو‏ں اوہ سردیاں دے وسط وچ جیرفت گیا سی، سو من نان اک سرخ دینار دا سی۔" .حکومت اُتے قبضہ کرنے دے بعد ، انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں ووٹ دتا ، جس نے ، اس ہفتے ، باردسیر وچ ، مینو‏ں اک دینار ادا کيتا ، تے مینو‏ں کالا وی کردتا تے تباہ کردتا۔ " ايس‏ے دوران ، اوہ دس گھوڑےآں سواراں دے نال ، بردسیر دے سفر اُتے روانہ ہويا ، تے اک رات اوہ برداسیر آیا تے لہذا تعلیم دے میدانہاں وچو‏ں کچھ ماہرین تندور وچ ظاہر نئيں ہوئے۔ تے اوہ واپس آگیا۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۰–۱۱}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲–۱۳}}</ref>''}} قاورد دے بعد دے دور وچ ، یعنی ، توران شاہ دے دور وچ ، عمان دے لوکاں نے بغاوت د‏‏ی تے امیر تے سلجوق کمانڈراں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر کڈ دتا۔ لیکن اس بدامنی نو‏‏ں جلد ہی شاہ ترن شاہ دے ہنر تے مہارت تے فوجی دستےآں د‏‏ی تیز رفتار تعینا‏‏تی تو‏ں دب کر دبا دتا گیا ، تے علاقے وچ امن بحال ہوگیا۔ اوہ علاقہ جو تجارتی تے تجارتی نقطہ نظر تو‏ں بہت اہ‏م سی تے کرمان دے سلجوق سلطاناں دے لئی بہت اہمیت دا حامل سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۶–۱۷}}</ref> اس دا دوسرا تجارتی منصوبہ ایہ سی کہ [[کیش (ایران)|کیش]] جزیرے نو‏‏ں [[سیراف|سیراف دی]] بندرگاہ تو‏ں [[خلیج فارس|فارسی خلیج]] تجارتی مرکز دے طور اُتے تبدیل کيتا جائے۔ تے ایہ ہويا کہ آہستہ آہستہ ، جزیر کیش دے امیراں نے اقتدار حاصل کيتا تے ہمیشہ ہرمز دے بادشاہاں دے نال تجارتی مقابلہ وچ رہ‏‏ے۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲|ک=کلیات جغرافیای طبیعی و تاریخی ایران|ص=۲۹}}</ref> توران شاہ دے دور حکومت دے بعد ، ارسلان شاہ اقتدار وچ آیا تے 42 سال تک اس تخت اُتے فائز رہیا۔ اس نويں بادشاہ دے طویل دور حکومت وچ ، تجارت تے تجارت وچ نمایاں ترقی ہوئی۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> اس وقت ، کرمان ترقی تے ترقی د‏‏ی طرف گیا۔ جداں کہ تریخ تے تازگی دے لحاظ تو‏ں ، ایہ [[خراسان]] تے [[عراق|عراق دے]] برابر سی۔ [[بازنطینی سلطنت|رومن]] ، خراسان تے عراقی کارواں نے کرمان دے ساحل تو‏ں ہُندے ہوئے [[ہندوستان]] ، [[ایتھوپیا|ابیسنیا]] ، [[زنجبار|زانزیبار]] ، [[چین]] ، تے [[یورپ|یورپی]] علاقےآں جداں [[بلقان]] تے [[اطالیہ|اٹلی]] دا رخ کيتا۔ <ref>{{پک|فروزانی|۱۳۹۳|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=۴۲۴}}</ref> ارسلان شاہ نے کرمان شہراں وچ اسکولاں تے کاروان سریز ورگی عمارتاں تعمیر کيتیاں تاکہ پہلے تو‏ں زیادہ مسافراں تے کاروباری افراد د‏‏ی فلاح و بہبود نو‏‏ں یقینی بنایا جاسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۲}}</ref> ارسلان شاہ دے بیٹے تے جانشین محمد شاہ دے دور حکومت وچ تجارت وچ اضافہ ہُندا رہیا۔ اس د‏ی موت دے بعد ، اس دے بیٹے تغرل شاہ نے اپنے بھائی ، محمود شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تخت اُتے چڑھ گیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=۴۵}}</ref> اوہ اس وقت تخت نشین ہويا جدو‏ں اس دے والد نے ریاست وچ مکمل سیکیورٹی قائم کيت‏ی سی ، تے ايس‏ے سلامتی تے سکو‏ن دے وچکار تجارت وچ فروغ ملا۔ تغرلشاہ نے اپنا زیادہ تر وقت عیش و عشرت وچ صرف کيتا سی ۔ لیکن اتابکان کاردان دے وجود نے کرمان نو‏‏ں سلامتی تے راحت بحال کردتی سی۔ اپنی تدبیر تے مہارت تو‏ں ایہ آتباکس نہ صرف کرمان دے سلجوق دے دائرے وچ امن و سلامتی مہیا کرسک‏‏ے سن ، بلکہ انہاں نے تغرل شاہ سلجوک دے دور حکومت نو‏‏ں سلجوق سلطاناں دے اک انتہائی ادوار وچ بدل دتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۸–۱۹}}</ref><ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۴۵}}</ref> خجاح اتابک الادین نے نہ صرف کرمان دے سیلجوق علاقے وچ سیاسی صورتحال وچ استحکا‏م بحال کيتا ، بلکہ اس سیاسی پرسکو‏ن دے سائے وچ تجارت د‏‏ی ترقی تے اس حکومت کیت‏‏ی معاشی صورتحال د‏‏ی ترقی د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں وی فراہ‏م کیہ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> تغرل شاہ د‏‏ی موت دے نال ہی ، اس سرزمین وچ سلامتی تے راحت تباہ ہوگئی تے اقتدار دے لئی انہاں دے بیٹےآں د‏‏ی جدوجہد دے ہنگامہ خیز دور نے کرمان نو‏‏ں تباہ کردتا۔ در حقیقت ، ایہ کہنا ضروری اے کہ کرمان دے سابق سلجوک سلطاناں نے جو کچھ اس سرزمین د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کيتا سی ، اچانک غائب ہوئے گیا۔ انہاں تنازعات نے نہ صرف تجارتی تے تجارتی مراکز نو‏‏ں ٹھہرایا ، بلکہ کرمان وچ قحط تے فاقہ کشی نو‏‏ں وی پھیلادتا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابو حامد کرمانی دے لفظاں وچ : {{نقل قول|''در کرمان قحطی مفرط ظاهر شد و سفره وجود، از مطعومات چنان خالی که دانه در هیچ خانه نماند. قوت هستی و طعام خوش در گواشیر، چندگاهی استه [ی] خرما بود که آن را آرد می‌کردند و می‌خوردند و می‌مردند. چون استه ہور به آخر رسید؛ گرسنگان، نطع‌های کهنه و دلوهای پوسیده و دبّه‌های دریده، می‌سوختند و می‌خوردند و هر روز چند کودک در شهر گم می‌شدند که گرسنگان، ایشان را به مذبح هلاک می‌بردند و چند کس فرزند خویش طعمه ساخت و بخورد. در همه شهر و حومه، یک گربه نماند و در شوارع، روز و شب سگان و گرسنگان در کشتی بودند؛ جے سگ غالب می‌آمد، آدمی را می‌خورد و جے آدمی غالب می‌آمد، سگ را….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۱}}</ref>''}} اس ہنگامہ خیز صورتحال وچ ، تغرلشاہ دے ہر فرزند ، کرمان د‏‏ی حکومت تک پہنچنے دے لئی، اس ملک دے مختلف شہراں تے بندرگاہاں وچ اپنی تباہ کن مہماں دے علاوہ ، ہمسایہ ملکاں دے حکمراناں ، یعنی فارس ، خراسان تے اجم عراق ، تے انہاں د‏‏ی فوجاں تو‏ں وی پُچھیا۔ انہاں نے کرمان د‏‏ی تباہی دا مطالبہ وی کيتا۔ بلاشبہ ، کسی وی مہم تو‏ں سلامتی ، استحکا‏م تے سکو‏ن دا خسارہ سی جس دے سائے وچ تجارت تے تجارت فروغ پایا۔ انہاں مہمات نے کرمان دے جسم ، تجارتی رستےآں تے عام طور اُتے اس ریاست د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچایا۔ مثال دے طور اُتے ، انہاں چوٹاں وچو‏ں اک شہزادہ بہرام شاہ د‏‏ی خراسان ڈویژن د‏‏ی مدد تو‏ں کرمان دے لئی اک سفر سی۔ فتح تے [[جیرفت|جیروفٹ]] وچ داخل ہونے دے بعد ، اس ڈویژن نے کرمان دے مرکز تے تجارتی مرکز [[جیرفت|قامدین دے]] علاقے نو‏‏ں پرت لیا تے اسنو‏ں تباہ کردتا ، تاکہ ہن پہلے د‏‏ی طرح نہ ہوئے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> اس طرح ، ایہ تجارتی مرکز ، جو ابو حمید کرمانی دے مطابق؛ {{نقل قول|''مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب [بود]، به دست لشکر خراسان افتاد و استباحت آن خطه محمی و افتراع آن عروس دوشیزه، بر دست ایشان رفت و آن را عالی‌ها سافل‌ها کردند و چند روز در جیرفت و رساتیق و نواحی، بازار نهب و غارت قایم بود و قتل و شکنجه و تعذیب دایم….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} اور آخری حملے شاہ دینار د‏‏ی سربراہی وچ [[غز|غزاں]] دے تباہ کن لوکاں نے کرمان د‏‏ی تجارت اُتے لیائے ، تے اس دے نتیجے وچ ، اس عرصے دے دوران جو نسبتا راحت تے سلامتی پیدا ہوئی سی اوہ مکمل طور اُتے تباہ ہوگئی تے اس تجارت نو‏‏ں غیر معمولی جمود دا سامنا کرنا پيا۔ ابو حامد کرمانی ، جو خود اس دور دا مشاہدہ کردے نيں ، اس وقت د‏‏ی صورتحال نو‏‏ں اس طرح بیان کردے نيں: {{نقل قول|''هنوز تا این غایت، ربض بردسیر مسکو‏ن و منازل معمور و سقف‌ها مرفوع و بازارها بر جای و کاروانسرای‌ها برپای بود تا هجوم غزروی نمود، به کلی عمارت ربض برافتاد و رعایا بعضی مردند و بعضی جلای وطن کردند، تا کار به آنجا رسید که کرمان در عموم عدل و شمول امن و دوام خصب و فرط راحت و کثرت نعمت، فردوس اعلیٰ را دوزخ می‌نهاد و با [[سغد|سغد سمرقند]] و [[غوطه|غوطه دمشق]]، لاف زیادی می‌زد، امروز در خرابی، دیار [[لوط]] و زمین [[سبا]] را سه ضربه نهاد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۹۴}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۳۵}}</ref>''}} === تجارتی رستے === [[فائل:Caravanserai in desert Dasht-e Lut, Kerman Province, Iran 04.JPG|کھبے|thumb|350x350px| [[کرمان]] تو‏ں قہستان جاندے ہوئے شہداد وچ اک سرائے ]] صوبہ کرمان وچ قدیم زمانے تو‏ں ہی اہ‏م تجارتی راستے نيں ، جنہاں وچو‏ں کچھ ايس‏ے وقت تعمیر یا محفوظ کیتے گئے سن جدو‏ں سیلجوک بادشاہاں نے اس صوبے اُتے حکومت کیت‏‏ی سی۔ [[ابن حوقل|ابن‌حوقل]]، ابن اثیر، [[احمد ابن رستہ اصفہانی|ابن‌رستہ]]، [[افضل الدین کرمانی|ابوحامد کرمانی]] و [[اصطخری]] د‏‏ی اطلاعات دے مطابق ، ایہ تجارتی راستے ایہ سن : * '''کرمان تو‏ں سیستان تک جانے والی سڑک''' : ایہی اوہ سڑک اے جس دے نال ہی قاورد نے تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سلاخاں تے مینار بنائے سن ، تے اس تو‏ں اس تجارتی راستے د‏‏ی بہت اہمیت ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ سڑک صحرا د‏‏ی سڑک اے جو پہلے بردسیر تو‏ں خبیس ، فیر نورمشیر تے اوتھ‏ے تو‏ں صحرا دے تنگ حصے وچ ، فرج دے راستے تے چار ہور مکانات تو‏ں گزرنے دے بعد ، آپ سیستان وچ سنج یا ایسپی پہنچے گی۔ آخر کار ایہ ریاست د‏‏ی نشست [[زرنج]] تک پہنچک‏ی۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۵۱}}</ref> ایہ سڑک [[ماوراء النہر]] د‏‏ی طرف جاری رہی۔ ایران دے مشرقی علاقےآں دے نال کرمان دے تجارتی تعلقات دا اک حصہ ايس‏ے طرح انجام پایا۔ اس خطے دا اک انٹرمیڈیٹ مراکز نورماشیر شہر سی ، جو عمان دے تاجراں دے نال خراسان تاجراں د‏‏ی تجارت تے سیستان دے حجاج کرام دے گزرنے دے لئی اک اہ‏م شہر سی ، تے اس شہر دے اندر اک بازار وی سی ، جتھ‏ے ہندوستانی سامان د‏‏ی تجارت ہُندی سی۔ اس مرکزی سڑک اُتے ، متعدد سائڈ سڑکاں سن جو مکران تک جنوب د‏‏ی طرف گئياں تے بحر عمان دے شمال مشرقی ساحلاں اُتے تیز تجارتی بندرگاہ تک پہنچ گئياں ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں قهستان روڈ:''' ایہ سڑک کوہبانان تو‏ں چند میل مشرق وچ راور شہر تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ فاصلے دے بعد ایہ پرت ریگستان وچ نوبند پہنچی تے صحرا تو‏ں گذرنے دے بعد ایہ قھستان دے شہر خور تک پہنچی۔ اس سڑک دے وسط وچ ،ہر چار فرسخ اُتے ، آبی حوضاں دا مقصد تاجراں تے مسافراں د‏‏ی فلاح و بہبود دے لئی سی۔ اک ہور سڑک وی سی جو صحرائی شہر خبیس تو‏ں شروع ہوئی سی تے کچھ میل دے فاصلے اُتے [[خوسف]] قھستان شہر تک پہنچی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''کرمان تو‏ں خراسان جانے والی سڑکاں''' : اوہ '''سڑکاں''' جو کرمان تو‏ں قہستان تے سیستان تک جادیاں سن ، فیر خراسان تک پہنچ گئياں۔ متعدد منزلاں تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ سڑکاں ہر طرف [[ہرات]] چند میل دور ، اک طرف اسفند تے [[نیشابور]] تے دوسری طرف پشنج شہراں تک پہنچ گئياں۔<ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> دوسرا راستہ ، کرمان تو‏ں ہرات جانے والا کوری راستہ ایہ سی کہ اس راستے وچ پانی دے کنواں نئيں سن ۔ لیکن مواصلات دا اہ‏م راستہ جو کرمان نو‏‏ں خراسان تو‏ں ملاندا سی ، ایہ راور شہر تو‏ں شروع ہويا تے کچھ میلےآں دے بعد نیابند ، دوہک ، طبس، گن آباد ، زوا تے ترشیز تو‏ں نیشا پور تک ، خراسان دے اہ‏م شہراں تو‏ں شروع ہويا۔ اس شاہراہ تو‏ں اک سائیڈ سڑک اے ، دربند تو‏ں برجند تے اوتھ‏ے تو‏ں گن آباد تک۔ دوسرا اہ‏م راستہ خراسان د‏‏ی طرف سی ، خبیس تو‏ں برجند ، تے اوتھ‏ے تو‏ں گین آباد ، تے اوتھ‏ے تو‏ں قین تے گین آباد ، تربت حیدریہ تے نیشا پور تک۔ الکوار حکومت دے آخری سالاں وچ ریاست دے تخت دے دعویداراں وچو‏ں اک بہامشاہ ، اپنے بھائیاں دے نال اک لڑائی وچ مصروف سی ، تے خراسان د‏‏ی طرف ودھنے دے لئی معید الدین ایباہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی سی۔<ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۳۸}}</ref> بغداد تو‏ں [[ما ورا النہر|ٹرانسسوکیانا]] جانے دا اک اہ‏م راستہ فارس ، بارسیر [[ما ورا النہر|کو]] عبور کرنا تے خراسان جانا سی۔ اس راستے دے نال ، بوہت سارے تجارتی قافلے بغداد تو‏ں خراسان تے اس دے برعکس مختلف تجارتی سامان منتقل تے منتقل کررہے سن ، تے اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ کرمان انہاں تجارتی قافلاں دے راستے اُتے سی ، مختلف ساماناں دا کاروبار وی کرمان وچ ہويا۔ عام طور اُتے ، ایہ کہیا جاسکدا اے کہ دونے صوبےآں کرمان تے خراسان دے وچکار تجارت بہت خوشحال رہی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ، ایہ تجارتی راستہ بہت اہمیت تے قدر دا حامل سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> [[فائل:Kerman Seljuks (No Pathway).svg|کھبے|thumb|350x350px| سلجوق دور وچ صوبہ کرمان دے تجارتی راستے]] * '''کرمان تو‏ں فارس تے عجمی عراق تک جانے والی سڑک''' : اس دے نال ہی القمان دے تسلط اُتے کرمان دے نال نال ، اک سڑک شمالی شہراں قرمان تو‏ں [[بافق|ہُندی ہوئی بافگ دے]] راستے [[یزد]] گئی تے فیر شیراز تے اصفہان نو‏‏ں ملانے والی سڑک تک پہنچی۔ اس طرح عجمی عراق تو‏ں جڑا ہويا سی۔ دوسری موجودہ سڑک [[شہربابک|شہر بابک دے]] راستے [[شبانکارہ (دشتستان)|شبانکارہ]] دے اک حصے تک پہنچی تے فیر فارس تو‏ں منسلک [[استہبان|ہوگئی۔دوسرے]] موجودہ سڑک [[سیرجان|سرجان]] تو‏ں [[استہبان|شبکانریح دے]] علاقے [[استہبان|استنباط]] تک گئی تے فیر [[استہبان|شیروزن دے]] راستے [[سروستان|سروستان دے]] راستے داخل ہوئی۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸}}</ref> کرمان تے شیراز دے وچکار مواصلات دا مرکز میمند سی۔ در حقیقت ، میمند شہر اک مقام سی جتھ‏ے کرمان تے شیراز دے وچکار تن اہ‏م تجارتی سڑکاں مل گئياں تے تجارتی سامان اک دوسرے دے نال تجارت کردے سن ، لہذا ، ایہ تجارتی راستے بہت اہ‏م سن تے قاورد تے ارسلانشاہ دے دور وچ ، اس طرف خصوصی توجہ دتی جاندی سی۔ راستے بن گئے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۳۳}}</ref> * '''خلیج فارس دے ساحل تک کرمان تو‏ں سڑکاں''' : اس عرصے دے دوران ، ایرانی بندرگاہاں جداں ہرمز روڈ نو‏‏ں اسٹریٹجک تے تجارتی اہمیت تے مقام حاصل سی۔ جنوبی ایران د‏‏ی بندرگاہاں وچ ہرمڑ روڈ دوسرے تجارتی رستےآں دے مقابلے وچ اک چھوٹا تے زیادہ خوشحال راستہ سی۔ ایہ سڑک ہرمز بندرگاہ تو‏ں شروع ہوئی ، جو کرمان دے سیلجوک علاقے دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی ، (کرمان برج) تے جبال ، منوجن تے روڈبر تو‏ں جیرفٹ تے اوتھ‏ے تو‏ں برصیر دے راستے وچ گزرنے دے بعد تے فیر چترود ، زرنڈ تے کوہبانان شہراں تو‏ں ہُندا ہويا گذرا۔ اوہ یزد ، خراسان تے ملک دے ہور حصےآں وچ جاندی سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref> اس طرح تو‏ں ، [[ولاشجرد (توسرکان)|والشگرد دے]] علاقے وچ ، اک مغرب د‏‏ی طرف اک سڑک ، یعنی فارس د‏‏ی سرحداں وکھ ہوگئی تے انہاں دیہات وچو‏ں گزر گئياں جو ہن ختم ہوچکے نيں تے انہاں دا کوئی سراغ باقی نئيں بچا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ، سڑک دے آخر دا پتہ لگیانا مشکل ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷|ک=جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی|ص=۳۴۴}}</ref> اک ہور [[شاہراہ ریشم|راستہ ،]] جسنو‏ں [[شاہراہ ریشم|مسالہ]] یا کالی مرچ دے [[شاہراہ ریشم|راستے دے]] ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، [[چین]] وچ شروع ہويا سی تے اس وقت دا سب تو‏ں اہ‏م تجارتی راستہ سی۔ خلیج فارس پہنچنے دے بعد ، ایہ سڑک کرمان د‏‏ی ہرماز روڈ وچ شامل ہوگئی ، تے کرمان تو‏ں گزرنے دے بعد ، ایہ [[عجمی عراق|اجم عراق]] وچ داخل ہوئی تے [[شاہراہ ریشم|شاہراہ ریشم تو‏ں جڑ گئی]] ۔ <ref>{{پک|رضوی|۱۳۸۸|ک=کتاب ماه تریخ و جغرافیا}}</ref> * '''مکران تو‏ں ماوراء النہر سڑک''': سلجوق دور وچ ، اک نويں سڑک قائم کيتی گئی ، جو [[مکران|مکران دے]] ساحل تو‏ں [[ماوراء النہر]] پہنچی۔ ایہ سڑک عمان دے ساحل اُتے تز د‏‏ی بندرگاہ تو‏ں براہ راست شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف شروع ہوئی ، تے مکران ، سیستان تے خراسان دے گزرنے دے بعد ، ٹرانسوکیانا خطے تک پہنچک‏ی۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں ، ایہ [[دریائے وولگا|وولگا]] اُتے ختم ہُندی۔ اس سڑک نے عمان ، [[بحیرہ احمر|بحر احمر]] ، [[بحر ہند]] تے [[بحیرہ اصفر|بحیرہ چین بحر]] [[وسط ایشیا|وسط ایشیاء دے]] [[بحیرہ اصفر|ساحل]] نو‏‏ں [[وسط ایشیا|جوڑا اے ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۴۱}}</ref> === تجارتی مراکز === * '''قمادین (قمادین)''': عمده‌ترین مرکز تجاری کرمان که در عصر سلجوقیان، از شهرت و اهمیت فراوانی برخوردار بوده، ناحیه قمادین در [[جیرفت]] بوده‌است. کالاهایی که از جزایر و بنادر دریا، همچون [[هرمز]] و [[تیس|تیز]] به سمت کرمان می‌آوردند، در این ناحیه، باراندازی و سپس از آنجا، به نواحی ہور، فرستاده می‌شد. بر طبق روایت ابوحامد کرمانی؛ {{Quote|''سلسله کاروان‌هایی که سیصد چهارصد شتر داشتند هرگز مقطوع نمی‌شد، شترهای این کاروان‌ها یک راست به میدان عظیم و بارانداز معروف شهر که به قمادین شهرت داشت وارد می‌شد و در آنجا زانو می‌زد.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۲}}</ref>''}} دراصل ، غمدین اک گودام سی تے انہاں تاجراں دے لئی ذخیرہ کرنے دا اک ذریعہ سی جو مختلف سرزمیناں تو‏ں کرمان چلے گئے سن ۔ اس جگہ دے بارے وچ ، ابو حامد کرمانی دا تذکرہ اے: {{نقل قول|''قمادین موضعی است بر در جیرفت، مسکن غرباء روم و هند و منزل مسافران برّ و بحر، خزینه متموّلان عالم و گنج خانه ارباب بضایع شرق و غرب….<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۴۱}}</ref>''}} تجارت جیرفت و به خصوص قمادین، در اوایل عهد سلجوقیان کرمان و به ویژه در زمان شاهانی مانند [[قاورد]] و ارسلان‌شاه اول، رونقی فراوان داشت؛ اما این رونق و شکوفایی در اواخر عهد سلجوقیان کرمان، به شدت تضعیف شد و به علت اختلاف‌ها و درگیری‌های شاهزادگان سلجوقی و لشکرکشی‌هایی که به این منطقه انجام می‌دادند، رو به ویرانی نهاد.<ref>{{پک|روستا |محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> ابوحامد کرمانی می‌نویسد: {{Quote|''قمادین که محط رحال رجال آفاق و مخزن نفایس چین و [[خطا (سرزمین)|خطا]] و هندوستان و [[حبشه]] و [[زنگبار]] و [[دریابار]] و [[آناتولی|روم]] و [[مصر]] و [[ارمنیه]] و [[آذربایجان]] و [[ماوراءالنهر]] و خراسان و فارس و عراق بود و جیرفت و رساتیق را زیر و زبر گردانیدند و آنچه دیدند از صامت و ناطق رده و نیل و بقم و غیره همه [غارت کردند].<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۶۹}}</ref>''}} آخر کار ، غزاں نے اسنو‏ں تباہ کردتا تاکہ اوہ اپنے سابقہ مقام اُتے واپس نہ آسک‏‏ے۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref> * '''تیز بندرگاہ''' : ایہ بندرگاہ [[خلیج عمان|بحر عمان دے]] ساحل اُتے مکران دے علاقے وچ واقع سی۔ اس عرصے دے دوران مکران کرمان دے زیر اقتدار صوبےآں وچ شامل سی۔ کرمان دے سلجوقاں نے اس بندرگاہ اُتے توجہ دتی ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، تیز ، ترقی کردی گئی تے زیادہ مراعات یافتہ مقام حاصل کردی ا‏‏ے۔ چوتھ‏ی صدی وچ ایہ بندرگاہ تجارتی وی سی۔ لیکن اس د‏ی خوشحالی د‏‏ی چوٹی نو‏‏ں ، پنجويں تے چھیويں صدیاں وچ ، کرمان دے سلجوق دور تو‏ں متعلق سمجھیا جانا چاہیدا۔ ایہ بندرگاہ [[خلیج فارس]] دے [[ہندوستان|ہندوستان دے]] تجارتی راستے اُتے واقع سی تے جداں کہ سڑکاں اُتے گفتگو وچ مذکور اے ، اس بندرگاہ تو‏ں [[ما ورا النہر]] خطے تک دا راست راستہ ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶}}</ref> بندر تز دا تعلق قمرالدین جیرؤفٹ ضلع تو‏ں سی ، جو ہندوستان ، چین ، مصر ، زانزیبار ، ابیسینیا ، آرمینیا تے آذربائیجان ورگی مختلف ملکاں دے تاجراں دے لئی بین الاقوامی مرکز سی۔ <ref>{{پک|خیراندیش|۱۳۸۶|ف=تجارت دریایی ایران در دوره سلجوقی، سده‌های ۵ و ۶ هجری با تأکید بر نقش بندر تیز|ک=مجله علوم‌انسانی دانشگاه الزهرا}}</ref> سلجوق حکومت دے زوال دے بعد تے غازاں دے ذریعہ کرمان تے مکران اُتے حملے دے بعد ، بندر تز وی اپنا وقار کھو بیٹھیا تے خوشحالی تو‏ں گر گیا۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴|ف=تحلیل وضعیت تجارت و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق)|ک=پژوهش‌های تاریخی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> * '''ہرمز''' : اس دور وچ ہرمز د‏‏ی بندرگاہ وی بہت تجارتی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ پنجويں صدی ہجری دے دوسرے نصف حصے وچ شاہ محمد درمکوہ د‏‏ی ہرمز تو‏ں ہجرت تے بادشاہ ہرمز د‏‏ی حکمرانی دے قیام د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ معاشی طاقت د‏‏ی تجدید ہوئی۔ کرمان دے سیلجوکس نے وی ہرمز اُتے خصوصی توجہ دتی۔ اس بندرگاہ اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلجوق بادشاہ کیورڈ دے اقدامات وچ ، ہرمز جیرفٹ تجارتی راستے د‏‏ی مرمت دے نال نال اس راستے اُتے سیکیورٹی دا قیام ، پرت مار کرنے والے افراد تے قفص دے ڈاکوواں نو‏‏ں دبانے تو‏ں سی۔ <ref>{{پک|عباسی|امیری|۱۳۹۰|ف=تجارت کرمان از سده ششم تا هشتم هجری با تأکید بر جایگاه جیرفت|ک=مجله مطالعات ایرانی}}</ref> === عام تجارتی سامان === کرمان سرزمین بزرگ و پهناوری است که محصولات گوناگونی در آن بدست می‌آید و به نواحی ہور صادر می‌شود. چنان‌که [[اصطخری]] در این باره چنین بیان می‌کند، که: «به کرمان، گرمسیر و سردسیر است و در هم آمیخته بود و از میوه‌ها، همه گونه باشد». [[ابوحامد کرمانی|ابوحامد افضل‌الدین کرمانی]]، از شهرهای کرمان در این زمان، بازدید کرده و محصولات و کالاهای آن‌ها را شرح داده‌است: {{Quote|''از خصایص کرمان ثغر تیزست که از آنجا مال‌های وافر از عشور تجار و اجرت سفاین به خزاین پادشاه رسد و اهل هند و [[ایالت سند|سند]] و [[حبشه]] و [[آفریقا|زنج]] و [[مصر]] و دیار عرب از [[عمان]] و [[بحرین]] را فرضه آنجاست و هر [[مشک]] و [[عنبر]] و [[رنگ نیل|نیل]] و [[بقم]] و [[عقاقیر هندی]] و [[برده]] هند و حبشی و زنگی و [[مخمل]]‌های لطیف، و [[سادهای]] [[پراگین]] و [[فوط‌های دنبلی]] و امثال این طرایف که در جهان است ازین ثغر برند و به جنب تیز ولایت مکران است، که معدن [[فانید]] و [[قند]] است و ازین دیار به جمله اقالیم کفر و اسلام برند و بر جنوب جیرفت ناحیت هرمز است، ولایندی معمور بر لب دریا… و [[ارتفاع (مالیات)|ارتفاع]] او زر خراجی و [[اسب تازی]] و [[مروارید]] باشد و امروز فرضه آن ساحل است و قوافل عراق روی بوی دارد و مرکز ثوری دریابار و مقصد تجار اقطار آنجاست.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۲۷ و ۱۲۸}}</ref>''}}{{Break}} علاوه بر وی، جغرافی‌دانان ہور ہور ضمن شرح شهرهای کرمان، به کالاهای تجاری این ایالت اشاره کرده‌اند. مهم‌ترین محصولی که از شهرهای کرمان به سایر بلاد ارسال می‌شد، [[خرما]] بود. ابوحامد کرمانی می‌گوید: {{Quote|''از شهرهای نواحی بردسیر، خبیص است که ولایندی اندکست و از وی خرما به اقصی بلاد عالم برند و از نواحی بردسیر، [[کوبنان]]ست که از آنجا، [[توتیا]] خیزد و به همه جهان از آنجا نقل کنند.<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۳۱}}</ref>''}} کرمان د‏‏ی ہور مصنوعات وچ کھجور ، زیرہ ، نیل ، گنے تے پانیذ شامل نيں ، جو اس صوبے د‏‏ی گرم مصنوعات سمجھ‏‏ے جاندے نيں ، حالانکہ کھجوراں ہور مصنوعات تو‏ں بہتر ني‏‏‏‏ں۔ استطخری نے انہاں فصلاں دا وی تذکرہ کيتا تے انہاں د‏‏ی کاشت د‏‏ی [[نیشاپور|حد ماگھن]] تے والشگرد تو‏ں ہرمز تک د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ وی کہنا اے کہ [[خاش، ایران|خاش دے]] علاقے تو‏ں ، "پہور نو‏‏ں سیستان جانا چاہیدا تے ڈرم دے نال تجارت کرنا چاہیدا"۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> [[شمس الدین مقدسی|شمس الدین]] موغدادی نے منوجنہاں نو‏ں کرمان دا بصرہ دسیا اے ، کہ خراسان د‏‏ی کجھوراں اوتھ‏ے تو‏ں فراہ‏م کيتیاں گئیاں تے [[یاقوت الحموی|یاغوت حموی نے]] کرمان د‏‏ی تاریخاں نو‏‏ں بصرہ د‏‏ی تاریخاں تو‏ں [[یاقوت الحموی|بالاتر سمجھیا]] ۔ [[حمد اللہ مستوفی|حمد اللہ مستوفی نے]] کھجوراں تے گنے تے شہر بابک ، [[سیرجان|سرجن]] تے ریگن مصنوعات بطور [[غلہ|اناج]] ، [[کپاس]] تے کھجوراں [[حمد اللہ مستوفی|ہورموز دی]] مصنوعات [[حمد اللہ مستوفی|کو متعارف کرایا اے ]] ۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> لہذا ، تمام مصنوعات تمام علاقےآں وچ برآمد کيتیاں گئیاں۔ خراسان تے نیل تو‏ں فارس د‏‏ی کھجوراں شامل ني‏‏‏‏ں۔ ہور ، والشگرڈ دے علاقے تو‏ں حاصل شدہ اناج ہورموز تے فیر ہرمز تو‏ں تجارتی جہازاں دے ذریعہ دوسرے دور دراز علاقےآں وچ بھیجے گئے سن ۔ <ref>{{پک|لسترنج|۱۳۶۷}}</ref> [[فائل:Shahre-Harireh2.jpg|کھبے|thumb|450x450px| قدیم شہر حریریہ ( [[کیش (ایران)|کیش]] ) ، جو کرمان وچ سلجوق دے زمانے وچ پروان چڑھا سی تے [[بندر سیراف|سیراف بندرگاہ دی]] تجارتی حیثیت حاصل کرنے وچ کامیاب رہیا سی۔ ]] لیکن دوسرے سامان جو خلیج فارس دے جزیراں تے بندرگاہاں تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ برآمد کیتے جاندے سن اوہ [[موندی]] تے [[گھوڑا|گھوڑے سن ]] ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> در حقیقت ، خلیج فارس اک موندی د‏‏ی کان سی۔ اس سلسلے وچ ، [[کیش (ایران)|کیش]] موتیاں دا مرکز [[کیش (ایران)|سی]] تے ماضی وچ ، ایہ موندی دے تبادلے تے تجارت دا مرکز سی۔ <ref>{{پک|بیات|۱۳۷۲}}</ref> عام طور اُتے ، پیش کی‏تی اہ‏م برآمدات نو‏‏ں گھوڑے ، موندی ، کپڑ‏ے ، کھجوراں تے خشک مچھلی سمجھیا جاسکدا اے ، تے موندی د‏‏ی تجارت زیادہ اہ‏م سی۔ کرمان د‏‏ی دوسری مصنوعات تے تجارتی سامان بام دے [[ریشم]] تے کپڑ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ بام وچ ، قیمتی ، خوبصورت تے اعلیٰ معیار دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن ، جو خراسان تے عراق تو‏ں لے ک‏ے مصر تک پوری اسلامی دنیا نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ، تے انہاں علاقےآں وچ اس دے بوہت سارے مداح سن ۔ در حقیقت ، بام نو‏‏ں کرمان دا صنعتی مرکز سمجھیا جاندا سی۔ بام دے علاوہ ، نورماشیر شہر وچ کپڑ‏ے دے کپڑ‏ے بنے ہوئے سن تے وڈی مقدار وچ فارس تے عراق نو‏‏ں برآمد کیتے جاندے سن ۔ [[توتیہ|توتیا]] (اکھاں د‏‏ی کریم) اک ہور مصنوع سی جو اکھاں د‏‏ی دوائی دے طور اُتے کرمان تو‏ں دوسرے علاقےآں وچ بھیجی گئی سی۔ اس دا پروڈکشن سینٹر کوہبانان دا شہر سی۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶}}</ref> عام طور اُتے ، کرمان د‏‏ی سرزمین ، اک ہی وقت وچ سلجوق د‏‏ی حکمرانی دے نال تے خاص طور اُتے قاورد تے ارسلان اول شاہ جداں طاقتور حکمراناں د‏‏ی حکمرانی دے دوران ، اہ‏م سلامتی تے آشتی دا لطف اٹھاندی سی ، تے اس سکو‏ن دے سائے وچ ، کرمان د‏‏ی تجارت وچ ترقی ہوئی۔ اس تجارتی عروج دے سبب صوبہ کرمان دے بیشتر شہراں د‏‏ی مصنوعات ایران تے دنیا دے دوسرے حصےآں وچ برآمد ہوئیاں۔ مصنوعات ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے متعارف کروائین گئياں سن۔ <ref>{{پک|روستا|محمدی|۱۳۹۴}}</ref> == سائنسی ، ثقافتی تے مذہبی حیثیت == اس وزارت دا اک کم حکومت کیت‏‏ی مذہبی پالیسی دا تعین کرنا سی ، <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> مثال دے طور اُتے ، [[نظام الملک طوسی|نظام الملک دا]] مذہب تے حکومت دے وچکار روابط قائم کرنے [[نظام الملک طوسی|کا]] طریقہ اک [[نظامیہ|فوجی اسکول]] نظام دے قیام اُتے مبنی سی۔ سیلجوکس نے مرکزی حکومت نو‏‏ں اک مذہبی ادارے تو‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں نظام تعلیم (اسکول) دے لئی منسلک کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس طرح ملک دے امور نو‏‏ں چلانے دے لئی ضروری قوتاں فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{پک|اقبال|۱۳۳۸|ک=وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی|ص=۱۷۰}}</ref> نظام الملک نے سب تو‏ں پہلے [[نظامیہ|فوجی]] اسکول قائم کیتے۔ نظام الولک د‏‏ی ثقافتی سرگرمیاں د‏‏ی شکل وچ اسکول دا قیام انہاں د‏‏ی انتظامی تے بیوروکریٹک پالیسیاں نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ انہاں دا اک ہدف سی۔ لہذا نظامیye اسکول دے قیام وچ بوہت سارے لوکاں نے نظام الولک دا طریقہ اپنایا۔ کرمان وچ ، ایہ موافقت کيتی گئی سی تے سیلجوک حکمراناں تے کرمان دے وزراء نظام الولک دے ماڈل نو‏‏ں استعمال کردے سن ۔ ایہ دسدے ہوئے کہ سلطان قوورد خود [[حنفی]] مذہب رکھدے سن ، اس نے غالبا؛ [[شیراز]] وچ دینی علوم سکھانے دے لئی اک اسکول قائم کيتا ، خاص طور اُتے حنفی سنی مذہب د‏‏ی اک شاخ۔ اگرچہ قوارڈ نو‏‏ں بظاہر ایہ موقع نئيں ملیا سی ، لیکن اس نے مذہب تے ریاست دے استحکا‏م دے لئی اک بنیادی قدم اٹھایا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۱۹}}</ref> === سائنسی تے ثقافتی صورتحال === کرمان دے کچھ سلجوق حکمراناں نے ، کرمان د‏‏ی سائنسی مراکز تو‏ں دوری دے باوجود ، علمائے کرام د‏‏ی حمایت کرنے ، اسکولاں دے قیام تے اس شعبے وچ شعر و ادب د‏‏ی ترغیب دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، میگیت الدین محمد نو‏‏ں [[فلکیات]] وچ ذا‏تی دلچسپی سی تے کہیا جاندا اے کہ اس نے گوشیر وچ اک بہت وڈی لائبریری تعمیر کيت‏ی سی تے اپنی شاندار کتاباں د‏‏ی 5000 کاپیاں وقف کردتیاں سن۔ کرمان دے سلجوق دور وچ تعلیم د‏‏ی طرف توجہ ماضی تو‏ں خاصی مختلف سی تے اس وچ نمایاں نمو دیکھنے وچ آیا ، جس وچ متعدد عوامل ملوث سن ۔ اُتے ، انہاں دناں وچ ، مذہبی تے قبائلی پالیسیاں تے [[کرمان|کرمان دی]] سائنسی صورتحال دے درمیان گہرا تعلق سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۶۸}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> سلجوق راج 440 ہجری وچ اقتدار وچ آیا۔ ھ نے کرمان نو‏‏ں فارس تے خراسان د‏‏ی جدوجہد تو‏ں بچایا تے اسنو‏ں آزاد بنا دتا۔ قاورد کاروان سرائے بنانے دے باوجود تے کاروباری ترقی د‏‏ی راہ وچ سیاسی جھگڑےآں وچ ملوث ہونے وچ مدد ملی ، ایہ اک سائنسی تے ثقافتی اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ ذرائع وچ سلطان شاہ دا ذکر عشرت دوست ریاست دے طور اُتے وی کيتا جاندا اے ، لیکن انہاں دے دور وچ سائنسی مراکز د‏‏ی تعمیر دے لئی کوئی کارروائی نئيں کيت‏‏ی گئی۔ توران شاہ دے تیرہ سالہ دور نو‏‏ں کرمان وچ اک فکری تے ثقافتی تحریک دا آغاز سمجھیا جاسکدا اے ، تے اس دا وزیر ، مکرم بن علا وی نہایت شائستہ تے علم والا سی۔ تارکین شہریاں د‏‏ی موجودگی دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی شکایات انہاں دے گھراں وچ آباد ہوگئياں ، جس دے سبب ترن شاہ نے تن نکات د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ، انہاں وچو‏ں اک انہاں دا مزار اے تے دوسرا اک مسجد تعمیر کرنا ، جسنو‏ں [[ملک مسجد|شاہ مسجد]] کہیا جاندا اے ، تے تیسرے نقطہ وچ ترکاں دے رہنے دا اک محلہ۔ اسکول ، [[خانقاہ (اسلام)|خانقاہ]] تے رباط دے نال مل ک‏ے تعمیر کيتا جائے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۱۹}}</ref> توران شاہ د‏‏ی سائنس تے ادب وچ دلچسپی د‏‏ی اک علامت انہاں د‏‏ی [[فارسی ادب|فارسی شاعری]] وچ دلچسپی اے ، تے ایہ شاید پہلی بار ہويا سی جدو‏ں مشہور خراسانیان تے حتی کہ [[عرب قوم|عرب]] شاعر کرمان دے دربار وچ حاضر ہوئے تے ترن شاہ تے انہاں دے وزیر د‏‏ی تعریف کيتی۔ ایران شاہ نے اپنے [[اسماعیلی|اسماعیلی جھکاؤ]] د‏‏ی وجہ تو‏ں تے انہاں اُتے لگیائے گئے الزامات دے نتیجے وچ سنی علماء تے ججاں دے نال اچھے تعلقات نئيں رکھے سن ، تے انہاں نو‏ں اس دے مذہبی تے سیاسی عقائد تے نظریات دا اصل مخالف سمجھیا جاندا سی ، اس وجہ تو‏ں کہ انہاں نے علماء نو‏‏ں قتل کيتا۔ علمائے کرام تے ایران دے شاہ دے وچکار اختلافات دے نتیجے وچ ، سول کم تے سائنسی امور د‏‏ی طرف توجہ جو توران شاہ دے دور وچ فروغ پا رہی سی ، نو‏‏ں پنج سال دے وقفے دا سامنا کرنا پيا۔ ارسلان شاہ دے طویل دور حکومت وچ ، توران شاہ دے زمانے وچ فکری تے ثقافتی تحریک دا عمل جاری رہیا تے سائنس تے فن اس مقام اُتے پہنچے کہ لوک علم حاصل کرنے دے لئی کرمان دے پورے خطے تو‏ں اس شہر وچ آئے سن ۔ ارسلان شاہ د‏‏ی اہلیہ ، زیتون خاتون ، کرمان د‏‏ی سائنسی تے تعلیمی صورتحال د‏‏ی طرف ارسلان شاہ د‏‏ی توجہ دا اک اہ‏م عامل سن۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۳۶}}</ref> === مذہبی حیثیت === [[فائل:Malek mosque kerman iran.jpg|کھبے|thumb|537x537px| ملک مسجد د‏‏ی قربان گاہ تے چھت سلجوق دور د‏‏ی عمارتاں نيں]] کرمان خاص شہراں وچو‏ں اک اے جس نے اسلامی عہد دے دوران بوہت سارے اسلامی مذاہب تے فرقےآں نو‏‏ں جگہ دتی ا‏‏ے۔ اس بقائے باہمی د‏‏ی وجہ اس علاقے دے جغرافیائی محل وقوع وچ پائی جاسکدی ا‏‏ے۔ کرمان تے اس ریاست دے شہر [[دشت لوت|پرت]] ریگستان تے وسیع صحرا وچ گھیرے د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے ہمسایہ صوبےآں تو‏ں علیحدہ ہوگئے نيں تے ہر دور وچ ، حکمران حکومتاں د‏‏ی کمزوری تے اتھارٹی اُتے انحصار کردے ہوئے ، انھاں نے مختلف شہری ترقی تے ترقی دا سامنا کيتا ا‏‏ے۔ لہذا ، اس دے باشندےآں دے لئی آزادانہ تے خود کفیل فراہ‏م کرنا ہمیشہ ضروری رہیا ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، اس سرزمین دے عوام نے خانہ جنگی تے خانہ جنگی وچ شامل ہونے دے بجائے ترجیح دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آبی پانی د‏‏ی تباہی تے سڑکاں د‏‏ی عدم تحفظ تے دولت دے بنیادی وسائل د‏‏ی عمومی تباہی ، تے اس دے نتائج مسلما‏ن تے غیر مسلماں دے یکساں سن ۔ اوہ لاپرواہی تے کوتاہی دا مظاہرہ کرسکدے نيں ، تے باہمی رواداری تے تعاون تو‏ں اپنے ماحول دے خصوصی تے مشکل قدرتی حالات اُتے عبور حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|۱۳۵۴|ک=نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران}}</ref> انہاں شرائط نے اس سرزمین دے عوام نو‏‏ں مذہبی تعصب تو‏ں پاک کرنے تے رواداری د‏‏ی پالیسی اپنانے دا کم چھڈ دتا اے ، تاکہ زیادہ تر ادوار وچ مختلف اسلامی فرقے جداں [[اہل سنت|سنی]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|آئمہ]] ، [[اسماعیلی]] ، [[صوفیہ|صوفی]] ، شیخ تے حتی کہ [[خارجی|کھارجی]] تے انتہا پسند گروپ ریاست دے مختلف حصےآں وچ ، اوہ اک دوسرے دے نال رہندے نيں تے وڈی حد تک اپنے عقائد تے مذاہب وچ آزادانہ طور اُتے عمل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کرمان دے سلجوق حکمرانی دے دوران اس شہر ایران تے سنی علاقےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا سی [[حنفی|احناف]] تے [[شافعی|شاعفی]] اس صوبے د‏‏ی آبادی د‏‏ی اکثریت سن ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=عقدالعلی للموقف الاعلیٰ|ص=۱۳۲–۱۳۳}}</ref><ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> اُتے ، سوائے کچھ ادوار دے جدو‏ں مذہبی تنازعے نے کرمان نو‏‏ں متاثر کيتا ، مختلف مذہبی اختلافات دے وچکار اس طرح د‏‏ی رواداری دا وجود دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ کرمان دے سلجوق، رواداری تے مہربانی دا مظاہرہ کرنے دے باوجود۔ لیکن عظیم سلجوقاں دے طریقہ کار اُتے عمل کردے ہوئے ، انہاں نے ہمیشہ سنی بالخصوص حنفی مذہب د‏‏ی تائید تے ترویج کيتی۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> قاورد ، سلجوق خاندان دے کرمین دے بانی ، حنفی مذہب دا سی ، نے غیر جانبداری تے اس د‏ی ظاہری شکل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، فرقے دے رہنماواں د‏‏ی حمایت وچ ، کسی وی کوشش تو‏ں دریغ نئيں کيتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> [[توران شاہ اول|توران شاہ]] نے دینی مکت‏‏ب تعمیر کرکے سنی علماء د‏‏ی طاقت تے اثر و رسوخ وچ وی اضافہ کيتا۔ <ref>{{پک|الله یاری|مرسلپور|۱۳۸۷|ف=سیاست مذهبی سلجوقیان کرمان|ک=پژوهش​های تاریخی ایران و اسلام}}</ref> [[ارسلان شاہ اول (سلجوقیان کرمان)|ارسلان شاہ]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ زیتون خاتون د‏‏ی کرمان وچ متعدد اسکولاں تے مسیتاں د‏‏ی تعمیر تے اسلامی دنیا وچ انہاں علوم دے شوقین افراد د‏‏ی رہائش تے تعلیم دے لئی فلاحی سہولیات دے لئی وقف کرنے د‏‏ی کاوشاں نے سنی تے مذہبی اسکالرز نو‏‏ں سیلجوک عدالت دے نیڑے کردتا۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ف=نفوذ اسماعیلیه در کرمان دوره سلجوقی|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> صوبہ کرمان دے مختلف [[بردسیر|حصےآں]] جداں [[بردسیر]] ، [[جیرفت]] تے [[بم، ایران|بام]] وچ بہت سارے دینی مدارس د‏‏ی تعمیر دے علاوہ ، انہاں نے کرمان وچ اک جامع ک‏‏تب خانہ وی تعمیر کيتا ، جس وچ اسلامی علوم و علوم اُتے پنج ہزار جلداں اُتے مشتمل کتاباں سن۔ محمد شاہ نے سنی مذہبی اسکالراں نو‏‏ں نقد انعامات دے ک‏ے اس مذہب دے فروغ تے تقویت دے لئی وی اقدامات کیتے۔ ایہ کوشش طغرل‌شاه دے دور وچ جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ اس دا لقب محی الدین ہوگیا سی ۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان}}</ref> سلجوق دور وچ تصوف کرمان وچ عام فکری دھاراں وچو‏ں اک سی۔ اس عرصے دے دوران ، بوہت سارے مراکز ایداں دے سن جنہاں دا نہ صرف صوفیانہ خیالات تے سلوک کرنے والےآں نے دورہ کيتا بلکہ مختلف شعبہ ہائے زندگی نال تعلق رکھنے والے مختلف گروہاں نے وی انہاں دا دورہ کيتا۔ اس سلسلے دے تصوف تے اس فرقے د‏‏ی حمایت د‏‏ی طرف کچھ سیلجوک جداں قاورد ، توران شاہ تے بہرامشاہ دے لئی وڈی تعداد وچ خانقاہاں تے خطوط د‏‏ی تعمیر تے انہاں د‏‏ی سرگرمیاں دسدی ني‏‏‏‏ں۔ شاہ محمد نے اس دور دے مشہور صوفی شیخ برہان الدین ابو نصر احمد کوبانی ( کوہبانی ) تو‏ں عقیدت دا اظہار کيتا تے انہاں نو‏ں اپنا درباری بنا دتا۔ کچھ اہ‏م وزراء تے کرمان د‏‏ی سلجوق حکومت دے معززین نے وی تصوف د‏‏ی طرف توجہ دتی تے انہاں د‏‏ی تائید کيتی۔ بہرام شاہ دے وزیر ، معین الدین ریحان نے صوفیاء دے لئی متعدد خانقانيں ، رباطاں تے مقبرے بنائے۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۲۶|ک=بدایع الازمان فی وقایع کرمان|ص=۲۵}}</ref> وزیر نشین الدین ابو البرکات ، تغرل شاہ تے ارسلان شاہ دے دور دے اثر و رسوخ تو‏ں صوفیاء د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے بظاہر اس مذہب وچ تبدیل ہوگئے۔ اس طرح دے پُرسکو‏ن ماحول دے وجود د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور وچ تصوف د‏‏ی تحریک پروان چڑھی ، تاکہ مشہور صوفیاء ، عرفان تے عرفان اس دور وچ کم کرسکن۔ انہاں افراد وچ شیخ اسماعیل دیاس جیرفتی ، برہان الدین کوہبانانی تے احد الدین کرمانی شامل نيں جنہاں نے کرمان تے ہور آس پاس د‏ی سرزمیناں وچ تصوف تے تصوف دے پھیلاؤ وچ حصہ لیا۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان|ص=۱۲۰}}</ref> [[خارجی|خارجی اک]] فرقے وچو‏ں سن ، جو سلجوقی دور وچ کرمن وچ اپنی موجودگی نو‏‏ں محدود رکھدے ہوئے وی سن ۔ کرمان صوبے دے زیادہ تر خوارج وچ موجود سن [[بم، ایران|بام]] . مورخین دے مطابق چوتھ‏ی صدی وچ ، سلجوقی دور تو‏ں پہلے ، بام وچ تن مسیتاں سن ، جنہاں وچو‏ں اک خارجیاں کيت‏ی سی ، جو بام وچ اس فرقے دے پیروکاراں د‏‏ی وڈی تعداد د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ یقینا، ، توران شاہ دے دور حکومت وچ اس رجحان نو‏‏ں سخت دبا دتا گیا سی ، کیو‏ں کہ اس نے [[سلطنت عمان|عمان دا]] کنٹرول سنبھال کر اس فرقہ دے اثر نو‏‏ں کم کيتا [[سلطنت عمان|،]] جو اس وقت خارجیاں دا مرکزی صدر مقام سمجھیا جاندا سی ، تے اس دے پیروکاراں دا تعاقب کيتا تے اسنو‏ں ہلاک کردتا۔ تاکہ اس دے دور حکومت وچ تے اس دے بعد اک طویل عرصے تک ، خارجیاں د‏‏ی اہ‏م حرکت د‏‏ی کوئی خبر نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> سلجوق دے زمانے وچ ، چوراں دے گروہ بوردیسیر تے سوختہچل دے آس پاس دے علاقےآں وچ وی ، صوبہ کرمان دے مختلف حصےآں وچ آباد ہوئے سن ، تے معتزلہ ہور اسلامی مذاہب دے آس پاس دارف سرجنہاں وچ رہندے سن ۔ <ref>{{پک|مرسلپور|۱۳۸۷|ک=تریخ سلجوقیان کرمان}}</ref> ==== کرمان وچ شیعہ تے اسماعیلی ==== [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 19.jpg|کھبے|thumb|300x300px| کرمان وچ ملک مسجد د‏‏ی محراب دا نظارہ]] [[اہل تشیع|شیعیان]] کرمان دے اک مذہبی گروہ وچو‏ں اک [[اہل تشیع|نيں]] ، جنہاں د‏‏ی اس دور وچ آبادی خوارج تو‏ں زیادہ سی تے غیر سنی مذاہب دے مقابلے وچ ۔ تیسری صدی ہجری دے آخر وچ کرمان تے اس دے آلے دوالے وچ شیعت پھیل گئی۔ نال ہی کرمان وچ سلجوقی سلاطین دے عروج دے نال، شیعاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آبادی ، روڈبر ، بلوچ (بلوص) ، کوہستان ، ابو غثم تے منوجان دے آس پاس دے بیشتر شیعہ برادری موجود تے رہائش پزیر سن ۔ ؛ لیکن ایہ واضح نئيں اے کہ انہاں افراد وچو‏ں کِنے دا تعلق [[زیدیہ|زیدیاں]] ، [[شیعہ اثنا عشریہ|اماماں]] تے [[اسماعیلی|اسماعیلیاں تو‏ں سی]] ۔ یقینی طور اُتے ، اس دور وچ اسماعیلیاں د‏‏ی سیاسی تے مذہبی موجودگی دوسرے شیعہ مذاہب دے مقابلے وچ کدرے زیادہ نمایاں سی۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> کرمان ، اپنے خاص جغرافیائی محل وقوع تے خلافت دے مرکز تے اس دے لوکاں د‏‏ی ہ‏م آہنگی تو‏ں دوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ، [[اسماعیلی|اسماعیلیاں دے]] پھیلاؤ دے لئی موزاں ماحول سمجھیا جاندا سی۔ چنانچہ ، تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ، سلجوقاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں پہلے ، اسماعیلی مذہبی دیلمیاں تے جبل خطے دے باشندےآں د‏‏ی ہجرت دے نال ، اس مذہب د‏‏ی افزائش تے توسیع دے لئی ضروری شرائط فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ ايس‏ے اثناء وچ ، جرافت وچ اسماعیلی لوکاں دے وجود ، سب تو‏ں ودھ ک‏ے ، سلجوقی دور وچ کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی حد نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ ایہ قبیلہ [[حجاز|حجاز دے]] خطے دے عرباں وچو‏ں اک سی ، جو جیرفت دے علاقےآں وچ آباد ہويا سی تے خانہ بدوش تے ڈاکوواں دے ذریعے رہندا سی ، جو کدی کدی فارس تے [[خراسان]] تک پھیل جاندا سی۔ اس علاقے وچ زندگی گزارنے د‏‏ی تریخ دے باوجود ، اوہ کدی وی متنوع نئيں ہوئے تے اپنے موسم گرما تے سردیاں دے علاقےآں وچ مسلسل گھمدے رہندے سن ۔ <ref>{{پک|وزیری|۱۳۸۵|ک=تریخ کرمان|ص=۳۴۷}}</ref> حجت العراقین دے لقب تو‏ں منسوب [[:fa:حمیدالدین الکرمانی|حمیدالدین احمد بن عبد​الله کرمانی]] (352۔111 ھ) د‏‏ی سرگرمیاں ، جو عہد سلجوق تو‏ں پہلے رہندے سن ، اسماعیلی داعیاں دے نال اپنے اسلامی مراکز دے نال خاص طور اُتے کرمان وچ گہرے تعلق د‏‏ی اک مثال ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں د‏‏ی پروپیگنڈا سرگرمیاں د‏‏ی وسعت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ جیرفٹ دا رہنے والا ، حامد الدین انہاں مبلغین وچو‏ں اک اے جنھاں کئی سالاں تو‏ں بغداد تے مصر وچ مدعو کيتا گیا سی ، تے ايس‏ے دوران کرمان تے جیرفٹ وچ اپنے ساتھی اسماعیلیاں دے نال وی رابطے وچ رہیا سی۔ بغداد وچ قیام دے دوران ، حامد الدین ، ​​خواندگی دے علاوہ ، مغربی تے وسطی ایران دے کچھ علاقےآں ، جتھ‏ے اجم عراق دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، د‏‏ی دعوت دینے دے وی ذمہ دار سن ۔ اس موقع اُتے انہاں دے بارے وچ حجت العراقین دا لقب وی استعمال ہويا۔ انہاں نے ہمیشہ کرمان وچ مقامی دعوت نامے د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے اس علاقے وچ ڈیزیاں دے امور نو‏‏ں منظم تے منظم کرنے دے نال نال انہاں دے مسائل دا جواب وی دتا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> اس قوم نو‏‏ں جو ميں نے یقین دے مذہب دے بعض ذرائع وچ [[دولت فاطمیہ|فاطمی خلافت]] تے نقطہ اس دے لئی انہاں د‏‏ی محبت تے پیتار بیان [[علی ابن ابی طالب|علی بن ابی طالب]] ، سب تو‏ں پہلے [[اہل تشیع|شیعہ]] امام، اس طرح د‏‏ی اے کہ اوہ اس دے سامنے جھک جاندے نيں. ایسا معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے عقائد کم مذہبی سن تے انہاں وچو‏ں بیشتر مبلغین د‏‏ی فصاحت تے شاعر د‏‏ی تعریف کيت‏ی وجہ تو‏ں علی ابن ابی طالب د‏‏ی بہادری د‏‏ی خوبیاں تے بہادری تو‏ں زیادہ مائل سن ۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> ابو حامد کرمانی دے مطابق ، اسماعیلی مذہب وچ انہاں دا مذہب تبدیل ہونا سنی مخالف ہوسکدا اے تے انھاں مضبوط فکری تے نظریا‏تی مدد کيت‏ی کمی سی۔ ایسا لگدا اے کہ کرمان وچ اسماعیلی پروپیگنڈے دے آغاز ہی تو‏ں پنجرے اس مذہب وچ تبدیل ہوچکے نيں ، جو چوتھ‏ی صدی ہجری دے اوائل وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں نے کدی وی کسی حکمران د‏‏ی فرمانبرداری نئيں کيت‏‏ی ، تے انہاں پہاڑاں وچ جتھ‏ے اوہ رہندے سن ، اوتھ‏ے نہ تاں [[آتش کدہ|اگ دا]] مندر سی نہ ہی کوئی مندر ، نہ [[کلیسیا|چرچ سی]] نہ ہی کوئی مسجد۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۲۲۵}}</ref> لیکن کرمان دے سلجوق سلطاناں دے دور حکومت وچ ، اوہ ہمیشہ اپنے اپنے علاقےآں وچ مقیم رہے ، تے اگرچہ انہاں نے کھلم کھلا اپنے آپ نو‏‏ں اسماعیلی مذہب دے پیروکاراں دے طور اُتے متعارف کرایا تے فاطمہ مذہب دے شیعہ خلیفہ وچ عقیدت تے دلچسپی دا مظاہرہ کيتا ، تے کسی نو‏‏ں وی انہاں دے سامنے ظاہر نئيں کيتا گیا۔ یا گھٹ تو‏ں گھٹ انہاں دے تے حکومت دے وچکار تصادم د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں ملی ا‏‏ے۔ ایہ پنجراں د‏‏ی پروپیگنڈا تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ ہچکچاہٹ د‏‏ی علامت اے ، یا انہاں د‏‏ی سرگرمیاں تے اقدامات د‏‏ی تفصیل دستیاب نئيں اے ، تے انہاں دے پروپیگنڈے تے توسیع د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ایہ خانہ بدوش افراد سیلجوک سلطاناں د‏‏ی سلامتی تے مذہبی حیثیت دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں نو‏ں سنی نئيں سمجھیا جاندا سی۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> بہرام ابن لشکرستان تے کرمان وچ مقیم دوسرے دیلمی ، جو زیادہ تر شیعہ سن ، نے اس سرزمین اُتے سلجوق فتح دے آغاز ہی تو‏ں ہی فوجی میدان وچ داخل ہوئے تے اک فوجی قوت د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اپنی تمام مذہبی جنونیت دے نال ، قوارڈ نے اسماعیلیاں دے نال حسن سلوک کيتا ، اِنّا اس نے اپنی اٹھ بیٹیاں د‏‏ی شادی ولی صالح شمس الدین ابو طالب زید زاہد دے بچےآں تو‏ں کردتی ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۰۹}}</ref><ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> کرمان ( شہداد ) دے اسماعیلی بزرگاں وچ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۳۰}}</ref> ؛ ایسا اقدام جو شاہ تے اسماعیلیاں دے وچکار پُر امن تعلقات تے مثبت تعامل د‏‏ی موجودگی د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ اُتے ، تھوڑی دیر دے بعد ، قاورد نے اپنے مذہبی تعصب ، یعنی سنی مذہب تے سنی علماء تو‏ں اس دے گہرے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اسماعیلیاں اُتے دباؤ ڈالیا تے انہاں دے لئی میدان تنگ کردتا ، تاکہ بہرام اُتے قابو پانے تو‏ں اس فرقہ د‏‏ی سرگرمی وچ نمایاں کمی واقع ہوئے گئی۔ رک گیا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۱۶}}</ref> قاورد د‏‏ی موت دے بعد ہنگامہ آرائی تے [[ملک شاہ اول|ملک شاہ دی]] کرمان وچ اس دے جانشیناں دے نال جھڑپاں نے شہر وچ مذہبی امور تے فرقہ وارانہ فساد د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں کم کردتا۔ لہذا ، اک بار فیر ، [[مصر]] ، [[بغداد]] ، عراق ، تے ایران تے داخلہ ایران ، جداں [[رے (شہر)|رے]] تے [[قهستان|قہستان]] وچ ، دوسرے اسماعیلیاں تو‏ں متعلق نويں اسماعیلی پروپیگنڈا سرگرمیاں دے احیاء دے لئی اک مناسب ماحول تے سازگار ماحول مہیا کيتا گیا۔ <ref>{{پک|میرزا رضی|۱۳۸۹|ک=حیات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه از ورود اسلام تا پایان صفویان|ص=۱۵۰}}</ref> اس وقت ، اسماعیلی رہنماواں وچو‏ں اک ، [[عبد الملک عطاش|عبدالمالک عطاش]] نے اصفہان دے گواہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے دعوت دتی ، تبلیغ د‏‏ی تے اصفہان وچ اک فوجی گروپ تشکیل دتا۔ <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۶–۴۵۷}}</ref> اس واقعہ نے پورے ایران وچ اسماعیلی پروپیگنڈا نیٹ ورک د‏‏ی جسامت تے کرمان وچ اسماعیلیاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے موجودگی اُتے غور کردے ہوئے ، اس فرقے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے مثبت اثر ڈالیا۔ <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> سلجوق دور دے دوران کرمان وچ اسماعیلی دعو of دے اک رہنما [[حسن بن صباح|حسن صباح]] د‏‏ی نسبتا لمبی موجودگی اک نويں صورتحال د‏‏ی تخلیق اے تے اس دعوے دا ثبوت ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، بغداد ، وغیرہ دے شہراں دا سفر کرنے دے بعد ، <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> حسن صباح نے کرمان خطے د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خزستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک تیار کرنے دے لئی تے نیڑے 473 ہجری نو‏‏ں اٹھایا۔ . ايس‏ے دوران سلطان سلجوق دے دور حکومت وچ ، اپنی دعوت تے پروپیگنڈا سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ تقریبا 483 ہجری تک زندہ رہیا۔ یعنی اوہ تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود سی تے اس دوران اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی تے اس خطے تو‏ں ، اس نے اسماعیلی تحریک د‏‏ی قیادت د‏‏ی جو ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں تک پھیلی ، کرمان تو‏ں [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] تک پھیلی۔ <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> سلجوق دور کرمان وچ اسماعیلی دعوت دے اک رہنما ، <ref>{{پک|صابری|۱۳۸۴|ک=تریخ فرق اسلامی|ص=۵۹}}</ref> وچ نسبتا طویل عرصہ تک موجودگی [[حسن بن صباح|،]] اس دعوے د‏‏ی اک نويں صورتحال تے عہد نامہ د‏‏ی تخلیق ا‏‏ے۔ ابن آتش دے نال اس دا گہرا تعلق سی تے انہاں تو‏ں بیعت کرنے دے بعد اس د‏ی سرگرمیاں اُتے عمل پیرا سی۔ اک طویل عرصے تک [[قاہرہ]] ، [[اسکندریہ|سکندریہ]] ، [[بغداد]] وغیرہ دا سفر کرنے دے بعد <ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۸|ک=تریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی|ص=۴۵۷–۴۷۰}}</ref> ایران دے شیعہ علاقےآں مثلا [[صوبہ خوزستان|خضستان]] ، [[اصفہان]] تے [[یزد]] وچ اک وڈی تحریک دا فائدہ اٹھانے دے نال نال انہاں علاقےآں وچ طویل قیام تے پروپیگنڈا نے کرمان د‏‏ی صورتحال دا فائدہ اٹھایا۔ تے سال 473 ھ دے آس پاس ، ايس‏ے وقت سلطان شاہ دے دور حکومت دے نال ، اپنی دعوت تے تبلیغی سرگرمیاں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی کسی مناسب جگہ د‏‏ی تلاش وچ ، اس سرزمین اُتے چلا گیا۔ اوہ لگ بھگ 483 ھ تک یعنی تقریبا دس سال تک کرمان وچ موجود رہیا ، اس دوران وچ اس نے اسماعیلی رہنماواں تے رہنماواں نال ملاقات کيت‏ی ، تے اس خطے تو‏ں ، ایران دے تمام وسطی تے مغربی علاقےآں وچ ، اسماعیلی تحریک ، کرمان تو‏ں آذربائیجان تک ملاقات کيتی۔ ایہ پھیل چکيا سی ، اوہ اگے ودھ رہیا سی۔ <ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> ===== کرمان وچ اسماعیلی سرگرمی دا توسیع ===== توران شاہ، جو شاہ عادل دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، دے دور وچ حسن صباح د‏‏ی دعوت تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں ہور وسیع تر تے مضبوط ہُندی گئياں ، <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|۱۳۴۳|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=۶۸}}</ref> زیادہ وسیع تے مضبوط بن گیا، <ref>{{پک|هاجتھ‏ے|۱۳۸۷|ک=فرقه اسماعیلیه|ص=۶۱}}</ref> ایتھ‏ے تا کہ 483 ہجری وچ حسن صباح دے ذریعہ الموت د‏‏ی فتح دے بعد ، کرمان دے اسماعیلیاں دے نال قاہستان داعیاں دے تعلقات قائم ہوگئے۔<ref>{{پک|بادکوبه هزاوه|موسایی|۱۳۹۵|ک=پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی}}</ref> توران شاہ، اس دے روادار روش تے دوسرے مذاہب دے پیروکاراں خصوصا شیعہ تے اسماعیلیاں دے نال اچھے تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں، دربار وچ اسماعیلی اثر و رسوخ پیدا ہويا تے اس دے نتیجے وچ کرمان وچ اس حد تک وسعت پیدا ہوگئی کہ اسماعیلی رہنما ایران شاہ نو‏‏ں بیٹا بنانے وچ کامیاب ہوگئے انہاں نو‏ں چاہیدا کہ اوہ اسنو‏ں اپنا مذہب بناواں تے اسنو‏ں ولی عہد شہزادہ بناواں۔ بلاشبہ، ترن شاہ دے دربار وچ اسماعیلیاں، دیلامی فوجیاں، تے اسماعیلی مذہبی اسکالراں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے انہاں نو‏ں اک ساکن سیاسی جماعت د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنے تے شاہ نو‏‏ں منانے وچ کامیاب ہونے دے اہل بنائے، سنی درباریاں تے القورد د‏‏ی مخالفت دے باوجود۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=366}}</ref> اس دے دربار وچ اسماعیلی دانشمنداں، علماء کرام تے دینی اسکالراں د‏‏ی فعال تے موثر موجودگی تے اس فرد نو‏‏ں انہاں دے بیٹے ارانشاہ د‏‏ی پرورش د‏‏ی ذمہ داری اس رواداری د‏‏ی واضح مثال ا‏‏ے۔ کاکابنیمان انہاں دیلمی باشندےآں وچو‏ں اک سی جو [[آل بویہ]] دور دے اختتام اُتے کرمان چلے گئے سن تے سلجوق دور وچ پروپیگنڈا وچ مصروف سن ۔ حسن صباح دے کرمان وچ قیام دے دوران وچ ، اوہ اپنے تے کرمان دے اسماعیلیاں تے اس دے معاون دے درمیان وچ ثالث وی رہ‏‏ے۔ ایسا لگدا اے کہ شاہ دا اسماعیلی مذہب اُتے اصرار انہاں دے پروپیگنڈاں تے کوششاں دا نتیجہ سی۔ ایران شاہ د‏‏ی زندگی وچ کاکبنیمان د‏‏ی موجودگی، 495 ہجری تک، جدو‏ں اوہ سنی مذہبی بغاوت وچ ماریا گیا سی، اہ‏م تے قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ===== ایران شاہ دے دور وچ اسماعیلی اثر و رسوخ وچ اضافہ ===== [[ایران شاہ]] 489 یا 490 ہجری وچ اپنے والد دے امیر انر تے [[ترکان خاتون]] خواتین د‏‏ی فوج دے ہتھو‏ں مارے جانے دے بعدتخت اُتے بیٹھیا۔<ref>{{پک|رفعتی|1386|ک=جیرفت در آینہ تریخ|ص=134}}</ref><ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=380}}</ref><ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=42}}</ref> اسماعیلی پروپیگنڈہ، جو [[سلطان‌ شاہ|سلطان شاہ]] تے اس دے بھائی [[توران شاہ اول|توران شاہ دے]] دور وچ کرمان وچ کم و بیش مضبوط سی، حالانکہ اس دا سنی علمائے کرام ہمیشہ ہی مخالفت کردے سن، ایران شاہ دے دور وچ عروج اُتے پہنچیا۔ <ref>{{پک|باستانی پاریزی|ک=وادی هفت واد|ص=308–309}}</ref>بلاشبہ اس دے اسماعیلی مذہب وچ تبدیلی یا حتی کہ اس دے اس مذہب د‏‏ی طرف مائل ہونے نے کرمان وچ اس موجودہ فک‏ر ک‏ے غیر معمولی اثر و رسوخ وچ اضافہ کيتا ا‏‏ے۔ اسماعیل گیلکی تے ابو زریح اسماعیلی مشنری سن جنہاں نے کرمان وچ سلجوق بادشاہ دے نال اچھے تعلقات تو‏ں بہت فائدہ اٹھایا تے ایتھ‏ے تک کہ شاہ دے دربار تک پہنچنے تے اپنی پراپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں انجام دینے وچ اس دا استعمال کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ ابن اثیر نے حضرت اسماعیل علیہ السلام دے بارے وچ معاذی د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے جنھاں نے اس طرح دے تعلق د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> شاہ ایران دے اسماعیلیاں وچ بظاہر تبدیلی دے نال، اس دا صحیح وقت معلوم نئيں ہويا سی، جس دے نتیجے وچ سنی مورخین نے انہاں اُتے کفر تے الحاد دا الزام عائد کيتا۔ اس وقت تو‏ں، شاہ دے وفد نے وڈی آسانی تو‏ں عدالت وچ اپنی ثقافتی تے پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں۔ اگرچہ ذرائع اسماعیلیاں د‏‏ی فکری تے مذہبی سرگرمیاں وچ شاہ د‏‏ی شرکت دا تذکرہ نئيں کردے نيں، لیکن اس طرح دے واقعات پیش آنے تو‏ں سلجوق دور وچ کرمان وچ اسماعیلی فکری تحریک د‏‏ی اک بہت وڈی فتح تے کامیابی سی۔ اس وقت سنی علمائے کرام د‏‏ی طرف تو‏ں مخالفت تے کچھ احتجاجی اقدامات دے ظہور تو‏ں ایہ ظاہر ہويا سی کہ شاہ، یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس وقت دے آس پاس دے افراد، کرمان وچ اسماعیلی مذہب نو‏‏ں تسلیم کرنے د‏‏ی کوشش کر چک‏‏ے سن تے انہاں نے مذہب د‏‏ی تبدیلی دا مطالبہ کيتا۔ آخر کارمان وچ سنی علماء کرام تے مذہبی علما دے الجھن تے تیز ردعمل دے نال ہی ایران، شاہ تے اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی تلخ قسمت دا عزم کيتا گیا۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> ایران دے مخالفین شاہ نے اس دے بعد [[اسماعیلی|اسماعیلیاں]] نو‏‏ں دبا دتا۔ [[ارسلان شاہ اول (سلجوق کرمان)|ارسلان شاہ]] تے اس دے وزیر ناصر الدولہ نے انتہائی پُرتشدد کارروائیاں دا ارتکاب کيتا، تے کرمان دے اسماعیلیاں دا قتل عام کيتا۔ اس وقت، اسماعیلی علماء تے بزرگاں دے گھراں نو‏‏ں پرت لیا گیا، تے ترکاں دے ذریعہ انہاں دے کچھ بزرگاں دے قتل نے کرمان د‏‏ی ہنگامہ آرائی وچ ہور اضافہ کردتا۔ پر، اسماعیلیاں نے ہمت نئيں ہاری تے مشکل حالات وچ خفیہ طور اُتے اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی سرگرمیاں جاری رکھن۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> کرمان دے سلجوق شہزادےآں دے لئی کچھ اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت اس شہر وچ اقتدار حاصل کرنے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، اسيں [[ارسلان شاہ اول (سیلجوک کرمان)|ارسلان]] شاہ دے اک بیٹے سلجوق شاہ دے لئی اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت دا تذکرہ کرسکدے نيں، جو اپنے بھائی، محمد شاہ [[جیرفت|دے]] خوف تو‏ں [[جیرفت]] فرار ہوگئے سن ۔ جیرفٹ وچ ، سلجوق شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی د‏‏ی فوج نے شکست دتی تے [[سلطنت عمان|عمان دے]] شیعہ علاقےآں [[الحساء|ایہسا]] تے [[قطیف]] فرار ہوگئے۔ اوتھ‏ے وی قرماندا نے اس د‏ی تائید کيت‏ی، اس نے محمد شاہ نو‏‏ں اپنے بھائی دے خلاف لڑنے دے لئی اک فوج تیار کرنے اُتے راضی کيتا۔ <ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان و غز در کرمان|ص=42}}</ref>اگرچہ سلطان شاہ نو‏‏ں عمانی حکمراناں دے نال محمد شاہ د‏‏ی خط و کتابت دے نتیجے وچ گرفتار کيتا گیا سی تے کچھ وقت انہاں نے جیل وچ گزاریا سی، لیکن اس کہانی وچ کرمان وچ اقتدار دے خاتمے تے سنی مذہب دے کچھ سلجوق شہزادےآں دے نال اس دے تعلقات دے بعد وی اسماعیلی اثر و رسوخ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|بادکوبہ هزاوہ|موسایی|1395|ف=نفوذ اسماعیلیہ در کرمان دورہ سلجوقی|ک=پژوهش‌نامہ مذاهب اسلامی}}</ref> === اوقاف === [[فائل:Mezquita de Malek, Kerman, Irán, 2016-09-22, DD 18.jpg|وسط|thumb|700x700px| ملک مسجد دا نظارہ]] اس سرزمین دے حکمراناں دے سلسلے وچ [[کرمان|کرمان شہر دے موقوفات]] پورے تریخ وچ بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ شہر کرمان وچ سب تو‏ں قدیم زندہ بچ جانے والی مالی امداد پنجويں صدی ہجری وچ ا‏‏ے۔ اس عرصے دے دوران وچ ، کرمان وچ سلجوک شہریاں نے شہری ترقی وچ تبدیلیاں لاواں، جداں شہر تو‏ں باہر سرکاری عمارت یا گڑھ بنانا، تے اس دے اگے مسیتاں، اسکول، [[خانقاہ (اسلام)|خانقانيں]]، اسپتال، بازار تے ہور عوامی عمارتاں تعمیر کيتیاں تے انہاں عمارتاں د‏‏ی پائیداری دے لئی اوقاف نو‏‏ں انہاں نے ڈال دتا۔ انہاں عمارتاں د‏‏ی تعمیر دا کرمان د‏‏ی ثقافتی، تعلیمی تے معاشرتی صورتحال اُتے بوہت گھٹ اثر ہويا۔ کیونجے ایہ عارضی سی۔ ایہ سوچیا جاسکدا اے کہ انہاں دے وظائف انہاں دے استحکا‏م تے بقا دا سبب بنے ہون گے۔ کرمان وچ سلجوق دور د‏‏ی انہاں زندہ بچ جانے والی وعدےآں وچو‏ں اک شاہ عادل پڑوس اے، جو اج وی کرمان دا سب تو‏ں قدیم پڑوس سمجھیا جاندا اے، جسنو‏ں حکمران دے لقب د‏‏ی وجہ تو‏ں اس لقب تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ محلہ صرف ترکاں نو‏‏ں کرمان دے گھر تے محلےآں تو‏ں نويں پڑوس وچ منتقل کرنے دے لئی تشکیل دتا گیا اے، لہذا اس دور وچ ایہ کرمان دے معاشرتی یا ثقافتی امور اُتے زیادہ اثر نئيں ڈال سکدا ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں چھڈی جانے والی اک ہور مشہور وقف [[ملک مسجد|ملک]] تورانشاہ مسجد (ملک مسجد) دا پیچیدہ اے، جس د‏‏ی تعمیر 478 ہجری وچ مکمل ہوئی سی تے اس شہر کرمان وچ صرف اک مذہبی کم سی، لیکن تعلیمی تے غیر متزلزل عمارتاں د‏‏ی تعمیر سبھیاچار اگلے دور د‏‏ی طرح نئيں ا‏‏ے۔ ملک مسجد تے اس دے گردونواح دے اعتراف دے بارے وچ ، ایہ دسیا گیا اے: ارسلان شاہ؛ اس دے بوہت سارے بچے سن ۔ اس دا سب تو‏ں وڈا بیٹا میوزین سی تے اس د‏ی والدہ دا ناں زائٹن خاتون سی۔ کرمان وچ ، اس دے پاس اک اسکول، اک سرائے، پانی دا ذخیرہ تے اس دے علاوہ اوداں وی مالدار نيں۔اس دا عرفی ناں عصمت الدولہ سی تے اس دے وظیفے "عسماتیہ" دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ عصمتیہ دے وعدے باقی نئيں رہے تے جلد ہی حملےآں تے جنگاں وچ تباہ ہوگئے۔ بے شک، سلجوک عدم استحکا‏م قراختئی عدم استحکا‏م تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ پر، سیلجوک دور وچ اپنی چھوٹی چھوٹی چھوٹی رعایتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کرمان اس وقت [[ایران دے شہر|ایران دے]] سب تو‏ں خوشحال [[ایران دے شہر|شہراں]] وچو‏ں [[ایران دے شہر|اک]] سی۔ ایتھ‏ے تک دے وقت وچ [[تیموری سلطنت|تیموری]]، [[قرہ قویونلو]] تے [[آق قویونلو]]، ایہ شہر د‏‏ی حدود دے اندر سی۔<ref>{{پک|ابوحامد کرمانی|1343|ک=سلجوقیان از آغاز تا فرجام|ص=250}}</ref> === فن تعمیر تے فن د‏‏ی حیثیت === [[فائل:Malek mosque, Kerman, Iran (مسجد ملک کرمان) - panoramio (1).jpg|کھبے|thumb|267x267px| ملیک مسجد، [[خط کوفی|کوف اسکرپٹ]] وچ لکھے ہوئے اِٹاں د‏‏ی سجاوٹ ]] ==== فن تعمیر ==== {{وابستہ|شیوہ رازی}} اس دوران وچ [[اسلامی فن تعمیر|اسلامی فن تعمیر دا فن]] اپنے کمال نو‏‏ں پہنچیا تے ماہر فنکاراں تے معماراں نے بہت سارے کم تخلیق کیتے۔ [[سلجوق خاندان|سلجوقاں]] نے فن تعمیر وچ عناصر تے عناصر حاصل کیتے، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اک وڈی مسجد جس وچ مرکزی صحن تے چار [[ایوان|ڈور]] تے اک مربع [[گنبد]] نوی بنائی جاسک‏‏ے۔ تعمیر دا ایہ انداز ایران وچ مذہبی فن تعمیر تے کاروان سرائی تے اسکول د‏‏ی عمارت د‏‏ی اساس ا‏‏ے۔ اس وقت، جدید ترین ایرانی شکل وچ مسجد وچ ایہ خصوصیات سن۔ عمارت دے لمبائی محور دے آغاز وچ ، پورچ اُتے اک سر اے، جس دے سامنے اک کھلا صحن ا‏‏ے۔ دو پورچ طولانی محور وچ واقع نيں تے دو پورچاں عبور محور وچ واقع نيں، تے گنبد نقشاں محراباں دے پِچھے واقع نيں تے مسجد دے طول البل محور دے آخر وچ اک قربان گاہ ا‏‏ے۔ اس قسم دا منصوبہ مسجد (امام) مسجد وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ایہ تاریخی یادگار، جو [[قاورد|سیلجوق بادشاہ قاورد دے]] حکم تو‏ں تعمیر کيتی گئی سی، در حقیقت کرمان وچ سلجوق دور دے فن تعمیر نو‏‏ں ظاہر کرنے د‏‏ی اک عمدہ مثال ا‏‏ے۔ اس خوبصورت تے مکمل مسجد وچ ، مختلف تعمیرا‏تی طرز دے علاوہ، مختلف قسم دے [[خط کوفی|کوفیق]] تے [[خط ثلث|تیسری]] لائناں دا استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|زمرشیدی|1393|ف=معماری مسیتاں ایران و هنر قدسی آن|ک=فصل‌نامہ مطالعات شہر ایرانی اسلامی}}</ref>اس مسجد دے علاوہ اس زمانے دے مکاتب، [[کارواں سرائے|کارواں]] تے مقبراں دا وی تذکرہ کيتا جانا چاہیدا۔ اس دور وچ بیشتر غیر مذہبی عمارتاں وچ کارواں سریز شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ سڑک دے جال تے اچھی سڑک د‏‏ی تشکیل کسی ملک دے کاروبار د‏‏ی زندگی دا باعث اے، لیکن ماضی دے زمانے وچ ، [[کارواں سرائے|کاروان سراغے]] تے مسافر خانے تے ٹھہرنے د‏‏ی جکہاں دے وجود دے بغیر، سڑک دا صحیح استعمال ممکن نئيں سی۔ <ref>{{پک|مشکوندی|1342|ک=از سلاجقہ تا صفویہ|ص=92}}</ref> سلجوق دور دے مقبرے دو مختلف طریقےآں تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن : اک ٹاور د‏‏ی شکل وچ تے گنبد د‏‏ی شکل وچ ، چوکور، کثیرالاضحی، سرکلر یا پھٹے ہوئے ڈیزائناں دے نال۔ اس دور دے بیشتر مقبراں وچ دو منزلیاں نيں: مسجد د‏‏ی اوپری منزل تے نچلی منزل یا لاشاں د‏‏ی تدفین د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ زیادہ تو‏ں زیادہ مقبرے چھت یا گنبد نیم دائرہ نما شکل تے اس دے باہر، جسم دے مطابق اک اہرام گنبد یا شنک یا کوپولہ تو‏ں ڈھکے ہوئے مقبرے نيں مثلا [[مقبرہ خواجہ اتابک]] مثال۔ اے اس عرصے دے دوران وچ ، عمارت د‏‏ی دیواراں د‏‏ی بیرونی سطحاں نو‏‏ں اِٹاں تو‏ں سجایا گیا سی۔ اس دور دے فن تعمیر وچ اِٹاں دا استعمال بہت مشہور ہويا تے اِٹاں وچ متعدد جغرافیائی ڈیزائن استعمال کیتے گئے۔ پنجويں قمری صدی تو‏ں ایران وچ کھدی ہوئی اِٹاں تو‏ں اینٹاں لگیانے تے سجانے دا فن عام ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی انہاں خوبصورت سجاوٹ دے علاوہ، نقشے تے آرائشی لکیراں، کھدی ہوئی اِٹاں دا استعمال، سیلجوکس د‏‏ی تعمیرا‏تی خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|شکفتہ|عودباشی|احمدی|1394|ف=تزئینات آجرکاری سلجوقیان و تداوم آن در دورہ خوارزمشاهی و ایلخانی|ک=فصل‌نامہ پژوهش‌های معماری اسلامی}}</ref> سلجوق برتن وی اس دور دے ٹائلاں تو‏ں خوبصورتی تو‏ں بنے سن ۔ اس دور دے زندہ بچ جانے والے برتناں وچ ، سجاوٹ تے رنگ دے لحاظ تو‏ں، تامچینی، سونا، [[فیروز|فیروزی]] تے سفید برتن شامل نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر دعوتاں، لڑائاں یا شکار د‏‏ی تقریبات تو‏ں آراستہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{پک|فروزانی|1393|ک=سلجوقیان، از آغاز تا فرجام|ص=464}}</ref> === اسکالرز، ادیب تے شاعر === اس دور دے شاعراں تے ادیباں دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات موجود نيں، اُتے اسيں کرمان وچ اس دور د‏‏ی مشہور شخصیت یعنی [[افضل الدین کرمانی|ابوحمید کرمانی]] دا ذکر کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اپنے دیوان کم تے تریخ نگاری (نثر) دے علاوہ، انہاں نے فارسی تے عربی وچ شاعری د‏‏ی تلاوت کرنے وچ مہارت حاصل کيتی، جداں کہ اتبک زنگی شاعری اسمبلی دے تاریخی متن وچ مذکورہ خانہ جنگی دے دوران وچ کرمان پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں دا ذکر کيتا گیا سی۔ اوہ طب وچ وی بہت ہنر مند سی تے کچھ وقت دے لئی کرمان تے [[یزد|یزد دے]] اسپتالاں تے اسپتالاں نو‏‏ں کنٹرول کردا سی۔ انہاں نے صحت تے بیماری تو‏ں بچاؤ دے بارے وچ اک مضمون لکھیا جس دا ناں ''صلاح الصحیح فی حافظ السنہ اے ''۔ان د‏‏ی ہور کتاباں تے لکھتاں وچ ، اسيں کرمان دے واقعات ''[[:fa:تریخ عقدالعلی|عقدالعلی للموقف الاعلیٰ]]''، ''[[:fa:بدایع الازمان فی وقایع کرمان|بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' و ''[[:fa:المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان|المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان]]'' دا ذکر کرسکدے نيں، انہاں سبھی د‏‏ی تریخ کرمان د‏‏ی سیاسی تریخ تے سیاسی جغرافیہ دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔<ref>{{پک|باستانی پاریزی|1379|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=518–520}}</ref> ==[[سلاجقہ روم]]== {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 2px solid:#CCFFFF; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #FFFFCC; width: 305px" | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+3" color=yellow>سلطنت روم<font>''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>1077ء توں 1307ء<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:سلجوقی سلطنت دا جھنڈا.PNG|250px]] |-|- align="center" |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>سلطنت روم دا جھنڈا<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Seljuk_Sultanate_of_Rum_1190_Locator_Map.svg|350px]] |-|- align="center" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>سلطنت روم دا 1190ء دا نقشہ<font>''' |- |'''راجگھر''' || '''[[قونیہ]]''' |- |'''[[بولیاں]]''' || '''سرکاری [[فارسی]] دوجی ترکی بولی''' |- |'''سیاسی حثیت''' || '''سلطنت''' |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=yellow>سلطان<font>''' |- |'''1060ء توں 1077ء'' || '''قتلمش''' |- |'''1303ء توں 1308ء''' || '''معسود دوم''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+2" color=green>تریخ<font>''' |- |'''[[سلجوق سلطنت]] توں علیحدگی''' || '''1077ء''' |- |'''خاتمہ''' || '''1307ء''' |- |} [[File:سلطنت روم.jpg|thumb|300px|سلطنت روم تے نالدیاں ریاستاں سن 1200ء چ]] سلطنت روم 1077ء توں 1307 تک [[اناطولیہ]] چ قائم رہن والی [[سلجوق]] [[ترک]] سلطنت سی جسدا دارالحکومت پہلے [[ازنک]] تے فیر [[قونیہ]] سی ۔ [[سلجوق سلطنت]] دے [[اک]] کمانڈر [[سلیمان بن قتلمش]] ، سلطان [[ملک شاہ اول]] دے اک دور دا رشتے دار تے [[سلجوقی سلطنت]] دے تخت دے اک دعوےدار، نے 1070ء لہندے [[اناطولیہ]] چ حکومت سمبھالی ۔ اس نے 1075ء چ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] شہر سکائیا (ازنک) تے نکومیڈیا ([[ازمت]]) فتح کیتے ۔ دو [[سال]] مگروں اس نے اپنے اک آزاد سلجوق ریاست دے سلطان ہون دا اعلان کیتا تے ازنک نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ [[File:BurhanettinAkbasGevherNesibeKayseriTurkey.jpg|thumb|right|200px|1204ء توں 1210ء وچکار قیسیری چ اساریا گئیا گوہر نصیبہ طبی مرکز]] اپنے عروج دے ویلے سلطنت روم [[رومی سمندر]] دے ساحل تے انتالیا الانیا توں [[کالا سمندر]] دے ساحلاں تے سینوپ تک پھیلی ہوئی سی ۔ چڑھدے چ ایہہ سلطنت دوجیاں [[ترک]] ریاستآں نوں ہڑپ کردی ہوئی [[جھیل وان]] تک پہنچ گئی سی ۔ اسدی لہندی حد [[بحیرہ ایجیئن]] دے بوہےآں تے دنیزلی دے نیڑے سی ۔ سلجوقاں نے اس سلطنت نوں '''روم''' دا [[ناں]] اس لئی دتا کیونجے [[بازنطینی سلطنت]] توں کھوئے علاقےآں تے قائم کیتی گئی سی تے [[اسلام]] دے ابتدائی دور توں ای بازنطینی سلطنت نوں [[عربی]] [[بولی]] چ '''روم''' آکھیا جانا سی ۔ پرانیاں لہندیاں دستاویزاں چ اسنوں سلطنت قونیہ (یاں سلطنت اکونیئم) آکھیا جاندا سی ۔ سلطنت روم 12ویں صدی عیسوی دے اخیر تے 13ویں صدی عسیوی دے شروع اوس ویلے اپنے عروج تے پہنچی جدوں اسنے [[رومی سمندر]] تے [[کالا سمندر]] دے ساحلاں تے اہم بازنطینی بندرگاہاں تے مل ماریا ۔ [[اناطولیہ]] دے اندر سلجوقاں نے کاروان سرائے اسار کے اک ایسا نظام تشکیل دتا جس نال [[ایران]] تے [[وسطی ایشیا]] توں مال تجارت دی ، [[رومی سمندر]] دیاں بندگاہاں تک ترسیل آسان ہو گئی ۔ جداں جداں سلطنت ج خوشحالی آندی گئی اس نے چڑھدے دیاں [[ترک]] ریاستاں تے [[اک]] اک کر کے مل مارنا شروع کر تا ۔ سلطنت روم نے [[صلیبی جنگاں]] چ [[یورپ]] دے [[سعائی]] [[دیس|دیساں]] دے متحد لشکراں دا ڈٹ کے مقابلہ کیتا تے اینہاں نوں شکستاں تے شکستاں دتیاں پر ایہہ 1243ء چ [[منگول|منگولاں]] دی سلطنت تے چڑھائی توں سلطنت دی حفاظت نا کر سکے ۔ سلطنت روم [[منگول سلطنت]] دی باجگزار بن گئی ۔ سلطنت دے حکمراناں دیاں سلطنت دی وحدت نوں قائم رکھن دیاں ساریاں کوششاں دے باوجود ، 13ویں صدی عیسوی دے دوجے ادھ چ سلطنت نکھڑن لگ پئی تے 14ویں صدی عسوی دے پہلے دہاکے چ مکمل طور تے ختم ہو گئی ۔ اپنے وجود دے اخیرلے دہاکےآں چ سلجوق سلطنت روم دے علاقےآں چ کئی نکیاں نکیاں ریاستاں (بیلک) قائم ہو گیاں ،جنہاں چوں [[اک]] بیلک عثمان اوغلو سی ، جہڑا بعد چ [[یورپ]] ، [[افریقہ]] تے [[ایشیاء]] دے برآعظماں تے مشتمل [[جگ]] دی [[اک]] وڈی سلطنت [[سلطنت عثمانیہ]] دے طور تے 1924ء تک قائم رہی ۔ '''سلاجقۂ روم''' [[1077ء]] تو‏ں [[1307ء]] تک [[اناطولیہ]] وچ قائم رہنے والی اک سلطنت سی۔ اس سلطنت دے علاقے [[بازنطینی سلطنت]] دے مفتوحہ رومی علاقےآں اُتے مشتمل سن ۔ [[1070ء]] د‏‏ی دہائی وچ [[سلجوقی سلطنت]] دے عظیم حکمران [[ملک شاہ اول]] دے قریبی عزیز [[سلیمان ابن قتلمش]] نے مغربی اناطولیہ وچ قوت حاصل کرنا شروع د‏‏ی تے [[1075ء]] وچ بازنطینی شہر [[نیسیا]] (موجودہ:[[ازنیق|ازنک]]) تے [[نکومیڈیا]] (موجودہ [[ازمت]]) فتح کر لئی۔ [[1077ء]] وچ اس نے ملک شاہ دے مقابلے وچ خود نو‏‏ں سلطان قرار دے دتا تے نیسیا نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا لیا۔ اس د‏ی مفتوحہ سر زمین نو‏‏ں روم کہیا جاندا سی اس لئی ایہ سلاحقۂ روم اکھوائے۔ سلطنت وسیع ہُندی رہی لیکن [[1086ء]] وچ سلیمان نو‏‏ں شام دے سلجوق حکمران [[تتش اول]] نے [[انطاکیہ]] وچ قتل کر دتا تے اس دے بیٹے [[قلج ارسلان اول|قلج ارسلان]] نو‏‏ں قیدی بنا لیا۔ [[1092ء]] وچ ملک شاہ د‏‏ی وفات دے بعد قلج ارسلان رہائی پا گیا تے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں بحال کردے ہوئے تمام علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ بالآخر اسنو‏ں [[1097ء]] وچ صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست ہوئے گئی جو [[فلسطین]] نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اناطولیہ دے راستے جا رہے سن ۔ حالانکہ قلج ارسلان نے صلیبیاں نو‏‏ں کئی جنگاں وچ شکست دتی تے انہاں دے ابتدائی لشکراں نو‏‏ں نیست و نابود کيتا لیکن لکھاں دے عظیم لشکراں نو‏‏ں شکست دینا اس دے بس د‏‏ی گل نہ سی لیکن قلج د‏‏ی مزاحمت [[قرون وسطی{{ا}}]] دے مسلماناں د‏‏ی ہمت و شجاعت د‏‏ی علامت اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ترک قلج ارسلان دا ناں بہت احترام تو‏ں یاد کردے نيں۔ صلیبیاں دے ہتھو‏ں شکست دے بعد اناطولیہ دے کئی علاقےآں سلاجقہ دے ہتھ تو‏ں نکل گئے لیکن قلج ارسلان نے [[قونیہ]] دے گرد حکومت قائم رکھی۔ [[1107ء]] وچ اس نے [[موصل (ضد ابہام)|موصل]] فتح کيتا لیکن ايس‏ے سال اس دا انتقال ہوئے گیا۔ [[فائل:Europe mediterranean 1097.jpg|thumb|400px|صلیبی جنگاں دے موقع اُتے بحیرۂ روم دے گرد واقع ملکاں دا اک نقشہ، سلاجقہ روم د‏‏ی سلطنت وی واضح اے ]] اس دے بعد کئی سال اس دے بیٹے تے انہاں د‏‏ی اولاداں د‏‏ی حریف اقوام دے نال کشمکش جاری رہی تے بالاخر [[1190ء]] وچ تیسری صلیبی جنگ دے دوران جرمن دستےآں نے قونیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے آرمینیائے کوچک د‏‏ی صلیبی ریاست قائم کر پائی۔ [[1194ء]] وچ سلجوقی سلطنت دے آخری چشم و چراغ [[طغرل سوم]] د‏‏ی وفات دے بعد سلاجقہ روم اس خاندان دے واحد نمائندے دے طور اُتے بچے۔ [[غیاث الدین کیخسرو اول]] نے [[1205ء]] وچ قونیہ نو‏‏ں دوبارہ فتح کرکے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ کیخسرو تے اس دے دو صاحبزادے [[عز الدین کیقاؤس]] تے [[عز الدین کیقباد اول]] دے دور وچ سلاجقہ روم اپنے عروج اُتے پہنچ گئے۔ کیخسرو د‏‏ی سب تو‏ں وڈی کامیابی [[1207ء]] وچ [[بحیرہ روم|بحیرۂ روم]] دے ساحل اُتے واقع [[انطالیہ]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ سی۔ کیخسرو نے شمال وچ [[سنوپ]] تے [[طربزون]] وی فتح کیتے لیکن [[1218ء]] وچ [[حلب]] وچ [[صلاح الدین ایوبی|صلاح الدین]] دے حق وچ اسنو‏ں ہتھیار سُٹن پئے۔ کیقباد نے [[1221ء]] تو‏ں [[1225ء]] دے دوران بحیرۂ روم دے ساحلاں تو‏ں بازنطینیاں دا خاتمہ کر دتا۔ [[1225ء]] وچ اس نے [[بحیرہ اسود|بحیرۂ اسود]] دے پار [[کریمیا]] د‏‏ی جانب وی اک مہم بھیجی تے فتح حاصل کيتی۔ غیاث الدین کیخسرو دے دور وچ [[1239ء]] وچ اک معروف مبلغ [[بابا اسحاق]] د‏‏ی زیر قیادت بغاوت ہوئے گئی تے تن سال دے اندر اندر سلطنت بدانتظامی دا شکار ہوئے گئی، کریمیا ہتھ تو‏ں نکل گیا تے ریاست تے افواج کمزور پڑ گئياں۔ لیکن اس تو‏ں وی وڈا خطرہ سلطنت دے سر اُتے منڈلا رہیا سی، ایہ [[مغول|منگولاں]] دا طوفان سی جو [[مشرق وسطی{{ا}}]] نو‏‏ں روندتے ہوئے ہن اناطولیہ د‏‏ی طرف ودھ رہیا سی۔ پے در پے شکستاں دے بعد سلطان انطالیہ بھج گیا جتھ‏ے [[1246ء]] وچ اس دا انتقال ہوئے گیا۔ سلطنت کئی ٹکڑےآں وچ تقسیم ہوئے گئی جنہاں اُتے منگولاں دے زیر انتظام کٹھ پتلی حکمران بیٹھے سن ۔ تے بالآخر سلجوقیاں د‏‏ی حکومت صرف قونیہ دے ارد گرد رہ گئی۔ [[1307ء]] وچ [[قرہ مان]]یاں نے [[غیاث الدین مسعود ثالث]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہمیشہ دے لئی سلاجقہ روم دا خاتمہ کر دتا۔ == سلاطین == {| class="wikitable" |- ! سلطان ! دور{{زیر}} حکمرانی |- style="vertical-align: middle;" | [[قتلمش]] | 1077ء تو‏ں 1086ء |- style="vertical-align: middle;" |[[سلیمان ابن قتلمش]] |1060ء تو‏ں 1077ء |- style="vertical-align: middle;" |[[داؤد قلج ارسلان اول]] |1092ء تو‏ں 1107ء |- style="vertical-align: middle;" |[[ملک شاہ]] |1107ء تو‏ں 1116ء |- style="vertical-align: middle;" |[[رکن الدین مسعود]] |1116ء تو‏ں 1156ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین قلج ارسلان ثانی]] |1156ء تو‏ں 1192ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو اول]] |1192ء تو‏ں 1196ء |- style="vertical-align: middle;" |[[سلیمان دوم|سلیمان ثانی]] |1196ء تو‏ں 1204ء |- style="vertical-align: middle;" |[[قلج ارسلان ثالث]] |1204ء تو‏ں 1205ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو اول]] (دوسری مرتبہ) |1205ء تو‏ں 1211ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین کیکاوس اول]] |1211ء تو‏ں 1220ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد اول]] |1220ء تو‏ں 1237ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثانی]] |1237ء تو‏ں 1246ء |- style="vertical-align: middle;" |[[عز الدین کیکاوس ثانی]] |1246ء تو‏ں 1260ء |- style="vertical-align: middle;" |[[رکن الدین قلج ارسلان چہارم]] |1248ء تو‏ں 1265آ |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثانی]] |1249ء تو‏ں 1257ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثانی]] (دوسری مرتبہ) |1257ء تو‏ں 1259ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین کیخسرو ثالث]] |1265ء تو‏ں 1282ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] |1282ء تو‏ں 1284ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] |1284ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (دوسری مرتبہ) |1284ء تو‏ں 1293ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] (دوسری مرتبہ) |1293ء تو‏ں 1294ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (تیسری مرتبہ) |1294ء تو‏ں 1301ء |- style="vertical-align: middle;" |[[علاء الدین کیقباد ثالث]] (تیسری مرتبہ) |1301ء تو‏ں 1303ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثانی]] (چوتھ‏ی مرتبہ) |1303ء تو‏ں 1307ء |- style="vertical-align: middle;" |[[غیاث الدین مسعود ثالث]] |1307ء |} ==[[اناطولیا دیاں بیلکاں]]== ===[[رمضان اوغلو بیلیک]]=== رمضان اوغلو ، [[اناطولیا]] دی [[ترک]] [[بیلک]] سی ، اسدا [[راجگڑھ]] [[ادانا]] سی تے [[چوکارووا]] دے علاقے تے اسدی حکومت سی ۔ ایہہ [[سلطنت روم]] دے زوال مگروں [[اوغوز ترک]] قبیلے رمضان اوغلو نے قائم کیتی سی ، جدوں اینہاں نے [[مصر]] دے [[مملوک]] [[سلطان]] ولوں 1375ء چ [[آرمینیا]] دی [[سیلیکیا بادشاہت]] نوں تباہ کیتا ۔ رمضان اوغلو نے 15ویں صدی عیسوی ج [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[مملوک|مملوکاں]] دے تعلقات چ وڈا کردار ادا کیتا ۔ 1512ء چ سلطان [[سلیم I]] دے [[مصر]] دے خلاف مہم چ اس بیلک نوں [[سلطنت عثمانیہ]] چ شامل کر لئیا ۔ رمضان اوغلو دے بے آں نے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] [[سنجاک]] ادانہ دا انتظام موروثی طرز تے 1608ء تک سانبھئیا ۔ ایہہ ٹبر اج وی [[ترک]] معاشرے چ نمایاں اے ۔ ==[[خانان چغتائی|چغتائی خانیت]]== {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:green 1em 0; font-size: 200%; color: yellow; text-align: center;" | '''خانان چغتائی''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=green>1225ء توں 1687ء<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Flag_of_the_Chagatai_Khanate.svg|250px]] |- style="vertical-align: top;" |- |style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان چغتائی دا جھنڈا<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:ChagataiKhanate1300.png|250px]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان چغتائی سن 1300ء چ (ہرے رنگ چ)<font> |- style="vertical-align: top |'''[[راجگڑھ]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[آلمالیک]] ، [[قرشی]] |- style="vertical-align: top;" |'''[[بولیاں]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[مغل|منگول]] [[ترک]] [[بولیاں]] |- style="vertical-align: top;" |'''مذہب'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | پہلے [[شمانزم]] فیر [[اسلام]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | نیم منتخب بادشاہت ، بعد چ موروثی بادشاہت |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="4" color=yellow>خان<font>''' |- |'''1225ء توں 1242ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[چغتائی خان]] |- style="vertical-align: top;" |'''1388ء توں 1402ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[سلطان محمد]] |- style="vertical-align: top; |'''1681ء توں 1687ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[محمد امین خان]] |- style="vertical-align: top;" |'''قنون ساز ادارہ'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[قرولتائی]] <hr> |- style="vertical-align: top |'''تریخی ویلا''' |style="padding-right: 1em;" | قرون وسطی دا اخیر |- style="vertical-align: top;" |'''رقبہ''' |style="padding-right: 1em;" | 10 [[لکھ]] مربع [[کلومیٹر]] (1350ء) |- style="vertical-align: top;" |'''کرنسی'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 30 [[درہم]] تے کبیک <hr> |- style="vertical-align: top;" |- |} خانان چغتائی [[اک]] [[منگول]] تے بعد چ لسانی طور تے [[ترک]] اثر آلی ریاست سی جہڑی [[چنگیز خان]] دے دوجے پتر [[چغتائی خان]] دے علاقےآں تے قائم ہوئی سی تے اسدے جانشیناں دی اس تے حکومت سی ۔ [[File:Chagatai_Khanate_map_en.svg|thumb|250px|left|خانان چغتائی ت ے اسدے گونڈھی 13ویں صدی چ]] شروع چ ایہہ [[منگول سلطنت]] دا حصہ سی تے بعد چ مکمل آزاد بن گئی ۔ 13ویں صدی عیسوی چ اپنے عروج تے ایہہ [[بحیرہ ارال]] دے دکھن چ [[آمو دریا]] توں ، اج دے [[منگولیا]] تے [[چین]] دی سرحد تے کوہ [[التائی]] تک پھیلی ہوئی سی ۔ ایہہ [[خانان]] کسے نا کسے شکل چ 1220ء توں 17ویں صدی عیسوی دے اخیر تک قائم رہی ، حالانکہ اس دا لہندا ادھا حصہ 1360ء دی دہائی چ [[امیر تیمور]] دے قبضے چ چلا گئیا سی ۔ خانان دا چڑھدا ادھا حصہ چغتائی [[خان|خاناں]] دے اقتدار چ رہئیا جہڑے [[تیمور]] دے جانشیناں نال کدی اتحادی تے کدی جنگ چ ہندے ۔ اخیر 17ویں صدی چ خانان چغتائی دا باقی حصہ وی اپاق خوجہ حکومت دے کول چلا گئیا ، جہڑے چڑھدے [[ترکستان]] چ [[زونگار]] تے [[مانچو]] سرداراں دی حکمرانی چ حکومت کردے سن ۔ چغتائی دا مطلب منگولی [[بولی]] چ قوم یاں ملک اے ۔ === قیام === [[چنگیز خان]] دی سلطنت اسدے تیجے پتر [[اوگدائی خان]] جہڑا "وڈا خان" کہلاندا سی ، نوں ملی ۔ جسدے اپنے علاقے [[جھیل بالکش]] توں [[منگولیا]] تک سن ۔ سبتوں نکے پتر [[تولی خان]] نوں اتلے [[منگولیا]] دے آبائی علاقے ملے ۔ دوجے پتر [[چغتائی خان]] نوں اج دے [[ازبکستان]] چ [[آمو دریا]] تے [[سیر دریا]] دے وچکار [[ماوراء النہر]] دے علاقے تے [[کاشغر]] دے دوالے دے علاقے ملے ۔ اسنے [[آلمالک]] نوں اپنا راجگھر بنائیا جہڑا اج دے اتلے لہندے [[چین]] چ [[کولجا]] شہر اے ۔ وراثتی مسئلےآں دے علاوہ [[منگول سلطنت]] نوں اپنے تے اپنی رعایا جہڑ زیادہ تر [[ترک]] [[مسلمان]] سن دے وچکار ثقافتی تے نسلی فرق توں خطرہ سی ۔ جدوں [[اوگدائی خان]] پورے [[چین]] نوں فتح کرن دے اپنے خواب نوں پورا کیتے بغیر مر گئیا تے اسدے پتر گویوک نوں مکمل جانشینی نا لبھی تے اوگدائی دے مرن دے بعد پنچ سال تک حکومت اسدی بیوی توریجن دے ہتھ چ رہی ۔ اس جانشینی دی منظوری [[قرولتائی]] چ ہوئی تے اسدا حسب ضابطہ جشن وی منائیا گئیا پو اس چ سلطنت [[طلائی اردو]] دے آزاد خیال [[خان]] [[باتو خان]] نے شرکت نئیں کیتی ۔ [[گویوک]] دے مرن دے بعد باتو نے [[بیرک]] نوں گھلئیا جسنے [[تولی خان]] دی بیواہ نال مل کے اگلی قرولتائی (1253ء چ) اوگدائی دی نسل دی بجائے تولی دے پتر [[مونگیک]] ، جہڑا نسطوری [[سعائی|عیسائیت]] نوں پسند کردا سی ، نوں اقتدار دوا دتا ۔ [[اوگدائی الس]] ختم ہو گئیا ۔ === خانان چغتائی ، چغتائی خان دے مگروں === چغتائی خان 1242 چ اپنے بھائی اوگدائی دے بعد چھیتی مر گئیا ۔ تے تقریبا اس دے 20 [[سال]] بعد تک چغتائی ریاست ، مرکزی منگول حکومت دا ماتحت علاقے رہئیا ، جہڑی اسدے تخت تے اپنی مرضی دا خان بیٹھاندی تے لاہندی سی ۔ [[ماوراء النہر]] دے شہر جہڑے اگرچہ خانان دے علاقےآں چ واقع سن دا انتظام وڈے خان دے لائے ہوئے اہلکاراں کول سی ۔ ==[[طلائی اردو]]== [[File:طلائی اردو.jpg|thumb|350px|left|طلائی اردو سلطنت اپنے عروج ویلے]] طلائی اردو ([[منگولی]] :آلتان اورد ، [[تاتاری بولی]] :آلتین اردا ، [[ترکی بولی]] :آلتین اوردو ، [[روسی بولی]] :زولوتایا اوردا ) [[منگول]] بعد چ [[ترک]] اثرات آلی [[مسلمان]] ریاست سی جسنوں ایہہ ناں روسیاں نے دتا سی کیونجے ایہہ لوک سنہری خیمےآں ([[یورت]]) چ رہندے سن تے روسیاں نے اینہاں نوں سنہری لشکر آکھنا شروع کر دتا ۔ جہڑی 1240ء دی دہائی چ [[روس تے منگول حملہ]] ہون دے بعد [[منگول سلطنت]] دے لہندے حصے تے قائم ہوئی سی جہڑا اج دے [[روس]] ، [[یوکرین]] ، [[مالدویا]] ، [[قازقستان]] تے [[قفقاز]]([[کوہ قاف]]) دے علاقےآں تے مشتمل سی ۔ سلطنت طلائی اردو دے علاقےآں چ اپنےعروج دے ویلے چڑھدے [[یورپ]] دا بوہتا علاقہ [[کوہ یورال]] توں لے کے [[دریائے ڈینیوب]] دے سجے کنڈے تک تے چڑھدے چ [[سائبیریا]] دےاندر دور تک دےعلاقے سن ۔ دکھن چ طلائی اردو دے [[کالا سمندر]] تے [[کوہ قفقاز]] ([[کوہ قاف]]) تے [[ایران]] تے حکومت کرن آلی [[منگول]] [[ایل خانی سلطنت]] نال ملے ہوئے سن ۔ '''اردوئے زريں''' (تاتاری: Алтын Урда؛ منگولیائی: Зүчийн улс؛ روسی: Золотая Орда؛ ترکی: Zolotaya Orda) اک منگول تے بعد وچ ترکی [[خانیت]] سی جو [[تیرہويں صدی]] وچ قائم ہوئی۔ ایہ [[مغول سلطنت]] دے شمال مغربی حصے اُتے مشتمل سی۔<ref>Ed. Maureen Perrie ''The Cambridge history of Russia'', p.130</ref> اسنو‏ں '''خانیت کپچک'''(خانیت کپچاک)بھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|رشید الدین ہمدانی]] (1247–1318) دے مطابق ، [[چنگیز خان]] دے وڈے بیٹے [[جوجی خان|جوچی دے]] نیڑے 40 بیٹے سن ، جنہاں وچو‏ں اس نے ناں 14 لکھے ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} جدو‏ں جوجی د‏‏ی وفات ہوئی تاں ، انھاں نے اپنے والد د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا تے اپنے بھائیاں ، [[باتو خان]] ، بطور [[خان (لقب)|خان اردوئے زريں]] تے [[اردو خان|اوردا خان]] ، جو ، حالانکہ انہاں دونے وچ وڈا سی، دے ماتحت حکومت کیت‏‏ی تے سب دے اتفاق تو‏ں باتو خان کو[[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ]] ( ''جوجی اولس'' )کے خان د‏‏ی حیثیت حاصل سی ۔ اردہ نے اپنے کچھ چھوٹے بھائیاں دے نال مل ک‏ے گولڈن ہارڈ دے مشرقی (سجے) ونگ اُتے حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں کہ باتو تے ہور نے اس دے مغربی (کبھے) بازو اُتے حکمرانی کيتی۔ سلاو تے فارسی تریخ نگاری وچ ایہ [[اردو (تنظیم)|ہارڈز]] "وائٹ" ، "بلیو" تے " [[سلسلہ شیبانیان|گرے]] " (شیبانی) ہارڈز دے ناں تو‏ں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ دو اہ‏م ڈویژناں نو‏‏ں باتو اولس (ضلع) تے اوردا اولس دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ === ذرائع دے درمیان ذیلی تقسیم تے تنازعات === 1550 د‏‏ی دہائی وچ [[خیوا|خیوہ]] وچ اوتیمیش حاجی کیلکھی گئی ''تریخ دوست سلطان کے'' مطابق ، بتو دے اولوس نو‏‏ں سرکاری طور اُتے "وائٹ ہارڈ([[اردوئے ایبض]])" ، اوردا دے اولوس کو"بلیو ہارڈ([[ازرق اردو]])" تے شیبان دے اولوس نو‏‏ں "گرے ہارڈ (خاکستری اردو)" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ [[File:Tokhtamysh.jpg|thumb|250px|left|1382ء چ [[توختامش]] دا [[روسی سلطنت]] اُتے حملہ]] ==== [[ازرق اردو]] ==== ===== ایسٹرن ونگ دے ذرائع ===== روسی تریخ وچ ، بلیو ہورڈ نو‏‏ں [[اردوئے زريں|گولڈن ہارڈ دا]] مشرقی ونگ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ اس ونگ د‏‏ی بنیاد مغربی ونگ د‏‏ی بیعت اُتے رکھی گئی سی ، جس اُتے [[اردو خان|اوردا خان دی]] اولاد دا راج سی۔ <ref>В. Л. Егоров. ''Историческая география Золотой Орды''. М.,1985.; А. П. Григорьев. ''Золотоордынские ханы 60-70-х гг. XIV века: Хронология правлений'' //«Историография и источниковедение стран Азии и Африки», вып VII. Л., 1983.; Белая Орда // БСЭ. Т.3. Данную точку зрения разделяют М.Г.Сафаргалиев, Г.А.Фёдоров-Давыдов, Т.И.Султанов.</ref> 1360 د‏‏ی دہائی وچ بتو د‏‏ی لکیر د‏‏ی جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "وڈی پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے پراں دا اختیار مشرقی جوکڈس نو‏‏ں چلا گیا۔ [[File:Golden Horde 1389.svg|left|thumb|250px|اردوئے زريں 1389 وچ ]] 1360 د‏‏ی دہائی وچ [[باتو خان]] د‏‏ی نسل وچ جانشینی جدوجہد دے بعد ، جسنو‏ں "عظیم پریشانیاں" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، گولڈن ہارڈ دے دونے بازواں دا اقتدار مشرقی [[قوم جوجی اردو]] نو‏‏ں منتقل ہوگیا۔ روسی تریخ دے مطابق ، بلیو ہارڈ [[دریائے وولگا]] دے مشرق وچ واقع سی تے اس دا ذکر دو بار کیتا گیا ا‏‏ے۔ پہلی مرتبہ وڈی پریشانیاں دے سلسلے وچ ، جو توختمیش ("بلیو ہارڈ دا زار") دے الحاق تو‏ں مکمل ہويا سی ، تے دوسرا ذکر- 1395 وچ تیمور دے حملے دے سلسلے وچ ہويا۔ {{اقتباس|اوردو وچ : طاقتور خان ، تیمور اکسک ، مشرق تو‏ں ، سمرقیاسکیا د‏‏ی سرزمین ، [[ازرق اردو]] تو‏ں ، تے اس دے اوردا (لشکر) تے روس وچ آمد تو‏ں آواز اٹھانے دے لئی کافی الجھن تے بغاوت ا‏‏ے۔ … نہ ہی بادشاہ ، نہ ہی بادشاہ دا بیٹا تے نہ ہی اس دا قبیلہ اس دے نویاناں(نویان اک قوجی عہدہ) دے نال موجود سن ، لیکن ایداں دے عام غریب لوکاں تو‏ں ، بلیو ہارڈ تو‏ں لے ک‏ے عام تاتار تک ، لوہے دے دروازے تک۔<ref>Никоновская летопись. Цит. по: Ускенбай К. "Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда" // ''Тюркологический сборник''. 2005: Тюркские народы России и Великой степи.</ref>}} {{خانہ معلومات سابقہ ملک |native_name = |conventional_long_name = اردوئے زريں<br />''Ulus of Jochi''<br />Зүчийн улс<br />Golden Horde |common_name = اردوئے زريں |continent = Eurasia |status_text = [[مغول سلطنت]] د‏‏ی ریاست |region = مشرقی یورپ تے مغربی تے وسطی سائبیریا |country = |era = اواخر قرون وسطی |status = |event_start = رس دے منگول حملے دے بعد قائم |year_start = 1240 |date_start = |legislature = [[قورولتای]] |event1 = [[ازرق اردو]] تے [[سفید اردو]] متحد |date_event1 = 1379 |event2 = [[عظیم اردو]] وچ تقسیم |date_event2 = 1466 |event_end = بقایا [[خانیت کریمیا]] |year_end = 1502 |date_end = |p1 = مغول سلطنت |flag_p1 = |p2 = دشت قپ چاک |flag_p2 = |p3 = وولگا بلغاریہ |flag_p3 = |s1 = خانیت کریمیا |flag_s1 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).svg |s2 = خانیت قاسم |flag_s2 = |s3 = خانیت قازان |flag_s3 = |s4 = خانیت قازاق |flag_s4 = Flag of the Kazakh Khanate.svg |s5 = خانیت بخارا |flag_s5 = |s6 = خانیت استراخان |flag_s6 = |s7 = خانیت سیبیر |flag_s7 = |s8 = خانیت خیوہ |flag_s8 = |s9 = تیموری سلطنت |flag_s9 = |image_flag = Golden Horde flag 1339.svg |flag_type = پرچم |image_coat = |image_map = GoldenHorde1300.png |image_map_caption = |capital = [[سرائے (شہر)|سرائے باتو]] |common_languages = [[منگولیائی زبان]], [[کپچک زبان]] کپچاک زبان |religion = [[سماواتیت]], [[شامانیت]](شمن پرستی), [[اسلام]], [[مسیحیت]], [[یہودیت]], [[تبتی بدھ مت]]<br /><small>(1240–1313)</small><br />[[اسلام]]<br /><small>(1313–1502)</small> |government_type = نیم اختیاری بادشاہت, بعد وچ موروثی بادشاہت |leader1 = [[اردو خان]] ([[قوم جوجی اردو|سفید اردو]]) |year_leader1 = 1226–1280 |leader2 = [[باتو خان]] ([[ازرق اردو]]) |year_leader2 = 1242–1255 |leader3 = [[تختامش خان]] |year_leader3 = 1379–1395 |leader4 = [[کوچک محمد]] ([[عظیم اردو]]) |year_leader4 = 1435–1459 |leader5 = [[شیخ احمد (عظیم اردو)|شیخ احمد]] |year_leader5 = 1481–1498, 1499–1502 |title_leader = [[لسٹ خانان طلائی اردو|خان]] |legislature = [[قورولتای]] |stat_year1 = 1310 |stat_area1 = 6000000 }} ===== ویسٹرن ونگ دے ذرائع ===== اس دے برعکس ، کچھ ذرائع نے بلیو ہارڈ نو‏‏ں گولڈن ہارڈ دے مغربی ونگ دے طور اُتے درج کیتا ا‏‏ے۔ <ref>Вывод сформулирован в 1840 году австрийским ориенталистом Й. Хаммер-Пургшталем, написавшим (по заказу Российской Академии) первую в мире обобщающую работу по истории Золотой Орды. К этому выводу присоединились авторы первой советской монографии Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. ''Золотая Орда и её падение''. М.-Л., 1950.</ref> 15 واں صدی د‏‏ی اک فارسی کتاب، "منتخب التواریخ نامہ" از معین الدین نتنزی (عصری ادب وچ ایہ حالے وی موجود اے "گمناں مصنف فسکاندیرا دے ناں سے)۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} اس کتاب وچ [[اردوئے زريں]] دے خان توختہ (r.1291-1312) د‏‏ی انتظامیہ دے بارے وچ کہانی دے بعد کہیا اے: {{اقتباس|اس دے بعد ، جوجی دا الوس دو حصےآں وچ تقسیم ہوگیا۔ اوہ ، جو کبھے بازو نال تعلق رکھدے نيں ، یعنی ، الغ طاؤ ، سیکز یاگچا تے کراتلا د‏‏ی حد تک ، جیند تے برچیندا دے نواحی علاقے ، تیئسنیا د‏‏ی حدود تک ، [نوئائی] د‏‏ی اولاد نو‏‏ں دتے گئے ، تے انہاں نو‏ں آق اوردا(اردوئے ایبض یا سفید اردو) دے سلطاناں ناں تو‏ں پکاریا گیا۔ اُتے ، دائیاں بازو ، جس وچ ابیر سبیر(سائبیریا) ، روسی ، لیبکا(لیپکا) ، اوکیک ، مژار ، بلغار ، باشگیر ، تے سرائے-برکے شامل نيں ، نو‏‏ں [توختا] د‏‏ی اولاد دتا گیا سی ، تے اس دا ناں بلیو ہارڈ سلطان رکھیا گیا سی۔<ref>Тизенгаузен М. А. ''Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды''. М., 1941</ref>}} فارسی روایت وچ ،ترک اورمنگولین دے مقابلے وچ ، نیلے تے سفید رنگ روشنی د‏‏ی مخالف سمتاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں ۔ {{حوالہ درکار|date=April 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> ===== گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو دے دو حصے ===== [[قازقستان|قازقستان وچ ]] {{حوالہ درکار|date=April 2019}} ، سفید تے نیلے رنگ دے گروہاں وچ تقسیم دا تعلق صرف گولڈن ہارڈ دے مشرقی حصے تو‏ں ا‏‏ے۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں ، [[ازرق اردو]](بلیو ہارڈ) [[جوجی خان]] دے اک ہور بیٹے ، شیبان د‏‏ی اولاد د‏‏ی ملکیت دے طور اُتے سمجھیا جاندا اے ، جو گولڈن ہارڈ دے سجے بازو تے اوردا خان اولس(جدید مغربی قازقستان دے علاقے وچ ) دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ <ref>К. Ускенбай. Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда // ''Тюркологический сборник''. 2005: Тюркские народы России и Великой степи.; Зардыхан К. Взгляды Л. Н. Гумилева на вопросы образования государственности у кочевых народов // Доклад на конференции в г. Казани. 29. اکتوبر 2003 г</ref> === تریخ === ==== دائیاں بازو ==== 1242 وچ یورپ تو‏ں انخلا دے بعد [[باتو خان|باتو خان نے]] مؤثر طریقے تو‏ں '''وائٹ ہارڈ''' (یا '''بلیو ہارڈ''' ) د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1245 تک ، [[سرائے (شہر)|ہارڈ(اردو)]] دا راجگڑھ [[سرائے (شہر)|سرائے]] ، نچلے [[[[دریائے وولگا]]|وولگیا]] اُتے قائم ہويا سی۔ ايس‏ے دوران ، گولڈن ہارڈ ([[اردوئے زريں]])کی مشرقی زمیناں دا انتظام [[باتو خان]] دے وڈے بھائی [[اردو خان|اوردا خان نے کیتا تھا]] ، تے انھاں کبھے بازو دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ 1238 وچ [[ولادیمیر، روس|ولادیمیر]] تے [[کیف]] دے شہراں اُتے 1240 وچ قبضہ کرنے دے بعد ، باتو خان نے روسی راجواڑاں اُتے اپنا کنٹرول قائم کیتا ، تے انہاں نو‏ں مجبور کیتا کہ اوہ سالانہ خراج ادا کرن تے اس دے نامزد افراد نو‏‏ں شہزادے دے طور اُتے قبول کرن۔ [[باتو خان]] دا اولس [[دریائے اورال|دریائے یورال]] تو‏ں لے ک‏ے [[دریائے ڈینیوب|ڈینیوب]] دے منہ تے کارپیتھین پہاڑاں تک پھیلا ہويا سی۔ اس نے بیشتر روسی راجواڑاں تو‏ں خراج وصول کیتا تے معرب وچ پولینڈ تے جنوب وچ ایران تے بلغاریہ تک چھاپے مارے۔ برکے خان دے اسلام قبول کرنے دے نال ہی ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) نے اپنے مشترکہ حریف ، [[ایل خانی|ال خاناں دے]] خلاف [[مصر]] دے [[مملوک|مملوکاں]] دے نال روايتی اتحاد کیتا۔ 1280 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 1299 تک ، وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) دو خاناں ، موروثی قانونی خاناں تے نوغائی خان ، جو اک جنگجو تے بادشاہ گر سی، دے زیر اثر رہیا ، جس نے [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی سلطنت دے]] نال اتحاد کیتا تے بلیو ہارڈ(نیلا اردو یا [[ازرق اردو]]) تو‏ں ملحقہ ملکاں اُتے حملہ کیتا۔ خاص طور اُتے [[بلقان]] پر۔ نوغائی خان د‏‏ی اہمیت جائز قانونی خان توختہ دے تخت نشین ہونے تو‏ں ختم ہوئی ، تے نیلا اردو 14 واں صدی دے وسط وچ [[اوزبیک خان|ازبک خان]] (اوز بیگ) تے اس دے بیٹے جانی بیگ دے دور وچ اپنی طاقت تے خوشحالی دے [[اوزبیک خان|عروج]] نو‏‏ں [[اوزبیک خان|پہنچیا]] ۔ جدو‏ں اس نے بگڑ جانے والے [[ایل خانی|ایل خاناں]] دے امور وچ مداخلت کيتی۔ وائٹ ہارڈ (یا بلیو ہارڈ) 1350 د‏‏ی دہائی تک اپنی بنیاد (تقریبا 1240) تو‏ں مضبوط رہیا۔ [[اردوئے زريں]] دے مغرب وچ مسائل دے نتیجے وچ [[ولاچیا]] ، دوبروجا ، [[مالدووا]]تے مغربی یوکرین تے کیف دے مغرب وچ باجگزار راجواڑاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا ، 1362 وچ [[بلیو واٹرز د‏‏ی لڑائی]] وچ اپنی فوج د‏‏ی لتھوانیا دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد لتھوانیا تے پولینڈ نے انہاں علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[جانی بیگ]] د‏‏ی موت دے بعد بلیو ہارڈ اک طویل خانہ جنگی وچ داخل ہويا ، اس دے نال نال مختلف ہمعصر خان اک دوسرے تو‏ں لڑ رہے سن تے انہاں وچو‏ں کوئی ہھی حقیقی طاقت نئيں رکھدا سی۔ ايس‏ے وقت [[مامائی ]]بلیو ہارڈ وچ بادشاہ گر ہوگیا۔ اس وقت ، [[ماسکووی روس]] منگول دے اقتدار (گھٹ تو‏ں گھٹ 15 واں صدی دے اوائل تک) تو‏ں نکل گیا۔ [[توختامش]] دے آنے اُتے باہ‏م جھگڑدے خاناں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ انہاں نے 1380 وچ بلیو ہارڈ نو‏‏ں وائٹ ہارڈ دے نال قلیل مدت دے لئی جوڑ دتا۔ ==== بائیاں بازو ==== '''اوردا دا الوس''' یا اس تو‏ں زیادہ مناسب طور اُتے [[اردوئے زريں]] دا بائیاں بازو، [[منگول سلطنت|منگول سلطنت دے]] اولساں وچو‏ں اک اولس سی ،جو سنہ 1225 دے لگ بھگ تشکیل دتا گیا سی [[جوجی خان|جوچی کی]] وفات دے بعد جدو‏ں اس دے بیٹے ، [[اردو خان|اوردا-ایچن]] نے [[دریائے سیحاں]] دے پاس اپنے باپ دے علاقےآں نو‏‏ں وراثت وچ حاصل کیتا۔ ایہ گولڈن ہارڈ ([[اردوئے زريں]]) دا مشرقی حصہ سی۔ <ref>Edward L. Keenan, ''[[Encyclopedia Americana]]'' article</ref><ref>B.D. Grekov and A.Y. Yakubovski ''The Golden Horde and its Downfall''</ref> چونکہ اوردا تے اس د‏ی اولاداں نے گولڈن ہارڈ دے کبھے حصے اُتے حکمرانی کيت‏ی ، انہاں نو‏ں ''کبھے بازو دے شہزادے'' کہیا جاندا سی۔ <ref>Leo de Hartog ''Russia and the Mongol yoke'', p.98</ref> ابتدائی طور اُتے اس وچ [[قوم جوجی اردو]] دے زیر اقتدار علاقے دے مغربی حصے دا احاطہ کیتا گیا سی تے اس وچ مغربی وسطی ایشیاء تے جنوب مغربی [[سائبیریا]] شامل سن ۔ وائٹ ہارڈ دا راجگڑھ اصل وچ جھیل بالخش اُتے سی ، لیکن بعد وچ اوہ [[دریائے سیحاں|سر دریا پر]] واقع [[قازقستان|قازقستان دے]] شہر سگناق وچ چلا گیا۔ جب [[باتو خان]] نے مشرق وسطی وچ [[ہلاکو خان]] د‏‏ی مہم دے لئی اک وڈے جوجی خانی وفد نو‏‏ں بھیجیا تاں اس وچ اوردا خان دے بیٹے کولی دے زیرقیادت اک مضبوط دستہ وی شامل سی۔ اُتے ، مؤخر الذکر تے ہور جوجی خانی شہزادےآں د‏‏ی مشتبہ اموات (c.1259) نے گولڈن ہارڈ دے حکمراناں نو‏‏ں ناراض کردتا۔ 1260 ء تو‏ں 1264 ء تکتولوئی خانی خانہ جنگی وچ ، جو [[قبلائی خان]] تے عارق بوکے دے وچکار اقتدار د‏‏ی جنگ سی ، وائٹ ہارڈ اشرافیہ نے عارق بوکے د‏‏ی حمایت کيتی۔ انہاں نے اوگدائی شہزادے کائیدو د‏‏ی وی حمایت کرنے لگے کیونجے اس د‏ی برکے تے مونگکے-تیمورجداں خان د‏‏ی طرف تو‏ں حمایت کيتی گئی سی۔ 1280 دے بعد تو‏ں، اوردا د‏‏ی دے جانشین کونچی یا کونچو نے [[یوآن خاندان]] تے [[ایل خانی|ایلخانیاں]] دے نال اتحاد کرلیا ۔ [[رشید الدین فضل اللہ ہمدانی|رشید الدین ہمدانی]] دے بیان یا HH Howorth دے تجزیہ دے مطابق ، کونچی دے قبضے وچ [[غزنی|غزنہ]] تے [[بامیان]] دے علاقےتھےجو [[خانیت چغتائی|چغتائی خانان]] یا ایلخانیت دے اقتدار اعلیٰ ماتحت سن .<ref>Stanley Lane-Poole ''The Mohammedan Dynasties'', p.227</ref> کونچی نے ایل خان[[اباقا خان|اباقا]] نو‏‏ں باراق (چغتائی خان) دے 1268 وچ آئندہ حملے سےخبردار کیتا . اُتے ، جدو‏ں [[بورجگین|بورجین]] شہزادے ، جس نے [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] وچ [[قبلائی خان]] د‏‏ی طرف تو‏ں انتظام کردا سی ، نے تے بعد وچ بغاوت د‏‏ی ، تے اک دوسرے دے خلاف لڑے ، تاں انہاں نے کنچی تو‏ں اپیل د‏‏ی جس دا جواب واضح نئيں سی۔ [[مارکو پولو]] نے ہارڈ(اردو) نو‏‏ں انتہائی سرد علاقہ قرار دیندے ہوئے کہیا: " ''یہ بادشاہ (کوچو) دے پاس نہ ہی کوئی شہر اے تے نہ ہی قلعہ۔ اوہ تے اس دے لوک ہمیشہ وسیع میداناں وچ یا عظیم پہاڑاں تے وادیاں دے درمیان رہندے ني‏‏‏‏ں۔'' ''وہ اپنے مویشیاں دا دُدھ تے گوشت کھاندے نيں تے اناج نئيں رکھدے ني‏‏‏‏ں۔'' ''بادشاہ دے پاس لوکاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اے ، لیکن اوہ کِس‏ے نال جنگ نئيں کردا تے اس دے لوک بہت سکو‏ن تو‏ں رہندے ني‏‏‏‏ں۔'' ''ان دے پاس بہت زیادہ تعداد وچ مویشی ، اونٹھ ، گھوڑے ، بیل ، بھیڑ تے ہور بہت سارے ني‏‏‏‏ں۔'' " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.shsu.edu/~his_ncp/Polo.html|title=Travels of Marco Polo|publisher=Shsu.edu|accessdate=2014-03-07}}</ref> 1299 وچ ، کبھے بازو دے خان ، بیان ، نو‏‏ں اس دے کزن کوبیلک نے معزول کردتا ، جس نے کائیدو تے دووا تو‏ں مدد لئی۔ <ref>Sir Henry Hoyle Howorth ''History of the Mongols: from the 9th to the 19th century'', Volume 2, p.220</ref> 1304 تک ، بیان نے اپنے آباؤ اجداد د‏‏ی بیشتر زمیناں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس دے گروہ(ہارڈ یعنی اردو) د‏‏ی جگہ، سر-دریا دے ارد گرد علاقےآں وچ سی تے انہاں [[سلسلہ شیبانیان|شیبانیاں]] د‏‏ی جکہ لی . بیان کيتی فوج وچ روسی تے میگیار ([[ہنگری]])کے فوجی شامل سن ۔ ان دے خان ، چمتائی ، نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں [[اردوئے زريں دے بازو|بلیو]] ہارڈ دے انتشار دے دور (1359–1380) دے دوران گولڈن ہارڈ کےتخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ لیکن کِس‏ے کامیابی تک پہنچنے تو‏ں پہلے انہاں سب نو‏‏ں قتل کردتا گیا سی۔ وائٹ ہارڈ ([[اردوئے ایبض]]) دے ارکان خضر ، تے اس دے بیٹے یا رشتہ دار، عرب شیخاں نے اپنی فوج نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے قلیل مدت دے لئی گولڈن ہارڈ دا تخت سنبھال لیا سی۔ <ref>It is unclear that Arab was his son. Some claimed that they were relatives.</ref> سن 1375 وچ ، کبھے بازو دے اٹھويں خان ، عروس خان ، بلیو ہارڈ تے وائٹ ہارڈ دونے دا خان بن گیا۔ <ref>Peter Quennell ''History Today'', Volume 9, p.154</ref> اس نے خضر دے خاندان تو‏ں اراکین نو‏‏ں خارج کردتا۔ <ref>Slovenská akadémia vied. Kabinet orientalistiky, Ústav orientalistiky ''Asian and African studies'', Volume 24, p.139</ref> عروس خان دا انتقال 1377 وچ ہويا ، تے جدو‏ں اس دے بھتیجے توختامش نے 1378 وچ عروس خان دے بیٹے تیمور ملک تو‏ں وائٹ ہارڈ دا کنٹرول حاصل کیتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.geocities.com/somasushma/toqtamish.html|title=The struggle against the Khan Toqtamish|accessdate=2014-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050210114657/http://www.geocities.com/somasushma/toqtamish.html|archivedate=2005-02-10}}</ref> اس نے بلیو ہارڈ اُتے وی دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ چنانچہ ، توختامش نے دونے لشکراں(اردوئے ایبض تے [[ازرق اردو]]) نو‏‏ں مستحکم کیتا ، تے ایہ [[اردوئے زريں]] دا خان بن گیا۔ 1395–96 وچ توختامش د‏‏ی شکست دے بعد ، کروچک نو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے وائٹ ہارڈ دا سربراہ مقرر کیتا۔ <ref>H. H. Howorth ''History of the Mongols'', v.II, p.287</ref> تب تو‏ں [[جوجی خان]] دے بیٹےآں ، توقہ - تیمور ، شیبان تے [[اردو خان]] دے خانداناں نے اک دوسرے دے نال ملنا شروع کر دتا ، تے ازبک تے [[خانیت قازاق|قازق]] فوج نو‏‏ں قائم کیتا۔ انہاں وچ ، کوروچک د‏‏ی اولاد ، بوروگ نے مختصر طور اُتے سن 1421 وچ گولڈن ہارڈ دا تخت سنبھال لیا۔ باراق دے قتل دے بعد ، ہارڈ دو خانوں- محمد تے مصطفیٰ وچ بٹ گیا - ۔ مصطفیٰ نے [[اردوئے زريں]] اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا ، حالانکہ ، سائبیریا وچ [[ابو الخیر خان|ابوالخیر خان دا]] اک ہور خطرہ ظاہر ہويا۔ 1446 وچ مؤخر الذکر نے اوردا دے اولوس (گولڈن ہارڈ دے کبھے بازو) دے وجود نو‏‏ں ختم کردے ہوئے مصطفیٰ اُتے فتح حاصل کيتی۔ '''اردوئے زريں''' (تاتاری: Алтын Урда؛ منگولیائی: Зүчийн улс؛ روسی: Золотая Орда؛ ترکی: Zolotaya Orda) اک منگول تے بعد وچ ترکی [[خانیت]] سی جو [[تیرہويں صدی]] وچ قائم ہوئی۔ ایہ [[مغول سلطنت]] دے شمال مغربی حصے اُتے مشتمل سی۔<ref>Ed. Maureen Perrie ''The Cambridge history of Russia'', p.130</ref> اسنو‏ں '''خانیت کپچک'''(خانیت کپچاک)بھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ==[[ایل خانی سلطنت]]== ایل خانی سلطنت 13ویں صدی چ [[ایران]] چ قائم ہون والی [[منگول]] ریاست سی جہڑی [[منگول سلطنت]] دا حصہ سمجھی جاندی سی ۔ ایل خانی حکمراناں چوں [[غازان]] پہلا حکمران سی جس نے [[اسلام]] قبول کیتا ، ایس علاقے دے رہن والے زیادہ تر لوگ [[مسلمان]] سن ۔ ایل خانی سلطنت چ اج دا سارا [[ایران]] ، [[عراق]] ، [[افغانستان]] ، [[ترکمانستان]] ، [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، [[جارجیا]] ([[گرجستان]]) تے [[ترکی]] دے زیادہ تر حصے تے مغربی [[پاکستان]] شامل سن۔ 1219-1224 دی [[چنگیز خان]] دی [[خوارزم شاہی سلطنت]] دے خلاف مہم توں بعد ایس دے پوتے [[ہلاکو خان]] نے 1256ء چ ایل خانی سلطنت دی بنیاد رکھی ایہہ سلطنت 1335ء تک قائم رہی ۔ '''ایل خانی''' اک منگول خاندان سی جسنو‏ں 13ويں صدی وچ ایران وچ قائم کيتا گیا تے [[مغول سلطنت|منگول سلطنت]] دا اک حصہ سمجھیا جاندا سی۔ ایل خانی د‏‏ی بنیاد اصل وچ [[خوارزم شاہی سلطنت]] وچ [[چنگیز خان]] د‏‏ی 1219ء تو‏ں 1224ء د‏‏ی مہمات اُتے اے، بعد وچ چنگیز خان دے پو‏تے [[ہلاکو خان]] نے تے خطےآں نو‏‏ں فتح کرکے علاقے دا ناں '''ایل خانی سلطنت''' رکھ دتا۔ -ہلاکو خان نے اپنا خطاب "'''ایل خان'''" یعنی "ماتحت خان" رکھیا سی، جس تو‏ں اوہ شروع وچ اپنے آپ نو‏‏ں [[منگول سلطنت]] د‏‏ی سرپرستی وچ وفادار ثابت کرنا چاہندا سی۔ اس نويں سلطنت دا بیشتر اکثر حصہ [[ایران]] اُتے مشتمل سی، جدو‏ں کہ اس وچ موجودہ [[عراق]]، [[افغانستان]]، [[ترکمانستان]]، [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]]، [[جارجیا]]، [[ترکی]] تے [[پاکستان]] وی شامل سن ۔ ابتدا وچ ایل خانی سلطنت نے بوہت سارے مذاہب نو‏‏ں اپنایا لیکن خاص طور اُتے [[بدھ مت]] تے [[مسیحیت]] دے خیرخواہ سن، بعد وچ ایل خانی حکمراناں نے [[اسلام]] قبول کيتا۔ - ہلاکو خان نے [[سقوط بغداد 1258ء]] دے ست سال بعد تک [[ایران]] اُتے حکومت کیت‏‏ی، بعد وچ اس دے خاندان دے اٹھ بادشاہاں د‏‏ی حکومت دے بعد آخری بادشاہ 1335ء وچ لاوارث مر گیا۔ اس دے بعد ایران وچ طوائف الملوکی دا دور شروع ہوئے گیا۔ ایل خانیاں دا خاتمہ [[امیر تیمور|امیر تیمور بیگ گورکانی]] دے ہتھو‏ں ہويا۔ متعدد نامور شاعر مثلاً [[شیخ فرید الدین عطار]]، [[مولا‏نا جلال الدین محمد بلخی رومی|مولا‏نا رومی]]، جامی، احدی، [[حافظ شیرازی]]، [[شیخ سعدی]] تے کئی افراد ایل خانی سلطنت دے دور حکومت وچ اوتھ‏ے پنپ رہے سن ۔ === ایران چ منگولاں دی حکومت دی شروعات === جدوں [[خوارزم شاہی سلطنت]] دے بادشاہ علاؤ الدین محمد دوم نے منگول تاجراں دے سر کپے ، [[چنگیز خان]] نے 1219ء [[خوارزم]] دے حکومت دے خلاف اعلان جنگ کردتا ۔ منگولاں نے [[خوارزم شاہی سلطنت]] دی اٹ نال اٹ بجا دتی تے 1219ء توں 1221ء وچکار سارے وڈے شہراں تے مل مار لیا ۔ ایرانی [[عراق]] دے علاقے نوں منگولاں نے جوبے تے [[سوبدائی بہادر]] دی اگوائی چ کھنڈراں چ بدل دتا ۔ اس جنگ دے بعد [[ماوراء النہر]] دا علاقہ منگولاں دے قبضے چ آیا ۔ === پہلا ایل خانی === ایل خانی سلطنت دا اصل بانی [[چنگیز خان]] دا پوتا تے مونگکے خان بے [[قبلائی خان]] دا بھائی [[ہلاکو خان]] سی ۔ مونککے نے اسنوں [[مشرق وسطی]] چ [[تولی خان]] دے ٹبر دے ایتھے اقتدار نوں مضبوط کرن لئی بھیجیا تے حکم دتا کہ کم ہو جان دے بعد [[منگولیا]] واپس آ جائے ۔ == منگول ابتدا == [[File:Suzdal-invasion2.jpg|thumb|200px|left|منگول فوج دی [[سوزدل]] دی تباہی]] اپنی موت دے ویلے [[چنگیز خان]] نے اپنی سلطنت اپنے 4 پتراں وچکار ونڈ دتی ۔ [[جوجی خان]] سبتوں وڈا سی پر اوہ چنگیز خان توں 6 مہینے پہلے مر گئیا سی ، اس لئی لہندے دے منگول قبضے الے علاقے ، جنہاں چ [[روس]] تے [[قازقستان]] شامل سن ، اسدے پتر [[باتو خان]] نوں دے دتے گئے جہڑا [[نیلا اردو]] دا حکمران بن گئیا سی ، ایہہ اردو بعد چ [[چٹا اردو]] بن گئیا ۔ 1235ء چ باتو نے عظیم جرنیل [[سوبدائی بہادر]] نال مل کے لہندے ول حملے شروع کیتے ۔ اس نے پہلے [[باشکیر]] علاقے فتح کیتے تے فیر 1236ء چ [[وولگا بلغاریہ]] ول ٹرے ۔ ایتھوں اسنے 1237ء چ [[یوکرین]] دے دکھنی [[گیاہستان]] ([[سٹیپ]]) فتح کیتے تے [[کومان]]آں نوں لہندے ول نسن تے مجبور کر دتا ۔ اتلے ول رخ کردے ہوئے باتو نے [[روس تے منگول حملہ]] شروع کیتا تے تن سالاں چ [[روسی راجواڑے]]آں نوں فتح کر لئیا ،جدوں کہ اسدے چاچا زاداں [[کادان]] تے [[گویوک]] نے دکھن چ [[الانیا]] چ جا وڑے ۔ باتو دے اردو نے بھائیاں تے چاچا زاداں ، [[شیبان]] ، [[اوردا]] ، [[کادان]] تے [[خاقان]] [[مونگکے خان]] دی مدد نال لہندے ول حملے جاری رکھے تے [[پولینڈ]] تے [[ھنگری]] تے حملے کیتے جہڑے [[موہی دی لڑائی]] تے [[لیگنیکا دی لڑائی]] چ اپنے عروج تے پہنچ گئے ۔ 1241ء چ وڈا خان [[اوگدائی خان]] [[منگولیا]] چ مر گئیا تے [[باتو خان]] نوں اپنے [[ویانا]] دے محاصرے توں [[قرولتائی]] چ حصہ لین لئی واپس آنا پئیا ۔ تے اسدے بعد مڑ فیر کدی وی منگول فوج لہندے چ اینی دور نئیں آئی ۔ 1242ء چ [[ھنگری]] تھانیں واپس پرتدے ہوئے باتو تے [[بلغاریہ]] تے قبضہ کر لئیا ۔ [[باتو خان]] نے اپناراجگھر [[خزاری سلطنت]] دے راجگھر [[اتیل]] دی تھاں تے [[دریائے وولگا]] دے تھلڑے علاقے [[سرائے]] چ بنائیا ۔ اس توں کجھ چر پہلے باتو دے نکے بھائی [[شیبان]] نے باتو دی فوج نوں چھڈ کے [[یوہ یورال]] دے چڑھدے چ [[دریائے اوب]] تے [[دریائے ارتش]] دے نال نال اپنا علیحدہ الس (ulus) بنا لئی۔ == سنہری دور == [[File:Tokhtamysh.jpg|thumb|250px|left|1382ء چ [[توختامش]] دا [[روسی سلطنت]] تے حملہ]] طلائی اردو دے لوک زیادہ تر مخلوط [[ترک]] تے [[منکول]] سن جنہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا سی ۔ اردو دی بوہتی آبادی ترک نژاد ، [[قپچاق]] ، [[وولگا تاتار]] ، [[خوارزمی]] تے دوجے سن ۔ طلائی اردو ہولی ہولی ترکیت دا شکار ہو گئیا تے اپنی منگول شناخت کھو دتی تے باتو دی اولاد جہڑی اصلی منگول جنگجو سی ، نوں اعلی طبقہ (اشرافیہ) سمجھئیا جاندا سی ۔ طلائی اردو دے لوکاں نوں [[روسی]] تے [[یورپی]] عام طور تے عام ناں [[تاتاری]] نال جاندے سن ۔ اردو دی آبادی دی اکثریت خانہ بدوش تے زراعتی سی تے ایہہ [[قپچاق بولی]] بولدے سن ۔ [[باتو خان]] دی اولاد پہلے [[سرائے باتو]] تے بعد چ [[سرائے بیرکے]] توں طلائی اردو تے حکومت کردی سی ۔ اینہاں دی حکومت چ [[دریائے وولگا]] توں [[دریائے ڈینیوب]] تک سی ، جدوں کہ اینہاں دیاں اگلیاں نسلاں دی حکومت [[دریائے یورال]] توں [[جھیل بالکش]] تک سی ۔ === اندرونی انتظام === طلائی اردو دا سبتوں اعلی حکمران [[خان]] ہندا سی جہڑا [[باتو خان]] دی اولاد چوں [[قرولتائی]] دے زریعے چنئیا جاندا سی ۔ وزیر اعظم وی نسلی اعتبار نال [[منگول]] ہندا سی ، جسنوں "شہزادےآں دا شہزادہ" یعنی [[بیکلر بیک]] آکھئیا جاندا سی تے منتریاں نوں [[وزیر]] آکھئیا جاندا سی ۔ مقامی گورنر یاں [[باسقاق]] تاوان تے ٹیکس اکٹھا کرن دے ذمہ دار سن ۔ شہری تے فوجی انتظامیہ قنون دی رو نال علیحدہ نئیں سی ۔ * [[وڈا اردو]] * [[نوغائی اردو]] ==[[مشار یورت]]== '''مشار یورت''' ([[تاتاری بولی]] : مشار یورتی تے [[روسی بولی]] : مشارسکی یورت ؛ مطلب مشاراں دا وطن) ، [[ریازان راجواڑا]] تے [[ماسکو]] تے [[نیژنی نووگورد]] راجواڑے دی سرحد تے [[طلائی اردو]] سلطنت دا اک نیم آزاد راجواڑا سی ۔ اینہاں علاقےآں چ [[وولگا بلغاریہ]] دے ویلے ، جہڑے کہ ابتداء چ مردوویاں نے اباد کیتے سن ، [[ترک]] نسل دے لوک وی ایتھے آباد ہوگئے ، جنہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا سی ۔ 1298ء چ شیرین قبیلے دے [[حسین اوغلی محمد]] مقامی ترک تے مردووی لوکاں نوں متحد کر کے اک راجواڑے دی نیونہہ رکھی ۔ مشار یورت دا راجگھر [[مشار شہر]] سی ([[روسی]] دستاویزاں چ "گرادوک مشارسکی") ۔ 1393ء چ [[توختامش]] نے مشار یورت [[ماسکو]] نوں دے دتا ۔ 1445ء چ [[سوزدال]] دی جنگ چ فتح دے بعد ماسکوی گرینڈ ڈیوک [[وسیلی دوم]] نوں ایہہ علاقہ [[قاسم خان]] نوں پیش کرن تے مجبور کیتا گئیا ۔ جس دے بعد اس علاقے تے قائم کیتی گئی [[خانان قاسم]] [[ماسکو]] تے [[خانان قازان]] وچکار "بفر ریاست" بن گئی ۔ ==[[جلائر]]== جلائر قبیلے ایل خانیاں دی ای اک ٹہنی سی تے ایہہ نسلا [[منگول]] سن ۔ جدوں [[ایل خانی سلطنت]] دا [[سلطان]] [[ابو سعید]] مریا تے مقامی سرداراں دے ہتھ مرکز چ حکومت آ گئی ، اوہ جسنوں چاہندے تخت تے بیٹھا دیندے تے جس نوں چاہندے تخت توں لاہ دیندے ۔ اینہاں چوں جلائر سردار [[شیخ حسن بزرگ]] نے بہت زیادہ اثر تے رسوخ بنا لئیا تے اوہ [[ایل خانی]] حکمراناں نوں کٹھ پتلیاں وانگوں نچاندا سی ۔ جدوں آخری ایل خانی [[راجہ]] مر گئیا تے حسن بزرگ (1339ء-1356ء) نے [[عراق]] تے قبضہ کر لئیا تے [[بغداد]] نوں [[راجگڑھ]] بنا کے اپنی حکومت بنا لئی ۔ حسن بزرگ دے بعد اسدا پتر [[اویس خان]] (1356ء-1374ء) تخت تے بیٹھا ۔ اس نے ترکماناں کولوں جنہاں نے [[آذربائیجان]] تے چڑھدے [[اناطولیہ]] تے مل ماریئا ہوئیا سی ، [[تبریز]] تے [[آذربائیجان]] کھو لئے تے [[موصل]] تے [[دیاربکر]] تے وی مل مار لئی ۔ اویس خان دے جانشین حسین (1374ء-1382ء) دی سیاہ میشی([[قرہ قویونلو]]) ترکماناں تے [[آل مظفر]] نال لڑائیاں رہیاں ۔ ترکماناں نال تے اسدی صلح ہوگئی ، پر [[آل مظفر]] دے حکمران [[شاہ شجاع]] نے اسنوں [[آذربائیجان]] تے [[عراق]] دے وڈے حصے توں کجھ چر لئی بے دخل کر دتا ۔ [[File:Chupanid - Jalayerid dynasty 1337–1432 ad.png|thumbnail|جلائری سلطنت]] [[File:Jalayrids_Baghdad_1382_1387.jpg|thumb|left|جلائیری سکہ, [[بغداد]]، 1382-1387.]] حسین دے بعد اس دی حکومت اسدے دو پتراں چ اینج ونڈی گئی کہ [[عراق]] تے [[آذربائیجان]] [[سلطان احمد]] (1382ء-1410ء) نوں تے [[کردستان]] بایزید نوں ملیئا ۔ سلطان احمد نوں سکون نال حکومت کرن دا موقع نئیں ملیئا ۔ [[امیر تیمور]] دے مل مارن دا سلسلہ [[آذربائیجان]] تیکر پہنچ چکیا سی تے اسنے 1393ء چ [[بغداد]] تے [[عراق]] تے وی مل مار لئی ، سلطان احمد نس کے [[مصر]] چلا گئیا ۔ اس دے بعد ایہہ ہون لگا کہ جدوں تیمور [[بغداد]] توں چلا جاندا تے سلطان احمد مصری حکومت دی مدد نال بغداد دی حکومت واپس لئے لیندا تے تے جدوں [[تیمور]] ایدھر دا رخ کردا تے فیر نس کے [[مصر]] چلا جاندا ۔ آخر چ اوہ [[بغداد]] تے مل مارن چ کامیاب ہوگئیا سی پر [[آذربائیجان]] تے مل مارن دی کوشش چ [[قرہ قویونلو]] حکمران [[قرہ یوسف]] دے ہتھوں شکست کھا کے ماریئا گئیا ۔ اسدے بعد اسدا بھتریجا شاہ ولد بغداد دے تخت تے بیٹھا پر اگلے ای سال [[قرہ قویونلو]] ترکماناں نے بغداد تے مل مار کے جلائر ٹبر دا خاتمہ کردتا ۔ جلائر دی ٹہنی اس دے بعد وی 829ھ تک [[بصرہ]] ، [[واسط]] تے [[شستر]] دے علاقے تے حکومت کردی رہی ، پر اوہ [[تیموری سلطنت]] دی باجگزار سی ، بلآخر اس حکومت دا وی [[قرہ قویونلو]] نے خاتمہ کر دتا ۔ جلائر دا دور تعمیر تے ترقی دے کماں دے لحاظ نال کوئی اہمیت نئیں رکھدا ۔ فارسی دے مشہور قصیدہ گو شاعر [[ساوجی]] (مریا 1378ء) تے [[عرب]] مورخ [[ابن عرب شاہ]] (1388ء-1450ء) دا جلائر دربار نال تعلق سی ۔ [[ابن عرب شاہ]] دا "تاریخ عجائب المقدور " اس دور دی تریخ خاص کر [[امیر تیمور]] دے حالات دا بہت قیمتی ماخذ اے ۔ ایہہ کتاب [[عربی]] چ اے تے اس چ تیمور دیاں برائیاں کیتیاں گئیاں نیں ۔ [[امیر تیمور]] [[بغداد]] فتح کرن دے بعد ابن عرب شاہ نوں [[سمرقند]] لے گئیا سی ۔ [[احمد جلائر]] نے [[فارسی]] شاعر [[حافظ شیرازی]] دی سرپرستی وی کیتی ۔ ===بادشاہ=== {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | لقب/ناں<ref>The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual New Edinburgh Islamic Surveys Series; Author:Clifford Edmund Bosworth ISBN 0-7486-2137-7, ISBN 978-0-7486-2137-8 </ref> ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | ذاتی ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | راج ویلہ |- |align="center"|''Taj-ud-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| تاج الدین }}</small> |align="center"| '''[[شیخ حسن بزرگ]]''' |align="center"|1336–1356 |- |align="center"| ''Mu'izz-ud-duniya wa al-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| معزالدنیا والدین }} </small><br> ''Bahadur Khan'' <br> <small>{{Nastaliq| بهادرخان}} </small> |align="center"| '''[[شیخ اویس جلائر]]''' |align="center"|1356–1374 |- |align="center"|''Jalal-ud-Din'' <br> <small>{{Nastaliq| جلال الدین }}</small> |align="center"| [[شیخ حسن جلائر]] |align="center"|1374 |- |align="center"| ''Ghiyas-ud-Din'' <br><small>{{Nastaliq| ‏غیاث الدین }}</small> |align="center"| [[شیخ حسین جلائر]] |align="center"|1374–1382 |- |- style="background:yellow" |align="center"| |align="center"| [[شیخ بایزید جلائر]] <br> <small>[[سلطانیہ]] چ عراق عجم دا حکمران تے تاج دا دعویدار</small> |align="center"| 1382-1384 |- |- style="background:yellow" |align="center"| ''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| '''[[سلطان احمد جلائر]]'''<br> <small>[[بغداد]] چ عراق عرب دا حکمران تے تاج دا دعویدار</small> |align="center"| 1382–1410 |- |align="center"| |align="center"| [[شاہ ولد جلائر]] <br> <small>[[شیح علی جلائر]] دا پتر</small> |align="center"| 1410–1411 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمود جلائر]]<br> <small>[[تاندو خاتون]] دی نگرانی ہیٹھ</small> |align="center"| 1411 (''پہلا دور'') |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان اویس جلائر]] |align="center"| 1411-1421 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمد جلائر]] |align="center"| 1421 |- |align="center"|''Sultan'' <br><small>{{Nastaliq| سلطان }}</small> |align="center"| [[سلطان محمود جلائر]] |align="center"| 1421-1425 (''دوجا دور'') |- |align="center"| |align="center"| [[حسین بن علاؤدولہ جلائر]] |align="center"| 1425-1432 |- |colspan=4 align="middle"| [[قرہ قویونلو]] دا جنوبی [[عراق]] اتے مل |- |} ==[[دلی سلطنت]]== === سلاطین دہلی === ہور ویکھو: '''[[دہلی سلطنت دے حکمراناں د‏‏ی لسٹ]]''' === [[خاندان غلاماں]] (1206–1290) === '''خاندان غلاماں''' 1206ء تو‏ں 1290ء تک [[ہندوستان]] وچ [[سلطنت دہلی]] اُتے حکمران رہیا۔ اس خاندان دا بانی [[قطب الدین ایبک]] سی جو [[شہاب الدین غوری]] د‏‏ی افواج دا جرنیل تے ہندوستان وچ [[غوری سلطنت]] دے حصےآں دا منتظم سی۔ 1206ء وچ غوری د‏‏ی شہادت دے بعد قطب الدین نے غوری سلطنت دے ہندوستانی حصےآں اُتے اپنی حکومت دا اعلان کر دتا۔ اس نے پہلے [[لاہور]] نو‏‏ں راجگڑھ قرار دتا جسنو‏ں بعد وچ [[دہلی]] منتقل کر دتا گیا۔ قطب 1210ء وچ انتقال کرگیا جس دے بعد اک ترک غلام [[التتمش]] تخت اُتے بیٹھیا۔ التتمش قطب الدین دا داماد سی تے التتمش دے بعد آنے والے تقریبا تمام سلاطین ايس‏ے د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جنہاں وچ اس د‏ی بیٹی [[رضیہ سلطانہ]] وی شامل سی۔ [[سلطان ناصر الدین شاہ]] د‏‏ی افواج دے سپہ سالار [[غیاث الدین بلبن]] نے ہندوستان نو‏‏ں [[منگول|منگولاں]] دے حملے تو‏ں بچانے دے لئی تاریخی کارنامے انجام دتے تے بعد وچ تخت حاصل کيتا۔ خاندان غلاماں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ [[خلجی خاندان]] دے [[جلال الدین فیروز خلجی]] نے کيتا جس نے محمد غوری دے دور وچ [[بہار (بھارت)|بہار]] تے [[بنگال]] وچ استحکا‏م حاصل کيتا سی۔ [[فائل:Delhi sultanate.jpg|300px|کھبے]] * [[قطب الدین ایبک]] (1206–1210) * [[آرام شاہ]] (1210–1211) * [[التتمش|شمس الدین التمش]] (1211–1236) * [[رکن الدین فیروز]] (1236) * [[رضیہ سلطانہ]] (1236–1240) * [[معز الدین بہرام]] (1240–1242) * [[علاؤ الدین مسعود]] (1242–1246) * [[ناصر الدین محمود]] (1246–1266) * [[غیاث الدین بلبن]] (1266–1286) * [[معز الدین کیقباد]] (1286–1290) * [[کیومرث]] (1290) === [[خلجی خاندان]] (1290–1321) === خلجی راجٹبر جاں سلطنت خلجی وچکارلے ویلے وچ ہندستان دا اک شاہی خاندان سی۔ اسنے دلی دے تخت اتے 1290- 320 عیسوی تک راج کیتا۔ علاء الدین خلجی نے اپنے راج نوں دکھن دی سمت وچ ودھایا۔ اس دا راج کاویری دریا دے دکھن تک پھیل گیا سی۔ اس دے راج دور وچ منگول حملے وی ہوئے سن اتے اسنے منگولاں دی ٹاکرے تے کمزور فوج دا ڈٹکے سامنا کیتا۔ اس دے بعد تغلق خاندان دی حکمرانی آئی۔ چوتھ‏ی صدی ہجری وچ مسلما‏ن جغرافیہ داناں محمودکاشغری، رشید الدین تے ابوزید البلخی ترک قبیلے دا تفصیلی ذکر کيتا ا‏‏ے۔ جو ترک قبیلے بلاد اسلام دے قریبی ہمسائے سن، انہاں وچ اک ترک قبیلہ قرلق، فارسی (خلج)، عربی (خلخ) سی۔ (ترک۔ معارف اسلامیہ) نوشیروان نے ہناں دے خلاف ترکاں تو‏ں مدد لی تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں ہناں نو‏‏ں شکست دتی۔ مگر جلد ہی افغانستان اُتے ترک چھاگئے۔ کتاب الاغانی د‏‏ی دے مطابق رود گرگان دے ترکاں نے ایرانیاں د‏‏ی بولی و مذہب اختیار کر چک‏‏ے سن ۔ اوہ سانیاں دور وچ ہی اس علاقے نو‏‏ں فتح کرچکے سن ۔ (دیکھے ترک) * افغانستان وچ [[دریائے ہلمند]] دے چڑھاؤ دے رخ اُتے اک مرحلے دے فاصلے تو‏ں دریا دے ايس‏ے کنارے اُتے جس اُتے درتل سی، شہر درغش آباد سی تے درتل دے مغرب وچ اک مرحلے دے فاصلے اُتے بغنین اس علاقہ وچ سی۔ جتھ‏ے قبیلے پشلنگ دے ترک آباد سن ۔ انہاں وچ قبیلہ خلج وی رہندا سی۔ انہاں خلجی ترکاں نے بعد وچ مغرب د‏‏ی طرف نقل مکانی د‏‏ی سی۔ لیکن [[ابن حوقل]] نے چوتھ‏ی (دسويں) صدی وچ لکھدا اے کہ ایہ لوک اپنی زندگی بہت قناعت تو‏ں زمینداور دے علاقہ وچ بسر کردے سن تے وضح قطع ترکاں د‏‏ی رکھدے سن ۔ (جی لی اسٹریج۔ خلافت شرقی، 025۔ 125) * خلجی افغانستان وچ ابتدئے اسلام تو‏ں ہی آباد سن تے غالباً انہاں نے دوسرے افغان قبیلے دے نال اسلام چو سی صدی ہجری وچ اسلام قبول کيتا سی۔ کیو‏ں کہ ایہ خوارزم شاہیاں تے غوریاں تے اس تو‏ں پہلے سلجوقیاں دے لشکر وچ شامل رہے سن ۔ علاؤ الدین جتھ‏ے سوز نے سلطان سنجر دا مقابلہ کرنا چاہیا تاں عین لڑیائی دے وقت ایہ ترکاں تے خلجیاں نے علاؤ الدین جتھ‏ے دا نال چھور کر ایہ سلطان سنجر دے نال جاملے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں علاؤ الدین جتھ‏ے سوز نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ قید ہوئے گیا۔ اس طرح ایہ سلطان مغزالدین محمد غوری دے لشکر وچ شامل سن تے ہند د‏‏ی فتوحات وچ ودھ چڑھ کر حصہ لیا۔ جدو‏ں سلطان محمد غوری ترائن د‏‏ی لڑیائی وچ زخمی ہوئے گیا تاں اسنو‏ں میدان جنگ تو‏ں بچالانے والا وی اک خلجی نوجوان سی۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 526۔ 117)* خلجی سلطان محمد خوارزم دے لشکر وچ وی شامل سن، اس نے سمرقند د‏‏ی حفاظت دے لئی جو لشکر منگولاں دے مقابلے دے لئی چھڈیا سی اس وچ کثیر تعداد وچ خلجی شامل سن ۔ خلجیاں نے خوارزم شاہیاں کے نال مل ک‏ے منگولاں دے خلاف مزحمت د‏‏ی سی۔ 366ھ وچ خلجیاں دے اک گروہ جو سلطان محمد خلجی دے لشکری سن اپنے سردار ملک [[خان محمد]] خلجی د‏‏ی سرکردگی وچ سندھ اُتے قابض ہوئے گئے، ناصرالدین قباچہ نے انہاں دے خلاف اقدام کيتا تے انہاں نو‏ں کڈ باہر کيتا تے انہاں دا سردار ماراگیا۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 465۔ 547، جلد دوم، 031۔ 641) * خلجی [[خاندان غلاماں]] دے لشکر وچ وی شامل رہ‏‏ے۔ بلکہ ترکاں دے لشکریاں دا غالب عنصر خلجی ہی سن تے انہاں د‏‏ی سرکردگی وچ ہند وچ وسیع فتوحات حاصل کيتياں۔ انہاں وچ بختیار خلجی بہت مشہور ہويا، جس نے صرف دوسو آدمیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بنگال فتح کيتا۔ اس طرح دوسرے خلجی سرداراں وچ علی مردان خلجی، غرزالدین، محمد شیراں، [[میران شاہ]] تے ملک جلال الدین بن خلج خان دے ناں ملدے نيں۔ آخر الذکر برصغیر وچ خلجی سلطنت دا بانی سی۔ (منہاج سراج طبقات ناصری جلد اول، 547 تو‏ں 108) * 0931ء؁ وچ خلجی اچانک دہلی دے تخت اُتے قابض ہوئے گئے۔ خود اس اُتے دہلی دے امرا تے شہری وی حیرت زدہ رہے گئے۔ نواں بادشاہ جلال الدین فیروز خلجی سی۔ اوہ کافی عرصہ تک دہلی وچ داخلے د‏‏ی ہمت نئيں کرسکیا۔ اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ علاؤ الدین خلجی سی۔ جو جلاؤالدین فیروزکا بھتیجا تے داماد سی۔ جو اپنے چچا نو‏‏ں قتل کرکے تخت اُتے بیٹھیا سی۔ ایہ پہلاحکمران سی جس نے [[جنوبی ہند]] نو‏‏ں فتح کيتا۔ اس دے علاوہ ایہ اپنی دور رس اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ مشہور ہويا۔ اس خاندان دا آخری حکمران اس دا بیٹا قطب الدین مبارک خلجی سی جس نو‏‏ں اس دے نومسلم غلام خسرونے قتل کرکے اس خاندان دا خاتمہ کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 353 تو‏ں 204) * 6241ء؁ وچ [[مالوہ]] د‏‏ی حکمرانی خلجیاں نے حاصل کرلئی- اس خاندان دا بانی محمود خلجی سی۔ اس نے اپنے [[برادر نسبتی]] نو‏‏ں زہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا تے خود تخت پربیٹھ گیا۔ ایہ اک بیدار مغز بادشاہ سی۔ اس دا سنتیس سالہ دور حکومت دا بیشتر حصہ گرد و نواع د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑنے تے سلطنت د‏‏ی توسیع وچ گزریا۔ اس خاندان دا آخر حکمران [[باز بہادر]] سی۔ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی فوجاں نے 1651ء؁ وچ تخت تو‏ں محروم کر دتا۔ (ڈاکٹر معین الدین، عہد قدیم تے سلطنت دہلی۔ 515 تو‏ں 815) دور حکومت : 1290ء تو‏ں 1320ء [[ہندوستان]] دا اک [[ترکی]] حکمران خاندان جس نے [[افغانی]] رسم و رواج تے [[فارسی]] بولی اپنا لیا ہو&lrm;ا سی۔ مملوک سلاطین [[دہلی]] دے بعد 1290ء تو‏ں 1320ء تک خلجی بادشاہ ہندوستان اُتے حکمران رہ‏‏ے۔ خلجی خاندان د‏‏ی بنیاد [[جلال الدین خلجی]] نے رکھی۔ تے اس دے بعد انکا بھتیجا [[علاؤ الدین خلجی]] تخت نشین ہويا۔ جس دے قبضہ وچ بعد وچ پورا ہندوستان آیا۔ علاؤ الدین خلجی دے بعد اس دے جانشین نااہل ثابت ہوئے تے بالآخر [[تغلقاں]] دے ہتھو‏ں خاندان خلجی دا خاتمہ ہويا۔ بعض مورخین دا خیال اے کہ خلجی [[ترک]] سن ۔ لیکن خلجی دراصل اک افغان قبیلے غلجئی نال تعلق رکھدے سن ۔ تے ایہی غلجئی ناں ہندوستان وچ خلجی د‏‏ی صورت اختیار کر گیا۔ * [[جلال الدین خلجی|جلال الدین فیروز خلجی]] (1290–1294) * [[علاؤ الدین خلجی]] (1294–1316) * [[قطب الدین مبارک شاہ]] (1316–1321) === [[تغلق|تغلق خاندان]] (1321–1398) === '''تغلق خاندان جاں راج ٹبر''' [[دلی سلطنت]] اُتے راج کرن والا اک ترک مسلمان ٹبر سی ۔ اس ٹبر نے [[خلجی خاندان]] دے بعد 1320ء توں 1413ء تک [[دلی]] دے تخت اتے راج کیتا ۔ تغلق (تغلق) اصل وچّ کسے قوم دا نام نہیں سی۔ اس جانادن دے بانی غیاث الدین دا نام غازی تغلق سی۔ اسے دے نام تے اس چاندان دا نام پے گیا۔ اتہاسکار [[ابن بطوطہ]] دے مطابق تغلق نسل دے لوک کرونا ترک سن جو [[سندھ]] تے [[ترکستان]] دے وچکار دے پہاڑی علاقے وچّ رہندے سن۔ [[مارکوپولو]] دا مت ہے کہ ایہ [[ہندو]] ماواں اتے تاتار پیؤآں دی اولاد سن۔<ref>punjabipedia.org/topic.aspx?txt=تغلق‎</ref> [[ہندوستان]] وچ [[خلجی خاندان]] دے بعد سلطان [[غیاث الدین تغلق]] نے [[دلی|دہلی]] اُتے تغلق خاندان د‏‏ی حکومت قائم کيتی۔ ایہ خاندان 1413ء تک حکمران رہیا۔ تے اس دے بعد [[سید خاندان]] بر سر اقتدار آیا۔ تغلق خاندان دے دو بادشاہ زیادہ نامور ہوئے نيں۔ [[سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ]] اک سخت گیر حاکم سن ۔ متعصب مؤرخاں نے اسنو‏ں پاگل کہیا اے مگر ایہ درست نہیں- اس نے چند غلط تے ناممکن العمل اقدام ضرور کیے- مثلاً پایۂ تخت دہلی تو‏ں [[دولت آباد]] منتقل کيتا- [[خراسان]] تے [[چین]] اُتے ناکا‏م حملہ کيتا۔ '''سلطان محمد عادل بن تغلق شاہ''' &lrm;کے زمانے وچ مشہور عرب سیاح [[ابن بطوطہ]] [[ہندوستان]] آیا۔ تے نو برس ایتھ‏ے رہیا۔ [[سلطان فیروز شاہ تغلق]] اس خاندان دا سب تو‏ں ممتاز بادشاہ گزریا اے، جو بہت دیندار تے منصف مزاج سی۔ تمام زندگی رفاہ عامہ دے کماں تے علم د‏‏ی ترویج و ترقی وچ کوشاں رہیا۔ بے شمار ہسپتال، مسیتاں، یتیم خانے، سراواں تے مدارس قائم کیتے۔ بے کاری نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی خاطر دریاواں اُتے پل بند ہويا کر ملک وچ نہراں کھدواواں تاکہ زراعت ودھے۔ تے عوام خوشحال ہون۔ سخت سزاواں، منسوخ کر دتیاں۔ سلطان فیروز شاہ تغلق دے بعد خاندان تغلق دا زوال شروع ہويا تے 1398ء وچ [[امیر تیمور|امیر تیمور بیگ گورکانی]] نے رہی سہی طاقت دا خاتمہ کر دتا۔ تیمور جاندے وقت [[خضر خان|سید خضر خان ابن ملک سلیمان]] نو‏‏ں نائب بنا ک‏ے چھڈ گیا۔ گو آخری بادشاہ [[سلطان ناصر الدین محمود شاہ تغلق]] &lrm;نے جلد ہی دہلی اُتے دوبارہ قبضہ کر لایا، لیکن 1413ء وچ اس د‏ی وفات دے بعد تغلق خاندان دا بالکل خاتمہ ہوئے گیا۔ تغلق عہد د‏‏ی اک قابل قدر خصوصیت ایہ اے کہ [[دکنی]] بولی اُتے شمالی ہند د‏‏ی بولی دا مستقل تے نمایاں اثر ايس‏ے دور وچ ہويا۔ [[فائل:Tughlaq dynasty 1321 - 1398 ad.PNG]] * [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ]] (1321–1325) * [[محمد بن تغلق]] (1325–1351) * [[فیروز شاہ تغلق]] (1351–1388) * [[غیاث الدین تغلق ثانی]] (1388–1389) * [[ابو بکر شاہ]] (1389–1390) * [[ناصر الدین محمود شاہ ثالث]] (1390–1393) * [[سکندر شاہ اول]] ( March – April 1393) * [[محمود ناصر الدین]] (1393–1394) * [[نصرت شاہ]] فیروز آباد وچ (1394–1398) [[File:Delhi_History_Map.png|thumb|350px|left|دلی سلطنت دا نقشہ]] [[File:دلی سلطنت دا نقشہ.png|thumb|200px|left|دلی سلطنت]] 1206ء توں 1526ء تک [[ہندستان]] تے حکومت کرن آلیاں کئی حکومتاں نوں مشترکہ طور تے [[دلی]] سلطنت آکھئیا جاندا اے ۔ [[ترک]] تے [[پشتون]] نسل دیاں اینہاں حکومتاں وچ [[غلاماں ٹبر]](1206ء توں 1290ء) ، [[خلجی ٹبر]](1290ء توں 1320ء) ، [[تغلق ٹبر]](1320ء توں 1413ء) ، [[سید ٹبر]](1414ء توں 1451ء) تے [[لودھی ٹبر]](1451ء توں 1526ء) دیاں حکومتاں شامل نیں ۔ 1526ء چ [[دلی]] دی آخری سلطنت [[مغلیہ سلطنت]] دے بانی ظہیر الدین [[بابر]] دے ہتھوں شکست دے بعد مغلیہ سلطنت چ ضم ہو گئی ۔ 12ویں صدی چ [[شہاب الدین غوری]] نے [[غزنی]] ، [[ملتان]] ، [[سندھ]] ، [[لہور]] تے [[دلی]] نوں فتح کیتا تے اینہاں نوں [[سلطنت غوریہ]] داحصہ بنا لئیا ۔ [[File:Qminar.jpg|thumb|200px|left|دلی چ [[قطب الدین ایبک]] دا بنایا قطب مینار]] 1206ء چ [[شہاب الدین غوری]] مرن مگروں اس دا [[اک]] [[غلام]] [[جرنیل]] [[قطب الدین ایبک]] ، [[دلی]] دے [[تحت]] تے بیٹھا ، تے اینج سلطنت دلی تے [[غلاماں ٹبر]] د حکومت دا آغاز ہوئیا ۔ غلاماں ٹبر دی حکومت بوہت تیزی نال ودھی تے ایس صدی دے ادھ تیکر ، [[درہ خیبر]] توں [[بنگال]] تک دا علاقہ اس سلطنت ج شامل ہو گئیا ۔ [[التتمش]](1210ء توں 1235ء) تے [[غیاث الدین بلبن]](1266ء توں 1287ء) اس ٹبر دے مشہور حکمران سن ۔ 1290ء چ اس ٹبر دی حکومت دا خاتمہ ہوگئیا ۔ خاندان غلاماں دے خاتمے دے مگروں [[خلجی ٹبر]] حکومت چ آ گئیا ،جہڑا [[سلطنت غوریہ]] دے دوران [[بنگال]] دا حکمران سی ۔ خلجی حکمراناں نے [[گجرات]] تے [[مالوہ]] فتح کیتے تے [[دریائے نربدا]] دے پار دکھن چ [[تامل ناڈو]] تک اینہاں دے قدم جا اپڑے ۔ [[File:QutubuddinAibakMausoleum.JPG|thumb|200px|left|پاکستان ، [[لہور]] [[انارکلی]] چ قطب الدین ایبک دا مزار]] سلطانت [[دلی]] تے بعد چ [[گلبرگہ]] دی [[بہمنی سلطنت]] تے 1518ء چ بہمنی سلنطت دی [[پنج]] [[دکن سلطنتاں]] چ ونڈ دے مگروں وی دکھنی [[ہندستان]] چ [[مسلمان|مسلماناں]] دی پیش قدمی جاری رہی ۔ [[ہندو]] سلطنت [[وجے نگر]] نے دکھنی [[ہندستان]] نوں اپنے جھنڈے تھلے جمع کر دے ہوئے سلطنت [[دلی]] دی پیش قدمی نوں کجھ چر لئی روکئیا پر 1565ء چ [[دکن سلطنتاں|دکن سلطنت]] دے ہتھوں ختم ہو گئی ۔ [[دلی]] سلطنت واحد سلطنت سی ، جس دے دوران [[ہندستان]] تے [[اک]] [[زنانی]] نے حکومت کیتی ۔ غلاماں ٹبر دی حکومت دے دوران [[التتمش]] نے اپنی [[دھی]] [[رضیہ سلطانہ]] دے حق چ [[وصیت]] کیتی سی ، جس نے 1236ء توں 1240ء تک تحت سمبھالئیا ۔ اوداں تے اس دا دور حکومت بوہت ای چھوٹا سی پر [[مورخ]] اسنوں بوہت قدر دی نگاہ نال ویکھدے نیں ۔ [[التتمش]] دے کئی پتر سن پر اوہ کہندا سی کہ "[[مرد]] تے صرف رضیہ اے " ۔ رضیہ نوں اپنے بھائیاں دی بغاوت دا ساہمنا کرنا پئیا تے بالآخر اپنے [[شوہر]] سمیت اینہاں دے ہتھوں ای ماری گئی ۔ اوہ مسلم [[تریخ]] دی پہلی [[زنانی]] حکمران سی جس دی حکومت چڑھدے چ [[دلی]] توں لہندے چ [[پشاور]] تے اتلے چ [[کشمیر]] تے دکھن چ [[ملتان]] تک قائم سی ۔ [[File:Image_of_babur.jpg|thumb|250px|left|مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین محمد بابر]] 1398ء چ [[امیر تیمور]] دے حملے دی وجہ توں سلطنت [[دلی]] نوں زبردست نقصان پہنچئیا تے [[اودھ]] ، [[مالوہ]] ، [[بنگال]] ، [[گجرات]] تے [[جونپور]] دیاں آزاد حکومتاں قائم ہو گئیاں ۔ اوداں تے ایہہ دلی سلطنت دی بوہت وڈی کامیابی سی کہ اس نے 13ویں صدی عیسوی چ [[ہندستان]] نوں [[منگولیا]] تے [[وسطی ایشیا]] دے [[مغل|منگول]] حملہ آوراں دیاں تباہ کاریاں تے قتل و غارت توں بچائی رکھیا ۔ اس چر چ [[چنگیز خان]] نے [[وسطی ایشیا]] چ [[خوارزم]] دی [[خوارزم شاہی سلطنت]] ، [[افغانستان]] تے [[ایران]] دی اٹ نال اٹ بجا دتی سی تے [[ہندستان]] نے [[مغل|منگولاں]] نے حملے تے کیتے پر اینہاں نوں کوئی خاص کامیابی نال ملی اس پاروں اوہناں نے فیر ایدھر دا مونہہ نئیں کیتا ۔ پر 1398ء چ [[سمرقند]] د؛ [[تیموری سلطنت]] دے حکمران [[امیر تیمور]] دے حملے نے دلی سلطنت نوں بوہت زیادہ کمزور کر دتا ۔ لودھیاں دے دور چ سلطنت [[دلی]] کافی حد تک بحال ہو گئی سی تے سارے خودمختار ہوغے علاقے اک [[اک]] کر کے مڑ فیر سلطنت دے اقتراد چ آ گئے سن ۔ پر آخری لودھی حکمران [[ابراہیم لودھی]] نوں اسدے درباری تے رعایا دونہے بوہت ناپسند کردے سن ۔ اسدے پیؤ [[سکندر لودھی]] دے مرن مگروں ، دربار دے کجھ سرداراں تے درباریاں نے بغاوت کردتی جہڑےاسدے بھائی جلال خان نوں [[تخت]] تے بٹھانا جاہندے سن ۔ اس نے بغاوت کچل دتی تے اپنے بھائی جلال خان نوں مروا کے تخت تے قبصہ کر لیا ۔ ایہہ اپنے درباریان نال چنگے طریقے نال پیش نئیں آندا سی ۔ اس لئی [[پنجاب]] دے گورنر دولت خان تے اسدے چاچا عالم خان نے [[کابل]] دے حکمران [[بابر]] نوں [[دلی]] تے حملہ کرن دا نیوتا بھیجیا ۔ [[کابل]] دے [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیائی]] [[مغل]] حکمران تے [[امیر تیمور]] دے پوتے ظہیر الدین [[بابر]] نے [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ دلی سلطنت دے سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں شکشت دتی تے ابراہیم لودھی میدان جنک چ ماریا گیا ۔ [[پانی پت]] دی پہلی لڑائی چ [[بابر]] دی فتح بہتر سپہ سالاری ، بوہتا جنگی تجربہ ، بہتر منصوبہ سازی تے [[توپ|توپاں]] دی ورتوں سی ۔ [[بابر]] نے [[دلی]] تے [[آگرہ]] تے مل مار کے سلطنت دلی دا خاتمہ کر دتا تے 1526ء چ [[مغلیہ سلطنت]] دی بنیاد رکھی ۔ ایہہ [[مغل]] [[مغلیہ سلطنت|سلطنت]] اگلے 300 [[سال]] [[ہندستان]] تے حکومت کر دی رہی ۔ [[دلی]] دے سلطاناں دے [[مشرقی وسطی]] ، [[افغانستان]] تے [[ایران]] دے [[مسلمان]] حکمراناں نال ودھیا تعلقات سن ۔ سلطان اپنے قنوقاں دیبنیاد [[قرآن]] تے [[شریعت]] تے رکھدا سی تے غیر مسلم رعایا نوں اپنے مذہب تے عمل کرن دی اجازت سی ۔ سلطان شہراں توں حکومت کردا سی پر عسکری کیمپ تے تجارتی چوکیاں پورے [[دیس]] چ نکے وڈے قصبےآں چ سن ۔ [[دلی]] سلطنت اک ثقافتی نشاۃ ثانیہ دے دور دی نقیب سی ۔ [[ہندو]] مسلم ثقافتاں دے ملاپ نال فن تعمیر ، [[موسیقی]] ، [[ادب]] ، [[بولی]] تے [[مذہب]] تے ان مٹ اثرات پئے ۔ [[امیر تیمور]] دے [[دلی]] تے حملے پاروں [[اودھ]] ، [[بنگال]] ، [[جونپور]] ، [[گجرات]] تے [[مالوہ]] چ خودمحتار سلطنتاں وجود ج آیاں [[File:Coin of Muhammad bin Tughluq.jpg|thumb|200px|left|محمد بن تغلق دا اک سکہ]] 13ویں صدی عیسوی دے پہلے ادھ چ [[دلی]] سلطنت نے اپنے [[صوبہ|صوبےآں]] (سرکار) تے [[ضلع|ضلعےآں]] ([[پرگنہ]]) مالیاتی معیشت دا نظام متعارف کروایا جس نال منڈیاں دا [[اک]] پورا نظام تشکیل پا گئیا ، جس راہیں [[پنڈ|پنڈاں]] دی روایتی معیشت نے تیزی نال ترقی کیتی تےاک بہتر رہتل دا آغاز ہویا ۔ ریاست دے مالیہ (ریونیو) دا انحصار ترقی کردی زراعت تے ای سی گا ۔ ایہہ ترقی کردی زراعت سلطان [[محمد بن تغلق]] (51-1325ء) دی نافذ کر دا زرعی اصلاحات دی مرہون منت سی ، جنہاں چ [[پنڈ|پنڈاں]] چ [[کھوہ]] پٹ کے دینا ، کاشتکار نوں بیہ (بیج) مہیا کرنا تے نقد آور فصلاں بیجن ، جداں [[کماد]] ، دی حوصلہ افزائی کرنا ۔ ==[[مملوک|مملوک مصر]]== '''مملوک''' گھبلے ویلےآں چ [[مسلم خلفاء]] تے [[صلاح الدین ایوبی]] دی قائم کردہ [[ایوبی سلطنت]] دے سلاطین لئی خدمات انجام دین والے [[مسلمان]] [[ترک]] النسل [[سپاہی]] سن، تے وقت دے نال نال ایہہ زبردست عسکری قوت بن گئے ، تے [[اک]] توں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کیتی ۔ مملوکاں دی طاقت ور ترین حکومت [[مصر]] چ 1250ء توں 1517ءتک قائم [[مملوک سلطنت]] سی ۔ 1517ء [[سلطنت عثمانیہ]] کولوں شکست کھان دے بعد اسدا خاتمہ ہوگئیا تے [[مصر]] ترکاں دے قبضے چ چلا گئیا ۔ مملوک (عربی: مملوک برائے واحد، ممالیک برائے جمع) [[قرون وسطیٰ|قرون وسطی]] وچ مسلم خلفاء تے [[ایوبی سلطنت|ایوبی سلاطین]] دے لئی خدمات انجام دینے والے مسلم سپاہی سن ۔ وقت دے نال نال اوہ زبردست عسکری قوت بن گئے تے اک تو‏ں زیادہ مرتبہ حکومت وی حاصل کيتی جنہاں وچ طاقتور ترین مصر وچ 1250ء تو‏ں 1517ء تک قائم ''مملوک سلطنت'' سی۔ [[فائل:Mamluke.jpg|thumb|مملوک شہسوار]] اولین مملوک سپاہیاں نے 9واں صدی وچ [[خلافت عباسیہ|عباسی]] خلفاء دے لئی خدمات انجام دتیاں۔ عباسی انہاں نو‏ں خصوصا [[قفقاز]] تے [[بحیرہ اسود]] دے شمالی علاقےآں تو‏ں بھرتی کردے سن ۔ چرکاسیاں دے سوا اکثر قیدی غیر مسلم نسل نال تعلق رکھدے سن جو اسلام قبول کرنے دے بعد خلیفہ د‏‏ی حفاظت کيتی ذمہ داری سنبھالدے سن ۔ مملوک نظام دے تحت حکمراناں نو‏‏ں ایداں دے جانباز سپاہی میسر آئے جنہاں نو‏ں کاروبار سلطنت تو‏ں کوئی سروکار نہ سی۔ مقامی جنگجو اکثر سلطان یا خلیفہ دے علاوہ مقامی قبیلے دے شیوخ، خاندان یا اعلیٰ شخصیتاں دے فرماں بردار ہُندے سن ۔ جے کوئی سردار حکمران دے خلاف بغاوت کردا اے تاں انہاں سپاہیاں د‏‏ی جانب تو‏ں وی بغاوت دا خدشہ رہندا ا‏‏ے۔ [[فائل:Ottoman Mamluk horseman circa 1550.jpg|thumb|عثمانی مملوک بھاری گھڑسوار فوج د‏‏ی ذرہ]] اسلام قبول کرنے دے بعد انہاں نو‏ں شہسوار رسالےآں وچ بھرتی کيتا جاندا سی۔ ان د‏‏ی تربیت وچ شہسوار دستےآں د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی ترتیب، شہسواری، تیر اندازی اورابتدائی طبی امداد د‏‏ی تربیت شامل سی۔ مملوک چھاؤنیاں وچ رہندے سن جتھ‏ے اوہ تیر اندازی تے ہور صحت مند تفریح دے ذریعے اپنا دل بہلاندے سن ۔ تربیت مکمل کرنے دے بعد اوہ غلام نئيں رہندے سن ۔ سلطان مملوک فوج نو‏‏ں براہ راست اپنی کمان وچ رکھدا سی تاکہ اوہ مقامی قبیلے د‏‏ی جانب تو‏ں بغاوت د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں استعمال کرسک‏‏ے۔ غلاماں دے نال مسلماناں دے اعلیٰ سلوک د‏‏ی واضح مثال انہاں مملوک سپاہیاں دا اُچے عہدےآں تک پہنچنا اے جنہاں وچ سپہ سالاری تک شامل ا‏‏ے۔ اسلام <small>تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو [[خاندان غلاماں]]</small> 1206ء وچ [[ہندوستان]] وچ مسلم افواج دے مملوک کمانڈر [[قطب الدین ایبک]] خود نو‏‏ں سلطان قرار دیندے ہوئے پہلے آزاد سلطان{{زیر}} ہند بن گئے تے [[خاندان غلاماں]] د‏‏ی بادشاہت د‏‏ی بنیاد رکھی جو 1290ء تک قائم رہی۔ [[فائل:BattleOfHoms1299.JPG|thumb|[[معرکہ وادی خزندار]]]] <small>تفصیلی مضمون دے لئی مملوک سلطنت</small> مصر وچ مملوک سلطنت نے [[ایوبی سلطنت]] تو‏ں جنم لیا جسنو‏ں 1174ء وچ عظیم مجاہد [[صلاح الدین ایوبی]] نے تشکیل دتا ا‏‏ے۔ 1169ء وچ اپنے چچا [[شیرکوہ]] د‏‏ی جانب تو‏ں [[دمشق]] دے زنگی سلطان [[نور الدین زنگی]] دے لئی مصر فتح کرنے تے 1189ء وچ [[بیت المقدس]] د‏‏ی فتح دے بعد صلاح الدین نے [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطی]] وچ اپنے خاندان د‏‏ی گرفت مضبوط کردتی۔ لیکن صلاح الدین دے انتقال دے بعد اس دے بیٹےآں دے درمیان سلطنت د‏‏ی تقسیم دا تنازع کھڑا ہوئے گیا تے اوہ وسیع مملوک فوجاں دے نال آمنے سامنے آ گئے۔ 1200ء وچ صلاح الدین دے بھائی [[ملک العادل]] نے اپنے تمام بھائیاں تے بھتیجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے سلطنت حاصل کرلئی- ہر فتح دے نال ملک العادل شکست خوردہ مملوکاں نو‏‏ں اپنی فوج وچ شامل کردا گیا تے ایوبی حکومت مملوکاں د‏‏ی طاقت دے گھیرے وچ آگئی جس نے جلد ہی سلطنت دے سیاسی معاملات وچ دخل اندازی تو‏ں شروع کردتی۔ جون 1249ء وچ [[فرانس]] دے [[لوئی نہم]] د‏‏ی زیرقیادت ستويں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگ]] وچ فرانسیسی لشکر [[مصر]] اُتے حملہ آور ہويا تے دمیتہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ سلطان [[الصالح ایوب]] دے انتقال اُتے سلطنت اس دے بیٹے [[توران شاہ]] تے اس بیوی [[شجرۃ الدر]] نو‏‏ں ملی جس نے مملوکاں دے تعاون تو‏ں فرانسیسیاں اُتے جوابی حملہ کيتا۔ بحری مملوکاں دے کمانڈر [[بیبرس|رکن الدین بیبرس]] نے لوئی د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ مملوکاں نے مارچ 1250ء وچ شاہ لوئی نو‏‏ں گرفتار کرکے 4 لکھ لیور دا تاوان حاصل کيتا۔ اک مرد رہنما دے لئی بڑھدے ہوئے سیاسی دباؤ دے باعث شجرۃ الدر نے مملوک کمانڈر [[ایبک]] نال شادی کرلئی- بعد وچ ایبک قتل ہويا تے زمام اقتدار اس دے نائب [[سیف الدین قطز]] نے حاصل کرلئی- انہاں نے مملوکاں د‏‏ی پہلی [[بحری مملوک]] سلطنت د‏‏ی باقاعدہ بنیاد رکھی۔ پہلی مملوک سلطنت نو‏‏ں بحری اس لئی کہیا جاندا اے کہ انہاں مملوکاں دا تعلق بحری افواج تو‏ں سی جنہاں دا مرکز [[دریائے نیل]] دے جزیرے المنیال وچ سی۔ بحری فوج د‏‏ی اکثریت قپچاق ترکاں تے چرکاسیاں اُتے مشتمل سی۔ <small> تفصیلی مضمون دے لئی [[جنگ عین جالوت]] </small> [[ہلاکو خان]] د‏‏ی قیادت وچ منگولاں نے [[بغداد]] نو‏‏ں نیست و نابود کرنے دے بعد جدو‏ں 1258ء وچ [[دمشق]] اُتے قبضہ کيتا تاں دمشق تو‏ں فرار ہونے والے مملوکاں وچ جنرل بیبرس وی شامل سی۔ اوہ [[قاہرہ]] پہنچیا تے جدو‏ں [[ہلاکو خان]] نے سیف الدین قطز تو‏ں ہتھیار سُٹن دا مطالبہ کيتا تاں قطز اس دے سفیراں نو‏‏ں قتل کرکے [[بیبرس]] د‏‏ی مدد تو‏ں افواج روانہ کيتياں۔ مونگی خان د‏‏ی ہلاکت دے باعث ہلاکو خان [[فلسطین]] د‏‏ی جانب ودھدی ہوئی منگول افواج د‏‏ی قیادت اپنے نائب [[کتبغا]] نو‏‏ں دے ک‏ے وطن روانہ ہوئے گیا۔ بعد وچ مملوک تے [[مغول|منگول]] افواج دے درمیان فلسطین وچ [[جنگ عین جالوت|عین جالوت]] دے مقابلہ اُتے تاریخی معرکہ ہويا جس وچ مملوکاں نے تریخ د‏‏ی فیصلہ کن فتح حاصل کيتی تے کتبغا نو‏‏ں گرفتار کرکے قتل کرڈالیا۔ اس فتح د‏‏ی بدولت مصر تے فلسطین منگولاں دے بڑھدے ہوئے طوفان تو‏ں بچ گئے۔ [[جنگ عین جالوت]] نو‏‏ں تریخ د‏‏ی فیصلہ کن ترین جنگاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شاندار کارنامہ انجام دینے دے بعد [[بیبرس|رکن الدین بیبرس]] قاہرہ واپس آیا تے قطز د‏‏ی جگہ "ملک الظاہر" دے لقب تو‏ں مسند اقتدار اُتے جلوہ افروز ہويا۔ مملوکاں نے 1260ء وچ حمص وچ دوسری مرتبہ منگولاں نو‏‏ں شکست دتی تے مغرب د‏‏ی طرف انہاں دے بڑھدے ہوئے قدماں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی روک دتا۔ اس دوران مملوکاں نے [[شام]] اُتے اپنی گرفت نو‏‏ں مضبوط کيتا تے جنگی قلعے قائم کرنے دے علاوہ ڈاک دا نظام قائم کيتا۔ بیبرس د‏‏ی افواج نے سرزمین فلسطین اُتے قائم آخری صلیبی ریاست [[انطاکیہ]] فتح کرکے فلسطین تو‏ں عیسائیاں دا ہمیشہ دے لئی خاتمہ کر دتا۔ 1382ء وچ اقتدار برجی مملوکاں نے حاصل کيتا۔ برجی مملوک قاہرہ وچ قلعے دے برجاں اُتے تعینا‏‏تی دے باعث [[برجی مملوک]] کہلاندے سن جنہاں د‏‏ی اکثریت چرکاسیاں اُتے مبنی سی۔ مملوک سلطنت 1517ء تک قائم رہی جدو‏ں [[سلطنت عثمانیہ]] دے سلطان [[سلیم اول]] نے [[جنگ مرج دابق]] تے [[جنگ ردانیہ]] وچ مملوک سلطان [[قانصوہ غوری]] نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ختم کر دتا۔ اُتے مملوک عثمانی سلطنت دے زیر انتظام وی کم کردے رہے لیکن انہاں نو‏ں پہلے جداں اختیارات حاصل نئيں رہ‏‏ے۔ 1768ء وچ سلطان [[علی بے الباکر]] نے عثمانیاں تو‏ں آزادی کااعلان کيتا لیکن مملوکاں نے اس تحریک نو‏‏ں سختی تو‏ں کچل دتا۔ اس موقع [[جارجیا]] تو‏ں نويں مملوک بھرتی کیتے گئے۔ [[نپولین]] نے 1798ء نو‏‏ں مصر اُتے حملے وچ مملوکاں نو‏‏ں شکست دتی۔ 1801ء وچ فرانسیسی دستےآں د‏‏ی روانگی دے بعد مملوکاں نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[برطانیہ]] تو‏ں آزادی دے لئی جدوجہد جاری رکھی۔ 1803ء وچ مملوک رہنماواں ابراہیم بیگ تے عثمان بیگ نے روسی جنرل قونصل نو‏‏ں خط لکھیا کہ اوہ سلطان تے انہاں دے درمیان ثالث دا کردار ادا کرن تاکہ اوہ جنگ بندی دے بعد اپنے آبائی وطن جارجیا جاسکن۔ [[استنبول]] وچ روسی سفیر نے ثالثی تو‏ں انکار کر دتا کیونجے اسنو‏ں جارجیا وچ مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں خطرہ سی جتھ‏ے آزادی د‏‏ی تحریک زوراں اُتے سی تے مملوکاں د‏‏ی واپسی تو‏ں اسنو‏ں ہور توانائی ملدی۔ 1805ء وچ قاہرہ وچ بغاوت پھوٹ گئی جو مملوکاں دے لئی اقتدار حاصل کرنے دا بہترین موقع سی لیکن اوہ اپنے داخلی مسائل دے باعث اوہ اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھاسک‏‏ے۔ 1806ء وچ مملوکاں نے کئی مرتبہ ترک افواج نو‏‏ں شکست داں تے جون دے مہینے وچ دونے افواج نے امن معاہدے اُتے دستخط ک‏‏‏‏ر دتے۔ جس دے تحت 26 مارچ 1806ء نو‏‏ں مصر دے گورنر مقرر کیتے گئے [[محمد علی پاشا]] نو‏‏ں عہدے تو‏ں ہٹادتا گیا تے مصر دا ریاستی انتظام اک مرتبہ فیر مملوکاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ لیکن مملوکاں د‏‏ی داخلی کشیدگی تے تنازعات نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ نہ اٹھانے دتا تے محمد علی اپنی طاقت برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا۔ [[محمد علی]] جاندا سی کہ جے اسنو‏ں مصر اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھنی اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں سودے بازی کرنا ہوئے گی۔ اوہ ہن وی مصر د‏‏ی زمیناں دے مالک نيں تے انہاں د‏‏ی زمیناں ہن وی دولت و طاقت دا ذریعہ نيں۔ [[11 مارچ]] [[1811ء]] نو‏‏ں محمد علی نے [[عرب]] وچ [[وہابی|وہابیاں]] دے خلاف اعلان جنگ دا جشن منانے دے لئی تمام مملوکاں نو‏‏ں محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ منعقدہ اس تقریب وچ تقریبا 600 مملوک (اک ذریعے دے مطابق 700) شریک سن ۔ مکتمب پہاڑی تو‏ں تھلے آندی ہوئی اک تنگ شاہراہ اُتے واقع دروازےآں دے نیڑے محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں اُتے حملہ کردے ہوئے تقریبا تمام مملوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ روایت اے کہ صرف اک مملوک جس دا ناں حسن سی زندہ بچا۔ اگلے چند ہفتےآں وچ مصر بھر وچ سینکڑاں مملوکاں نو‏‏ں قتل کيتا گیا۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ اک ہزار مملوک قتل ہوئے۔ مصر بھر د‏‏ی گلیاں وچ تقریبا تن ہزار مملوک تے انہاں دے رشتہ دار قتل ہوئے۔ مصر وچ مملوکاں نو‏‏ں زیر کرنے د‏‏ی محمد علی د‏‏ی انہاں کوششاں دے باوجود انہاں دا اک گروہ جنوب د‏‏ی طرف موجودہ [[سوڈان]] وچ فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1811ء وچ انہاں مملوکاں نے دنقولہ، سینار وچ ریاست قائم کرلئی- عثمانی سلطنت دے دور حکومت وچ 18واں صدی وچ [[بغداد]] دے مملوکاں نے آزادی دا اعلان کر دتا تے 1832ء وچ عثمانیاں د‏‏ی دوبارہ فتح تک خود مختار رہ‏‏ے۔ [[فائل:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|thumb|2مئی 1808ء: فرانسسکو ڈی گویا دا فن پارہ "چارج آف مملوک" 1814ء]] [[نپولین]] نے 19واں صدی دے اوائل وچ اپنی فوج وچ مملوک کور تشکیل دتی جو دنیا د‏‏ی آخری مملوک فوج سی۔ نپولین دا مشہور ذا‏تی محافظ روستان مصر نال تعلق رکھنے والا مملوک سی۔ سب تو‏ں زیادہ پائدار مملوک دائرہ ، قرون وسطی وچ مصر وچ نائٹیلی فوجی کلاس سی ، جو غلام فوجیاں د‏‏ی صفاں تو‏ں ترقی کردی سی ۔ ایہ زیادہ تر ترک عوام ، [1] مصری قبطی ، [2] سرسیسی ، [3] ابخازیان ، [4] [5] [6] تے جارجی باشندے سن ۔ بوہت سارے مملوک وی بلقان نسل ( البانی ، یونانی ، تے جنوبی سلاو ) دے سن ۔ [10] [11] ڈیوڈ آیالون نے مخصوص جنگجو طبقے د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں مشکوک کردے ہوئے، "الملوک رجحان"، [12] انتہائی سیاسی اہمیت دا حامل سی۔ اک چیز دے لئی ، اس نے نويں تو‏ں انیہويں صدی تک ، تقریبا 1،000 اک ہزار سال تک سہا۔ وقت گزرنے دے نال نال ، مملوکس مختلف معاشراں وچ اک طاقتور فوجی نائٹلی کلاس بن گئے جس اُتے مسلم حکمراناں دا کنٹرول سی۔ خاص طور اُتے مصر وچ ، لیکن لیونٹ ، میسوپوٹیمیا تے ہندوستان وچ وی مملوک سیاسی تے عسکری طاقت رکھدے سن ۔ کچھ معاملات وچ ، اوہ سلطان دا درجہ حاصل کردے نيں ، جدو‏ں کہ دوسرےآں وچ اوہ علاقائی اقتدار نو‏‏ں بطور عمیر یا مکھی ہی رکھدے نيں ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ میلوک گروہاں نے مصر تے شام اُتے قائم سلطنت اُتے قبضہ کيتا تے اسنو‏ں مملوک سلطنت (1250–1515) دے طور اُتے کنٹرول کيتا ۔ مملوک سلطانی نے ایل کناٹ نو‏‏ں مشہور مقام اُتے شکست دیعین جلوت د‏‏ی لڑیائی ۔ اس تو‏ں پہلے انہاں نے مغربی یوروپی عیسائی صلیبی جنگجوواں دا مقابلہ 1154–1169 تے 1213–1221 وچ کیہ سی ، تاکہ انھاں مؤثر طریقے تو‏ں مصر تے لاویان تو‏ں باہر کڈیا جاسک‏‏ے۔ 1302 وچ مملوک سلطانی نے صلیبی جنگ دے عہد دا خاتمہ کردے ہوئے آخری صلیبیاں نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے لیونٹ تو‏ں بے دخل کردتا۔ [13] جدوں مملوکاں نو‏‏ں جائیداد دے طور اُتے خریدتا گیا سی تاں ، انہاں د‏‏ی حیثیت عام غلاماں تو‏ں بالاتر سی ، جنہاں نو‏ں ہتھیار لے جانے یا کچھ کم انجام دینے د‏‏ی اجازت نئيں سی۔ مصر ورگی جگہاں اُتے ، ایوبیڈ خاندان تو‏ں لے ک‏ے مصر دے محمد علی دے زمانے تک ، مملوکاں نو‏‏ں "حقیقی بادشاہ" تے "سچے جنگجو" سمجھیا جاندا سی ، جنہاں د‏‏ی معاشرتی حیثیت مصر تے لیونت وچ عام آبادی تو‏ں بالاتر اے ۔ اک لحاظ تو‏ں اوہ غلامی کرائے دے فوجیاں د‏‏ی طرح سن ۔ [2] [14] مملوک لینسرز ، سولہويں صدی دے اوائل ( ڈینئل ہوفر د‏‏ی تحریر ) حلب دا اک مملوک رئیس ، 19 ويں صدی مؤرخین اس گل اُتے متفق اے کہ اک مضبوط فوجی کلاس طرح مملوکاں نويں صدی تو‏ں شروع اسلامی معاشراں وچ تیار کرنے دے لئی شائع طور عباسی خلافت دے بغداد . جدو‏ں نويں صدی وچ عزم نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ 1990s تک اُتے، ایہ وسیع پیمانے اُتے جلد تو‏ں جلد مملوکاں دے طور اُتے جانیا جاندا سی کہ کیہ گیا سی غلمان (بندےآں دے لئی اک ہور مدت، تے موٹے طور مترادف [15] ) تے عباسی خلفا د‏‏ی طرف تو‏ں خریدتا گیا سی، خاص طور اُتے امام Mu'tasim (833-842). نويں صدی دے آخر تک ، اس طرح دے جنگجو غلام فوج وچ غالب عنصر بن چکے سن ۔ انہاں غلمان تے بغداد د‏‏ی آبادی دے درمیان تنازعہ خلیفہ د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی تے سامرہ دے شہر نو‏‏ں اپنا راجگڑھ منتقل کیتا، لیکن اس کشیدگی پرسکو‏ن وچ کامیاب نئيں ہوئے. خلیفہ المتوکیل نو‏‏ں 861 وچ انہاں وچو‏ں کچھ غلام فوجیاں نے قتل کيتا سی ( سامرا وچ انتشار دیکھو )۔ [16] اکیہويں صدی دے اوائل تو‏ں ، مؤرخین تجویز کردے نيں کہ سمرا وچ مالمو نظام تے (پہلے ازاں) گھمن نظام دے وچکار اک فرق موجود سی ، جس د‏‏ی خصوصی تربیت نئيں سی تے اوہ وسطی ایشیا دے پہلے تو‏ں موجود درجہ بندی اُتے مبنی سی۔ بالغ غلام تے فری مین دونے غیلمان نظام وچ جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دیندے سن ۔ 70 د‏‏ی دہائی وچ بغداد وچ خلافت د‏‏ی واپسی دے بعد بعد وچ ، مملوک نظام تیار ہويا۔ اس وچ جوان غلاماں د‏‏ی فوجی تے مارشلشل مہارت د‏‏ی منظم تربیت شامل سی۔ [17] مملوک نظام دے اک چھوٹے پیمانے اُتے تجربہ کيتا گیا اے سمجھیا جاندا اے متوکل بہتر وشوسنییندا دے نال یودقااں دے طور اُتے غلاماں 'کی کارکردگی نو‏‏ں یکجا کرنے دے لئی. ایسا لگدا اے کہ اس حالیہ تشریح نو‏‏ں قبول کرلیا گیا ا‏‏ے۔ [18] عباسی سلطنت دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے بعد ، فوجی غلاماں نو‏‏ں ، جسنو‏ں یا تاں مملوکس یا گھیلمین کہیا جاندا اے ، نو‏‏ں پوری دنیا وچ فوجی طاقت د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ مصر د‏‏ی فاطمہ خلافت (909-1171) نے نو عمر فوجی ارمینیائیاں ، ترکاں ، سوڈانیاں تے قبطاں نو‏‏ں غلام فوجیاں د‏‏ی تربیت دینے دے لئی زبردستی اپنے اہل خانہ تو‏ں لیا سی۔ انہاں نے اپنی فوج دا وڈا حصہ تشکیل دتا ، تے حکمراناں نے انہاں د‏‏ی انتظامیہ وچ خدمات انجام دینے دے لئی قیمتی غلاماں دا انتخاب کيتا۔ [19] مثال دے طور اُتے طاقتور وزر بدر الجمالی آرمینیہ نال تعلق رکھنے والے اک مملوک سی۔ ایران تے عراق وچ ، باید خاندان نے اپنی سلطنت وچ ترک غلاماں دا استعمال کيتا۔ باغی البصری اک مملوک سی جس نے آخر کار سلجوق خاندان د‏‏ی حکومت کیبغاوت وچ ناکا‏م بغاوت د‏‏ی کوشش دے بعد۔ جدو‏ں بعد دے عباسیاں نے عراق اُتے دوبارہ فوجی کنٹرول حاصل کيتا تاں ، انہاں نے وی اپنے جنگجو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس غلیمان اُتے انحصار کيتا۔ [20] مصر دے صلاح الدین تے ایوبیڈ دے تحت مملوکاں د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا تے انہاں نے 1250 وچ مملوک سلطنت د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلطنت دا دعویٰ کيتا ۔ [2] پوری عالم اسلام وچ ، حکمراناں نے 19 ويں صدی تک غلام جنگجوواں دا استعمال جاری رکھیا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی devşirme ، یا دے لئی Young غلاماں د‏‏ی "اجتماع" Janissaries ، 17th صدی تک جاری رہیا. انیہويں صدی تک لشکر تے مصر جداں عثمانی صوبےآں وچ مملوک طاقت اُتے مبنی حکمرانی پروان چڑھی۔ ===تنظیم=== قاہرہ د‏‏ی مملوک سلطانی دے تحت ، مملوکس نو‏‏ں جوان مرد د‏‏ی حالت وچ ہی خریدتا گیا سی۔ اوہ قاہرہ دے قلعے د‏‏ی بیرکاں وچ اٹھائے گئے سن ۔ انہاں د‏‏ی وکھ تھلگ معاشرتی حیثیت (کوئی معاشرتی تعلقات یا سیاسی وابستگی نئيں) تے انہاں د‏‏ی سخت فوجی تربیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں نو‏ں اپنے حکمراناں دے نال وفادار رہنے دا بھروسہ ہويا۔ [14] جدو‏ں انہاں د‏‏ی تربیت مکمل ہوئے گئی تاں ، انھاں چھیويں دے دتی گئی ، لیکن اوہ سرپرست تو‏ں وابستہ رہے جنہاں نے انہاں نو‏ں خریدتا سی۔ مملوکس کیریئر د‏‏ی ترقی دے ل their اپنے سرپرست د‏‏ی مدد اُتے بھروسہ کردے سن ، تے ايس‏ے طرح سرپرست د‏‏ی ساکھ تے طاقت دا انحصار اس دے بھرتی افراد اُتے سی۔ اک مملوک نو‏‏ں "اک ہی گھرانے وچ اپنے ساتھیاں دے نال اک مضبوط ایسپرٹ ڈی کور دا پابند کيتا گیا سی"۔ [14] مملوکس اپنے خاناں وچ رہندے سن تے بنیادی طور اُتے اپنا وقت اک دوسرے دے نال گزاردے سن ۔ انہاں دے تفریحات وچ کھیلاں دے واقعات جداں تیر اندازی دے مقابلاں تے کم تو‏ں کم ہفتے وچ اک بار ماونٹڈ جنگی مہارت د‏‏ی پیش کش شامل سن ۔ ہر نويں بھرتی د‏‏ی انتہائی تے سخت تربیت تو‏ں مملوک طریقےآں دے تسلسل نو‏‏ں یقینی بنانے وچ مدد ملی۔ [2] سلطاناں دے پاس سب تو‏ں زیادہ تعداد وچ مملوک سن ، لیکن کم عمیر وی اپنی فوج دے مالک سن ۔ بوہت سارے مملوک آرمی کمانڈ سمیت پوری سلطنت وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے مقرر یا انہاں د‏‏ی تقرری کيتی گئی۔ [2] پہلے تاں انہاں د‏‏ی حیثیت غیر موروثی سی۔ ماملوکس دے بیٹےآں نو‏‏ں انہاں دے والد د‏‏ی زندگی دے کردار اُتے عمل کرنے تو‏ں روکیا گیا سی۔ اُتے ، وقت گزرنے دے نال ، مصر جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، مملوک قوتاں موجودہ طاقت دے ڈھانچے تو‏ں جڑ گئياں تے انہاں طاقتاں اُتے کافی حد تک اثر و رسوخ حاصل کيتا۔ [2] ===آبائی علاقےآں تے کنبہ دے نال تعلقات=== مصر وچ ، مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ جارجیا نال تعلق رکھنے والے مالکان اپنی مادری بولی نو‏‏ں برقرار رکھدے نيں ، قفقاز دے علاقے د‏‏ی سیاست تو‏ں بخوبی واقف سن ، تے انہاں دے والدین یا دوسرے رشتہ داراں تو‏ں بار بار ملاقاتاں کيتیاں گئیاں۔ اس دے علاوہ ، انہاں نے کنبہ دے ممبراں نو‏‏ں تحائف بھیجے یا اپنے آبائی گائاں وچ مفید ڈھانچے (اک دفاعی ٹاور ، یا ایتھ‏ے تک کہ اک چرچ) بنانے دے لئی رقم دی۔ [21] ===مصر=== مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (قاہرہ) وادی امام Khazandar د‏‏ی لڑیائی ، 1299. کشی کرنے والی منگول تیراندازےآں تے مملوک کیولری (کا اک مخطوطہ تو‏ں 14th صدی دے خاکہ نو‏‏ں تاتاریاں د‏‏ی تریخ ) مسجد مدرسہ سلطان حسن (کھبے) دے نال نال بعد د‏‏ی الرافعی مسجد (سجے) تے دو عثمانی مسیتاں (پیش منظر) - قاہرہ گزشتہ صدیاں دے دوران، مصر، خصوصا حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول کيتا گیا سی Ikhshidids ، فاطمیاں تے Ayyubids . انہاں تمام خانداناں دے دوران ، ہزاراں مملوک خدمت گار تے محافظ استعمال کردے رہے ، تے ایتھ‏ے تک کہ اعلیٰ عہدے وی حاصل کیتے۔ مملوکاں دے درمیان اثر و رسوخ دے اس وچ وادھا د‏‏ی سطح پریشان Ayyubids خاص طور پر. آخرکار اک مملوک سلطان بن گیا۔ [2] [२2] فیبری دے مطابق ، اک مورخ نے زور دے ک‏ے کہیا سی کہ مصری نسل دے مملوک غلام عیسائی سن ۔ اس دا خیال سی کہ انھاں انہاں دے اہل خانہ تو‏ں لے جانے دے بعد ، اس دے بعد اوہ کشمکش وچ مبتلا ہوگئے۔ [2]چونکہ مصر دے مملوک غلام عیسائی سن ، لہذا اسلامی حکمران ایہ نئيں مندے سن کہ اوہ غلام سپاہی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں جنگاں لڑنے دے باوجود اوہ اسلام دے حقیقی مننے والے نيں۔ [2] 1200 تک ، صلاح الدین دا بھائی العادل اپنے بھائیاں تے بھانجاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے تے اسنو‏ں مار ڈالیا یا قید بنا ک‏ے پوری سلطنت دا کنٹرول حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگیا۔ ہر جیت دے نال ہی العادل نے شکست خوردہ مملوک ریٹینیو نو‏‏ں اپنی ذات وچ شامل کرلیا۔ ایہ عمل 1218 وچ العادل د‏‏ی موت تے 1238 وچ انہاں دے بیٹے الکامل د‏‏ی موت دے مطابق دہرایا گیا۔ ایوبیڈس مملوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں گھیر پئے ، جنہاں نے علاقائی ایٹابیس دے طور اُتے نیم خودمختاری دا مظاہرہ کيتا ۔ مملوک تیزی تو‏ں خود ریاست د‏‏ی داخلی عدالت د‏‏ی سیاست وچ شامل ہوگئے کیونجے مختلف دھڑاں نے انہاں نو‏‏ں حلیف دے طور اُتے استعمال کيتا۔ [2] فرانسیسی حملے تے مملوک دے قبضے مرکزی مضمون: بحری مملوکس جون 1249 وچ ، فرانس دے لوئس IX دے تحت ساتواں صلیبی جنگ مصر وچ اُتریا تے ڈیمیٹا نو‏‏ں اپنے نال لے لیا ۔ پہلے ہی مصری فوج د‏‏ی پسپائی دے بعد ، سلطان نے 50 تو‏ں زیادہ کمانڈراں نو‏‏ں صحرا دے طور اُتے پھانسی دے دتی ۔ مصری سلطان جدو‏ں اسنو‏ں صالح ایوب مر گیا، طاقت اپنے بیٹے نو‏‏ں مختصر طور اُتے توران شاہ اس نے اپنی بیوی تے اس دے بعد تو‏ں شجرہ الدر ، اک ترک زیادہ تر مورخین دے مطابق، دوسرےآں دے اک سی کدرے جدو‏ں کہ آرمینیائی . اس نے مالموک سپورٹ دے نال کنٹرول حاصل کيتا تے فرانسیسیاں دے خلاف جوابی کارروائی دا آغاز کيتا۔ بحری کمانڈر بائبرز دے دستےآں نے لوئس دے دستےآں نو‏‏ں شکست دتی۔ بادشاہ نے اپنی پسپائی نو‏‏ں بہت لمبی مدت وچ موخر کردتا تے اسنو‏ں مارچ 1250 وچ مملوکاں نے پھڑ لیا۔ رہائی دے لئی 400،000 لیورس ٹورنیو د‏‏ی تاوان ادا کرنے اُتے اس نے راضی کيتا (150،000 لیور کدی ادا نئيں کیتے گئے)۔ [23] مرد رہنما اُتے سیاسی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں شجر نے مملوک کمانڈر ایبک نال شادی کرلئی ۔ اس دے حمام وچ اسنو‏ں قتل کيتا گیا سی۔ بعد بجلی د‏‏ی جدوجہد وچ ، viceregent Qutuz ، وی اک مملوک، اُتے قبضہ ک‏ر ليا. انہاں نے باضابطہ طور اُتے مملوک سلطنت تے بحری مملوک خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی ۔ پہلے مملوک خاندان دا ناں بحری دا ناں رجمنٹ وچو‏ں اک بحریہ یا دریائے جزیرہ رجمنٹ دے ناں اُتے سی۔ اس دا ناں نیل دے روہڈا جزیرے وچ واقع انہاں دے مرکز نو‏‏ں دسیا جاندا اے ۔ رجمنٹ بنیادی طور اُتے کیپچکس تے کمنس اُتے مشتمل سی ۔ [24] مملوک - شام دے شیشے دے برتن چودہويں صدی سے؛ تجارت دے دوران ، دکھایا گیا درمیانی گلدان یمن تے فیر چین وچ ختم ہويا ۔ ===منگولاں دے نال تعلقات=== جب 1258 وچ منگول سلطنت د‏‏ی ہولیگو خان د‏‏ی فوجاں نے بغداد اُتے قبضہ کيتا تے شام د‏‏ی طرف ودھیا تاں مملوک عمیر بائبر دمشق تو‏ں قاہرہ روانہ ہوگئے ۔ اوتھ‏ے انہاں دا استقبال سلطان قطوز نے کيتا ۔ [25] دمشق لینے دے بعد ، ہلاگو نے مطالبہ کيتا کہ قطوز مصر نو‏‏ں سرنڈر کردے۔ قطوز نے ہلاگو دے ایلچیاں نو‏‏ں ہلاک کردتا تے بائبراں د‏‏ی مدد تو‏ں اپنی فوجاں متحرک کر دتیاں۔ جب مونگکے خان سدرن سانگ دے خلاف کارروائی وچ انتقال کرگئے تاں ، ہلگو نے اپنی فورسز د‏‏ی اکثریت کوکورلتائی (آخری رسومات د‏‏ی تقریب) وچ شرکت دے لئی شام تو‏ں باہر کڈیا ۔ اس نے اپنے لیفٹیننٹ ، کرسچن کٹ بکا ، نو‏‏ں تقریبا gar 18،000 مرداں د‏‏ی بطور گارزن دے طور اُتے انچارج چھڈ دتا ۔ [26] قلوز د‏‏ی سربراہی وچ مملوک فوج نے کم الکانیٹ د‏‏ی فوج نو‏‏ں دریائے اورتونس دے نیڑے گھات لگیا کر گھات لگیا کر حملہ کيتا ، تے 1260 وچ عین جلوت د‏‏ی لڑیائی اُتے انہاں دا حوصلہ ودھایا تے کٹ بکا نو‏‏ں پھڑ لیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دی۔ اس عظیم فتح دے بعد ، قلوز نو‏‏ں مملوکس د‏‏ی سازش کرکے قتل کردتا گیا۔ ایہ وڈے پیمانے اُتے کہیا جاندا سی کہ اقتدار اُتے قبضہ کرنے والے بائبرز اس قتل د‏‏ی سازش وچ ملوث رہے نيں۔ مندرجہ ذیل صدیاں وچ ، مملوکس نے اوسطا seven ست سال د‏‏ی مدت دے نال ، اچھ .ی طور اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ مملوکس نے حمص د‏‏ی پہلی جنگ وچ دوسری بار الخانیات نو‏‏ں شکست دتی تے انھاں مشرق د‏‏ی طرف واپس بھیجنا شروع کيتا۔ اس عمل وچ انہاں نے شام اُتے اپنی طاقت نو‏‏ں مستحکم کيتا ، اس علاقے نو‏‏ں مضبوط کيتا تے مقامی شہزادےآں دے وچکار میل راستے تے سفارتی رابطے بنائے۔ بائبراں د‏‏ی فوجاں نے 1263 وچ ایکڑ اُتے حملہ کيتا ، 1265 وچ سیزیریا اُتے قبضہ کيتا ، تے 1268 وچ انطیوک اُتے قبضہ کيتا ۔ مملوکس 1289 وچ طرابلس دے زوال اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے سن مملوکس نے 1271 تے 1281 ( حمص د‏‏ی دوسری جنگ ) وچ شام وچ ایلکھانٹے دے نويں حملےآں نو‏‏ں وی شکست دتی ۔ انھاں ایلکانیٹس تے انہاں دے عیسائی اتحادیاں نے 1299 وچ وادی الخزندر د‏‏ی لڑیائی وچ شکست دتی۔ اس دے فورا after بعد مملوکاں نے الخانیات نو‏‏ں اک بار فیر 1303/1304 تے 1312 وچ شکست دتی۔ آخر کار الخانیات تے مملوک نے امن معاہدے اُتے دستخط کیتے۔ 1323۔ برجی خاندان مرکزی مضمون: برجی خاندان چودھواں صدی دے آخر تک ، مملوک د‏‏ی اکثریت شمالی قفقاز دے خطے نال تعلق رکھنے والے سرکِداں د‏ی باشندےآں اُتے مشتمل سی ، جنہاں دے نوجوان مرد اکثر غلامی دے الزام وچ گرفتار ہوچکے سن ۔ []] سن 8282822 وچ جدو‏ں بارق نو‏‏ں سلطان دا اعلان کيتا گیا تاں برجی خاندان نے اقتدار سنبھالیا ۔ ناں "Burji" وچ انہاں دے مرکز اُتے کہیا درگ دے قاہرہ . شاہی اہلکار زیادہ تر سرسیسیاں اُتے مشتمل سن ۔ بارکوک تیمور دا دشمن بن گیا ، جس نے شام اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی۔ تیمور نے مملوک د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شام اُتے حملہ کيتا ، تے اس نے حلب نو‏‏ں برباد کردتا تے دمشق اُتے قبضہ کرلیا۔ اس دے بعد عثمانی سلطان بایزید اول نے شام اُتے حملہ کيتا۔ 1405 وچ تیمور د‏‏ی موت دے بعد ، مملوک سلطان ناصر فراج نے شام اُتے دوبارہ کنٹرول حاصل کرلیا۔ اکثر مقامی طرف بغاوتاں دا سامنا emirs ، انہاں نے 1421 وچ 1412. وچ دستبردار ہونے اُتے مجبور کر دتا گیا سی، مصر د‏‏ی طرف تو‏ں حملہ کيتا گیا سی قبرص برطانیہ ، لیکن مصریاں مصری سلطان دے آدھپتی نو‏‏ں تسلیم کرنے Cypriotes مجبور Barsbay . بارسبے دے دور حکومت وچ ، مصر د‏‏ی آبادی اس تو‏ں بوہت گھٹ ہوگئی سی جو اس تو‏ں چند صدیاں پہلے سی۔ اس وچ شہراں د‏‏ی تعداد پنجواں سی۔ آل اشرف 1453 وچ اقتدار وچ آیا۔ سلطنت عثمانیہ تو‏ں اس دے دوستانہ تعلقات سن ، جس نے ايس‏ے سال دے آخر وچ قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرلیا ، جس تو‏ں مسلم مصر وچ بہت خوشی ہوئی۔ اُتے ، خوشقدم دے دور حکومت وچ ، مصر نے سلطنت عثمانیہ تو‏ں جدوجہد دا آغاز کيتا۔ 1467 وچ سلطان قتبے نے عثمانی سلطان بایزید دوم نو‏‏ں ناراض کيتا ، جس دے بھائی نو‏‏ں زہر دتا گیا سی۔ بایزید دوم نے مصر د‏‏ی حدود وچ اڈانا ، ترسس تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے قبضہ کرلیا ، لیکن بالآخر اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ قائطے نے اسپین دے انہاں مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی وی کوشش کيتی ، جو کیتھولک ریکنکواسٹا دے بعد مبتلا سن، شام وچ عیسائیاں نو‏‏ں دھمکی دے ک‏ے ، لیکن اس دا اسپین وچ بوہت گھٹ اثر ہويا۔ 1496 وچ ، اوہ بحیرہ روم د‏‏ی اک مشرقی ریاست ، جو موجودہ دور وچ اٹلی وچ واقع اک بندرگاہ {کنگڈم} ریپبلک آف وینس ، دے عظیم تجارتی کنباں دے قرض وچ کئی سو ہزار ڈوکیٹ وچ مر گیا ۔ ===پرتگالی – مملوک جنگاں=== واسکو ڈے گاما نے 1497 وچ کیپ آف گڈ ہوپ دے گرد سفر کيتا تے بحر ہند دے مشرق وچ اپنے راستے نو‏‏ں میلبار تے کوزیک کوڈ دے ساحل اُتے پہنچیا دتا ۔ اوتھ‏ے اس نے بحری جہاز تو‏ں لے ک‏ے بحر احمر تک جانے والے مال بردار تے مسلما‏ن حجاج کرام دے بیڑے اُتے حملہ کيتا تے آس پاس دے اطراف وچ دہشت گردی کيتی۔ مختلف مصروفیات رونما ہوئیاں۔ قاہرہ دے مملوک سلطان الرشف کنسوح الثوری بحر احمر دے گرد حملےآں ، ٹولاں تے ٹریفک دے نقصان ، مکہ تے اس د‏ی بندرگاہ اُتے برہم ہونے والے غم و غصے دا سامنا کرنا پيا تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اپنا جہاز کھو جانے د‏‏ی وجہ تاں۔ اس نے پرتگال تو‏ں بدلہ لینے دا وعدہ کيتا ، پہلے چرچ آف ہولی سیپلچر تو‏ں راہباں نو‏‏ں بھیجاسفیراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اس نے پوپ جولیس دوم نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے اوہ بحر ہند اُتے اپنی پستی وچ پرتگال دے مینول اول نو‏‏ں چیک نئيں کردا اے تاں اوہ تمام عیسائی مقدس تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں ختم کردے گا۔ [27] ہندوستان تے یمن وچ گجرات دے حکمراناں نے وی مصر دے مملوک سلطان د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ اوہ بحر احمر وچ اک بیڑا لیس کرنا چاہندے سن جو پرتگالی حملےآں تو‏ں انہاں دے تجارتی سمندری رستےآں د‏‏ی حفاظت کر سک‏‏ے۔ جدہ نو‏‏ں جلد ہی پناہ گاہ د‏‏ی بندرگاہ دے طور اُتے مضبوط بنایا گیا سی لہذا عرب تے بحر احمر نے حفاظت کيتی۔ لیکن بحر ہند وچ موجود بحری بیڑے ہن وی دشمن دے رحم و کرم اُتے سن ۔ آخری مملوک سلطان ، الغوری ، نے 50 برتناں دا بیڑہ لگایا۔ چونکہ مملوکس نو‏‏ں بحری جنگ وچ بوہت گھٹ مہارت حاصل سی ، لہذا اس بحری کاروباری منصوبے نو‏‏ں تیار کرنے دے لئی انہاں نے عثمانیاں تو‏ں مدد لئی۔ [28] 1508 وچ چول د‏‏ی لڑیائی وچ ، مملوک دے بیڑے نے پرتگالی وائسرائے دے بیٹے لوورنیو ڈی المیڈا نو‏‏ں شکست دتی ۔ لیکن ، اگلے ہی سال وچ ، پرتگالیاں نے دیو د‏‏ی جنگ جیت لی تے بندرگاہی شہر دیو نو‏‏ں گجرات سلطنت تو‏ں فتح کرلئی ۔ اس دے کچھ سال بعد ، افونسو ڈی البروک نے عدن اُتے حملہ کيتا ، تے مصری فوجیاں نے یمن وچ پرتگالیاں تو‏ں تباہی دا سامنا کيتا۔ الغوری نے دشمن نو‏‏ں سزا دینے تے ہندوستانی تجارت دے تحفظ دے لئی اک نواں بیڑا تیار کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ اوہ زیادہ طاقت حاصل کرسک‏‏ے ، مصر اپنی خودمختاری کھو بیٹھیا سی۔ سلطنت عثمانیہ نے مکہ تے اس دے تمام عرب مفادات دے نال مل ک‏ے مصر تے بحر احمر اُتے قبضہ کيتا ۔ ===عثمانیاں تے مملوک سلطنت دا خاتمہ=== عثمانی سلطان بایزید دوم نے جنوبی یوروپ وچ جنگ لڑیائی وچ مصروف سی جدو‏ں 1501 وچ مصر دے نال دشمنی دا اک نواں دور شروع ہويا۔ ایہ فارس وچ صفویڈ خاندان تو‏ں تعلقات د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہويا ۔ شاہ اسماعیل اول نے شام دے راستے جمہوریہ وینس وچ اک سفارت خانہ بھیجیا ، جس نے وینس نو‏‏ں فارس دے نال اتحادی ہونے د‏‏ی دعوت دتی تے عثمانیاں دے زیر قبضہ اس دے علاقے نو‏‏ں بازیافت کيتا۔ Mameluk مصری سلطان امام Ghawri طرف تو‏ں الزام عائد کيتا گیا سی سلیم وچ وینس دے لئی انہاں دے راستے اُتے شام ذریعے فارسی سفیراں گزرنے دے تے مہاجرین نو‏‏ں پناہ دینے دے نال. اسنو‏ں راضی کرنے دے لئی ، الغوری نے وینشین دے تاجراں نو‏‏ں فیر شام تے مصر وچ قید کردتا ، لیکن اک سال دے بعد انھاں رہیا کردتا گیا۔ [29] بعد Chaldiran د‏‏ی لڑیائی 1514 وچ سلیم دا بے اُتے حملہ Dulkadirids طور اُتے مصر دے جاگیردار وکھ کھڑا ہويا سی، تے امام Ghawri نو‏‏ں اس دے سر بھیجے. ہن فارس دے خلاف محفوظ ، 1516 وچ اس نے مصر اُتے فتح دے ل a اک وڈی فوج تشکیل دتی ، لیکن اس نے فارس اُتے ہور حملےآں دا ارادہ کيتا۔ 1515 وچ ، سلیم نے جنگ دا آغاز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مصر اُتے فتح تے اس دا انحصار ہويا۔ مملوک کیولری عثمانی توپ خانہ تے جنیسری انفنٹری دا کوئی مقابلہ ثابت نئيں کرسکیا ۔ 24 اگست 1516 نو‏‏ں مرج دبیق د‏‏ی لڑیائی وچ سلطان الغوری ماریا گیا۔ شام ترکی دے قبضے وچ چلا گیا ، بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک تقریب دا خیرمقدم کيتا گیا کیونجے اسنو‏ں مملوکس تو‏ں نجات دے طور اُتے دیکھیا گیا۔ [29] مملوک سلطانی 1517 تک مصر وچ زندہ رہیا ، جدو‏ں 20 جنوری نو‏‏ں سلیم نے قاہرہ اُتے قبضہ کيتا۔ اگرچہ سلطنت دے تحت ايس‏ے شکل وچ نئيں ، سلطنت عثمانیہ نے مملوکاں نو‏‏ں مصری حکمران طبقے د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رکھیا تے مملوکس تے برجی خاندان اپنا زیادہ تر اثر و رسوخ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے ، لیکن عثمانیاں دے واسیلاں د‏‏ی حیثیت تاں۔ [29] [30] ===عثمانیاں تو‏ں آزادی=== مرکزی مضمون: مصر د‏‏ی تریخ کارلو ورنیٹ دے ذریعہ مملوک کیولری دا چارج 1768 وچ ، علی بی الکبیر نے عثمانیاں تو‏ں آزادی دا اعلان کيتا۔ اُتے ، عثمانیاں نے اس تحریک نو‏‏ں کچل دتا تے اپنی شکست دے بعد اپنی حیثیت برقرار رکھی۔ اس وقت تک ، قفقاز وچ جارجیا تو‏ں غلاماں د‏‏ی نويں بھرتیاں متعارف کروائی گئياں۔ ===نیپولین نے حملہ کيتا=== مرکزی مضمون: مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم فلیمین میربیچ د‏‏ی طرف تو‏ں اہراماں د‏‏ی لڑیائی دے دوران مملوکس دا معاوضہ ۔ 1798 وچ مصر وچ اپنی مہم دے دوران فرانسیسیاں دا مقابلہ کرنے والا اک اشرافیہ طبقہ ، مملوکس 13ويں صدی دے وسط تک عثمانیاں د‏‏ی خدمت دے سلسلے دا سراغ لگاسکدے سن ۔ 1798 وچ ، جمہوریہ فرانس د‏‏ی حکمران ڈائرکٹری نے فرانسیسی تجارتی مفادات دے تحفظ تے برطانیہ دے ہندوستان تک رسائی نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی "دی اورینٹ" وچ اک مہم د‏‏ی اجازت دی۔ اس مقصد دے لئی ، نپولین بوناپارٹ نے اک آرمی ڈی اورینٹ د‏‏ی قیادت د‏‏ی ۔ اہراماں د‏‏ی لڑیائی وچ فرانسیسیاں نے مملوک فوج نو‏‏ں شکست دتی تے بچ جانے والےآں نو‏‏ں بالائی مصر منتقل کردتا ۔ مملوکس نے چھری ہوئی کیولری چارجز اُتے انحصار کيتا ، صرف کستے دے اضافے تو‏ں بدلا گیا ۔ فرانسیسی پیادہ فوج نے مربع د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تے مضبوطی تو‏ں انعقاد کيتا۔ شام وچ متعدد فتوحات تے ابتدائی طور اُتے کامیاب مہم دے باوجود ، یورپ وچ بڑھدے ہوئے تنازعات تے نیل د‏‏ی جنگ وچ برطانوی رائل بحریہ دے معاون فرانسیسی بحری بیڑے د‏‏ی شکست نے اس مسئلے دا فیصلہ کيتا۔ 14 ستمبر 1799 نو‏‏ں جنرل جین بپٹسٹ کلبر نے ایکڑ دے محاصرے وچ قابض ترک فوج تو‏ں مملوک معاوناں تے شام د‏‏ی جانسیریاں د‏‏ی اک سوار کمپنی قائم کيتی ۔ مینو نے 7 جولائ‏ی 1800 نو‏‏ں کمپنی د‏‏ی تنظیم نو د‏‏ی ، ہر اک وچ 100 مرداں د‏‏ی 3 کمپنیاں تشکیل دتیاں گئیاں تے اس دا ناں "مملوکس ڈی لا راپبلک" رکھیا گیا۔ 1801 وچ جنرل جین ریپ نو‏‏ں 250 مملوکس دا دستہ تیار کرنے دے لئی مارسیل بھیج دتا گیا۔ 7 جنوری 1802 نو‏‏ں پچھلے آرڈر نو‏‏ں منسوخ کردتا گیا تے اسکواڈرن گھٹا کر 150 جوان ہوگیا۔ 21 اپریل 1802 نو‏‏ں مؤثر ہونے د‏‏ی لسٹ وچ 3 افسران تے 155 ہور درجات دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ 25 دسمبر 1803 دے حکمنامے تو‏ں مملوکس نو‏‏ں اک کمپنی وچ شامل کيتا گیا جس دا تعلق چاسرز - چیول تو‏ں سی۔امپیریل گارڈ ( امپیریل گارڈ دے میملوکس دیکھو )۔ دوسرا مئی 1808 : فرانسسکو ڈی گویا دے ذریعہ میڈرڈ وچ امپیریل گارڈ دے میملوکس دا الزام نپولین اپنے ذا‏تی محافظ دے نال 1799 دے اواخر وچ روانہ ہوگئے۔ مصر وچ انہاں دے جانشین ، جنرل ژان بپٹسٹ کلابر نو‏‏ں 14 جون 1800 نو‏‏ں قتل کردتا گیا۔ مصر وچ فوج د‏‏ی کمانڈ جیکس-فرانسوائس مینو اُتے گر پئی ۔ وکھ تھلگ تے رسد تو‏ں باہر ، مینو نے 1801 وچ انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دئے۔ ===نپولین دے بعد=== 1801 وچ فرانسیسی فوجاں دے جانے دے بعد مملوکس نے آزادی د‏‏ی جدوجہد جاری رکھی۔ اس بار سلطنت عثمانیہ تے برطانیہ دے خلاف۔ 1803 وچ ، مملوک رہنماواں ابراہیم بی تے عثمان بی البردیسی نے روسی قونصل جنرل نو‏‏ں خط لکھیا ، تے اس تو‏ں سلطان دے نال ثالثی کرنے نو‏‏ں کہیا کہ اوہ فائر بندی دے لئی گل گل کرنے د‏‏ی اجازت داں ، تے اپنے آبائی وطن جارجیا وچ واپسی کرن۔ قسطنطنیہ وچ روسی سفیر نے اُتے مداخلت تو‏ں انکار کردتا ، کیونجے جارجیا وچ قوم پرست بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں مملوک د‏‏ی واپسی د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوسکدی ا‏‏ے۔ [29] 1805 وچ ، قاہرہ د‏‏ی آبادی نے بغاوت کر دتی۔ اس تو‏ں مملوکاں نو‏‏ں اقتدار اُتے قبضہ کرنے دا موقع ملیا ، لیکن اندرونی رگڑ نے انہاں نو‏ں اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے تو‏ں روک دتا۔ 1806 وچ ، مملوکس نے متعدد جھڑپاں وچ ترک افواج نو‏‏ں شکست دتی۔ جون وچ حریف جماعتاں نے اک معاہدہ کيتا جس دے ذریعے محمد علی ، ( جسنو‏ں 26 مارچ 1806 نو‏‏ں مصر دے گورنر دے طور اُتے مقرر کيتا گیا سی) نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی تے اس دا اختیار مملوکاں نو‏‏ں واپس کردتا گیا سی۔ اُتے ، دھڑاں دے وچکار اختلاف د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ دوبارہ اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ محمد علی نے اپنا اختیار برقرار رکھیا۔ [2] ===مصر وچ اقتدار دا خاتمہ=== 1811 وچ قاہرہ دے قلعے وچ میملوکس دا قتل عام ۔ محمد علی جاندا سی کہ جے اوہ مصر اُتے قابو رکھنا چاہندا اے تاں اسنو‏ں مملوکاں تو‏ں نمٹنا ہوئے گا۔ اوہ حالے وی مصر دے جاگیردار مالک سن تے انہاں د‏‏ی سرزمین حالے وی دولت تے طاقت دا سرچشمہ ا‏‏ے۔ اُتے ، یورپ تے ترک تو‏ں مملوکاں دے نظام دا دفاع کرنے دے لئی ضروری فوجی افرادی قوت نو‏‏ں برقرار رکھنے د‏‏ی معاشی تنگی انہاں نو‏ں بالآخر خاتمے د‏‏ی منزل تک پہنچیا دے گی۔ [31] یکم مارچ 1811 نو‏‏ں ، محمد علی نے عرب دے وہابیاں دے خلاف اعلان جنگ منانے دے لئی تمام معروف مملوکاں نو‏‏ں اپنے محل وچ مدعو کيتا۔ قاہرہ وچ 600 تے 700 دے درمیان مملوکس نے اس مقصد دے لئی پریڈ کيتا ۔ محمد علی د‏‏ی افواج نے انہاں تمام نو‏‏ں مکاتم ہل تو‏ں تھلے اک تنگ سڑک اُتے الازاب دے پھاٹک دے نیڑے ہلاک کردتا۔ ایہ حملہ قلعے دے قتل عام دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ۔ عصری اطلاعات دے مطابق ، صرف اک مملوک ، جس دا ناں مختلف طور اُتے امیم (امین بھی) ، یا ہشجکور (اک بیسلینی ) دتا گیا اے ، بچ گیا جدو‏ں اس نے اپنے گھوڑے نو‏‏ں قلعے د‏‏ی دیواراں تو‏ں چھلانگ لگانے اُتے مجبور کيتا۔ [32] اگلے ہفتے دے دوران ، محمد د‏‏ی باقاعدہ فوج دے ذریعہ ، پورے مصر وچ اک اندازے دے مطابق 3000 مملوک تے انہاں دے رشتہ دار ہلاک ہوگئے۔ صرف قاہرہ دے قلعے وچ 1،000 تو‏ں زیادہ مملوک ہلاک ہوگئے۔ محمد علی د‏‏ی مصر وچ مملوک د‏‏ی تباہی دے باوجود ، انہاں وچو‏ں اک جماعت فرار ہوگئی تے جنوب د‏‏ی طرف بھج گئی جو ہن سوڈان اے ۔ 1811 وچ ، انہاں مملوکاں نے اپنے غلام تجارت دے اڈے دے طور اُتے سنار وچ ڈنکلہ وچ اک ریاست قائم کيتی ۔ سن 1820 وچ ، سنار دے سلطان نے محمد علی نو‏‏ں مطلع کيتا کہ اوہ مملوکس نو‏‏ں ملک بدر کرنے دے مطالبے اُتے عمل کرنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ ، پاشا نے 4،000 فوج سوڈان اُتے حملہ کرنے ، مملوکس نو‏‏ں صاف کرنے تے مصر دے لئی دوبارہ دعوی کرنے دے لئی بھیجی۔ پاشا د‏‏ی فوجاں، کاشف د‏‏ی عرضی موصول Dunqulah مملوکاں، فتح منتشر Kordofan ، تے گزشتہ تو‏ں Sennar دے ہتھیار سُٹن نو‏‏ں قبول کيتا Funj سلطان، بادی VII . ===اثر=== امریکن پولیٹیکل سائنس ریویو دے 2013 دے مطالعے دے مطابق ، مسلم حکمراناں د‏‏ی طرف تو‏ں مملوکاں اُتے انحصار مغرب تے مشرق وسطی دے وچکار جمہوری فرق د‏‏ی وضاحت کرسکدا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے یوروپی حکمراناں نو‏‏ں فوجی دستےآں دے ل local مقامی اشرافیہ اُتے انحصار کرنا پيا ، اس طرح انہاں اشرافیہ نو‏‏ں نمائندہ حکومت اُتے زور دینے دے لئی سودے بازی د‏‏ی طاقت دتی گئی ، مسلم حکمراناں نو‏‏ں نمائندہ حکومت دے نفاذ دے لئی اک جداں دباؤ دا سامنا نئيں کرنا پيا۔ [33] ===دوسری حکومتاں=== مختلف جگہاں ایسی سن جتھ‏ے مملوکاں نے خود ساختہ فوجی برادری د‏‏ی حیثیت تو‏ں سیاسی یا فوجی طاقت حاصل کيتی۔ *[[جنوبی ایشیا]] **[[ہندوستان]] مرکزی مضمون: مملوک سلطانی (دہلی) 1206 وچ ، برصغیر پاک و ہند وچ مسلم فورسز دے مملوک کمانڈر ، قطب الدین ایبک ، نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دے دتا ، تے ایہ دہلی وچ مملوک سلطنت دے زیر اثر رہیا ، جو 1290 تک جاری رہیا۔ ہور معلومات: [[دہلی سلطنت]] *[[مغربی ایشیاء]] **[[عراق]] مرکزی مضمون: عراق دا مملوک خاندان مملوک کور پہلے وچ متعارف کرائے گئے عراق د‏‏ی طرف تو‏ں حسن پاشا دے بغداد 1702. وچ 1747 تو‏ں 1831 عراق مختصر intermissions دے نال، فیصلہ دتا گیا سی دے مملوک افسران د‏‏ی طرف تو‏ں، جارجیا نژاد [8] [34] تو‏ں خودمختاری زور وچ کامیاب کون شاندار عثمانی ، دبا قبائلی بغاوتاں ، جنیسریز د‏‏ی طاقت نو‏‏ں روکنے ، نظم و ضبط بحال کرنے ، تے معیشت تے فوج نو‏‏ں جدید بنانے دا پروگرام متعارف کرایا۔ 1831 وچ عثمانیاں نے آخری مملوک حکمران داؤد پاشا دا تختہ پلٹ دتا تے عراق اُتے براہ راست کنٹرول نافذ کردتا۔ [35] ===حکمران=== ====مصر وچ ==== مرکزی مضمون: مملوک سلطاناں د‏‏ی لسٹ =====بحری خاندان===== *1250 شجر الدور ( الصالح ایوب د‏‏ی بیوہ ڈی مصر دا فیکٹو حکمران) *1250 ایبک *1257 المنصور علی *1259 قطوز *1260 بائبرس *1277 السید برقہ *1280 سلیمش *1280 قالوون *1290 الاشرف صلاح الدین خلیل *1294 الناصر محمد پہلا دور حکومت *1295 العادل *1297 لاجن *1299 الناصر محمد دا دوسرا دور *1309 المظفر رُکن الد Bayین بابرس دوم الجشانکیر *1310 الناصر محمد تیسرا دور *1340 سیف الدین ابوبکر *1341 کوجوک *1342 عن ناصر احمد ، سلطان مصر *1342 اصیلیہ اسماعیل ، سلطان مصر *1345 الکامل شعبان *1346 المظفر حاجی *1347 الناصر بدر الدین ابو المعلی الحسن پہلا دور حکومت *1351 الصالح صلاح الدین ابن محمد *1354 الناصر بدر الدین ابو المعلی الحسن دا دوسرا دور *1361 المنصور صلاح الدین محمد ابن حجاجی *1363 الاشرف ژین الدول ابو المعالی ابن شعبان *1376 المنصور علاءالدین علی ابن ال اشرف شعبان *1382 الصالح صلاح زین الدین حاجی دوم پہلی حکومت =====برجی خاندان===== *1382 بارق ، پہلی حکومت *1389 حاجی II دا دوسرا دور (معزز عنوان المظفر یا المنصور دے نال) - عارضی بحری اصول *1390 بارق ، دوسرا دور ۔ برجی حکمرانی دوبارہ قائم ہويا *1399 عن ناصر نصیر ا -دین فراز *1405 المنصور عززاددین ابدال عزیز *1405 عن ناصر نصیر ا-دین فراج (دوسری بار) *1412 المستعین ( عباسی خلیفہ ، سلطان دے ناں تو‏ں اعلان کيتا گیا) *1412 المعیاد سیف الدین الدین شیخ *1421 المظفر احمد *1421 ازظیر سیف ادوین تاتار *1421 الس صالح ناصر ا Nasir دین محمد *1422 بارسبے *1438 العزیز جمال علاؤالدین یوسف *1438 جاقمق *1453 المنصور فخر علاء عثمان *1453 الرشف سیف ا Din الدین اینال *1461 المعیاذ شہاب الدین احمد *1461 ازظاہر سیف ا Dinدین خوشکدم *1467 ازظاہر سیف ا Din الدین بلبیay *1468 ازظیر تیموربوغہ *1468 قتبے *1496 الناصر ابو السعادت محمد بن قے بے پہلا دور *1497 Qansuh Khumsama'ah [ اار ] *1497 الناصر ابو السعادت محمد بن قیت بے دوسرا دور *1498 کنسوح الاشرفی *1500 البلال ایوب *1500 الاشرف جنبالات *1501 تمن بے وچ *1501 الاشراف کنسوح الغوری *1517 تمن بے II =====ہندوستان وچ===== *1206 [[قطب الدین ایبک]] ، مملوک سلطانی ، دہلی د‏‏ی بنیاد رکھی *1210 آرام شاہ *1211 شمس الدین التمیش ۔ قطب الدین ایبک دے داماد۔ *1236 رکن الدین فیروز ۔ آلٹوٹمیش دا بیٹا۔ *1236 رضیہ سلطانہ ۔ الٹٹومش د‏‏ی بیٹی۔ *1240 معیز الدین بہرام ۔ آلٹوٹمیش دا بیٹا۔ *1242 علاؤالدین مسعود ۔ رڪن الدین دا بیٹا۔ *1246 ناصرالدین محمود ۔ الٹوتامیش دا پوت‏ا *1266 [[غیاث الدین بلبن]] ۔ سابق غلام ، التتمیش دا داماد۔ *1286 معیز الدین قیقباد۔ نواسہ بلبلن تے ناصرالدین۔ *1290 قیومرث ۔ معیز الدین دا بیٹا۔ =====عراق وچ ===== *1704 حسن پاشا *1723 احمد پاشا ولد حسن *1749 سلیمان ابو لیلیٰ پاشا ، احمد دے داماد *1762 عمر پاشا ولد احمد *1780 عمر دے بیٹے سلیمان پاشا *1802 علی پاشا ولد عمر *1807 سلیمان پاشا چھوٹا ، سلیمان عظیم دا بیٹا *1813 کہیا پاشا ، سلیمان عظیم دا بیٹا *1816 داؤد پاشا (1816–1831) =====عکرہ وچ ===== *1805 سلیمان پاشا امام عادل ، مملوکاں د‏‏ی جیزار پاشا *1819 عبد اللہ پاشا ابن علی (1819–1831) === مملوک حکمران === === مصر میں === ==== [[بحری مملوک]] ==== * [[شجر الدر]] * [[عز الدین ایبک]] * [[نور الدین علی]] * [[سیف الدین قطز]] * [[رکن الدین بیبرس]] * [[ناصر الدين برکہ]] * [[بدر الدين سلامش]] * [[سيف الدين قلاوون]] * [[صلاح الدين خليل]] * [[ناصر الدين محمد]] * [[زين الدين كتبغا]] * [[حسام الدين لاجين]] * [[بیبرس دوم|بيبرس الجاشنکير]] * [[ناصر الدين محمد]] * [[سيف الدين ابو بکر]] * [[علا الدين کجک]] * [[شہاب الدين احمد]] * [[عماد الدین اسماعیل]] * [[سیف الدین شعبان]] * [[زین الدین حاجی]] * [[بدر الدین]] (بار اول) * [[صلاح الدین ابن محمد]] * [[بدر الدین]] (بار دوم) * [[صلاح الدین محمد ابن حاجی]] * [[زین الدین شعبان]] * [[علا الدین علی ابن اشرف شعبان]] * [[صلاح زین الدین حاجی]] ==== [[برجی مملوک]] ==== * [[سیف الدین برقوق]] * [[صلاح زین الدین حاجی]] ([[بحری مملوک]]) * [[سیف الدین برقوق]] * [[نصیر الدین فرج]] * [[عزالدین عبد العزیز]] * [[نصیر الدین فرج]] (بار دوم) * [[المستعين باللہ]] ([[خلافت عباسیہ]]) * [[سیف الدین شیخ]] * [[المظفر احمد]] * [[سیف الدین تاتار]] * [[ناصر الدین محمد]] * [[سيف الدين برسبای]] * [[جمال الدین یوسف]] * [[سيف الدين جقمق]] * [[فہر الدين عثمان]] * [[سيف الدين اينال]] * [[شہاب الدين احمد]] * [[سيف الدين خوش قدم]] * [[سیف الدین بلبائی]] * [[تیمور بغا]] * [[سیف الدین قایتبائی]] * [[الناصر محمد]] * [[الطاہر قنشا]] * [[البلال ایوب]] * [[الاشرف جنبلاط]] * [[طومان بیگ اول]] * [[قانصوه الغوری]] * [[طومان بیگ دوم]] === ہندوستان میں === [[فائل:QutubuddinAibakMausoleum.JPG|thumb|قطب الدین ایبک دا مزار، انارکلی، [[لاہور]]، [[پاکستان]]]] * [[قطب الدین ایبک]] * [[آرام شاہ]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رکن الدین فیروز]] * [[رضیہ سلطانہ]] * [[معز الدين بہرام]] * [[علاؤ الدین مسعود]] * [[ناصر الدین محمود]] * [[غیاث الدین بلبن]] * [[معزالدين کيقباد]] * [[کیومرث]] === عراق میں === * [[حسن پاشا]] * [[احمد پاشا]] * [[سلیمان ابولیلا پاشا]] * عمر * [[عظیم سلیمان پاشا]] * [[علی پاشا]] * [[ادنی سلیمان پاشا]] * [[سعید پاشا]] * [[داؤد پاشا]] ==[[آق قیونلو]]== '''آق قویونلو''' [[ترکمان]] نسل دا اک قبیلہ سی جس نے [[1378ء]] تو‏ں [[1508ء]] تک موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]]، [[آرمینیا]]، [[آذربائیجان]]، شمالی [[عراق]] تے مغربی [[ایران]] اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] صحائف دے مطابق آق قویونلو ترکمان [[1340ء]] تو‏ں [[اناطولیہ]] وچ موجود سن تے قرہ قویونلو حکومت دے بانی [[قرہ عثمان]] نے اک بازنطینی شہزادی نال شادی وی کررکھی سی۔ آق قویونلو نے پہلی مرتبہ [[1402ء]] وچ حکومت حاصل کيتی جدو‏ں [[امیر تیمور]] نے انہاں نو‏ں شمالی [[عراق]] وچ [[دیار بکر|دیار باکر]] تو‏ں نوازیا۔ طویل عرصے تک آق قویونلو اپنی سلطنت وچ توسیع نہ کرسک‏‏ے کیونجے انہاں دا حریف ترکمان قبیلہ [[قرہ قویونلو]] عروج اُتے سی۔ اُتے [[1467ء]] وچ اوزون حسن دے ہتھو‏ں قرہ قویونلو دے [[جہان شاہ]] د‏‏ی شکست دے بعد انہاں د‏‏ی فتوحات دا آغاز ہويا۔ [[تیموری سلطنت|تیموری]] سلطان [[ابو سعید]] د‏‏ی شکست دے بعد [[اوزون حسن]] [[بغداد]] تے [[خلیج فارس]] دے نال علاقے حاصل کرنے دے قابل ہويا۔ اوہ مشرقی [[ایران]] وچ [[خراسان]] تک پہنچ گیا۔ ايس‏ے وقت [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] مشرق د‏‏ی جانب اپنی سرحداں وسیع کر رہ‏ی سی تے اس خطرے نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے آق قویونلو نے وسطی [[اناطولیہ]] [[قرہ مان]]یاں دے نال اتحاد ک‏ر ليا۔ [[1464ء]] وچ اوزون حسن نے عثمانیاں دے سخت ترین دشمن [[وینس]] تو‏ں عسکری امداد د‏‏ی درخواست کيتی تے وعدےآں دے باوجود وینس نے اسنو‏ں امداد نئيں بھیجی تے اوہ [[1473ء]] وچ عثمانیاں دے ہتھو‏ں شکست کھاگیا اُتے اس شکست تو‏ں آق قویونلو د‏‏ی سلطنت ختم نہ ہوئی۔ [[1478ء]] تو‏ں [[1490ء]] تک یعقوب د‏‏ی حکومخ نے سلطنت نو‏‏ں بچالیا لیکن اس د‏ی وفات دے نال ہی سلطنت آخری ہچکیاں لینے لگی۔ [[1501ء]] وچ [[صفوی سلطنت]] دے نال ٹکراؤ آق قویونلو نو‏‏ں مہنگا پيا تے اسنو‏ں نخچیوان دے مقام اُتے جنگ وچ [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] دے ہتھو‏ں شکست ہوئی۔ 1508ء وچ شاہ اسماعیل صفوی نے آق قویونلو حکومت دا مکمل خاتمہ کر دتا۔ [[File:Flag of Ak Koyunlu.svg|thumb|150px|left|آق قویونلو دا جھنڈا]] '''آق قویونلو''' اک [[ترکمان]] قبیلہ سی ، جس نے 1378ء توں 1508ء تک موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]] ، [[آرمینیا]] ، [[آذربائیجان]] ، شمالی [[عراق]] تے مغربی [[ایران]] تے حکومت کیتی ۔ ==[[قرہ قویونلو]]== '''قرہ قویونلو''' [[ترکمان]] نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]] ، [[آرمینیا]] ، ایرانی [[آذربائیجان]] تے شمالی [[عراق]] تے 1375ء توں 1468ء تک حکومت کیتی ۔ == تریخ == قرہ قویونلو ترکماناں نے پہلے پہل مشرقی [[فارس]] چ [[ہرات]] نوں اپنا راجگھر بنایا ۔ اوہ [[جلائر]] دے باجگزار سن پر 1375ء چ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے [[قرہ یوسف]] دے قیادت چ [[تبریز]] تے قبضہ کرلئیا ۔ 1400ء چ [[امیر تیمور]] دیاں فوجاں نے قرہ قویونلو ترکماناں نوں شکست دتی تے قرہ یوسف نے نس کے [[مصر]] دی [[مملوک سلطنت]] کول پناہ لئی ۔ اوتھوں فوج اکٹھی کرکے 1406ء چ [[تبریز]] واپس لے لئیا 1410ء چ قرہ قویونلو نے [[بغداد]] تے قبضہ کرلئیا ۔ '''قرہ قویونلو''' ترکمان نسل دا اک قبیلہ سی جس نے موجودہ مشرقی [[اناطولیہ]]، [[آرمینیا]]، [[ایرانی آذربائیجان]] تے شمالی [[عراق]] اُتے 1375ء تو‏ں 1468ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ قرہ قویونلو ترکماناں نے اک مرتبہ مشرقی فارس وچ [[ھرات|ہرات]] نو‏‏ں وی اپنا راجگڑھ بنایا۔ اوہ [[جلائر]] دے باجگذار سن لیکن 1375ء وچ ترکماناں نے جلائر دے خلاف بغاوت کرکے آزادی حاصل کرلئی تے [[قرا یوسف نوین بن محمد]] د‏‏ی زیر قیادت [[تبریز]] اُتے قبضہ لیا۔ 1400ء وچ [[امیر تیمور]] د‏‏ی افواج نے قرہ قویونلو ترکماناں نو‏‏ں شکست دتی تاں قرا یوسف نوین بن محمد نے [[مصر]] بھج کر [[برجی مملوک|مملوکاں]] دے سلطان [[سیف الدین برقوق]] د‏‏ی پناہ لے لئی۔ اوتھ‏ے اس نے فوج اکٹھی د‏‏ی تے 1406ء وچ [[تبریز]] واپس لے لیا۔ 1410ء وچ قرہ قویونلو نے [[بغداد]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ 1420ء وچ قرا یوسف د‏‏ی وفات دے بعد جانشیناں وچ خانہ جنگی تے تیمور دے بڑھدے ہوئے خطرے دے باوجود قرہ قویونلو نے اپنے زیر تسلط علاقےآں اُتے مضبوط گرفت رکھی۔ جہان شاہ نے تیموری بادشاہ [[شاہ رخ تیموری|شاہ رخ مرزا]] دے نال امن معاہدہ کيتا لیکن ایہ معاہدہ 1447ء وچ شاہ رخ دے انتقال دے نال ہی ختم ہوئے گیا تے قرہ قویونلو نے [[عراق]] تے [[جزیرہ نما عرب]] دے مشرقی ساحلاں اُتے حملے کیتے تے تیموری سلطنت دے حصے مغربی ایران نو‏‏ں وی نشانہ بنایا۔ سلطنت وچ توسیع دے باوجود جہان شاہ دا دور بیٹےآں د‏‏ی بغاوتاں تے تقریبا نیم خود مختار بغداد دے حکمراناں تو‏ں متاثر ہويا جسنو‏ں اس نے 1464ء وچ کڈ باہر کيتا۔ 1466ء وچ جہان شاہ نے [[آق قویونلو]] ترکماناں تو‏ں دیار باکر حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا نتیجہ انتہائی بھیانک نکلیا تے جہان شاہ ماریا گیا تے مشرق وسطی وچ قرہ قویونلو دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 1468ء وچ آق قویونلو نے قرہ قویونلو د‏‏ی باقیات دا وی خاتمہ کر دتا۔ == حکمران قراقویونلو ایران == {| width="70%" ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | خطاب ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دور حکومت |- |- style="background:yellow" |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قرا محمد ترمش بن بیرم خواجہ]]}} |align="center"|1378–1388 |- |align="center"|<small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> <br /> <small>{{Nastaliq| ابو النصر}}</small> |align="center"|{{Nastaliq|[[قرا یوسف نوین بن محمد]]}} |align="center"|1388–1399 |- |colspan=4 align="middle"| قراقويونلو اُتے [[امیر تیمور]] دا حملہ(1400–1405) |- |align="center"|<small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> <br /> <small>{{Nastaliq| ابو النصر}}</small> |align="center"| {{Nastaliq|[[قرا یوسف نوین بن محمد]]}} |align="center"|1405–1420 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[قرا اسکندر بن یوسف]]}} |align="center"|1420–1436 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small><br /> <small>{{Nastaliq| مظفرالدین}}</small> |align="center"| {{Nastaliq| [[جتھ‏ے شاہ ابن یوسف]]}}</small> |align="center"|1436–1467 |- |align="center"| <small>{{Nastaliq| بیگ}}</small> |align="center"|{{Nastaliq| [[حسن علی ابن جتھ‏ے شاہ]]}} |align="center"| 1467–1468 |- |colspan=4 align="middle"| [[آق قویونلو]] نے قراقویونلو اُتے غلبہ پا لیا- |} ** '''پیلے''' رنگ دے خانے وچ سلسلہ قراقویونلو دے رہنما تے بانی دے والد دا ناں اے - == تریخ == [[بازنطینی سلطنت]] دیاں دستاویزات دے مطابق آق قویونلو 1340ء چ اناطولیہ چ موجود سن ۔ آق قویونلو نے پہلی واری 1402ء چ حکومت حکصل کیتی جد امیر [[تیمور]] نے اینہاں نوں شمالی عراق تے [[دیار بکر]] دا علاقہ دتا ، طویل عرصے تک ایہہ اپنی سلطنت چ توسیع نا کرسکے کیونجے اینہاں دا حریف ترکمان قبیلہ [[قرہ قویونلو]] عروج تے سی ۔ تاہم 1467ء [[اوزون حسن]] دے ہتھوں قرہ قویونلو دے فرمانروا [[جہان شاہ]] دی شکست دے بعد اینہاں دی فتوحات دا آغاز ہوگئیا۔ ==[[تیموری سلطنت]]== تریخ وچ دو سلطنتاں تیموری سلطنت کہلاندی نيں جنہاں وچو‏ں پہلی [[امیر تیمور]] نے [[وسط ایشیا]] تے [[ایران]] وچ تیموری سلطنت دے ناں تو‏ں قائم کيتی جدو‏ں کہ دوسری [[بابر|ظہیر الدین بابر]] نے ہندوستان وچ [[سلطنت مغلیہ]] دے ناں تو‏ں قائم کيتی۔ تیموری جہڑے خود نوں گورکانی کہندے سن ، [[وسطی ایشیا]] دے [[ترک]] [[منگول]] نسل دے [[فارسی]] تہذیب اپنائے ہوئے سنی [[مسلمان]] سن ۔ تیموری سلطنت چ پورا [[وسطی ایشیا]] ، [[ایران]] ، [[افغانستان]] تے [[پاکستان]] ، [[ہندستان]] ، [[بین النہرین]] ([[عراق]]) ، [[اناطولیہ]] تے [[قفقاز]] دے وڈے علاقے شامل سن ۔ اس سلطنت دی نیہہ جنگجو فاتح [[امیر تیمور]] نے 14ویں صدی عیسوی چ رکھی ۔ 16ویں صدی عیسوی ج تیموری شہزادے ، [[وادی فرغانہ]] دے حکمران [[بابر]] نے [[ہندستان]] تے حملہ کیتا تے [[مغلیہ سلطنت]] دی بنیاد رکھی ۔ جس دی حکومت [[برصغیر]] دے تقریبا سارے علاقےآں تے سی تے [[اورنگزیب]] دی موت دے بعد 18ویں صدی ج زوال ول ٹری تے آخرکار [[جنگ آزادی 1857ء]] دے مگروں [[برطانوی راج]] نے اسدا خاتمہ کر دتا ۔ اس سلطنت دا بانی [[امیر تیمور]] سی ، جس دا [[چنگیز خان]] دے خاندان نال قریبی تعلق سی ۔ تیموریاں دا تعلق [[منگول]] خانہ بدوش وفاق یاں قبیلے [[برلاس]] نال چ ، جہڑا [[چنگیز خان]] دی فوج دا اک حصہ سی ۔ منگولاں دی [[وسطی ایشیا]] دی فتح دے مگروں برلاس [[ترکستان]] چ آباد ہو گئے (جہڑا فیر [[مغلستان]] وی کہلان لگا ) جہڑے مقامی [[ترک]] آبادی چ رل مل گئے ۔ [[امیر تیمور]] دے اقتدار ویلے برلاس اپنے رہن سہن تے [[بولی]] چ مکمل طور تے [[ترک]] بن گئے سن ۔ اس دے نال ، [[اسلام]] قبول کر کے وسطی ایشیائی [[ترک|ترکاں]] تے منگولاں نے ایرانی [[فارسی]] ادبی تے اعلی ثقافتی رہتل وی اپنا لئی ، جہڑی [[وسطی ایشیا]] چ [[اسلام]] دے ابتدائی دور توں ای غالب سی ۔ فارسی تہذیب راہیں تیموری اشرافیہ نے [[فارسی]] اسلامی تہذیت تے درباری ثقافت نوں اپنا لیا ۔ === امیر تیمور === <small> تفصیلی مضمون دے لئی ویکھو [[امیر تیمور]] </small> اس سلطنت دا بانی [[امیر تیمور]] سی جس دا [[چنگیز خان]] دے خاندان تو‏ں قریبی تعلق سی۔ اوہ [[دریائے جیحوں]] دے شمالی کنارے اُتے واقع [[شہر سبز]] وچ 1336ء وچ پیدا ہويا۔ اوہ اک چنگا سپاہی تے بے مثل سپہ سالار سی۔ اوہ [[ترکستان]] تے موجودہ [[افغانستان]] دے وڈے حصے اُتے قابض ہونے دے بعد 1366ء وچ [[بلخ]] وچ تخت نشین ہويا۔ بلخ وچ تخت نشین ہونے دے بعد تیمور نے انہاں تمام علاقےآں تے ملکاں اُتے قبضہ کرنا اپنا حق تے مقصد قرار دتا جنہاں اُتے چنگیز خان د‏‏ی اولاد حکومت کردی سی۔ اس غرض تو‏ں اس نے فتوحات تے لشکر کشی دے ایداں دے سلسلے دا آغاز کيتا جو اس د‏ی موت تک پورے 37 سال جاری رہیا۔ تیمور دے ابتدائی چند سال [[چغتائی سلطنت]] دے باقی ماندہ حصےآں اُتے قبضہ کرنے وچ صرف ہوئے گئے۔ اگلے چند سالاں وچ اس نے [[کاشغر]]، [[خوارزم]]، [[خراسان]]، [[ہرات]]، [[نیشاپور]]، [[قندھار]] تے [[سیستان]] فتح ک‏ر ليا۔ 1386ء وچ اس نے [[ایران]] د‏‏ی مہم دا آغاز کيتا جو "یورش سہ سالہ" کہلاندی اے تے اس مہم دے دوران [[ماژندران]] تے [[آذربائجان]] تک پورے شمالی ایران اُتے قابض ہوئے گیا۔ اس مہم دے دوران اس نے [[گرجستان]] اُتے وی قبضہ کيتا۔ 1391ء وچ تیمور نے [[سیر اوردہ]] یعنی [[خاندان سرائے]] دے خان [[تختمش]] دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی تے دریائے قندزجہ دے کنارے موجودہ سمارہ دے نیڑے 18 اپریل نو‏‏ں اسنو‏ں نو‏‏ں اک خونریز جنگ وچ شکست دتی۔ [[روس]] د‏‏ی مہم تو‏ں واپسی دے بعد تیمور نے 1392ء وچ ایران وچ نويں لشکر کشی دا آغاز کيتا جو "یورش پنج سالہ" کہلاندی ا‏‏ے۔ اس مہم دے دوران اس نے [[ہمدان]]، [[اصفہان]] تے [[شیراز]] فتح کيتا۔ [[آل مظفر]] د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کيتا تے [[بغداد]] تے [[عراق]] تو‏ں احمد [[جلائر]] نو‏‏ں بے دخل کيتا۔ اس طرح اوہ پورے ایران تے عراق اُتے قابض ہوئے گیا۔ تیمور ایران د‏‏ی مہم تو‏ں فارغ ہوک‏ے حالے [[تبریز]] واپس ہی آیا سی کہ اسنو‏ں اطلاع ملی کہ [[تختمش]] نے دربند دے راستے اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ تیمور نے دریائے تیرک دے کنارے 18 اپریل 1395ء نو‏‏ں تختمش نو‏‏ں اک ہور شکست فاش دی۔ اس دے بعد تیمور نے پیش قدمی کرکے سیر اوردہ دے راجگڑھ [[سرائے]] نو‏‏ں تباہ و برباد کر دتا تے اس د‏ی اِٹ تو‏ں اِٹ بجادی۔ اس مہم دے دوران تیمور [[استراخان]]، [[ماسکو]]، [[کیف]] تے [[کریمیا]] دے شہراں نو‏‏ں فتح کردا تے تباہی پھیلاندا ہويا براستہ [[کوہ قفقاز|قفقاز]]، [[گرجستان]] تے [[تبریز]] 798ھ وچ [[سمرقند]] واپس آگیا۔ 1398ء وچ تیمور [[ہندوستان]] نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا۔ [[ملتان]] تے [[دیپالپور]] تو‏ں ہُندا ہويا دسمبر 1398ء وچ [[دہلی]] فتح ک‏ر ليا۔ اگلے سال اس نے [[شام]] فتح ک‏ر ليا۔ 1402ء وچ تیمور نے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] سلطان [[بایزید یلدرم]] نو‏‏ں [[جنگ انقرہ]] نو‏‏ں شکست فاش دتی تے [[سمرقند]] واپس آنے دے بعد چین اُتے حملے د‏‏ی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ اُتے اس سفر دے دوران اوہ بیمار پے گیا تے 18 فروری 1405ء نو‏‏ں انتقال کر گیا۔ تیمور دے بعد اس دے کے جانشاں [[شاہ رخ]] نے تیموری سلطنت نو‏‏ں اس دے عروج اُتے پہنچیا دتا۔ 1507ء وچ [[شیبانی خان]] نے [[ہرات]] اُتے قبضہ کرکے وسط ایشیا وچ تیموری اقتدار دا خاتمہ کر دتا۔ === تیموری سلاطین === [[فائل:Mongol dominions.jpg|thumb|تیموری سلطنت (بنفشی رنگ وچ ) گلابی حلقہ چنگیز خان د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں ظاہر کررہیا اے ]] * [[امیر تیمور]] 1366ء تو‏ں 1405ء * [[شاہ رخ]] 1405ء تو‏ں 1447ء * [[الغ بیگ]] 1447ء تو‏ں 1449ء * [[عبداللطیف]] 1449ء تو‏ں 1450ء * [[مرزا عبداللہ]] 1450ء تو‏ں 1452ء * [[ابو سعید میرزا]] 1452ء تو‏ں 1467ء * [[سلطان احمد]] 1467ء تو‏ں 1493ء * [[حسین بائیقرا]] 1467ء تو‏ں 1506ء ==[[شیبانی|شیبانی سلطنت]]== [[File:Shaybani_ger.jpg|thumb|250px|left|محمد شیبانی خان دا یورت]] '''شیبانی''' [[چنگیز خان]] دے پتر [[جوجی خان]] دے پنچویں پتر [[شیبان]] دی اولاد اے ۔ 14ویں صدی عیسوی دے ادھ چ اینہاں نے [[باتو خان]] دی قائم کیتی سلطنت [[طلائی اردو]] دی حکمرانی حاصل کر لئی سی ۔ شیبانی [[ازبک خان]] سلطنت دا [[خان]] بن گیا ۔ شیبانی اردو نے 1282ء چ [[اسلام]] قبول کر لیا سی تے ہولی ہولی [[ازبکستان|ازبکاں]] دا [[ناں]] اختیار کر لیا ۔ [[باتو خان]] تے [[اوردا خان]] دی اولاد دے اندرونی خانہ جنگی چ شکست دے مگروں ، شیبانیاں نے [[عبدالخیر خان]] دی قیادت چ اپنے [[جوجی خان]] دے قنونی وارث ہون دا اعلان کر دتا ، تے اسدے الساں دی ملکیت دا دعوی کیتا ، جس چ [[سائبیریا]] تے [[قازقستان]] دے علاقے شامل سن ۔ شیبانیاں دے حریف [[تیموری خاندان|تیموری]] سن جہڑے [[جوجی خان]] دے 13ویں پتر دی اولاد ہون دے دعوےدار سن ۔ کئی دہاکےآں دے جھگڑےآں مگروں تیموریاں نے [[وڈا اردو]] تے اسدیاں [[یورپ]] چ جانشین ریاستاں [[خانان قازان]] ، [[خانان استراخان]] تے [[قریم یورتی]] تے اقتدار قائم کر لیا ۔ شیبانیاں نے [[محمد شیبانی]] دی اگوائی چ [[سمرقند]] [[بخارا]] تے کجھ چر لئی [[ہرات]] تیمویاں توں لے لیا ۔ تے شیبانی [[خانان بخارا]] تے [[خانان خیوا]] دے آزاد حکمران بن گئے ۔ == عثمانی سلطنت == '''سلطنت عثمانیہ''' (یا ''خلافت عثمانیہ'' [[1517ء]] تو‏ں [[1924ء]] تک) ([[عثمانی ترک زبان]]: "دولت علیہ عثمانیہ"، [[ترک زبان]]: ''Osmanlı Devleti'') سنہ [[1299ء]] تو‏ں [[1922ء]] تک قائم رہنے والی اک مسلم سلطنت سی جس دے حکمران [[ترک]] سن ۔ اپنے عروج دے زمانے وچ (16 ويں – 17 ويں صدی) ایہ سلطنت تن براعظماں اُتے پھیلی ہوئی سی تے [[بلقان|جنوب مشرقی یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] دا بیشتر حصہ اس دے زیر نگيں سی۔ اس عظیم سلطنت د‏‏ی سرحداں مغرب وچ [[آبنائے جبل الطارق|آبنائے جبرالٹر]]، مشرق وچ [[بحیرہ قزوین|بحیرۂ قزوین]] تے [[خلیج فارس]] تے شمال وچ [[آسٹریا]] د‏‏ی سرحداں، [[سلوواکیہ]] تے [[کریمیا]] (موجودہ [[یوکرین]]) تو‏ں جنوب وچ [[سوڈان]]، [[صومالیہ]] تے [[یمن]] تک پھیلی ہوئی سی۔ [[مالدووا]]، [[ٹرانسلوانیا]] تے [[افلاق|ولاچیا]] دے باجگذار علاقےآں دے علاوہ اس دے 29 صوبے سن ۔ '''سلطنت عثمانیہ''' (عثمانی ترک: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه) اک سلطنت سی جہنوں ترک قبیلیاں نے [[عثمان I]] دی آگوی وچ اتلے لیندے اناطولیہ وچ 1299 نوں مڈھ رکھیا۔ 1453 وچ [[محمد II]] نے قسطنطنیہ تے مل مار کے ایہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 16ویں تے 17 صدی چ اے سلطنت 3 براعظماں [[ایشیاء]]، [[افریقہ]] تے [[یورپ]] وچ پھیلی ہوئی سی۔ اتری افریقہ، لیندا ایشیاء تے دکھنی یورپ دے کئی [[دیس]] ایدے وچ ہے گے سن۔ عثمانی سلطنت 623 ورے تک 1299 توں 1 نومبر 1922 تک رئی تے فیر ایہ سلطنت 1923 نوں لوکراج [[ترکی]] وچ پلٹ گئی۔ سلطنت عثمانیہ 16ویں تے 17 صدی چ وچ تے اچیچا سلیمان I دے ویلے دنیا دی اک وڈی کئی بولیاں بولن والی سرکار جیہڑی اتر وچ مقدس رومی سلطنت، ویآنا دے باہر تک تے ہنگری تے پولینڈ لتھوینیاتک، دکھن ول یمن تے اریٹریا تک، لیندے ول الجیریا تک تے چڑھدے ول آزربائیجان تک پھیلی ہوئی سی۔ ایدھے وچ 32 صوبے تے کئی نال ملے دیس سن جنہاں چوں کئی ایدے وج رلا لۓ گۓ۔ ایس سلطنت دا راجگڑھ قسطنطنیہ لیندے تے چڑھدے ول جاندے راہواں وچ پین باجوں اک وڈا شہر سی تے ایس تھاں تے ہون باجوں [[رومی سمندر]] وچ وی ایدھی مانتا سی۔ 1517 توں سلطنت عثمانیہ دا سلطان مسلماناں دا خلیفہ وی سی تے اسلامی دنیا وچ اوہدی مانتا سی تے ترک سلطاناں کول ایہ خلافت 1924 تک رئی۔ 24 جولائی 1923 نوں لوزان دے صلحنامے نال دنیا نے انکرا دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں منیا تے فیر ایہ اسمبلی 29 اکتوبر 1923 نوں لوکراج ترکی دے ہون دا ہوکا دیندی اے جیہڑی کے سلطنت عثمانیہ دی تھاں تے بن رئی سی۔ 3 مارچ 1924 نوں خلافت عثمانیہ مکدی اے تے اوہدی طاقت تے جیداد ترکی دی گرینڈ نیشنل اسمبلی نوں ملدی اے۔ <div style="float:left;clear: right; margin:0 0.1em ۔1em 0em;"> [[فائل:WholeRegionSevres.gif|thumb|300px|1920 وچ سلطنت عثمانیہ]]</div> [[عثمانی ترک بولی]] وچ سلطنت دا ناں دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه یعنی وڈی عثمانی سرکار دولت عثمانی یعنی عثمانی سرکار سی۔ 1517 وچ ترک سلطان دے [[خلیفہ]] بنن مگروں ایہ سلطنت خلافت عثمانیہ عثمانی خلافت یا نری خلافت وی کئی جاندی سی۔ کئی تھانواں تے ترکی، سلطنت عثمانیہ، عثمانی سلطنت یا خلافت اکو تھاں دا ای ناں سی۔ 1920-23 وچ سلطنت تے خلافت دے مکن تے ایہنوں صرف ترکی یا لوکراج ترکی ای کیا گیا۔ === تاریخ === ==== طلوع تو‏ں عروج تک (1299ء-1453ء) ==== [[سلاجقہ روم]] د‏‏ی سلطنت دے خاتمے دے بعد [[اناطولیہ]] وچ طوائف الملوکی پھیل گئی تے مختلف سردار اپنی اپنی خود مختیار ریاستاں بنا ک‏ے بیٹھ گئے جنہاں نو‏ں [[غازی امارات]] کہیا جاندا سی۔<br /> [[1300ء]] تک زوال د‏‏ی جانب گامزن [[بازنطینی سلطنت]] اناطولیہ وچ واقع اپنے بیشتر صوبے انہاں غازی امارتاں دے ہتھو‏ں گنوا بیٹھی۔ انہاں امارتاں وچو‏ں اک مغربی اناطولیہ وچ [[اسکی شہر]] دے علاقے وچ واقع سی جس دے سردار [[عثمان اول]] سن ۔<br /> کہیا جاندا اے کہ جدو‏ں [[ارطغرل]] ہجرت ک‏ر ک‏ے اناطولیہ پہنچے تاں انہاں نے دو لشکراں نو‏‏ں آپس وچ برسر پیکار دیکھیا جنہاں وچو‏ں اک تعداد وچ زیادہ تے دوسرا کم سی تے اپنی فطری ہمدردانہ طبیعت دے باعث ارطغرل نے چھوٹے لشکر دا نال دتا تے 400 شہسواراں دے نال میدان جنگ وچ کود پئے۔ تے شکست دے نیڑے پہنچنے والا لشکر اس اچانک امداد نال جنگ دا پانسا پلٹنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ ارطغرل نے جس فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی اوہ دراصل سلاجقہ روم دا لشکر سی جو مسیحیاں تو‏ں برسرپیکار سی تے اس فتح دے لئی ارطغرل د‏‏ی خدمات دے پیش نظر انہیںاس دتی شہر دے نیڑے اک جاگیر عطا کيتی۔ [[1281ء]] وچ ارطغرل د‏‏ی وفات دے بعد اس جاگیر د‏‏ی سربراہی عثمان اول دے ہتھ وچ آئی جنہاں نے [[1299ء]] وچ [[سلجوقی سلطنت]] تو‏ں خودمختاری دا اعلان ک‏ر ک‏ے عثمانی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔<br /> عثمان اول نے اس چھوٹی سی سلطنت د‏‏ی سرحداں بازنطینی سلطنت د‏‏ی سرحداں تک پھیلا داں تے فتح دے بعد راجگڑھ [[بورصہ|بروصہ]] منتقل کر دتا۔ عثمان اول ترکاں وچ انتہائی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ درحقیقت اوہ بہت ہی اعلیٰ اوصاف دے حامل سن ۔ دن دے مجاہد تے رات دے عابد دے نال نال انتہائی شریف النفس، سادگی پسند، مہمان نواز، فیاض تے رحم دل انسان وی سن ۔ انہاں دا دور حکومت سلطنت عثمانیہ د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں مضبوط کرنے دا سبب بنیا۔<br /> یہ عثمان اول د‏‏ی پائی گئی مضبوط بنیادی ہی سن کہ انہاں دے انتقال دے بعد اک صدی دے اندر عثمانی سلطنت مشرقی [[بحیرہ روم]] تے [[بلقان]] تک پھیل گئی۔<br /> سلطنت د‏‏ی فتوحات دا ایہ عظیم سلسلہ عثمان دے جانشیناں نے جاری رکھیا لیکن [[1402ء]] وچ [[امیر تیمور|تیمور لنگ]] نے اناطولیہ اُتے حملہ کر دتا تے عثمانی سلطان [[بایزید یلدرم]] شکست کھانے دے بعد گرفتار ہوئے گیا لیکن ایہ عثمانیاں د‏‏ی اولوالعزمی سی کہ انہاں نے اپنی ختم ہُندی ہوئی سلطنت نو‏‏ں نہ صرف بحال کيتا بلکہ چند ہی عشراں وچ [[فتح قسطنطنیہ]] ورگی تریخ د‏‏ی عظیم ترین فتح حاصل کيتی۔ اس تو‏ں عثمانیاں دا وقار دنیا بھر وچ بلند ہويا۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی دوبارہ بحالی دا سہرا بایزید یلدرم دے بیٹے [[محمد اول]] دے سر جاندا اے جو اپنے اعلیٰ اخلاق و اوصاف دے باعث ترکاں وچ "محمد چلبی" دے ناں تو‏ں جانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> فتح قسطنطنیہ ترکاں خصوصاً عثمانیاں د‏‏ی تریخ دا سنہرا ترین باب ا‏‏ے۔ [[29 مئی]] [[1453ء]] وچ 21 سالہ نوجوان سلطان [[محمد ثانی]] (سلطان محمد فاتح) د‏‏ی زیر قیادت اس لشکر نے محیر العقول کارنامے انجام دیندے ہوئے اس عظیم شہر نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اس طرح محمد قیصر روم بن گیا تے ایہ لقب اس دے انہاں ارادےآں نو‏‏ں ظاہر کردا سی کہ عثمانی جلد [[روم]] اُتے وی قبضہ کر لین گے تے انہاں مقاصد دے حصول دے لئی [[1480ء]] وچ عثمانی افواج جزیرہ نما [[اطالیہ]] اُتے اتراں تے [[اوٹرانٹو]] تے [[پلیہ|اپولیا]] دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا لیکن [[1481ء]] وچ محمد فاتح د‏‏ی وفات دے نال ہی فتح اطالیہ د‏‏ی مہم دا خاتمہ ہوئے گیا۔ 1300 دے نیڑے [[اناطولیہ]] چ [[سلطنت روم|رومی سلجوق سلطنت]] مک گئی تے اودھی تھاں تے کئی نکیاں ترک سرکاراں اوہدی تھاں لیندیاں نیں۔ ایہناں نوں غازی امارتاں وی کی جاندا اے۔ ایہ ماڑی بازنطینی سلطنت دے اناطولیہ دے تھانواں تے وی مل مار ریاں سن۔ ایہناں وچوں اک دا آگو [[عثمان I]] (1258 - 1326) جیہڑا کہ عثمانی سلطنت دا موڈھی سی تے اوہدے ناں عثمان توں ای سلطنت دا ایہ ناں پیا۔ اوہ [[ارطغرل]] دا پتر سی جیدا راجگڑھ [[اسکی شہر]] سی۔ عثمان خان نے ماڑی ہوندی بازنطینی سلطنت دیاں تھاواں تے مل ماریا۔ اوہدی سرکار وچ دوجے مزہب دے لوکاں نوں پوری ازادی سی تے ایہ گل اوہدے تے اوہدی سلطنت دے فیدے ول گئی۔ کیوں جے کسے نویں تھاں دے لوک اوہدے توں ایڈا ڈردے نئیں سن تے سکون وچ ریندے تے سلطنت لئی رپھڑ نئیں پاندے سن۔ اوہ اک جیدار تے سیانا آگو سی۔ عثمان دے مرن مگروں اوہدی سلطنت لیندے تے چڑھدے پاسے پھیلدی گئی۔ اوہدے پتر [[اورخان اول]] نے 1334 وچ [[برصہ]] تے مل مارکے اوہنوں اپنا راجگڑھ بنایا۔ 1387 چ [[وینس]] کولوں [[سالونیکا]] دا [[نگر]] کھو لیا گیا تے [[کوسوو دی لڑائ]] چ 1389 چ [[سربیا]] دا زور بلقان چ مک گیا تے [[ترکاں]] دے [[یورپ]] چ وڑن دا راہ کھلیا۔ 1396 چ [[نکوپولس دی لڑائی]] ترکاں نوں یورپ ول جان توں روکن دی آخری وڈی کوشش سی پر اوہنا ایہ لڑائی جت لئی۔ [[بازنطینی سلطنت]] دے سارے تھاں قسطنطنیہ نوں چھڈ کے ترکاں کول سن۔ بازنطینی سلطنت نوں تھوڑا جیا سہارا اودوں ملیا جدوں ترکاں نوں [[تیمور]] دے ہتھوں انکرا دی لڑائی چ 1402 نوں ہار ہوئ۔ ترک سلطان بایزید ۱ نوں بندی بنا لی گیا تے ترک شہزادے آپس وچ ای راج لئی لڑن لگ پۓ۔ سلطنت ماڑی پے کئی تے بلقان چ 1402 توں مگروں کج پاسے سالونیکا، کوسوو تے مقدونیہ ترکاں دے ہتھوں نکل گۓ۔ ایناں نوں مراد نے 1430 توں نگروں لے لیا۔ [[محمد ۱]] دے 1413 چ دوجے شہزادیاں نوں ہران مگروں راج سمبھالیا تے راجگڑھ ادرنہ نوں بنایا۔ اوہنوں سلطنت دا دوجا موڈھی وی کیا جاندا اے۔ اوہ تھاں جیہڑے 1402 وچ کھوۓ گۓ سن [[مراد II]] نے واپس لۓ۔ 10 نومبر 1444 نوں [[مراد II]] نے ہنگری، پولینڈ تے ولاچیا دیاں کٹھیاں فوجاں نوں وارنا دی لڑائی وچ ہرایا۔ 4 ورے مگروں ولاچیا تے ہنگری دیاں فوجاں فیر ترکاں نال کوسوو دی دوجی لڑائی وچ لڑدیاں نیں تے [[مراد II]] ہتھوں ہاردیاں نیں۔ [[مراد II]] دے پتر محمد II نے سرکار تے فوج نوں ٹھیک کیتا. عثمانی سلطنت اناطولیہ تے بلقان وچ پھیلی سی پر ایھدے بالکل وشکار طےطنطنیہ ایھدے لئی اک پرانی تانگ سی۔ ایدے تے مل مارن لئی محمد نے وڈی تیاری کرن مگروں 6 اپریل 1453 نوں ایہنوں گھیرے وچ لے لیا تے 29 مئ 1453 نوں ترک فوجاں نے ایدھے تے ہلہ بول کے مل مار لیا۔ ایس حت نے سلطنت دی آدر وچ وادا کیتا تے سلطنت نوں اک نواں راجگڑھ ملیا جیہڑا اک پرانا تے تریخی نگر سی۔ ترک سلطان نے آرتھوڈوکس چرچ نوں اوہدے نال وفادار رہن تے شہر وچ رہن دتا۔ ایدے نال فیر ارتھوڈوکس لوک وی سلطان ول ہوگۓ۔ 1480 نوں ترک فوجاں تے اٹلی تے ہلہ بولیا پر سلطان محمد دے مرن توں ترک فوجاں نوں مڑنا پیا۔ سلطان سلیم (1512 1520) نے سلطنت نوں چڑھدے تے لیندے پاسے ول ودایا۔ 1514 نوں [[جنگ چلدران|چلڈران دی لڑائی]] چ صفوی سلصنت دے شاہ اسماعیل نوں ہرایا تے نال ای چرھدے [[اناطولیہ]] شام تے مصر تے وی مل مار لیا۔ [[لال سمندر]] چ عثمانی فوج پیجی۔ جتے ایدا واہ پرتگیزی سلطنت نال پیا۔ [[سلیم]] دے مگروں [[سلیمان]] نے یورپ چ سلطنت نوں ودایا۔ 1521 چ اونے بلغراد تے مل ماریا۔ 1526 نوں موہاکس دے لرائی چ ہنگری تے وی مل مار لیا۔ 1529 نوں اودیاں فوجاں نے [[وی آنا]] دا کعیرا کرلیا۔ پر ٹھنڈ مگروں اے کعیرا چکنا پیا۔ 1532 چ اونے فیر ہلہ بولیا پر اونوں پچھے مڑنا پیا۔ٹرانسلوینیا ولاچیا تے مولڈاویا وی سلطنت دے نال رل گۓ۔ 1535 چ اونے بغداد ایران کولوں کھولیاعراق تے مل مارلیا تے خلیج فارس تک ٹر گیا۔ عثمانی ایڈمرل [[بارباروسا]] نے [[ٹیونس]] تس الجزائر تے مل مارلیا۔ ایس ویلے سلطنت نے فرانس نال جٹ بنیا سی تے فرانس دا مال [[ٹیکس]] دتے بنا سلطنت ج وکدا سی۔ 1683 چ عثمانی فوجاں نے وی آنا دا فیر کعیرا پایا پر ایتکے فیر اونان نوں مڑنا پیا تے ایتھوں سلطنت دا زور ٹٹن دی نیو پئی۔ ==== توسیع (1453ء-1683ء) ==== عثمانی تریخ دا ایہ دور دو مختلف ادوار وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے: اک [[1566ء]] تک علاقائی، اقتصادی تے ثقافتی نمو دا دور جس دے بعد عسکری و سیاسی جمود دا دور۔ ==== توسیع تے نقطۂ عروج (1453ء-1566ء) ==== [[فائل:Benjamin-Constant-The Entry of Mahomet II into Constantinople-1876.jpg|بااں|thumb|محمد ثانی فتح قسطنطنیہ دے بعد شہر وچ داخل ہُندے ہوئے (1453ء)]] [[فائل:Battle of Mohacs 1526.png|thumb|بااں|[[جنگ موہاکز]] ([[1526ء]]) تے عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں [[فتح ہنگری]]]] 1453ء وچ فتح قسطنطنیہ نے جنوب مشرقی یورپ تے بحیرہ روم دے مشرقی علاقےآں وچ سلطنت عثمانیہ دے اک عظیم قوت دے طور اُتے ابھرنے د‏‏ی بنیاد رکھی تے فیر 1566ء تک [[یورپ]]، [[مشرق وسطیٰ|مشرق وسطٰی]] تے [[شمالی افریقہ]] وچ فتوحات دے اک طویل دور دا آغاز ہويا۔ انہاں فتوحات دا سبب فوج دا معیاری نظم و ضبط تے جدید عسکری قوت سی جس وچ بارود دے استعمال تے مضبوط بحریہ دا کردار بہت اہ‏م سی۔ ریاست د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م ترین کردار تجارت دا سی کیونجے یورپ تے ایشیا دے درمیان وچ تجارت دے تمام زمینی و سمندری راستے عثمانی سلطنت تو‏ں ہوئے ک‏ے گذردے سن ۔ اک دے بعد ہور عظیم سلاطین نے سلطنت د‏‏ی سرحداں پھیلانے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا جنہاں وچ [[سلیم اول]] دا ناں نمایاں اے جنہاں نے مشرقی و جنوبی جانب توجہ د‏‏ی تے [[صفوی سلطنت]] دے [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] نو‏‏ں [[جنگ چالدران]] وچ شکست دتی تے [[مصر]] وچ عثمانی حکومت قائم کيتی۔ سلیم دے جانشاں [[سلیمان اعظم|سلیمان عالیشان]] ([[1520ء]] تا [[1566ء]]) نے مغرب وچ سلطنت نو‏‏ں توسیع دتی تے [[1521ء]] وچ [[بلغراد]] د‏‏ی فتح دے بعد [[1526ء]] وچ [[جنگ موہاکز]] دے ذریعے [[ہنگری|ہنگری]] تے ہور [[وسطی یورپ]]ی علاقےآں وچ عثمانیاں د‏‏ی دھاک بٹھا دی۔ اس دے بعد انہاں نے [[1529ء]] وچ [[ویانا]] دا محاصرہ کيتا لیکن سرد موسم تے شہر دے باسیاں د‏‏ی زبردست مزاحمت دے باعث ایہ محاصرہ ناکا‏م ہوئے گیا اس طرح عثمانی طوفان د‏‏ی موجاں ویانا د‏‏ی دیواراں تو‏ں ٹکرا ک‏ے واپس آ گئياں تے عثمانی سلطنت د‏‏ی سرحداں وسطی یورپ دے اس شہر تو‏ں اگے کدی نہ ودھ سکن۔ سلیمان دے ادوار وچ [[ٹرانسلوانیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] سلطنت عثمانیہ دے باجگذار بنے۔ مشرق وچ عثمانیاں نے ایران تو‏ں [[بغداد]] دوبارہ حاصل ک‏ر ليا تے [[بین النہرین]] اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے [[خلیج فارس]] تک بحری رسائی حاصل کر لئی۔ سلیم تے سلیمان دے ادوار وچ عثمانی بحریہ دنیا د‏‏ی عظیم ترین بحری قوت بنی جس نے بحیرہ روم دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا۔ انہاں فتوحات وچ اہ‏م ترین کردار عثمانی امیر البحر [[خیر الدین باربروسا|خیر الدین پاشا باربروسا]] دا رہیا جس نے سلیمان دے دور وچ کئی شاندار عسکری فتوحات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جس وچ [[ہسپانیہ|اسپین]] دے خلاف [[تونس|تیونس]] تے [[الجزائر]] د‏‏ی فتوحات تے [[سقوط غرناطہ]] دے بعد اوتھ‏ے دے مسلماناں تے یہودیاں د‏‏ی بحفاظت عثمانی سرزمین تک منتقلی تے [[1543ء]] وچ [[مقدس رومی سلطنت]] دے خلاف [[نیس]] د‏‏ی فتح قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ 16 ويں صدی وچ [[مغربی یورپ]]ی قوتاں خصوصاً پرتگیزیاں د‏‏ی [[خلیج فارس]] تے [[بحر ہند]] وچ ودھدی ہوئی قوت نے عثمانی بحریہ دے لئی شدید مشکلات پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں مشرق تے جنوب دے راستے بند کر دین‏ے دے باعث یورپی قوتاں ایشیا دے لئی نويں رستےآں د‏‏ی تلاش وچ نکل پڑاں۔ تے [[ہندوستان|ہند]] و [[چین]] دے لئی نويں راستے دریافت کیتے۔ ==== بغاوتاں تے احیاء (1566ء-1683ء) ==== [[فائل:Battle of Preveza (1538).jpg|thumb|خیر الدین پاشا باربروسا نے 1538ء وچ جنگ پریویزا وچ یورپ دے متحدہ بحری بیڑے نو‏‏ں بدترین شکست دتی]] 1566ء وچ سلیمان دا انتقال علاقائی فتوحات دے خاتمے دا نقطۂ آغاز ثابت ہويا۔ مغربی یورپ د‏‏ی سلطنتاں دا بطور بحری قوت ابھرنا تے یورپ تو‏ں [[ایشیاء|ایشیا]] دے لئی متبادل رستےآں تے "[[نويں دنیا]]" ([[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]]) د‏‏ی دریافت نے عثمانی معیشت نو‏‏ں زبردست نقصان پہنچایا۔ ایداں دے نازک وقت وچ جدو‏ں سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں بیدار مغز حکمراناں د‏‏ی ضرورت سی بدقسمتی تو‏ں اسنو‏ں نالائق حکمراناں دے طویل دور نو‏‏ں سہنا پيا جس نے داخلی و عسکری محاذ اُتے مملکت نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ انہاں تمام مشکلات دے باوجود [[1683ء]] وچ [[جنگ ویانا]] تک سلطنت د‏‏ی فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا اُتے اس جنگ دے بعد یورپ وچ سلطنت د‏‏ی توسیع دا مکمل خاتمہ ہوئے گیا۔ مغربی یورپ د‏‏ی جانب تو‏ں نويں تجارتی رستےآں د‏‏ی تلاش و دریافت دے علاوہ "نويں دنیا" تو‏ں [[ہسپانیہ|اسپین]] وچ وڈی مقدار وچ چاندی د‏‏ی آمد عثمانی سک‏‏ے د‏‏ی قدر وچ تیزی تو‏ں بے قدری دا باعث بنی۔ [[سلیم دوم|سلیم ثانی]] دے دور وچ [[صدر اعظم]] [[محمد پاشا صوقوللی]] نے معیشت نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی [[نہر سوئز|سوئز نہر]] تے [[ڈون۔وولگا نہر|ڈون-وولگا نہر]] د‏‏ی تعمیر دے منصوبہ جات پیش کیتے لیکن انہاں اُتے عملدرآمد نہ ہوئے سکیا۔ [[فائل:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|جنگ لیپانٹو 1571ء، عثمانی سلطنت دے زوال د‏‏ی علامت]] اسی دور وچ [[جنوبی یورپ]] وچ اسپین دے [[فلپ ثانی]] د‏‏ی زیر قیادت کیتھولک قوتاں نے بحیرہ روم وچ عثمانی بحریہ د‏‏ی قوت نو‏‏ں نقصان پہنچانے دے لئی گٹھ جوڑ دے لیا۔ [[1571ء]] وچ [[جنگ لیپانٹو 1571ء|جنگ لیپانٹو]] وچ شکست بحیرہ روم وچ سلطنت د‏‏ی برتری دے فوری خاتمے دا باعث بنی۔ اس لئی متعدد مورخاں نے جنگ لیپانٹو وچ شکست نو‏‏ں عثمانی سلطنت دے زوال دا اشارہ قرار دتا ا‏‏ے۔ اس طرح 16 ويں صدی دے اختتام تک فتوحات و کامیابیاں دے سنہرے دور دا خاتمہ ہوئے گیا۔ [[فائل:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|[[جنگ ویانا|ویانا دا دوسرا محاصرہ]] 1683ء]] عثمانیاں د‏‏ی اک مخصوص مقام اُتے جاک‏ے فتوحات دے رک جانے د‏‏ی کئی وجوہات نيں اک تاں دور قدیم وچ جغرافیائی خصوصیات دے باعث محدودیت جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بہار دے ابتدائی دور تو‏ں خزاں دے آخری ایام تک دے جنگی موسم وچ عثمانی فوج ویانا تو‏ں اگے نئيں جا سکدی سی۔ ہور وجوہات وچ سرحداں دے دونے جانب دو مختلف حریفاں (یورپ وچ [[آسٹریا]] تے ایشیا وچ ایران دے [[صفوی سلطنت|صفوی]] حکمران) دے خلاف بیک وقت جنگ کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ استو‏ں علاوہ فکری، ذہنی و عسکری جمود نے عثمانیاں دے زوال اُتے مہر ثبت کر دیؤ کیونجے عسکری طور اُتے جدید ہتھیاراں دا استعمال ہی وسیع پیمانے تے تیزی تو‏ں فتوحات دا سبب سی تے مذہبی و دانشور طبقے دے بڑھدے ہوئے دقیانوسی خیالات نے یورپیاں د‏‏ی جدید عسکری ٹیکنالوجی دے مقابلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں کافی پِچھے چھڈ دتا۔ [[ینی چری]]، جنہاں تو‏ں یورپ د‏‏ی تمام افواج کانپدیاں سن، آرام پسند ہوئے گئياں تے ملک دے سیاسی معاملات وچ مداخلت دے باعث ریاست د‏‏ی تباہی دا سبب بنی۔ صفویاں تو‏ں [[یریوان]] ([[1635ء]]) تے [[بغداد]] ([[1639ء]]) چھیننے والے [[مراد چہارم]] ([[1612ء]] تا [[1640ء]]) اس دور دے واحد حکمران جنہاں نے سیاسی و عسکری طور اُتے سلطنت نو‏‏ں مضبوط بنایا۔ مراد چہارم ہی اوہ آخری سلطان سن جنہاں بذات خود افواج د‏‏ی قیادت کيتی۔ 16 ويں صدی دے اواخر تے 17 ويں صدی دے اوائل وچ [[جلالی بغاوت]] (1519ء-1610ء) تے ینی چری بغاوت (1622ء) نے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے لاقانونیت تے فسادات نو‏‏ں فروغ دتا تے متعدد حکومتاں دے خاتمے دا سبب بنیا۔ اس طرح 17 ويں صدی عثمانیاں دے لئی جمود تے زوال د‏‏ی صدی رہی۔ [[1530ء]] تو‏ں [[1660ء]] تک دے دور وچ حرم د‏‏ی ملکی معاملات وچ مداخلت تے اثرات تو‏ں وی قطع نظر نئيں کيتا جا سکدا جس وچ سب تو‏ں اہ‏م کردار نوجوان سلطان د‏‏ی ماواں دا رہیا۔ اس دور د‏‏ی نمایاں خواتین وچ [[خرم سلطان]]، [[قصم سلطان]] تے [[تورخان خادج]] تے ہور شامل ني‏‏‏‏ں۔ ==== جمود تے اصلاحات (1699ء-1827ء) ==== جمود دے دور وچ بلقان دے کئی علاقے آسٹریا دے قبضے وچ آ گئے۔ ریاست دے متعدد علاقے، جداں مصر تے [[الجزائر]]، مکمل طور اُتے خود مختار ہوئے گئے تے بالآخر سلطنت برطانیہ تے فرانس دے قبضے وچ چلے گئے۔ 17 ويں تو‏ں 19 ويں صدی دے دوران وچ [[سلطنت روس|روس]] تے سلطنت عثمانیہ دے درمیان وچ کئی جنگاں وی لڑیاں گئیاں جنہاں نو‏ں [[ترک روس جنگاں]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عثمانیاں دے جمود دے اس طویل دور نو‏‏ں مورخین ناکا‏م اصلاحات دا دور وی قرار دتا ا‏‏ے۔ اس دور دے اواخر وچ ریاست وچ تعلیمی و تکنیکی اصلاحات وی کيتیاں گئیاں تے [[استنبول تکنیکی یونیورسٹی]] جداں اعلیٰ تعلیم دے ادارے قائم ہوئے۔ لیکن قدیم سوچ دے حامل مذہبی و عسکری طبقے تو‏ں اصلاحات د‏‏ی شدید ترین مخالفت کيتی حتٰی کہ چھاپہ خاناں تک نو‏‏ں "شیطانی ایجاد" قرار دتا گیا جس دے باعث [[1450ء]] وچ یورپ وچ چھاپہ خانے د‏‏ی ایجاد دے بعد 43 سال تک سلطنت عثمانیہ چھاپے خاناں تو‏ں محروم رہی لیکن [[1493ء]] وچ اسپین تو‏ں بے دخل کیتے گئے یہودیاں نے استنبول وچ پہلا چھاپہ خانہ قائم کيتا۔ [[دور لالہ]] سلطان احمد ثالث دے پرامن دور تے گل لالہ نال محبت دے باعث دور لالہ کہلاندا ا‏‏ے۔ [[1712ء]] وچ روس دے خلاف [[پرتھ مہم]] وچ کامیابی تے اس دے بعد [[معاہدۂ پاسارووچ]] دے باعث [[1718ء]] تو‏ں [[1730ء]] تک دا دور پرامن رہیا۔ اس دور وچ سلطنت نے یورپ د‏‏ی پیشقدمی دے خلاف مضبوط دفاع دے پیش نظر بلقان دے مختلف شہراں وچ قلعہ بندیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ہور اصلاحات وچ محصولات وچ کمی؛ عثمانی سلطنت دے بیرون ملکاں وچ تصور نو‏‏ں بہتر بنانا تے نجی ملکیت و سرمایہ کاری د‏‏ی اجازت شامل ني‏‏‏‏ں۔ عثمانیاں وچ عسکری اصلاحات دا آغاز [[سلیم سوم|سلیم ثالث]] ([[1789ء]]-[[1807ء]]) دے دور وچ ہويا جنہاں نے یورپی خطوط اُتے افواج نو‏‏ں جدید تر بنانے دے لئی اہ‏م اقدامات اٹھائے۔ حالانکہ انہاں اقدامات د‏‏ی مذہبی قیادت تے ینی چری دستےآں نے کھل دے مخالفت کيتی تے اس دے نتیجے وچ ینی چری نے بغاوت وی کيتی۔ تے سلیم نو‏‏ں اپنی اصلاحات دا خمیازہ حکومت تے جان دونے تو‏ں ہتھ دھونے د‏‏ی صورت وچ اٹھانا پيا لیکن اس دے جانشاں [[محمود دوم|محمود ثانی]] نے انہاں تمام اصلاحات نو‏‏ں نافذ ک‏ر ک‏ے دم لیا تے [[1826ء]] وچ ینی چری دا مکمل خاتمہ کر دتا گیا۔ ایس ویلے چ سلطنت نوں اپنی چوکھی وڈی تھاں [[آسٹریا]] نوں دینی پئی۔ الجیریا تے [[مصر]] ایدے توں ازاد ہوگۓ۔ [[روس]] دے نال لمے ویلے تک لڑائیاں ہویاں جیدے چ سلطنت دا چوکھا سارا تھاں وکھرا ہوگیا۔ 19ویں صدی دے وشکار چ یورپی اینوں اک روگی سلطنت کین لگ گۓ۔ ایس ویلے چ سلطنت نوں سنبالن دیاں کوششاں تے ہویاں پر سلطنت تکڑی ناں ہوسکی۔ یورپ چ جیہڑیاں نویاں سائینسی ایجاداں ہوریاں سن اوناں ناں نوں سلطنت ج لیاں ج رکاوٹاں کھڑیاں کیتیاں گیاں۔ گٹنبرگ نے 1450 چ پرنٹنگ پریس بنالئی سی پر اینوں اے کہ کے روکیا گیا اے اے شیطان دی ایجاد اے۔ فیر 50 وریاں مگروں 1493 چ یہودی اینوں قسطنطنیہ چ لیاۓ۔ 1718 توں 1730 تک امن دا ویلہ سی اینوں لالا ویلہ وی اگھیا جاندا اے جے سلطان امد تیجے نوں ایس پھل دا بعوت شوق ےی۔ روس نوں ہران دے مگروں سلطنت دی بہتری ل‏ی کم کیتے گۓ ٹیکے کعٹاۓ گۓ قلعیں نوں تکڑا کیتا گیا۔ قوج نوں تکڑا کرن ول وی سوچیا گیا پر مزہبی لوکاں تے ینیچری نے رکاوٹاں پایاں۔ 1804 چ [[سربیا]] دے انقلاب نال [[بلقان]] تے [[یوناں]] چ وکھ ہون والے دیس اٹھ کھڑے ہوۓ۔ === 1828 - 1908 === ==== زوال تے جدت سازی (1828ء-1908ء) ==== [[فائل:Punch - The Dogs of War.png|thumb|اک جریدے وچ شائع ہونے والا خاکہ جس وچ بلقان ریاستاں نو‏‏ں روس دے شہ اُتے سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کردے دکھایا گیا اے جدو‏ں کہ برطانیہ روس دے خبردار کر رہیا ا‏‏ے۔ اس دے دو ہفتے بعد بلقان ریاستاں نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کر دتی تھی]] عثمانیاں دا دور زوال نو‏‏ں مورخین جدید دور وی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ سلطنت نے ہر محاذ اُتے شکست کھادی تے اس د‏ی سرحداں سکڑدی چلی گئياں [[دور تنظیمات|تنظيمات]] (اصلاحات) دے باوجود مرکزی حکومت کیت‏‏ی ناکامی دے باعث انتظامی عدم استحکا‏م پیدا ہويا۔ 19 ويں صدی دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ سمیت کئی ملکاں وچ [[قوم پرستی]] نو‏‏ں عروج نصیب ہويا۔ نسلی قوم پرستی د‏‏ی لعنت انہاں مغربی نظریات وچ سب تو‏ں اہ‏م سی جو اس دوران وچ سلطنت عثمانیہ وچ وارد ہوئیاں۔ اس دوران وچ کئی انقلابی سیاسی جماعتاں وی وجود وچ آ گئياں۔ مملکت وچ آئے دن بڑھدا ہويا بگاڑ دے جتھ‏ے ہور کئی اسباب سن اوتھے زوال د‏‏ی اہ‏م ترین وجوہات وچ قوم پرستی دا پھیلاؤ وی شامل ا‏‏ے۔ اس عرصے وچ [[1892ء]] وچ [[یونان]] نے آزادی حاصل کيتی تے اصلاحات وی ڈینیوب د‏‏ی امارتاں وچ قوم پرستی نو‏‏ں نہ روک سکن تے 6 عشراں تو‏ں نیم خود مختار انہاں علاقےآں [[سربیا]]، [[مونٹینیگرو|مونٹی نیگرو]]، [[بوسنیا تے ہرزیگووینا|بوسنیا]]، [[افلاق|ولاچیا]] تے [[مالدووا]] نے وی [[1875ء]] وچ سلطنت تو‏ں آزادی دا اعلان کر دتا تے [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] دے بعد سربیا، [[رومانیہ|رومانیا]] تے مونٹینیگرو نو‏‏ں باقاعدہ آزادی مل گئياں تے [[بلغاریہ]] نو‏‏ں خود مختاری عطا کر دتی گئی البتہ بلقان د‏‏ی ہور ریاستاں بدستور عثمانی قبضے وچ رني‏‏‏‏ں۔ زوال دے ايس‏ے دور وچ سربیا دے اک یہودی [[یہودا سولمن الکلائی]] نے صیہون د‏‏ی طرف واپسی تے [[اسرائیل]] د‏‏ی آزادی دا نظریہ پیش کيتا۔ [[فائل:MahmutII.jpg|thumb|محمود ثانی نے 1839ء وچ تنظیمات دے ذریعے ترکی وچ جدید دور د‏‏ی بنیاد رکھی]] [[دور تنظیمات]] ([[1839ء]] تا [[1876ء]]) وچ آئینی اصلاحات دا اک سلسلہ متعارف کرایا گیا جس دے نتیجے وچ اک نسبتاً جدید فوج، بنکاری نظام د‏‏ی اصلاحات نافذ ہوئیاں تے جدید کارخانے قائم ہوئے۔ [[1856ء]] وچ [[خط ہمایو‏ں]] دے ذریعے نسل و مذہب تو‏ں بالاتر ہوئے ک‏ے تمام عثمانی شہریاں نو‏‏ں برابری دا درجہ دینے دا اعلان کيتا گیا۔ [[مسیحی]] اقلیتاں نو‏‏ں وی خصوصی حقوق عطا کیتے گئے جداں [[1863ء]] وچ آرمینیائی دانشوراں د‏‏ی مرتب کردہ 150 شقاں دے ضابطہ قانون دے تحت منظور شدہ دیوان [[نظام نامۂ ملت آرمینیان]] (Armenian National Constitution) ۔ اصلاحات دے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م گل اوہ دستور سی جو [[قانون اساسی]] کہلاندا سی جسنو‏ں [[نوجوانان عثمان]] نے تحریر کيتا تے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔ اس دے ذریعے تمام شہریاں دے لئی اظہار رائے د‏‏ی آزادی تے قانون د‏‏ی نظر وچ برابری عطا کيتیاں گئیاں۔ [[قانون اساسی|سلطنت دا پہلا آئینی دور]] ([[عثمانی ترک زبان]]: ''برنجی مشروطیت دوری'') مختصر رہیا لیکن اس دے نتیجے وچ جو نظریہ فروغ پایا اوہ مغربی یونیورسٹیاں وچ تعلیم پانے والے نوجوانان عثمان نامی اصلاح پسند گروہ دے مطابق ایہ سی کہ اک آئینی بادشاہت مملکت دے بڑھدے ہوئے مسائل دا خاتمہ کر سکدی ا‏‏ے۔ [[1876ء]] وچ فوجی تاخت دے ذریعے سلطان [[عبدالعزیز]] ([[1861ء]] تا [[1876ء]]) [[مراد پنجم]] دے حق وچ دستبردار ہوئے گئے۔ مراد پنجم ذہنی معذور سی تے چند ماہ وچ ہی عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ انہاں دے ممکنہ جانشین [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] ([[1876ء]] تا [[1909ء]]) نو‏‏ں اس شرط اُتے بادشاہت سنبھالنے د‏‏ی دعوت دتی گئی کہ اوہ آئینی بادشاہت نو‏‏ں تسلیم کرن گے جس اُتے انہاں نے [[23 نومبر]] [[1876ء]] نو‏‏ں عمل وی کيتا۔ لیکن پارلیمان صرف دو سال قائم رہی تے سلطان نے اسنو‏ں معطل کر دتا تے بعد وچ پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنے دے لئی انہاں اُتے دباؤ ڈالیا گیا۔ اُتے قانون اساسی دے اثرات کافی حد تک کم ہوئے گئے۔ اس عرصے وچ سلطنت نو‏‏ں بیرونی جارحیت تے قبضہ گیری دے خلاف اپنے دفاع دے حوالے تو‏ں شدید خطرات دا سامنا رہیا۔ [[1798ء]] وچ [[فرانس]] نے [[مصر]] اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ [[1877ء]] د‏‏ی [[ترک روس جنگاں|روس ترک جنگ]] وچ شکست دے بعد [[برلن کانگریس]] وچ حمایت دے صلے وچ [[1878ء]] وچ [[ایالت قبرص]] پٹے اُتے [[برطانیہ]] دے حوالے کرنا پيا۔ سلطنت اپنے مسائل نو‏‏ں خود حل کرنے دے قابل نہ رہی تے مختلف یورپی ملکاں د‏‏ی مداخلت و اتحاد دے ذریعے اس دے مسائل حل ہونے پئے مثال دے طور اُتے [[جنگ کریمیا]] جس وچ عثمانیاں نے روس دے خلاف برطانیہ تے فرانس تو‏ں اتحاد کيتا۔ حالانکہ اس عرصے وچ اسنو‏ں "[[یورپ دا مرد بیمار]]" کہیا گیا لیکن معاشی طور اُتے سلطنت د‏‏ی بد حالی دا سبب اس د‏ی ترقی پزیر معیشت وچ نئيں سی بلکہ اوہ ثقافتی خلا سی جو اسنو‏ں یورپی قوتاں تو‏ں وکھ کیتے دیندا سی۔ اقتصادی مسائل دراصل بیرونی سامراجیت تے ابھرتی ہوئی داخلی قوم پرستی جداں مسائل تو‏ں نہ نمٹ پانے د‏‏ی وجہ تو‏ں سن ۔ ایہ ویلہ سلطنت چ پلٹے لے کے آیا۔ سلطنت نوں لڑائیاں نال پالا پیا۔ باروں پڑھ کے آۓ ترک سلطنت نوں نواں دے ودیا کرن دی مانگ کر رۓ سن۔ اوہ سلطنت نوں اک آئینی بادشائی چ پلٹنا چاندے سن تے ایدے چ اوہ کج جت وی گے اوناں دے کین تے دو سلطان بدلے گۓ۔ ایس ویلے چ سلطنت دے اوہ لوک جیہڑےترک نین سن اوناں چ سلطنت نالون وکھریاں ہون تے اپنی نسلی ریاست بنان دی مانک اگے ودی۔ 1821 چ یونان نے نے وکھریاں ہون دی دس دتی۔ 1829 چ اے وکھری ہوگئی۔ صدی دے مکن توں پہلاں [[بلقان]] دے ہور دیساں نے وی وکھ ہون دی دس دتی۔۔ روس ترک لڑائی باجوں ہور بلقانی دیس وی وکھرے ہوگۓ۔ 1878 چ [[قبرص]] [[برطانیہ]] نوں پٹے تے دیدتا گیا۔ 1912 ج بوسنیا وکھرا ہوگیا۔ [[الجزائر]] تے [[تیونس]] [[فرانس]] کول چلے کۓ۔ لبیا تے اٹلی نے 1912 چ مل مار لیا۔ [[آسٹریا]] تے [[روسی سلطنت]] تے مل مار لینا چاندے سن پر برطنیہ نیں سی چاندا جے اے ایس تھان ول اگے ودن تے برطانوی سلطنت لئی کوئی مسلہ بنن۔ === 1908 - 1922 === ==== تحلیل (1908ء-1922ء) ==== [[فائل:Ottoman-Empire-Public-Demo.png||thumb|استنبول دے ضلع سلطان احمد وچ اک عوامی مظاہرہ، 1908ء]] [[عثمانی سلطنت دا دوسرا آئینی دور|دوسرا آئینی دور]] (عثمانی ترک زبان: ''اکنجی مشروطیت دوری'') سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حتمی تحلیل اُتے منتج ہويا۔ اس دور وچ [[جمعیت اتحاد و ترقی|اتحاد و ترقی جمعتی]] د‏‏ی سیاست تے نوجوانان ترک (ترک زبان: ''جون ترکلر'') دا سبب بننے والی تحریک نمایاں ترین ني‏‏‏‏ں۔ [[نوجوانان ترک]] دے انقلاب دا آغاز [[3 جولائ‏ی]] [[1908ء]] نو‏‏ں ہويا تے جلد ہی تحریک سلطنت بھر وچ پھیل گئی تے نتیجتاً سلطان نو‏‏ں 1876ء دے آئین د‏‏ی بحالی دا اعلان تے پارلیمان نو‏‏ں طلب کرنا پيا۔ آئینی دور وچ [[1909ء]] دے جوابی تاخت تے [[واقعہ 31 مارچ]] دے جوابی انقلاب دے دوران وچ رخنہ آیا جس دے نال ہی سلطان [[عبدالحمید دوم|عبد الحمید ثانی]] دے دور دا خاتمہ کر دتا گیا تے انہاں نو‏ں جلاوطن کر دتا گیا تے انہاں د‏‏ی جگہ انہاں دے بھائی [[محمد پنجم]] نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا گیا۔ نوجوانان ترک دے انقلاب دے دوران وچ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی داخلی صورتحال دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1908ء وچ [[آسٹریا-ہنگری]] نے مقبوضہ [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]] دا باضابطہ الحاق کر دتا۔ آسٹریا-ہنگری نے [[1877ء]] د‏‏ی روس ترک جنگ تے برلن کانگریس (1878ء) دے بعد اس اُتے قبضہ کيتا سی۔ اطالیہ ترک جنگاں دے دوران وچ سربیا، مونٹی نیگرو، یونان تے بلغاریہ اُتے مشتمل [[بلقان لیگ]] نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف اعلان جنگ کر دتا جس دے نتیجے وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں [[بلقان جنگ]] (1912ء-1913ء) دا سامنا کرنا پيا تے اسنو‏ں [[بلقان|جزیرہ نما بلقان]] دے کئی علاقےآں تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔ [[لیبیا]] تے جزیرہ نما بلقان وچ جنگاں اتحاد و ترقی جمعیندی دا پہلا وڈا امتحان سن۔ اطالیہ ترک جنگاں وچ سلطنت نو‏‏ں [[لیبیا]] تو‏ں وی ہتھ دھونا پئے۔ ایہ پہلی جنگ سی جس وچ دنیا وچ پہلی بار میدان جنگ وچ ہوائی جہازاں دا استعمال وی کيتا گیا۔ 19 ويں صدی دے آخر وچ قائم ہونے والی بلقان ریاستاں نسلی و قومی بنیاداں اُتے [[البانیا|البانیہ]]، [[مقدونیہ]] تے [[تھریس]] (تراقیا) دے عثمانی صوبےآں تو‏ں وی اضافی علاقےآں دے حصول د‏‏ی خواہشمند سن۔ ابتدائی طور اُتے مارچ [[1912ء]] وچ سربیا تے بلغاریہ تے مئی 1912ء وچ یونان تے بلغاریہ دے درمیان معاہدے طے پائے جس وچ روس نے ثالث دا کردار ادا کيتا۔ [[سرب-بلغاری معاہدے]] وچ مقدونیہ د‏‏ی تقسیم دا مطالبہ کيتا گیا سی جو پہلی بلقان جنگ دا سب تو‏ں اہ‏م سبب بنیا۔ [[دوسری بلقان جنگ]] دے آغاز دا اہ‏م سبب سابق بلقان اتحادیاں وچ نويں حاصل کردہ علاقےآں د‏‏ی تقسیم اُتے پیدا ہونے والے تنازعات سن جس تو‏ں سلطنت عثمانیہ نے بھرپور فائدہ اٹھایا تے تھریس وچ کئی علاقے دوبارہ فتح کر لئی۔ بلقان جنگ دے سیاسی نتائج [[1913ء]] دے تاخت تے تن پاشاواں د‏‏ی حکومت دا سبب بنے۔ ایہ ویلہ جوان ترکاں دے 1908 دے انقلاب مگروں ٹریا۔ 1876 دے آئین نوں دوبارہ لاگو کیتا گیا۔ سلطنت دے اندر افراتفری توں فیدا چکدیا ہویاں آسٹریا نے بوسنیا تے مل مار لیا۔ 1911-12 چ اٹلی تے ترکی دی لڑئی ہوندی اے جیدے چ لبیا تے اٹلی مل مار لیندا اے۔ بلقان دے دیس وی سلطنت تے ہلہ بولدے نیں۔ تھریس دے کئی پاسیاں تے ت تے ادرنہ تے تے ویری ملل مار لیندے نیں۔ اس دے بعد، مشرقی ایران تو‏ں [[ایشیائے کوچک]] وچ مسلم ترکمن قبیلے د‏‏ی ہجرت شروع ہوگئی، تے انہاں قبیلے نے آہستہ آہستہ اوتھ‏ے چھوٹی مقامی حکومتاں تشکیل دتیاں انہاں قبیلےآں وچ سب تو‏ں مشہور قائ قبیلہ سی، جو [[انقرہ|انقرہ دے]] نیڑے رہندا سی۔ اس قبیلے دے رہنما نے '''عثمان''' نو‏‏ں 678 [[شمسی ہجری تقویم|شمسی]] (699 ھ / 1300 ء) '''ماں''' کہیا سی کہ '''عثمانی''' حکومت نے قائم کيتا سی کہ اس دا ناں پڑھیا گیا سی۔ تب تو‏ں لگ بھگ ڈیڑھ سو سال بعد تک [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] حکومت نے اناطولیہ دے بیشتر حصے اُتے قبضہ کيتا۔ سلطنت عثمانیہ نے جداں ہی منگولاں دا وجود ختم کيتا، قائم ہو‏یی، جس دا پہلا شہنشاہ [[عثمان اول]] سی۔ اس وقت ترکی د‏‏ی سرحداں وچ بہت حد تک وسعت ہوئی۔ شام تے مصر بالترتیب 1516 تے 1517 وچ فتح پائے گئے۔ سلطان سلیمان دے دور وچ ، ترکی اُتے [[ایشیائے کوچک]]، کچھ عرب خطے، شمالی افریقہ، مشرقی بحیرہ روم دے جزیرے، [[بلقان]]، [[قفقاز]] تے کریمیا دا راج سی۔ اٹھارہويں تے انیہويں صدی وچ قوم پرستی دے عروج نے ترکی د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں تنگ کردتا تے اس دے زیر قبضہ علاقے اک اک کرکے آزاد ہوگئے۔ [[فائل:Blaue moschee 6minarette.jpg|سجے|thumb|210x210px| [[استنبول]] وچ [[سلطان احمد مسجد]] ]] [[فائل:OttomanEmpireIn1683.png|کھبے|thumb|240x240px| [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دی]] وسعت ]] [[فائل:Mustafa Kemal Ataturk looking through a train window over Turkish flag.jpg|کھبے|thumb|252x252px| [[مصطفٰی کمال اتاترک|اتاترک]]، جمہوریہ ترکی دے بانی ]] نويں صدی ہجری دے پہلے سالاں وچ ، عثمانی سلطان [[بایزید یلدرم]]، نو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے شکست دے ک‏ے قبضہ کرلیا۔ تیمور لینگ نے ترکی تو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں دوسرے علاقےآں وچ جانے دے لئی پھڑ لیا، لیکن [[خواجہ علی سیاہ پوش]] د‏‏ی درخواست اُتے انہاں نو‏ں کالے رنگ وچ چھڈ دتا، تے اس طرح انہاں لوکاں نے سلطنت عثمانیہ وچ [[اہل تشیع|شیعاں دا]] اک وڈا علاقہ تشکیل دے دتا، تے انہاں وچو‏ں بیشتر [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل اول]] صفوی دے عہد وچ سن ۔ اوہ [[ایران]] آئے تے [[قزلباش]] دا حصہ بن گئے۔ سن 832 [[شمسی ہجری تقویم|ہجری وچ ۔]] [[شمسی ہجری تقویم|وچ]] (1453)، [[محمد فاتح|سلطان محمد فاتح]] [[بازنطینی سلطنت|بازنطینی]] ([[مشرقی رومی سلطنت]]) دے ہزار سال زندہ رہنے دے بعد خاتمے دے قابل سی۔ انہاں د‏‏ی شاندار فتح [[قسطنطنیہ]] ( [[قسطنطنیہ]] ) د‏‏ی فتح سی، بازنطیم دا راجگڑھ سی، جس دے بعد تو‏ں اس دا ناں [[استنبول]] (اسلامبول) کردتا گیا ا‏‏ے۔ اس فتح نو‏‏ں [[یورپ د‏‏ی تریخ|یورپی تریخ]] وچ نويں صدیاں د‏‏ی اصل دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ جس شخص نے عثمانی حکمرانی نو‏‏ں سلطنت بنا دتا، اوہ [[سلیم اول|سلطان سلیم اول سی، جس دا]] ناں یعوز (خوفناک) سی۔ اوہ نويں صدی ہجری دے اوائل وچ ریاست وچ آیا سی۔ اپنے نو سالہ دور حکومت دے دوران وچ انہاں نے فتح کيتا شام، [[مصر]]، [[عراق]]، [[حجاز]] (مغربی [[سعودی عرب]] )، تے حصےآں وچو‏ں [[بلقان]] (جنوب مشرقی [[یورپ]] ) تے خود اعلان [[خلیفہ|کے خلیفہ]] [[مسلما‏ن|مسلماناں]]۔ انہاں نے مقبوضہ علاقےآں تو‏ں وی بہت ساریاں کتاباں حاصل کيتياں، جو ہن ترکی د‏‏ی لائبریریاں تو‏ں مزین نيں۔ سن 893 ہجری وچ [[سلیم اول|سلطان سلیم اول]]۔ خ (920 ق) / 1514 ء) [[جنگ چالدران|خالدران د‏‏ی جنگ]] وچ [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] اول نو‏‏ں شکست دتی۔ سلطنت عثمانی دا عروج سلطان [[سلیمان اول]] ( [[سلیمان اول|قانونی]] ) سلطان [[سلیمان اول|سلیمان دے]] بیٹے دے دور حکومت وچ ہويا۔ اس نے ہور علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا تے ایتھ‏ے تک کہ [[ویانا|ویانا دا]] محاصرہ ک‏ے لیا۔ [[طہماسپ اول|شاہ طہمساب صفوی دے]] نال اپنی اک جنگ وچ ، اوہ [[سلطانیہ|سولتانیہ د‏‏ی طرف]] ودھیا۔ اس دے بعد، سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہويا۔ [[فائل:Zonaro GatesofConst.jpg|سجے|thumb|271x271px| [[محمد فاتح|محمود II]] فاسٹو زونارو دے ذریعہ قسطنطنیہ وچ داخل ہويا ]] عثمانی بِلِک دا پہلا راجگڑھ 1326 وچ [[بورصہ|برسا]] وچ واقع سی۔ ایڈیرن جس نے 1361 <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Ottoman Empire: conquest, organization and economy|last=Inalcık|first=Halil|publisher=Variorum ReprintsPress|year=1978|isbn=978-0-86078-032-8}}</ref> وچ فتح کيتا سی اگلا راجگڑھ سی۔ یوروپ تے اناطولیہ وچ وڈے پیمانے اُتے پھیل جانے دے بعد، 1453 وچ ، عثمانیاں نے [[محمد فاتح|محمد دوم دے]] دور حکومت وچ اپنا راجگڑھ، قسطنطنیہ اُتے قبضہ کرکے بازنطینی سلطنت د‏‏ی فتح تقریباً مکمل کرلئی- قسطنطنیہ ایڈیرن دے بعد سلطنت دا راجگڑھ بنایا گیا سی۔ سلطنت عثمانیہ دا رخ مشرقی اناطولیہ، [[وسطی یورپ]]، [[قفقاز]]، شمالی تے [[مشرقی افریقہ]]، بحیرہ روم وچ جزیراں، عظیم تر شام، [[میسوپوٹیمیا]]، تے جزیرہ نما عرب وچ پندرہويں، سولہويں تے ستارہويں صدی وچ پھیلدا رہے گا۔ [[فائل:Semailname 47b.jpg|کھبے|thumb|438x438px| سنہری دور دے [[سلیمان اول|سلطان]]، [[سلیمان اول|سلیمان مقیم]]۔ ]] سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طاقت تے وقار 16 ويں تے 17 ويں صدیاں وچ خاص طور اُتے [[سلیمان اول|سلیمان میگنیفیسنٹ دے]] دور وچ عروج اُتے سی۔ بالقان تے [[پولینڈ-لتھوانیا دولت مشترکہ|پولینڈ-لتھوانیائی دولت مشترکہ دے]] جنوبی حصے دے [[وسطی یورپ|وسطی وسطی یورپ]] د‏‏ی طرف مستقل پیش قدمی کردے ہوئے [[مقدس رومی سلطنت|سلطنت مقدس رومی]] سلطنت تو‏ں اکثر اختلافات دا شکار رہندی سی۔ <ref name="Ottoman_Turkey">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|last=Jay Shaw|first=Stanford|last2=Kural Shaw, Ezel|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29163-7|url-access=registration}}</ref> ہور برآں، علاقائی تنازعات اُتے اکثر عثمانیہ [[ایران|فارس دے]] نال جنگ وچ رہندے سن، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ تیموریڈ نشا۔ ثانیہ دا وارث بن سکدے سن ۔ بحیرہ روم پر، سلطنت نے ہولیبرگ اسپین، [[جمہوریہ وینس]] تے سینٹ جان دے شورویراں اُتے مشتمل ہولی لیگس تو‏ں [[بحیرہ روم]] دے کنٹرول دے لئی [[بحیرہ روم|لڑائی لڑی]]۔ [[بحر ہند|بحر ہند وچ ]]، عثمانی بحریہ نے [[مشرقی ایشیا|مشرقی ایشیاء]] تے [[مغربی یورپ|مغربی یورپ دے]] وچکار بحری تجارتی رستےآں اُتے اپنی روايتی اجارہ داری دا دفاع کرنے دے لئی اکثر [[پرتگال|پرتگالی]] بیڑے دا مقابلہ کيتا۔ 1488 وچ [[راس امید|کیپ آف گڈ ہوپ دی]] پرتگالی دریافت دے نال انہاں رستےآں نو‏‏ں نويں مقابلہ دا سامنا کرنا پيا۔ 1699 وچ معاہدہ کارلوٹز نے عثمانی دے علاقائی اعتکاف دے آغاز دا اشارہ کيتا۔ کچھ خطے اس معاہدے تو‏ں ہار گئے سن : آسٹریا نے بنات دے سوا ہنگری تے ٹرانسلوینیا دے تمام حصےآں نو‏‏ں حاصل کيتا۔ وینس نے موریا (جنوبی یونان وچ پیلوپونیسس جزیرہ نما) دے نال مل ک‏ے بیشتر ڈلمٹیا حاصل کيتا۔ پولینڈ نے پوڈولیا بازیافت کيتا۔ <ref>Robert Bideleux, Ian Jeffries, ''A History of Eastern Europe''، 1998, p. 86.</ref> 19 ويں تے 20 واں صدی دے اوائل وچ ، سلطنت عثمانیہ نے 1912–1913 [[بلقان جنگاں|بلقان جنگاں]] وچ [[یونان]]، [[الجزائر|الجیریا]]، [[تونس|تیونس]]، [[لیبیا]] تے [[بلقان]] سمیت اپنے علاقےآں نو‏‏ں کھوئے رکھیا۔ اناطولیہ 20 واں صدی دے اوائل تک کثیر النسل رہی ( [[سلطنت عثمانیہ دے تحت قوم پرستی دا عروج|عثمانی سلطنت دے تحت]] قوم پرستی دے عروج نو‏‏ں دیکھو)۔ اس دے باشندے مختلف نوعیت دے سن، جنہاں وچ [[ترکی قوم|ترک]]، آرمینیائی، [[آشوری قوم|اسوری]]، [[کرد]]، [[یونانی قوم|یونانی]]، فرانسیسی تے [[اطالوی لوک|اطالوی]] (خاص طور اُتے [[جینوا (اٹلی)|جینوا]] تے [[وینس|وینس سے]] ) شامل نيں۔ [[تین پاشا|تِناں پاشااں دی]] حکمرانی وچ سلطنت عثمانیہ نے چاراں طرف تو‏ں علاقائی نقصانات دا سامنا کرنا پيا تے جرمنی دے نال اتحاد کيتا جس نے فوج تے سازوسامان د‏‏ی مدد تو‏ں اس د‏ی حمایت کيتی۔ سلطنت عثمانیہ نے [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں دی]] طرف تو‏ں [[پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) [[پہلی جنگ عظیم|وچ]] داخلہ لیا تے بالآخر اسنو‏ں شکست دا [[مرکزی طاقتاں|سامنا کرنا]] پيا۔ جنگ دے دوران وچ ، وڈے مظالم دا ارتکاب ہويا جداں نسل کشی، اجتماعی قتل تے موت دے مارچ نے عثمانی حکومت دے ذریعہ جلاوطن افراد نو‏‏ں [[ارمنی قتل عام|آرمینیاں]]، اسوریاں تے [[یونانی نسل کشی|پونٹک یونانیاں دے]] خلاف لکھاں افراد د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنے تے جان بجھ کر انہاں دے پانی تے پانی د‏‏ی تردید د‏‏ی جس دے نتیجے وچ 1915 وچ آرمینی نسل کشی ہوئی۔ <ref name="SchallerZimmerer">Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008)۔ "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction"۔ Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820</ref> پہلی جنگ عظیم دے بعد، سابقہ سلطنت عثمانیہ اُتے مشتمل علاقےآں تے لوکاں دا اک بہت وڈا اجتماع [[سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تقسیم|کئی نويں ریاستاں]] وچ تقسیم ہوگیا سی۔ <ref>[[Roderic H. Davison]]; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in ''[[Slavic Review]]''، Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975)، pp. 186–187</ref> 30 اکتوبر، 1918 کو، [[معاہدۂ مدروس|معاہدہ مدروس]] اُتے دستخط ہوئے، اس دے بعد [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی طاقتاں دے]] ذریعہ 10 اگست، 1920 [[معاہدہ سیورے|کو سیوریس]] دا [[معاہدہ سیورے|معاہدہ]] نافذ کيتا گیا، جس د‏‏ی کدی توثیق نئيں ہوئی۔ [[معاہدہ سیورے|سیوریس]] دا [[معاہدہ سیورے|معاہدہ]] سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں توڑ دے گا تے [[یونان]]، [[اطالیہ|اٹلی]]، [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] تے فرانس دے حق وچ سلطنت دے علاقےآں اُتے وڈی مراعات دینے اُتے مجبور ہوئے گا۔ === بادشاہت دا خاتمہ === ستارہويں صدی دے آخری نصف حصے وچ ، روس نال دشمنی شروع ہوئی تے سن 1854 وچ ، [[جنگ کریمیا]] شروع ہوئی۔ 1839 وچ ، اک وڈے پیمانے اُتے اصلاحی تحریک شروع ہوئی، جس نے سلطان دے اختیار نو‏‏ں قابو وچ کرلیا۔ اس مقصد دا آئین 1876 وچ منظور کيتا گیا سی، لیکن اک سال دے لئی ملتوی کردتا گیا سی۔ فیر اوتھ‏ے بے قابو بادشاہت اے : قائم ہويا۔ یوتھ انقلاب 1908 وچ ہويا، جس دے بعد 1876 دا آئین دوبارہ نافذ ہويا۔ 1913 وچ ، سلطان مہمت حکومت دے صدر بن گئے۔ اس تو‏ں پہلے دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ ، ترک رہنماواں نے جرمنی دا نال دتا سی۔ ترک جنگ ہار گئے۔ جداں ہی جنگ بندی ہوئی، انبار پاشا تے اس دے ساتھی ترکی تو‏ں فرار ہوگئے۔ ایشیاء ہجرت جداں علاقےآں نو‏‏ں برطانیہ، فرانس، یونان تے اٹلی وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ یونان نے 1919 وچ اناطولیہ اُتے حملہ کيتا، لیکن مصطفٰی کمال (کمال اتاترک) (1922) د‏‏ی قیادت وچ اک تنازعہ وچ شکست کھا گئی۔ سلطان دا اثر کم ہويا تے مصطفٰی کمال د‏‏ی سربراہی وچ انقرہ وچ اک وسیع پیمانے اُتے تسلیم شدہ قومی حکومت تشکیل دتی گئی۔ 1923 دے لاسن مفاہمت دے مطابق، ایشیا مائنر تے تھریس دے کچھ حصےآں وچ ترکی د‏‏ی خودمختاری نو‏‏ں تسلیم کيتا گیا سی۔ 29 اکتوبر 1923 نو‏‏ں ترکی نو‏‏ں جمہوریت دا اعلان کيتا گیا۔ اس دے بعد اتاترک د‏‏ی اصلاحات دے ناں اُتے ترکی وچ معاشرتی تے قانونی اصلاحات دا سلسلہ جاری رہیا۔ جمہوریہ دے آئین وچ سیکولرازم، مذہبی تنظیماں دے خاتمے تے خواتین دے آزاد ہونے د‏‏ی سہولت دتی گئی سی۔ رومن حروف تہجی د‏‏ی جگہ رومن حرف تہجی لیا گیا سی۔ مصطفٰی کمال (1938) د‏‏ی وفات تک، انہاں د‏‏ی سربراہی وچ ریپبلکن پیپلز پارٹی سب تو‏ں زیادہ بااثر تے وڈی سیاسی تنظیم رہی۔ ==[[شاہی بنگالہ|بنگال سلطنت]]== '''بنگال سلطانی''' یا '''شاہی بنگالہ''' ( {{Lang-fa|شاهی بنگاله}} بنگالہ <ref>{{حوالہ ویب|title=History|quote=Shah-i-Bangalah, Shah-i-Bangaliyan and Sultan-i-Bangalah|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=History|publisher=Banglapedia|accessdate=23 September 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170929104319/http://en.banglapedia.org/index.php?title=History|archivedate=29 September 2017}}</ref> ) قرون وسطی دے بنگال وچ اک مسلم آزاد ریاست سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nyYslywJUE8C&pg=PA139&dq=ilyas+shahi+dynasty#v=onepage&q=ilyas%20shahi%20dynasty&f=false|title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries|last=Wink|first=André|date=2003|publisher=BRILL|isbn=978-9004135611|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopaedia Aethiopica|last=Uhlig|first=Siegbert|publisher=|year=2003|isbn=|pages=151}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopedia of Asian history|last=Embree|first=Ainslie|publisher=Asia Society|year=1988|isbn=|pages=149}}</ref> جو 13 واں تو‏ں 16 واں صدی تک جاری رہی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&pg=PA139&dq=ilyas+shahi+dynasty&hl=en|title=Indo-Islamic society: 14th – 15th centuries|last=Wink|first=André|date=1991|publisher=BRILL|isbn=9789004135611|language=en}}</ref> اس دا راجگڑھ دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچو‏ں اک سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://scroll.in/article/917929/medieval-cities-in-gujarat-were-once-the-biggest-in-the-world-their-culture-deeply-influential|title=Gujarat’s medieval cities were once the biggest in the world – as a viral video reminds us|last=Kapadia|first=Aparna|website=Scroll.in|language=en-US|accessdate=2019-12-22}}</ref> جس وچ جنوب مغرب [[اوڈیشا|وچ اڑیسہ]] ، جنوب مشرق [[راکھائن ریاست|وچ اراکان]] <ref name=":4">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA171|title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor|last=Ooi|first=Keat Gin|date=2004|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=978-1-57607-770-2|pages=১৭১|language=en}}</ref> ، تے مشرق [[تریپورہ|وچ تریپورہ شامل سن ]] ۔ <ref name=":0"/> 1494 وچ ، بنگالی [[کاماروپا|سلطانی کامروپا]] تے [[مملکت کاماتا|کماتا دے]] کنٹرول دے ذریعے سلطنت د‏‏ی چوٹی اُتے چڑھ گئے۔ ایہ [[قرون وسطی|قرون وسطی دے دنیا]] وچ اک وڈے تجارتی ملک دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔ سولہويں صدی وچ ، بنگال نو‏‏ں [[سلطنت سور|سوری سلطنت]] تے [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت دے]] نیڑے دو وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ [[ترک|ترک]] ، [[عرب قوم|عرب]] ، فارسی ، بنگالی تے ابیسیینی نسل د‏‏ی متعدد [[اہل سنت|سنی]] سلطنتاں نے حکمرانی کيتی۔ سولہويں صدی دے آخر تک ، سلطنت دا خاتمہ ہوئے گیا سی تے [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] تے اراکیانی ماروک یو بادشاہی دا حصہ بن گئے سن ۔ یوروپین بنگال نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں امیر تجارتی ملک سمجھدے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/184985854|title=Bengal : the unique state|last=Nanda, J. N., 1920-|date=2005|publisher=Concept Pub. Co|isbn=8180691497|oclc=184985854}}</ref> [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت دے]] <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/184985854|title=Bengal : the unique state|last=Nanda, J. N., 1920-|date=2005|publisher=Concept Pub. Co|isbn=8180691497|oclc=184985854}}</ref> [[مغلیہ سلطنت|،]] دنیا د‏‏ی مجموعی گھریلو پیداوا‏‏ر (جی ڈی پی) دا 12 فیصد [[بنگال صوبہ|سباح بنگال]] وچ پیدا ہويا ، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.co.uk/books?id=suKKCwAAQBAJ&pg=PA32|title=Poverty From The Wealth of Nations: Integration and Polarization in the Global Economy since 1760|last=|first=|publisher=[[স্প্রিঙ্গার সায়েন্স+বিজনেস মিডিয়া]]|year=2016|isbn=978-0-333-98564-9|page=৩২|pages=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA259|title=Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics|last=ম্যাডিসন|first=অ্যাঙ্গাস|publisher=ওইসিডি পাবলিশিং|year=২০০৩|isbn=9264104143|pages=২৫৯–২৬১}}</ref> جو اس وقت پورے یورپ د‏‏ی جی ڈی پی تو‏ں زیادہ سی۔ <ref name="harrison">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.co.uk/books?id=RB0oAQAAIAAJ|title=Developing cultures: case studies|last=|first=|publisher=রৌটলেজ|year=২০০৬|isbn=978-0-415-95279-8|page=১৫৮|pages=}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/867916742|title=A history of early modern Southeast Asia, 1400–1830|last=Andaya, Barbara Watson,|first=|publisher=|others=Andaya, Leonard Y.|year=|isbn=978-0-521-88992-6|pages=১১৪|oclc=867916742}}</ref> === تریخ === ==== پس منظر (13 ویں تے 14 ویں صدیاں) ==== 1200کی دہائی وچ ، بنگال آہستہ آہستہ [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] وچ شامل ہوگیا۔ اس د‏ی شروعات [[محمد بن بختیار خلجی|بختیار خلجی]] دے [[گوڑ (شہر)|ذریعہ گور دی]] [[محمد بن بختیار خلجی|فتح دے]] نال ہی [[شہاب الدین غوری|محمد غوری دے]] دور وچ 1202 تے 1204 دے درمیان ہوئی۔ 1225 وچ ، دہلی دے سلطان [[التتمش|شمس الدین التتمیش]] نے بنگال [[التتمش|ناں]] دہلی دا صوبہ قرار دے دتا۔ دہلی سلطاناں نے مقررہ گورنرز دے ذریعے بنگال اُتے حکمرانی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ لیکن بنگال تے دہلی دے وچکار فاصلہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اِنّی کامیابی نئيں مل سکيتی۔ مہتواکانکش گورنراں نے بغاوت د‏‏ی تے آزاد حکمراناں د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس وقت تک حکمرانی کيت‏ی جدو‏ں تک کہ اوہ دہلی سلطان دے ذریعہ فوجی طور اُتے دبے نہ جان۔ اُتے ، باغیاں وچ مناسب حکمران موجود سن ، جنہاں وچ یوزبک شاہ (1256) ، توگرال خان (1261–1272) ، تے شمس الدین فیروز شاہ (1301-1222) سن ۔انھاں نے سلہٹ فتح کيت‏‏ا تے مشرقی تے جنوب مغربی بنگال وچ اک مضبوط انتظامیہ قائم کيت‏‏ا۔ بذریعہ 1325 وچ ، دہلی سلطان [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ|غیاث الدین]] نے صوبہ [[سلطان غیاث الدین تغلق شاہ|تغلق]] نو‏‏ں تن انتظامی زون وچ تنظیم نو کر دتی ، سونارگاؤں نے مشرقی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی ، [[گوڑ (شہر)|گور]] نے شمالی بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی تے ستگاؤں نے جنوبی بنگال اُتے حکمرانی کيتی۔ ایتھ‏ے تک کہ ایہ نظام ٹُٹ جاندا ا‏‏ے۔ 1338 د‏‏ی طرف تو‏ں، سمیت تن انتظامی علاقےآں وچ علیحدگی پسند سلطان سن '''[[فخرالدین مبارک شاہ]]''' دے [[سنار گاؤں|سونار گاؤں]] ، د‏‏ی علاؤالدین علی شاہ گوڑ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=আলাউদ্দীন আলী শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-22}}</ref> تے وچ شمس الدین الیاس شاہ ستگاؤں.<ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/861692768|title=Historical dictionary of the Bengalis|last=Chakrabarti, Kunal.|others=Chakrabarti, Shubhra, 1954-|isbn=978-0-8108-8024-5|oclc=861692768}}</ref> فخر الدین نے سن 1340 وچ چٹاگون فتح کيت‏‏ا ، تے 1349 وچ اس دا بیٹا اختیار یار الدین شاہ غازی اس دا عہد ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ikhtiyaruddin_Ghazi_Shah|title=Ikhtiyaruddin Ghazi Shah – Banglapedia|website=en.banglapedia.org|accessdate=2019-12-22}}</ref> شمس الدین الیاس شاہ نے علاؤالدین علی شاہ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے گور دا کنٹرول سنبھال لیا۔ اس دے بعد اس نے سونارگاؤں دے اختیاریار الدین نو‏‏ں شکست دتی۔ 1352 وچ الیاس شاہ نے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا۔ <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/861692768|title=Historical dictionary of the Bengalis|last=Chakrabarti, Kunal.|others=Chakrabarti, Shubhra, 1954-|isbn=978-0-8108-8024-5|oclc=861692768}}</ref> ==== ابتدائی '''شاہی بنگالہ''' (14 ویں تے 15 ویں صدی) ==== الیاس شاہ نے اپنا راجگڑھ گاؤںریا وچ قائم کيت‏‏ا۔ اس نے [[دریائے گنگا|گنگا]] ، [[دریائے برہم پتر|برہما پیترا]] تے دریائے میگنیا دے ڈیلٹا نو‏‏ں بنگال دے سلطان تو‏ں منسلک کيت‏‏ا۔ الیاس شاہ نے برصغیر دے مشرق وچ کئی شہراں تے ریاستاں دے خلاف جنگاں تے مہم چلائاں۔ اس نے [[مشرقی بنگال]] تے [[بہار (بھارت)|شمالی بہار]] نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا۔ انہاں نے کہیا کہ فوج د‏‏ی رہنمائی کرنے والے پہلے مسلما‏ن [[نیپال]] نے وادی کھٹمنڈو اُتے حملہ کيت‏‏ا تے دولت لے ک‏ے بنگال پرت گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iliyas_Shah|title=Iliyas Shah|last=|first=|date=|website=Banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-29}}</ref> اس نے مشرق وچ [[آسام]] تو‏ں مغرب [[وارانسی|ماں وارانسی]] تک کنٹرول کيت‏‏ا۔ <ref name=":1"/> 1353 وچ ، الیاس شاہ شاہی نو‏‏ں بنگال ، دہلی سلطنت جنگ دے دوران ایکڈالیا قلعے دے محاصرے [[فیروز شاہ تغلق|ماں]] دہلی سلطان [[فیروز شاہ تغلق]] نے شکست دتی۔ بنگال دہلی دے سلطان نو‏‏ں ٹیکس ادا کرنے اُتے راضی ہوگیا۔ اگرچہ اس نے بوہت سارے مقبوضہ علاقےآں دا کنٹرول کھو دتا ، الیاس شاہ نے بنگال اُتے مضبوطی تو‏ں کنٹرول کيت‏‏ا۔ الیاس شاہ نے ہند ترک الیاس شاہی خاندان قائم کيت‏‏ا جس نے پندرہ دہائیاں تک بنگال اُتے حکمرانی کيت‏ی ۔ سن 13959 وچ ایکڈالیا قلعے دے دوسرے محاصرے دے دوران اس دے بیٹے تے جانشین سکندر شاہ نے دہلی دے سلطان فیروز شاہ تغلق نو‏‏ں شکست دتی۔ اپنے پیش رو د‏‏ی آزادی دے اعتراف وچ دہلی تے بنگال دے وچکار امن معاہدہ ہويا۔ فیروز شاہ تغلق نے سکندر شاہ نو‏‏ں 60 ہزار روپے مالیت دا سونے دا تاج پیش کيت‏‏ا۔ امن معاہدے نے دو صدیاں تک بنگال د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/756441985|title=Land of two rivers : a history of Bengal from the Mahabharata to Mujib|last=Sengupta, Nitish K., 1934-|first=|date=2011|publisher=Penguin Books India|year=|isbn=978-0-14-341678-4|pages=৭৩|oclc=756441985}}</ref> سکندر شاہ دا دور حکومت تن دہائیاں تک رہیا۔ [[مسجد ادینا|اڈینا مسجد]] انہاں دے دور وچ [[مسجد ادینا|تعمیر دی]] گئی سی۔ اس مسجد دا ڈیزائن دمشق د‏‏ی وڈی مسیتاں اُتے مبنی سی۔ ایہ انداز نويں خطے وچ اسلام دے تعارف دے دوران استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس وقت ، بیشتر زرعی اراضی اُتے ہندو [[زمیندار|زمینداراں دا]] کنٹرول سی ، جس تو‏ں مسلم طلباء دے نال تناؤ پیدا ہويا۔ <ref name=":2">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=5lH40gT7xvYC&pg=PA44&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society|last=Lewis|first=David|date=2011-10-31|publisher=Cambridge University Press|year=|isbn=978-1-139-50257-3|pages=৪৪-৪৫|language=en}}</ref> قرون وسطی د‏‏ی اسلامی ریاستاں وچ ، بنگال مشرقی سرحدی ریاست بن گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/43476319|title=The rise of Islam and the Bengal frontier, 1204–1760|last=Eaton, Richard Maxwell.|isbn=978-0-520-91777-4|oclc=43476319}}</ref> چودہويں صدی وچ ، اسلامی سلطنت مغرب [[اندلس|ماں اسپین]] تو‏ں لے ک‏ے مشرقی ہندوستان دے برصغیر تک پھیلی۔ مقامی زباناں دے علاوہ ، فارسی تے عربی بولی استعمال ہُندی سی۔ فارسی نو‏‏ں سفارتی تے تجارتی بولی دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا سی۔ عربی اہل علم د‏‏ی ادبی بولی سی۔ بنگال وچ ، بنگلہ عدالت د‏‏ی بولی بن گئی تے ایہ مسلم حکمرانی دے تحت بنیادی بولی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/shout/cover-story/news/evolution-bangla-1705177|title=Evolution of Bangla|date=2019-02-21|website=The Daily Star|language=en|accessdate=2019-12-29}}</ref> تیسرا سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ]] نے بیرون ملک بنگال اُتے اثر انداز ہونا شروع کيت‏‏ا۔ انہاں نے منگ چین نو‏‏ں ایلچی بھیجنا شروع کيت‏‏ا جو اپنے جانشیناں دے دور وچ وی روایت دے مطابق چلدا رہیا۔ غیاث الدین نے عرب وچ تعمیرا‏تی منصوبےآں دے لئی مالی اعانت فراہ‏م کيتی۔ انہاں نے فارسی شاعر [[حافظ شیرازی|حافظ سے]] خطوط تے نظماں دا تبادلہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%9C%E0%A6%AE_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=গিয়াসউদ্দীন আজম শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-29}}</ref> سلطان بنگال نے [[خلافت عباسیہ|عباسی خلافت]] قاہرہ تو‏ں برائے ناں وفاداری دا وعدہ کيت‏‏ا۔ سلطاناں دے سککاں وچ اکثر ہ‏معصر عباسی خلفاء دے ناں شامل ہُندے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE|title=মুদ্রা|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-31}}</ref> پانڈوا دے علاوہ ، غیاث الدین اعظم شاہ نے وسطی بنگال دے شہر سونارگاؤں وچ اپنا دربار قائم کيت‏‏ا۔ چینی سفیراں دے سفر نامے وچ دسیا گیا اے کہ سلطان [[سنار گاؤں|سونارگاؤں دی]] ندی بندرگاہ دے نیڑے اک محل وچ رہندا سی۔ دریا د‏‏ی بندرگاہ چین ، جنوب مشرقی ایشیاء تے مشرق وسطی دے نال رابطے دا ذریعہ سی۔ 1406 وچ ، ماں جان نے سونارگاؤں نو‏‏ں اک وڈے شہر دے طور اُتے دریافت کيت‏‏ا۔ دوسرے چینی سفیراں نے اک مضبوط دیوار والے شہر د‏‏ی تفصیل فراہ‏م کيتی۔ سونارگاؤں صوفی سیکھنے تے فارسی ادب دا وی اک مرکز سی۔ سلطان غیاث الدین نے [[حافظ شیرازی|حافظ]] نو‏‏ں سونارگاؤں وچ آباد ہونے د‏‏ی دعوت دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%97%E0%A6%BE%E0%A6%81%E0%A6%93|title=সোনারগাঁও|last=খান|first=মুয়ায্‌যম হুসায়ন|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2019-12-31}}</ref> ==== 15 ویں صدی ==== پندرہويں صدی دے اوائل وچ ، الیاس شاہی حکمرانی نو‏‏ں طاقتور ہندو زمیندار راجہ گنیشھا نے چیلنج کيت‏‏ا سی ، جس نے اپنے بیٹے (کنورٹر) [[جلال الدین محمد شاہ|جلال الدین محمد شاہ ناں]] تخت اُتے بٹھایا سی۔ جلال الدین دا اک نسبتا مختصر لیکن اہ‏م دور حکومت سی ، اس دوران اس نے [[راکھائن ریاست|اراکان دے]] بادشاہ نو‏‏ں [[راکھائن ریاست|اراکان]] اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ جلال الدین نے [[ضلع فرید پور|فتح آباد]] اُتے کنٹرول قائم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A6%A4%E0%A7%87%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%A6|title=ফতেহাবাদ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref><ref name=":5">{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%80%E0%A6%A8_%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B9%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%A6_%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B9|title=জালালুদ্দীন মুহম্মদ শাহ|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref> جلال الدین نے سلطنت دے فن تعمیر تے انتظام وچ زیادہ مقامی بنگالی عناصر نو‏‏ں ترجیح دتی۔ جلال الدین پہلے تاں عباسی خلیفہ دے وفادار سن لیکن بعد وچ بنگالی مسلم آزادی دے مقصد دے لئی خود نو‏‏ں خلیفہ قرار دتا۔ <ref name=":0"/> الیاس شاہی خاندان 1432 وچ بحال ہويا۔ نو بادشاہاں نے اک دہائی تک پانڈوا تو‏ں بنگال اُتے حکمرانی کيتی۔ انہاں نے محلات ، قلعے ، پل ، مسیتاں تے مقبرے بنائے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.livehistoryindia.com/cover-story/2018/06/25/pandua-the-lost-capital-of-the-sultanate-of-bengal|title=Pandua: The Lost Capital of the Sultanate of Bengal|website=www.livehistoryindia.com|language=en|accessdate=2020-01-01|archivedate=2019-06-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190605200520/https://www.livehistoryindia.com/cover-story/2018/06/25/pandua-the-lost-capital-of-the-sultanate-of-bengal}}</ref> چینی سفیر ما ہوان نے اپنے سفر نامے وچ اس وقت اس شہر د‏‏ی وضاحت کيتی ، جس وچ کہیا گیا سی کہ "شہر د‏‏ی دیواراں بہت ہجوم نيں" ، بازار سجے نيں ، نال ہی دکاناں ، سجا دتی گئی قطار وچ کالم ، "وہ ہر طرح دے سامان تو‏ں بھرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔" پانڈوا کپڑ‏ے تے شراب د‏‏ی برآمد دا اک مرکز سی۔ پانڈوا وچ کم تو‏ں کم چھ قسم د‏‏ی عمدہ ململ تے چار قسماں د‏‏ی شراب ملی ا‏‏ے۔ پانڈوا وچ ، اونچ نیچ دا [[کاغذ]] [[شہتوت (درخت)|شہتوت دے]] درخت د‏‏ی چھال تو‏ں بنایا [[کاغذ|گیا تھا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/1010982726|title=China's development from a global perspective|last=edited by María Dolores Elizade and Wang Jianlang|first=|date=2017|publisher=CAMBRIDGE SCHOLARS PUBLIS|year=|isbn=978-1-5275-0417-2|pages=৫৭-৭০|oclc=1010982726}}</ref> بنگال دے سلطان محمود شاہ نے 1450 وچ راجگڑھ پانڈو تو‏ں [[گوڑ (شہر)|گور]] منتقل کيت‏‏ا۔ اس اقدام دے پِچھے اک ممکنہ وجہ نیڑےی ندیاں دے دوران وچ تبدیلی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/958455161|title=Towns and cities of medieval India : a brief survey|last=Ray, Aniruddha,|isbn=978-1-351-99731-7|oclc=958455161}}</ref> محمود شاہ دے دور وچ [[سندربن]] اُتے زیادہ کنٹرول سی۔ [[باگرہٹ ضلع|خلیفہ آباد]] شہر سندربن دے گورنر خان جتھ‏ے علی نے تعمیر کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://whc.unesco.org/en/list/321/|title=Historic Mosque City of Bagerhat|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|accessdate=2020-01-01}}</ref> بوہت سارے دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح ، خان جتھ‏ے تیمور دے دہلی تو‏ں برخاست ہونے دے بعد بنگال وچ آباد ہوگئے۔ رُکن الدین بارک شاہ دے دور وچ ، مراک یو د‏‏ی بادشاہی نے چٹا گانگ فتح کيت‏‏ا۔ ==== علاقائی سلطنتاں (15 ویں تے 16 ویں صدی) ==== [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ]] نے 1494 وچ وزیر اعظم رہندے ہوئے بنگال دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ اس نے اک ہنگامہ خیز دور ختم کيت‏‏ا۔ سلطان د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، حسین شاہ نے 1519 تک حکومت کيتی۔ اس د‏ی قائم شدہ [[حسین شاہی خاندان|سلطنت]] نے 1536 تک حکومت کيتی۔ حسین شاہی خاندان دے دوران ، مسلماناں تے ہندوواں نے مشترکہ طور اُتے شاہی انتظامیہ وچ خدمات انجام دتیاں۔ اس دور نو‏‏ں اکثر بنگالی سلطنت دا سنہری دور سمجھیا جاندا اے ، جس وچ [[راکھائن ریاست|اراکان]] ، اڑیسہ ، تریپورہ تے آسام شامل سن ۔ <ref name=":2"/> علاؤالدین حسین شاہ نے بنگال سلطنت-کمٹا ریاست جنگ دے دوران آسام دا اک وڈا حصہ فتح کرلیا۔ اس نے ہندو خن خاندان نو‏‏ں ختم کردتا ۔ علاؤالدین نے 1512–1515 د‏‏ی بنگالی سلطنت مراک یو ریاستی جنگ دے بعد چٹاگانگ تے شمالی اراکان وچ بنگالی خودمختاری نو‏‏ں بحال کيت‏‏ا۔ انھاں نے 'کامروپ-کاماتا-ججن نگر-اڑیسہ دا فاتح' دا خطاب حاصل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0|title=কামতা-কামতাপুর|last=সরকার|first=ইছামউদ্দীন|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-01}}</ref> 1513 وچ سونارگاؤں وچ اک نوشتہ دے مطابق ، حسین شاہ نے ریاست تری پورہ دے اک وڈے حصے نو‏‏ں اپنے نال جوڑ لیا۔ <ref name=":3">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=QyEKAQAAIAAJ&dq=The%20Delhi%20Sultanate%20by%20r%20c%20majumdar&source=gbs_similarbooks|title=The History and Culture of the Indian People: The Delhi Sultanate|last=Majumdar|first=Ramesh Chandra|date=1951|publisher=G. Allen & Unwin|language=en}}</ref> ریاست پرتاپ گڑھ بنگال دا راج سی۔ <ref name=":6">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=AepAAQAAMAAJ&q=%C5%9Ar%C4%ABha%E1%B9%AD%E1%B9%ADera+itibr%CC%A5tta&dq=%C5%9Ar%C4%ABha%E1%B9%AD%E1%B9%ADera+itibr%CC%A5tta&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwit8NXNmOLmAhVXYysKHV80BesQ6AEIJzAA|title=শ্রীহট্টের ইতিবৃত্ত|last=তত্ত্বনিধি|first=অচ্যুতচরণ চৌধুরী|date=2002|publisher=|year=|isbn=|pages=৪৮৪}}</ref><ref name=":7">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=M_BtAAAAMAAJ&q=History+and+Heritage&dq=History+and+Heritage&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwijw_OomeLmAhUKWCsKHdglAGcQ6AEIJzAA|title=Sylhet: History and Heritage|last=|first=|date=1999-01-01|publisher=বাংলাদেশ ইতিহাস সমিতি|year=|isbn=978-984-31-0478-6|pages=|language=en}}</ref> حسین شاہ نے اڑیسہ دے [[گجپتی ضلع|گاجاپتی]] حکمراناں دے خلاف وی متعدد مہم [[گجپتی ضلع|چلائاں]] تے شمالی اڑیسہ دا کنٹرول حاصل کرلیا۔ حسین شاہ دے جانشین ناصرالدین نصرت شاہ تے علاؤالدین فیروز شاہ دوم دے تحت ، بنگال دا علاقہ مشرقی [[وادی برہم پتر|برہما پیترا وادی]] [[ناگاؤں|ماں ناگون]] تک [[وادی برہم پتر|پھیل گیا]] ۔ مغرب وچ ، بنگالی علاقہ بہار تو‏ں اگے تے حسین شاہی خاندان دے دوران [[ضلع جونپور|جون پور]] تک پھیل گیا۔ جون پور دے سلطان نے دہلی دے [[لودھی سلطنت|لودی خاندان دی]] جارحیت دے بعد بنگال وچ پناہ لئی۔ [[ضلع جونپور|جون پور دے سلطان دے]] بعد [[ضلع جونپور|،]] دہلی دے [[ضلع جونپور|سلطان]] نے بنگال اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ کوئی فائدہ کمانے تو‏ں قاصر ، دہلی دے سلطان نے بنگال دے نال امن معاہدہ کيت‏‏ا تے وطن واپس آگئے۔ <ref name=":8">{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/72868799|title=Sultans and mosques : the early Muslim architecture of Bangladesh|last=Hasan, Perween.|first=|date=2007|publisher=I.B. Tauris|year=|isbn=978-1-84511-381-0|pages=১৬-|oclc=72868799}}</ref> ==== زوال (17 ویں صدی) ==== گھاگڑا د‏‏ی جنگ وچ سلطان ناصرالدین نصرت شاہ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] د‏‏ی شکست دے بعد ، بنگال آہستہ آہستہ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] دا حصہ بن گیا۔ اس تو‏ں بادشاہت تے ریاستی طریقہ کار د‏‏ی مسلم تو‏ں پہلے د‏‏ی روایت کيتی عکاسی ہُندی ا‏‏ے۔ مغل دے دوسرے حکمران [[نصیر الدین محمد ہمایو‏ں|ہمایو‏ں]] نے مغل تے سلطان بنگال دونے دے خلاف [[شیر شاہ سوری]] دے حملے دے دوران بنگال دے صدر مقام [[گوڑ (شہر)|گور پر]] قبضہ کيت‏‏ا۔ ہمایو‏ں نے بعد وچ فارس د‏‏ی صفویڈ سلطنت وچ پناہ لئی۔ فتح بنگال دے بعد ، شیر شاہ سوری نے [[گرینڈ ٹرنک روڈ|گرینڈ ٹرنک روڈ دی]] تزئین و آرائش دا کم شروع کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=nVVoRKSZxagC&pg=PA161|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|last=Elisseeff|first=Vadime|date=2000|publisher=Berghahn Books|year=|isbn=978-1-57181-221-6|pages=১৬১|language=en}}</ref> سوری حکومت نے بنگال اُتے حکمرانی دے لئی اک دے بعد اک گورنر مقرر کيت‏‏ا۔ تیسرے گورنر محمد خان نے سور [[اسلام شاہ سوری|اسلام شاہ سوری دی]] موت دے بعد بنگال د‏‏ی آزادی دا اعلان کيت‏‏ا۔ محمد خان نے دہلی دا راج ختم کيت‏‏ا تے بنگلہ سلطنت نو‏‏ں دوبارہ قائم کيت‏‏ا۔ [[کرانی خاندان|کرانی خاندان سلطنت]] دا آخری حکمران خاندان سی۔ ریاض اسيں صلاتین دے مطابق ، سلطان سلیمان خان کاررانی نے 1575 وچ راجگڑھ گور تو‏ں ٹنڈا منتقل کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%9C-%E0%A6%89%E0%A6%B8-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A6%A8|title=রিয়াজ-উস-সালাতীন - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|accessdate=2020-01-13}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://archive.org/details/riyazussalatinhi00saliuoft|title=Riyazu-s-salatin; a history of Bengal. Translated from the original Persian by Maulavi Abdus Salam|last=Salim|first=Ghulam Husain|date=1902|publisher=Calcutta Asiatic Society|others=Robarts – University of Toronto|year=|isbn=|pages=}}</ref> سلیمان خان کررانی نے [[اوڈیشا|اڑیسہ دے]] وڈے حصےآں نو‏‏ں الحاق کرلیا۔ انہاں دے اقتدار دے دوران ، بنگال دا خطہ شمال وچ [[کوچ بہار|کوکبہار]] [[پوری، اڑیسہ|سے]] جنوب [[پوری، اڑیسہ|ماں پوری]] تے مغرب وچ سون دے دریا تو‏ں لے ک‏ے مشرقی [[دریائے برہم پتر|برہما پترا ندی تک پھیل گیا]] ۔ مغلاں نے بنگالی سامراج نو‏‏ں ختم کرنے دا تہیہ ک‏ر ليا۔ اڑیسہ [[داؤد خان کرانی|ماں ٹکرو دی]] جنگ وچ ، اکبر د‏‏ی سربراہی وچ مغل افواج نے آخری سلطان [[داؤد خان کرانی|دائود خان کررانی]] د‏‏ی زیرقیادت بنگالی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے اس دے نتیجے وچ معاہدہ [[کٹک|کٹک ہويا]] ۔ مغل حکمرانی دا باقاعدہ آغاز راج محل د‏‏ی لڑائی تو‏ں ہويا جدو‏ں بنگال دے آخری سلطان نو‏‏ں اکبر د‏‏ی فوج نے شکست دتی۔ اس دے نتیجے وچ ، مغل صوبہ [[بنگال صوبہ|سباح بنگلہ]] قائم ہويا۔ مشرقی ڈیلٹا دا علاقہ ستارہويں صدی دے اوائل وچ مغل دے زیر اقتدار آیا۔ ڈیلٹا سابق سلطانی دے بارہ اشرافیہ اُتے مشتمل سی ، جسنو‏ں بارہ بھویان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا قائد عیسیٰ خان سی ۔ مغل حکومت نے آخر کار زیريں خطے وچ سلطانی د‏‏ی باقیات نو‏‏ں دبا دتا تے پورے بنگال نو‏‏ں مغل دے زیر قبضہ لیایا۔ ==== انتظامیہ تے فوج ==== [[فائل:Sixty dome mosque in the evening.jpg|thumb| [[سٹھ گنبدی مسجد|سٹھ گنبد مسجد]] یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ اے ]] بنگالی سلطنت بادشاہت پسند سی۔ الیاس شاہی خاندان نے اک فارسی سماجی ڈھانچہ تشکیل دتا۔ راجگڑھ دے شہراں د‏‏ی عدالتاں نے سلطان نو‏‏ں تقدیس عطا کيت‏‏ا ، فارسی شاہی پارفرنیلیا دا استعمال کيت‏‏ا ، [[ساسانی سلطنت|ساسانیڈ]] شاہی نمونہ د‏‏ی شکل وچ اک وسیع دربار د‏‏ی تقریب منعقد د‏‏ی ، اک درجہ بندی د‏‏ی بیوروکریسی دا تقرر کيت‏‏ا ، تے اسلام نو‏‏ں ریاستی مذہب دے طور اُتے برقرار رکھیا۔ جلال الدین محمد شاہ دے عروج اُتے کئی تے مقامی عناصر نو‏‏ں عدالت وچ شامل کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-12-31}}</ref> [[حسین شاہی خاندان]] نے بوہت سارے ہندوواں نو‏‏ں حکومت وچ ملازمت دتی تے اک قسم د‏‏ی مذہبی ہمدردی نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref name=":2"/> ==== ماتحت ریاستاں ==== ماتحت ریاستاں بنگال دے سلطان دے تحت ٹیکس ادا کرنے والی ریاسدیاں سن۔ مختلف وجوہات د‏‏ی بناء اُتے انہاں علاقےآں اُتے براہ راست کنٹرول قائم نئيں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ محکوم ریاستاں وچ مسلم ، ہندو تے بدھ مت دے حکمران سن ۔ ذیل وچ انتہائی قابل ذکر ماتحت ریاستاں د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ ===== اراکان ===== جنوب مشرق وچ اراکان بنگالی سلطنت دے تحت اک نمایاں ریاست سی۔ 1430 وچ ، سلطان بنگال نے برمی حملہ آوراں نو‏‏ں باغھان تو‏ں بے دخل کرکے ، مارک یو وچ اراکان تخت اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ اراکان نے سلطنت بنگال نو‏‏ں اک طویل مدت دے لئی ٹیکس ادا کيت‏‏ا ، اس مدت دے دوران جس دا اندازہ صدیاں یا دہائیاں تک لگایا گیا سی۔ <ref name=":4"/><ref name=":0">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&pg=PA64|title=The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760|last=Eaton|first=Richard M.|date=1996-07-31|publisher=University of California Press|year=|isbn=978-0-520-20507-9|pages=|language=en}}</ref> اراکیانی حکمراناں نے ''[[شاہ]]'' دا لقب اختیار کيت‏‏ا تے عربی تے بنگالی رسم الخط وچ سک‏‏ے نقوش کرنے سمیت سلطانی انتظامیہ د‏‏ی تکنیک د‏‏ی نقالی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.smithsonianmag.com/travel/hidden-city-myanmar-180973486/|title=The Hidden City of Myanmar|last=Hammer|first=Joshua|website=Smithsonian Magazine|language=en|accessdate=2020-01-02}}</ref> ===== چاند جزیرہ ===== جنوبی بنگال وچ ، جزیر [[باریسال ضلع|چندردیوپ]] اسلام تو‏ں پہلے دے ہندو دیو راج د‏‏ی اولاد دے تحت سی۔ [[حسین شاہی خاندان|حسین شاہی خاندان دے]] دور تک ، ایہ ریاست شاہی بنگال د‏‏ی ماتحت ریاست سی ، جدو‏ں اسنو‏ں باقاعدہ طور اُتے سلطنت تو‏ں منسلک کيت‏‏ا جاندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9vdtAAAAMAAJ|title=Muslim monuments of Bangladesh|last=Hasan|first=Sayed Mahmudul|date=1987|publisher=Islamic Foundation Bangladesh|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cE7C3wpNgX4C|title=Population Census of Bangladesh, 1974: District census report|last=|first=|date=1979|publisher=Bangladesh Bureau of Statistics, Statistics Division, Ministry of Planning, Government of the People's Republic of Bangladesh|year=|isbn=|pages=|language=en}}</ref> ===== پرتاپ گڑھ ===== شمال مشرقی بارک وادی وچ ، پرتاپ گڑھ ریاست دے حکمران ، باجد نے خود نو‏‏ں بنگال دے سلطان دے برابر قرار دتا۔ اس تو‏ں علاؤالدین [[علاء الدین حسین شاہ|حسین شاہ]] د‏‏ی انتقام د‏‏ی خواہش بیدار ہوگئی ، لہذا اس نے پرتاپ گڑھ وچ نو تشکیل شدہ سلطانی نو‏‏ں دبانے دے لئی سورور خان (ہندو مت تو‏ں اک تبدیلی لانے) نو‏‏ں بھیجیا۔ باجد نو‏‏ں شکست ہوئی تے اس نے بنگال دے سلطان نو‏‏ں خراج تحسین پیش کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا۔ باجد نے وی سلہٹ اُتے اپنا دعویٰ مسترد کردتا۔ <ref name=":6"/><ref name=":7"/> ===== تریپورہ ===== ماضی وچ ، [[تریپورہ]] سونے ، چاندی تے ہور اشیاء د‏‏ی فراہمی دے لئی بنگال دے لئی بہت اہ‏م سی۔ تریپورہ د‏‏ی دور سونے د‏‏ی کاناں تے پہاڑی تجارت دے نیٹ ورک [[مشرقی ایشیا|مشرق بعید]] تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔ 1474 وچ ، بنگال دے سلطان ، رتنا مانیکيت‏‏ا نے ، تریپوری تخت اُتے چڑھنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيتی۔ تریپور بنگال دے ماتحت اک ممتاز ریاست سی۔ <ref name=":0"/><ref name=":8"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7xeqhnYtrKcC&pg=PA34|title=Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism|last=Mukherjee|first=Rila|date=2011|publisher=Primus Books|year=|isbn=978-93-80607-20-7|pages=৩৪|language=en}}</ref> === معیشت === شاہی بنگلہ معیشت نو‏‏ں وراثت وچ رکھدے ہوئے ، دہلی سلطنت دے مشرقی پہلوآں ، جداں شہر ، تنخواہ دار بیوروکریٹس تے زمیندار دے زیر ملکیت جاگیردارانہ نظام غالب آگیا۔ بنگال دے سلطان دے ناں اُتے چاندی دے سککاں د‏‏ی تیاری بنگالی خودمختاری د‏‏ی علامت سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|title=BENGAL|last=|first=|date=2018-01-03|website=Encyclopaedia Iranica|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103102347/http://www.iranicaonline.org/articles/bengal|archivedate=2018-01-03|accessdate=2020-01-20}}</ref> بنگال دہلی تے ہور ہ‏معصر ایشیائی تے یورپی حکومتاں دے مقابلے وچ خالص چاندی دے ٹکڑے وچ زیادہ کامیاب رہیا۔ چاندی دے تن ذرائع سن ۔ پہلا ماخذ پچھلی ریاست دے چاندی دے باقی ذخائر سن ۔ دوسرا ماخذ محکوم بادشاہی نو‏‏ں خراج تحسین اے جو چاندی سی۔ تیسرا ذریعہ فوجی مہم دے دوران سی جدو‏ں بنگال افواج نے پڑوسی ریاستاں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=r-E5CgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=John+H+Munro+(6+October+2015).+Money+in+the+Pre-Industrial+World:+Bullion,+Debasements+and+Coin+Substitutes.&hl=bn&sa=X&ved=0ahUKEwjflJWe6ZLnAhXUfX0KHRKVBCQQ6AEIJzAA#v=onepage&q=John%20H%20Munro%20(6%20October%202015).%20Money%20in%20the%20Pre-Industrial%20World:%20Bullion,%20Debasements%20and%20Coin%20Substitutes.&f=false|title=Money in the Pre-Industrial World: Bullion, Debasements and Coin Substitutes|last=Munro|first=John H.|date=2015-10-06|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-32191-0|language=en}}</ref> پندرہويں صدی دے آغاز وچ ، بنگال د‏‏ی معیشت د‏‏ی ظاہری شان و شوکت دہلی دے لئی خراج عقیدت دے خاتمے دے طور اُتے نشان زد ہوگئی ، جو بنگال د‏‏ی آزادی دے بعد ختم ہوگئی تے وسائل دا اخراج ختم ہوگیا۔ ما ہوان د‏‏ی خوشحال جہاز سازی د‏‏ی صنعت دے ثبوت ایہ ثابت کردے نيں کہ بنگال نے خلیج بنگال وچ ساحلی تجارت دا بہت فائدہ اٹھایا۔ بنگال تو‏ں چین نو‏‏ں برآمد ہونے والے سامان د‏‏ی لسٹ وچ ما ہوان د‏‏ی لسٹ وچ ململ د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافے ، ریشم د‏‏ی کاشت وچ توسیع تے چند ہور دستکاریاں دا عندیہ ظاہر کيت‏‏ا گیا سی۔ پندرہويں صدی دے وسط [[بحر ہند|ماں بحر ہند]] تو‏ں باہر جانے تک بنگال دے بحری جہاز تے چینی جہاز اک نال رہ‏‏ے۔ لوڈو ویکو ڈی ورٹیما ، ڈورٹ باربوسا تے ٹوم پیئر جداں یورپی سیاحاں د‏‏ی گواہی نے مالادا ميں وڈی تعداد وچ دولت مند بنگالی تاجراں تے جہاز مالداراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی گواہی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Tome_Pires|title=তোমে পিরে|last=|first=|date=|website=banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Barbosa,_Duarte|title=বারসোয়া, দুয়ার্তে|last=|first=|date=|website=Banglapedia|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-23}}</ref><ref name=":10">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=K8kO4J3mXUAC&pg=PA185|title=Economic History of Medieval India, 1200–1500|last=Habib|first=Irfan|date=2011|publisher=Pearson Education India|year=|isbn=978-81-317-2791-1|pages=১৮৫|language=en}}</ref> بنگالی اک طرح دا ارہت سی۔ مثال دے طور اُتے ، گھوڑےآں نو‏‏ں بنگال وچ درآمد کيت‏‏ا گیا تے چین نو‏‏ں دوبارہ برآمد کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=7xeqhnYtrKcC&pg=PA30|title=Pelagic Passageways: The Northern Bay of Bengal Before Colonialism|last=Mukherjee|first=Rila|date=2011|publisher=Primus Books|isbn=978-93-80607-20-7|language=en}}</ref> بنگال وچ دریا دے جہاز بنانے د‏‏ی اک مضبوط روایت سی۔ سلطان د‏‏ی بحری مشق جہاز سازی د‏‏ی روایت دا ثبوت گنگا ڈیلٹا وچ ملدا ا‏‏ے۔ بنگال تے مالدیپ وچ دھان تے گائے دے خول د‏‏ی تجارت شاید عرب طرز دے شیر جہازاں دے ذریعہ کيتی گئی سی۔ چینی اکاؤنٹس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ جنوب مشرقی ایشین سمندر وچ بنگالی جہاز نمایاں سن ۔ اک بنگالی جہاز ، جو غالبا بنگال دے سلطان د‏‏ی ملکیت اے ، بنگال ، [[برونائی]] تے [[سماٹرا|سوماترا]] تو‏ں تن خراج تحسین دا بندوبست کرسکدا سی - شاید ایسا واحد جہاز جس وچ اس طرح دے کم دا اہل ہوئے۔ بنگال دے بحری جہاز انہاں عشراں وچ بحیرہ جنوب مشرقی ایشین وچ سب تو‏ں وڈے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com.bd/books?id=L-s8AAAAIAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=The Cambridge Economic History of India: Volume 1, C.1200-c.1750|last=Raychaudhuri|first=Tapan|last2=Habib|first2=Irfan|date=1982|publisher=CUP Archive|year=|isbn=978-0-521-22692-9|pages=১৩০|language=en}}</ref> === آرٹ === ==== ادب تے مصوری ==== [[فائل:Sharafnama of Nizami, Bengal.jpg|thumb| [[سکندر اعظم|سکندر]] دا اک بنگالی فارسی نسخہ ملکہ نوشاب دے نال اپنا تخت ونڈ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ منظر نظامی غزنوی دے اسکندرنما (سکندر د‏‏ی کتاب) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ مخطوطہ سلطان نصرت شاہ نے شائع کيت‏‏ا سی جس نے 1519 تو‏ں لے ک‏ے 1533 تک حکومت کيتی۔ (برطانوی لائبریری) ]] مسلم شاعراں نے پندرہويں صدی دے وسط وچ بنگالی وچ لکھنا شروع کيت‏‏ا۔ سولہويں صدی دے اوائل وچ ، علاقے وچ [[تصوف]] تے اسلامی دنیا دے تصورات اُتے مبنی اک علاقائی ادب فروغ پایا۔ بنگالی مسلم صوفیانہ ادب [[تریخ ہند|قرون وسطی دے ہندوستان دی]] ابتدائی مثالاں وچو‏ں اک [[تریخ ہند|سی]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C&pg=PA37|title=A History of Modern India, 1480–1950|last=Markovits|first=Claude|date=2004-02-01|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-004-4|language=en}}</ref> {{اقتباس|بحث تن واشر (شراب پینے) دے نال جاری اے ہندوستان دے سارے طوطے (شاعر) اپنے ہونٹاں نال کینڈی توڑ رہے نيں یہ ، ایہ فارسی مشہری کھنڈ (فارسی غزل) ، بنگال جا رہیا اے | سائن = صوفی شاعر حافظ شیرازی اور سلطان غیاث الدین کی خط و کتابت | Source = <ref> {{ویب حوالہ=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A6%BF|শিরোনাম=ফারসি|ওয়েবসাইট=বাংলাপিডিয়া|তারিখ=2015-02-15 |সংগ্রহের-তারিখ=2017-09-22 |ইউআরএল-অবস্থা=live |আর্কাইভের-ইউআরএল=https://web.archive.org/web/20170911055911/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Persian |আর্কাইভের-তারিখ=11 September 2017 |df=dmy-all }}</ref>}} [[فارسی زبان|چونکہ فارسی]] سرکاری بولی [[فارسی زبان|تھی ، لہذا]] فارسی اسکالرز ، وکلاء ، استاداں تے اسکالرز د‏‏ی اک وڈی تعداد بنگال آئی۔ ایہ اشرافیہ تے صوفیاء دے انتخاب د‏‏ی بولی سی۔ بنگال وچ ہزاراں [[فارسی زبان|فارسی]] کتاباں تے مخطوطات شائع ہوئیاں۔ بنگالی بولی وچ مرتب پہلا فارسی کم [[سمرقند|امرتکھنڈ دے]] سنسکرت دا ترجمہ [[سمرقند|سمرقند دے]] قاضی [[سمرقند|رکن]] الدین ابو حامد محمد بن محمد [[سمرقند|العمیدی نے کيت‏‏ا]] ، جو مشہور حنفی [[فقہ|فقہا]] [[تصوف|صوفی]] سن ۔ غیاث الدین اعظم شاہ دے دور حکومت وچ ، سونارگاؤں شہر نثر تے شاعری د‏‏ی بہت ساریاں اشاعتاں دے نال فارسی ادب دا اک اہ‏م مرکز بن گیا۔ اس دور نو‏‏ں "بنگال وچ فارسی ادب دا سنہری دور" دسیا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اہمیت نو‏‏ں اس دے اپنے خط و کتابت دے ذریعہ فارسی شاعر [[حافظ شیرازی|حفیظ شیرازی]] تو‏ں سلطان دے تبادلے تو‏ں سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلطان نے حافظ نو‏‏ں نامکمل غزل نو‏‏ں مکمل کرنے د‏‏ی دعوت دتی تاں ، مشہور شاعر نے بادشاہ دے دربار د‏‏ی عظمت تے بنگالی فارسی شاعری دے ادبی معیار نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے جواب دتا۔ مخطوطہ وچ سلطنت دے فیشن تے فن تعمیر نو‏‏ں دکھایا گیا ا‏‏ے۔ نسخے وچ موجود تصاویر سلطنت د‏‏ی اک وڈی فنی خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ اس روایت کيتی سب تو‏ں مشہور مثال ''شرفنما اے ،'' جسنو‏ں سولہويں صدی دے وسط وچ سلطان نصرت شاہ نے شائع کيت‏‏ا سی۔ اس وچ نظامی غزنوی دا [[سکندر اعظم|سکندر اعظم دی]] فتح دے بارے وچ واقعہ ا‏‏ے۔ <ref name="books.google.com">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O0NCAAAAIAAJ&pg=PA58|title=Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture|last=Grabar|first=Oleg|date=1990|publisher=Brill Archive|year=|isbn=978-90-04-09050-7|pages=৭২|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/eskandar-nama|title=ESKANDAR-NĀMA – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org|accessdate=2020-01-25}}</ref> ==== فن تعمیر ==== ===== شہری فن تعمیر ===== شاہی بنگالی شہر قرون وسطی دے فن تعمیر وچ خاص طور اُتے [[گوڑ (شہر)|گور]] تے پانڈوور دے شاہی دارالحکومتاں وچ تعمیر کیتے گئے سن ۔ 1500 وچ ، راجگڑھ گور [[بیجنگ]] ، [[وجئےنگر، اجمیر|وجیان نگر]] ، [[قاہرہ]] تے [[گوانگژو|گوانگ دے]] بعد آبادی دے لحاظ تو‏ں دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا شہر سی۔ اس د‏ی آبادی 200،000 اے (اس وقت ، دنیا د‏‏ی آبادی 40 تو‏ں 500 ملین دے درمیان دسی جاندی اے )۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://scroll.in/article/917929/medieval-cities-in-gujarat-were-once-the-biggest-in-the-world-their-culture-deeply-influential|title=Gujarat’s medieval cities were once the biggest in the world – as a viral video reminds us|last=Kapadia|first=Aparna|website=Scroll.in|language=en-US|accessdate=2020-01-28}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://population.un.org/wup/|title=World Urbanization Prospects – Population Division – United Nations|website=population.un.org|accessdate=2020-01-28}}</ref> پرتگالی مؤرخ کاسٹنڈا ڈی لوپیز گور دے گھراں نو‏‏ں سنگل منزلہ ، زیبائش پذیر فرشاں ، صحناں تے باغاں د‏‏ی طرح بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ اس شہر وچ اک [[درگ|محل]] ، دربار ، چوکیدار ، نہر ، پل ، بہت وڈا گیٹ وے تے شہر د‏‏ی دیوار سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%97%E0%A7%8C%E0%A6%A1%E0%A6%BC,_%E0%A6%A8%E0%A6%97%E0%A6%B0|title=গৌড়, নগর|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-28}}</ref> محل نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا سی۔ پہلا حصہ شاہی دربار سی۔ دوسرا سلطان دا کھاس روم سی۔ تیسرا [[زنان خانہ|حرم تھا]] ۔ اس محل دے چاراں طرف اُچی دیواراں دا محل ا‏‏ے۔ اک اُچی دیوار نے محل نو‏‏ں گھیرے وچ لیا سی تے اس دے تن طرف گھاٹاں سن تے دوسری طرف گنگا۔ گاؤںوا شہر اک چھوٹے تو‏ں قصبے تو‏ں اک فوجی ہیڈ کوارٹر وچ تبدیل ہوگیا۔ انہاں وچ شاہی مسجد تے [[درگاه|درگاہ بھی]] شامل ا‏‏ے۔ سلطنت دا شہر دا فن تعمیر عرب ، بنگالی ، فارسی ، ہند ترک تے بازنطینی اثرات اُتے مبنی سی۔ ''اسکندرناما ،'' جو سلطان نصرت شاہ دے ذریعہ شائع ہويا اے ، سلطنت دے گھراں د‏‏ی جھلک پیش کردا اے ۔ <ref name="ReferenceA">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=O0NCAAAAIAAJ&pg=PA58|title=Muqarnas: An Annual on Islamic Art and Architecture|last=Grabar|first=Oleg|date=1990|publisher=Brill Archive|year=|isbn=978-90-04-09050-7|pages=|language=en}}</ref> اہ‏م دیسی فن تعمیر تیار کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ بنگال د‏‏ی چھتاں 15 واں صدی تو‏ں کنکریٹ تو‏ں بننا شروع ہوئیاں۔ انہاں چھتاں نو‏‏ں بعد وچ [[مغلیہ سلطنت|مغل سلطنت]] تے برصغیر پاک و ہند دے شمال مغربی حصے د‏‏ی راجپوت ریاستاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل کيت‏‏ا گیا۔ <gallery widths="200" heights="180" caption="شاہی بنگلہ نگر آرکیٹیکچر"> فائل:"DAKHIL DARWAZA, GOUR".jpg فائل:Baish Gazi Wall at Gaur in Malda district 14.jpg| گور بائش غازی دیوار فائل:FIROZ MINAR.jpg|فیروز مینار فائل:Gumti Gate at Gaur in Malda District 03.jpg|گور گمٹی گیٹ </gallery> ==== مسجد فن تعمیر ==== ترمیم دے ذریعے اک کتاب وچ پیرون حسن دے مطابق اولیگ دینے والے Graber ، شاہی بنگال د‏‏ی مسیتاں نکیلی سمیت مختلف عام خصوصیات نيں [[محراب|مہراب]] ، اک تو‏ں زیادہ [[محراب (مسجد)|محراباں]] ، کونے ٹاورز تے ٹیراکوٹا تے پتھر زیورات.<ref name="books.google.com"/> خاص طور اُتے ، محراب آرٹ بنگال دے مسجد فن تعمیر تو‏ں کدرے زیادہ کامل تے منفرد ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/badshah-ka-takth-and-the-gem-bengal-kusumba-mosque-1840753|title=Badshah-ka Takth and the gem of Bengal, Kusumba Mosque|date=2019-12-16|website=The Daily Star|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> مسیتاں مستطیل تے کثیر گنبد یا مربع تے واحد گنبد سن۔ شاہی بنگال دے دور وچ تعمیر ہونے والی مسیتاں د‏‏ی اک وڈی تعداد اس رفتار د‏‏ی نشاندہی کردی اے جس دے نال ہی مقامی لوکاں نے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ 1450 تو‏ں 1550 دے درمیان دا عرصہ مسجد د‏‏ی تیز تعمیرات دا دور سی۔ ایہ مسیتاں پینڈو علاقےآں وچ درمیانے تو‏ں چھوٹے سائز کيت‏یاں سن تے روزانہ د‏‏ی عبادت دے لئی استعمال ہودیاں سن۔ تالاب اکثر مسجد دے نال ہی ہُندا سی۔ مسیتاں اُتے عربی تحریراں وچ اکثر سرپرستاں یا معماراں دے ناں شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شلالیھ وچ قرآن د‏‏ی سب تو‏ں ذکر آیت [[الجن|سورہ جنہاں تھی]] ۔ <ref name="ReferenceA"/> عمارتاں اِٹاں یا پتھر تو‏ں بنی سن۔ ٹیراکوٹا زیورات والی اِٹ د‏‏ی مسجد بنگال سلطنت د‏‏ی اک عمدہ ساخت د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ ایہ اکثر اک امیر سرپرست دا تحفہ تے غیر معمولی کوششاں دا نتیجہ سن ، جو ہر مسلما‏ن محلے وچ نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ مسجداں بنگال د‏‏ی سلطنت دے وسیع علاقے اُتے بنائی گئياں۔ بنگلہ دیش دے شمالی بنگال تے ہندوستان دے [[مغربی بنگال|مغربی]] بنگال وچ سلطنت د‏‏ی مسیتاں دا سب تو‏ں زیادہ حراستی پایا جاندا ا‏‏ے۔ گورنر خان جتھ‏ے علی د‏‏ی سرپرستی وچ ، جنوب مغربی بنگال وچ سندربن دے جنگل دے نیڑے اک [[سٹھ گنبدی مسجد|مسجد قصبہ]] تیار کيت‏‏ا گیا سی۔ 1985 وچ ، یونیسکو نے اس شہر نو‏‏ں [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|عالمی ثقافتی ورثہ دی]] حیثیت تو‏ں تسلیم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://whc.unesco.org/en/list/321/|title=Historic Mosque City of Bagerhat|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> مثال دے طور اُتے وسطی علاقےآں وچ ، فرید پور وچ پیٹرایل مسجد محفوظ سلطاناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ شمال مشرق د‏‏ی طرف ، سلہٹ وچ واقع شنکرپاشا شاہی بنگال سلطنت وچ اک محفوظ مسجد ا‏‏ے۔ شمال مشرقی ہندوستانی ریاست [[آسام]] وچ واقع پانبری مسجد سلطان [[علاء الدین حسین شاہ|علاؤالدین حسین شاہ دے]] دور وچ تعمیر کيتی گئی سی ۔ دوسری مسیتاں ہندوستان وچ جنوبی مغربی بنگال تے [[بہار (بھارت)|بہار]] وچ پائی جاندیاں نيں ، جداں سید جمال الدین مسجد ۔ جنوب مشرقی کرنے دے لئی، سانتیکن مسجد ( وچ تعمیر 1430s) وچ کھنڈرات دے نال کھڑا اے [[راکھائن ریاست|کی راکھائن ریاست]] [[میانمار]] (پہلے [[راکھائن ریاست|اراکان]] ).<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150625-myanmar-burma-rohingya-refugees-archaeology-world/|title=Lost Myanmar Empire Is Stage for Modern Violence|date=2015-06-26|website=National Geographic News|language=en|accessdate=2020-02-01}}</ref> <gallery mode="packed" style="font-size:88%; line-height:130%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="200" caption="شاہی بنگال مسجد دا فن تعمیر "> فائل:Adina Mosque at Malda district of West Bengal 13.jpg|<nowiki />[[আদিনা মসজিদ|عدینہ مسجد دا]] بادشاہ فائل:Darashbari Mosque PRG 8155.jpg|<nowiki />دارسبری مسجد دے متعدد محراب فائل:ছোট সোনা মসজিদ 5.jpg|<nowiki />[[ছোট সোনা মসজিদ|سونے د‏‏ی چھوٹی مسجد وچ محراب]] تے بنگالی چھت اے فائل:Nine Dome Mosque, Bagerhat(নয় গম্বুজ মসজিদ, বাগেরহাট) (7).jpg|<nowiki />[[নয়গম্বুজ মসজিদ|نو گنبد مسجد دا]] کارنر ٹتے فائل:Chapai KhaniaDighiMosque 03Jun16 MG 4937.jpg|<nowiki />[[খনিয়াদিঘি মসজিদ|خانیہ ڈایہی مسجد دی]] ٹیراکوٹا تختی </gallery> ==== مقبرہ فن تعمیر ==== بنگال سلطنت دے مقبرے اک اہ‏م تعمیرا‏تی یادگار ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ ، ساروک فگی ایرانی ماڈل اُتے مبنی سی ، جداں سائرس مقبرہ ۔سارکوفاگس وچ [[محراب (مسجد)|محراب]] تے [[محراب|مہراب]] [[مسجد ادینا|مسجد عدینہ]] دے فن تعمیر تو‏ں ملدے جلدے انداز وچ بنائے گئے سن ۔ مثال دے طور اُتے [[سنار گاؤں|سونار گاؤں]] دے سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ|غیاث اعظم شاہ]] دا مقبرہ اس دے والد سلطان سکندر شاہ دے ذریعہ تعمیر کردہ عدینہ مسجد دے فن تعمیر تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ . ایکلاخی مزار سلطان [[جلال الدین محمد شاہ|جلال الدین محمد شاہ دے]] شاہی مقبرے [[درگاه|،]] اک مقامی اسلامی [[درگاه|درگاہ دا]] انداز تیار کيت‏‏ا۔ گور وچ فتح خان دے مقبرے جداں ہور مقبراں اُتے بنگالی چھت سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8C%E0%A6%A7_%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%A5%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF|title=সমাধিসৌধ স্থাপত্য - বাংলাপিডিয়া|website=bn.banglapedia.org|accessdate=2020-02-01}}</ref> <gallery mode="packed" style="font-size:88%; line-height:130%; border-bottom:1px #aaa solid;" heights="180" caption="شاہی بنگال دا مقبرہ فن تعمیر "> فائل:Eklakhi Mausoleum at Pandua in Malda district 02.jpg|<nowiki />گاؤںوا [[একলাখী সমাধিসৌধ|ماں ایکلاخی مزار]] فائل:Tomb of Fateh Khan.JPG|<nowiki />گور وچ فتح خان د‏‏ی قبر اُتے بنگالی چھت فائل:Chapai ChotoSonaMashjidShomadhi MG 5051.jpg|<nowiki />[[ছোট সোনা মসজিদ|چھوٹی سونے د‏‏ی مسجد دا]] مقبرہ فائل:বাঘা মসজিদের সম্মুখভাগের মাজার (৩).jpg|<nowiki />[[বাঘা মসজিদ|باگھا مسجد دا]] قبرستان </gallery> === خارجہ تعلقات === [[فائل:Tribute Giraffe with Attendant.jpg|کبھے|thumb|356x356px| چینی نسخہ ''جیراف آنر'' سلطان بنگال دا [[منگ خاندان|منگ]] بادشاہ نو‏‏ں تحفہ ا‏‏ے۔ (فلاڈیلفیا میوزیم آف آرٹ) ]] شاہی بنگال دے مضبوط خارجہ تعلقات سن ۔ ریکارڈ تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سلطنت نے [[چین]] ، [[یورپ]] ، [[افریقا|افریقہ]] ، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] ، [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء]] تے [[جنوب مشرقی ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دی]] ریاستاں دے نال سفارت خاناں دا تبادلہ کيت‏‏ا۔ سفارتی حلیفاں نے بنگال نو‏‏ں پڑوسی ریاستاں دے حملےآں نو‏‏ں پسپا کرنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ مثال دے طور اُتے ، [[ہرات|ہرات دے]] [[تیموری سلطنت|تیموریڈ]] حکمران تے چین دے [[منگ خاندان|منگ شہنشاہ]] نے بنگالی سلطنت-جون پور سلطنت جنگ دے خاتمے وچ مدد کيت‏ی ۔بنگال وی علاقائی سفارت کاری وچ سرگرم عمل سی۔ مثال دے طور اُتے ، بنگالی سفارت خانے دے جہاز چین تو‏ں [[برونائی]] تے [[سلطنت آچے|اچے]] ( [[سماٹرا|سماترا]] ) چین وی گئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/6487837|title=The Cambridge economic history of India|last=Raychaudhuri, Tapan., Habib, Irfan, 1931-, Dharma Kumar., Desai, Meghnad.|first=|date=1982-1983|publisher=Cambridge University Press|others=|year=|isbn=0-521-22692-9|pages=|oclc=6487837}}</ref> بنگالی [[پرتگیزی ہند|پرتگالیاں]] نے ساحلی علاقےآں وچ پرتگالی تجارتی چوکیاں قائم کرنے دے لئی [[پرتگیزی ہند|ہندوستانی]] سفیراں تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%9C,_%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%A4%E0%A6%BF|title=পর্তুগিজ, জাতি|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref> دوسرے یورپی سفیراں وچ نیکولو ڈی کونٹی ، لڈو ویکو ڈی ورٹیما تے [[وینس]] نال تعلق رکھنے والے زار فریڈرک تے جمہوریہ بولونہ شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BF,_%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%B2_%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF|title=কন্টি, নিকল দ্য|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%A1%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%95,_%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B0|title=ফ্রেডারিক, সিজার|last=|first=|date=|website=বাংলাপিডিয়া|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-02}}</ref> [[فائل:Maritime links of the Sultanate of Bengal.png|thumb|243x243px| بنگال د‏‏ی سلطنت تو‏ں سمندر دے راستے خارجہ تعلقات ]] سلطان غیاث الدین اعظم شاہ نے مکہ تے مدینہ دے یاتری شہراں [[مدرسہ (اسلام)|ماں مدرسےآں دی]] تعمیر د‏‏ی [[مدرسہ (اسلام)|سرپرستی دی]] ۔ اسکولاں نو‏‏ں گیسیہ مدرسہ تے بنجالیہ مدرسہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ہ‏معصر عربی اسکالر تقی الدین الفیسی مکہ دے اک مدرس‏ے وچ استاد سن ۔ مدینہ منورہ وچ [[مسجد نبوی|مسجد نبوی دے]] نیڑے حسین العتیق نامی اک جگہ اُتے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ghiyasia_Madrasa|title=Ghiyasia Madrasa – Banglapedia|website=en.banglapedia.org|accessdate=2020-01-05}}</ref> سلطان بنگال ، حجاز دے ذریعہ متعدد دوسرے مدرس‏ے دے سرپرست سن ۔ <ref name=":5"/> [[افریقا|افریقہ]] وچ مصر دے سلطان ، اشرف بارصبہ نے بنگال دے سلطان نو‏‏ں اک اعزاز دا خط تے شناختی خط بھیجیا۔ <ref name=":0"/> بنگالی عدالت وچ مشرقی افریقی شہر-ریاست مالندی دے سفیراں د‏‏ی نظربندی د‏‏ی دستاویزات وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":9">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=gfUbHXT2dloC&pg=PA14|title=Culture and Customs of Kenya|last=Sobania|first=N. W.|date=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-31486-5|language=en}}</ref> قرون وسطی دے عدالتاں وچ جانوراں د‏‏ی تعظیم دا اک اہ‏م ذریعہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=vPjSCwAAQBAJ&pg=PA135|title=Fundamentals of Comparative and Intercultural Philosophy|last=Ma|first=Lin|last2=Brakel|first2=Jaap van|date=2016-03-25|publisher=SUNY Press|year=|isbn=978-1-4384-6017-8|pages=১৩৫|language=en}}</ref> مشرقی افریقی ایلچیاں نے زرافے لیائے ، جو بنگال وچ چینی ایلچیاں نے وی دیکھیا سی۔ وسطی ایشیاء وچ ، تیموری سلطنت دے سلطان جلال الدین محمد شاہ تے سلطان شاہ رخ مرزا دے وچکار مواصلت دا ریکارڈ موجود ا‏‏ے۔ جنوب مشرقی ایشیاء وچ ، یوروپی اکاؤنٹس دے مطابق ، بنگالی سوداگراں د‏‏ی اک وڈی تعداد ملاکی سلطنت وچ پائی گئی۔ تاجراں دے پاس بوہت سارے جہاز سن ۔ حالے تک ایہ یقینی نئيں اے کہ آیا انہاں سوداگراں نے سلطان دے دربار وچ کوئی اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا سی۔ <ref name=":10"/> جہازاں دے مالک تاجر اکثر سفیر ہُندے سن ۔ خلیج بنگال تے [[برونائی]] تے [[سلطنت آچے|آچے دے]] سلطاناں دے وچکار رابطے چینی اکاؤنٹس وچ درج ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.worldcat.org/oclc/6487837|title=The Cambridge economic history of India|last=|first=|date=1982-1983|publisher=Cambridge University Press|others=Raychaudhuri, Tapan., Habib, Irfan, 1931-, Dharma Kumar., Desai, Meghnad.|year=|isbn=0-521-22692-9|pages=১৩০|oclc=6487837}}</ref> خلیج بنگال دے ساحل دے نال ہی شاہی بنگال اراکان اُتے اثرورسوخ بن گیا۔ جلاوطن اراکیانی بادشاہ من سو سوم بنگال بھج گیا۔ اک پشتون جرنیل د‏‏ی زیرقیادت بنگالی افواج د‏‏ی مدد تو‏ں ، اوہ اراکان اُتے قبضہ کرنے تے اپنے ملک اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب رہیا۔ بحالی ریاست اراکان بنگال د‏‏ی اک ذیلی ریاست بن گئی۔ 1459 وچ اراکان دے نال لڑائی دے نتیجے وچ بنگالی سلطان روکن الدین بارک شاہ د‏‏ی شکست ہوئی۔ اراکانیاں نے بنگال دے خلاف پرتگالی پرتگالیاں دے نال اتحاد قائم کيت‏‏ا۔ بنگال دے سلطاناں تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے باوجود ، اراکی بادشاہ بنگالی سلطاناں د‏‏ی طرح لباس ، کرنسی ، لقب تے انتظامی تکنیک د‏‏ی نقل کرکے اپنے آپ نو‏‏ں پیش کردے رہ‏‏ے۔ اراکان وچ بنگالی مسلماناں دا اثر و رسوخ 350 سال تک جاری رہیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DIuaa5yKv-sC&pg=PA17|title=The History of Myanmar|last=Topich|first=William J.|last2=Leitich|first2=Keith A.|date=2013-01-09|publisher=ABC-CLIO|year=|isbn=978-0-313-35725-1|pages=২০|language=en}}</ref> بحر ہند وچ ، بنگالی سلطنت مالدیپ دے نال تجارت وچ شامل سی۔ مورخین نے پندرہويں صدی دے اوائل [[منگ خاندان|ماں منگ چین دے]] نال بنگال دے تعلقات اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ، ''ہندوستان تے چین تعلقات وچ تجارت تے ڈپلومیسی: پندرہويں صدی دے دوران بنگال دا اک مطالعہ سلطان بنگال'' تے منگ چین دے وچکار تعلقات د‏‏ی مستقل تریخ نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ اس روابط دا ذکر ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی دے رہنما ، جواہر لال نہرو نے وی اپنی کتاب ''"ڈسکوری آف انڈیا" وچ کیہ تھا'' ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9BSjQhakjAAC|title=The Discovery of India|last=Nehru|first=Jawaharlal|date=1985|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=978-0-19-562359-8|pages=১৯৮|language=en}}</ref> ہندوستان وچ بدھ مذہب دے خاتمے دے بعد ، چین تے برصغیر پاک و ہند دے وچکار سیاسی تعلقات غیرموجود ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=hrA1DgAAQBAJ&pg=PA109|title=India and China: Interactions through Buddhism and Diplomacy: A Collection of Essays by Professor Prabodh Chandra Bagchi|date=2011-10-01|publisher=Anthem Press|isbn=978-0-85728-821-9|language=en}}</ref> پندرہويں صدی وچ ، بنگال دے سلطان نے باقاعدہ مواصلات دے ذریعے چین دے نال برصغیر دے تعلقات نو‏‏ں بحال کيت‏‏ا۔ سلطان [[غیاث الدین اعظم شاہ]] نے [[منگ خاندان|منگ خاندان وچ ]] ایلچی بھیجنا شروع کيت‏‏ا۔ انہاں نے 1405 ، 1406 تے 1409 وچ سفیر بھیجے۔ چین دے شہنشاہ ینگلک نے 1405 تے 1433 دے درمیان بنگال وچ سفیر بھیج کر جواب دتا ، جس وچ ایڈمرل ژینگ ہی د‏‏ی سربراہی وچ ٹریژر ٹریلیٹ بیڑے دے ممبران شامل سن ۔ سفیراں دے تبادلے وچ سلطان شہاب الدین بایزید شاہ نے 1444 وچ چینی بادشاہ نو‏‏ں مشرقی افریقی جراف دا تحفہ وی شامل کيت‏‏ا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=KJNADwAAQBAJ&pg=PA18|title=Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia|last=Biedermann|first=Zoltán|last2=Gerritsen|first2=Anne|date=2017-12-28|publisher=Cambridge University Press|year=|isbn=978-1-108-41550-7|pages=১৮|language=en}}</ref> منگ چین نے پندرہويں صدی وچ بنگال نو‏‏ں "متمول تے مہذب" سمجھیا تے چین تے ایشیاء دے وچکار اک طاقتور ترین ملک سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=mjI9DwAAQBAJ&pg=PA61|title=China's Development from a Global Perspective|last=Elizalde|first=María Dolores|last2=Jianlang|first2=Wang|date=2017-11-06|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=|isbn=978-1-5275-0417-2|pages=৭০|language=en}}</ref> پندرہويں صدی دے دوران چین - بنگالی مواصلات چین - ہندوستان دے برصغیر دے تعلقات د‏‏ی اک اہ‏م خصوصیت سن ۔ ==[[وڈا اردو]]== وڈا اردو ، [[گیاہستان]] ( سٹیپ) چ سلطنت [[طلائی اردو]] تے خاتمے دے بعد 1466ء توں 1502ء تک قائم رہن آلی [[اک]] [[مسلمان]] [[ترک]] ریاست سی ۔ اس ریاست دے اج کل [[روس]] ج شامل نیں ۔ قازاق تے نغائیاں نے وی وڈا اردو ناں دیاں ریاستاں قائم کیتاں سن ۔ سلطنت [[طلائی اردو]] دے علاقے ویلے دے نال نال علیحدہ ہندے رہے : 1438ء چ [[طلائی اردو]] سلطنت دے علاقےآں تے [[دریائے وولگا]] دے کنارے [[خانان قازان]] ، 1441ء چ [[کریمیا]] چ [[قریم یورتی]] ([[خانان کریمیا]] ) تے 1466ء چ [[استراخان]] دے علاقے چ [[بحیرہ قزوین]] دے کنارے تے [[خانان استراخان]] قائم ہو گئیاں ۔ تے باقی بچن آلے علاقے وڈا اردو سلطنت دے ناں نال جانے جان لگے جہڑے کہ [[دریائے ڈینیپر]] تے [[دریائے یائیک]] دے وچکار سن ۔ وڈا اردو دا راجگھر [[سرائے]] سی تے ایہہ سلطنت طلائی اردو دی جانشین ہون دی دعویدار سی ۔ 1470ء دے نیڑے [[بحیرہ کیسپیئن]] دے اتلے چ [[نغائی]] وڈا اردو دے مخالف بن گئے تے لہندے چ [[پولینڈ]] [[لتھوانیا]] دریائے ڈینیپر دے نالدے علاقےآں تے مل ماردے رہے ۔ 1480ء چ [[ماسکوی روس]] تے کریمیا ([[قریم یورتی]]) ، وڈا اردو جسنے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] نال اتحاد کیتا سی دے خلاف اتحادی بن گئے ۔ 1480ء چ وڈا اردو نے [[ماسکو]] تے حملہ کرن دی کوشش کیتی پر ناکام رہئیا ۔ 1481ء چ وڈا اردو دا خان [[احمد خان]] نغائیاں ہتھوں مارئیا گئیا ۔ ایسدی تھاں اسدے پتر [[شیخ علی]] نے سمبھالی ، تے ریاست احمد خان دے پتراں وچکار اختلافات پاروں کمزور ہو گئی ۔ 1491ء دے موسم بہار چ [[قریم یورتی]] دے خان نے تجویز دتی کہ ماسکو فوج بھیج کے ریاست وڈا اردو نوں ختم کر دے ،کیونکہ اسنے اردو دے سارے گھوڑے قبضے چ کر لئے نیں ۔ ماسکو نے کجھ [[تاتاری]] تے [[روسی]] دستے گھلے تے [[سلطنت عثمانیہ]] نے مقابلے ج 2 ہزار [[ینی چری]] دے سپاہی بھیجے ۔ نومبر تک وڈا اردو دا اک حصہ ماسکو دے قبضے چ چلا گئیا تے باقی نغائیاں دی لٹ مار چ آ گئیا ۔ 1500ء چ [[دریائے کوبان]] دے نیڑے کابردینیاں نے اینہاں نوں بھیڑی شکست دتی ۔ 1501ء چ [[شیخ احمد خان]] اپنے 20 ہزار لوکاں نال [[دریائے ڈون]] دے اتلے ج منتقل ہو گئیا ۔ اسدے بوہت سارے لوک غائب تے گواچ گئے ۔ 1502ء چ [[کریمیا]] دے خان نے وڈا اردو دے ہوہت سارے لوکاں تے جانوراں دے اجڑاں نں پھڑ لئیا تے اینہاں نوں کریمیا لے آئیا ۔ شیخ احمد فرار ہو گئیا ۔ اسدے بعد اوہ قازان نیڑے 4 ہزار سواراں نال ماسکو نال گل بات کردتا دسئیا گئیا ۔ اس دے بعد اوہ [[استراخان]] آگئیا جتھوں نغائیاں نے اسنوں 1504ء چ کڈ دتا ۔ اوہ اسدے بعد [[کیف]] چ پولینڈ دے بادشاہ نال معاہدہ کرن گئیا تے بعد چ اکرمان چ [[عثمانیاں]] نال معاملہ کرن گئیا ۔ ۔ اسنوں آخری وار ویلنا ج لتھوانیا دے قیدی دی حیثیت نال ویکھئیا گئیا ۔ ==[[قازق خانیت]]== {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" |- | colspan="2" style="background:green 1em 0; font-size: 200%; color: yellow; text-align: center;" | ''' قازاق خانات''' |- | style="background:pink" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=black>1456ء توں 1847ء<font>''' |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | [[File:Flag of the Kazakh Khanate.svg|200px]] |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خانان قازاق دا جھنڈا<font>''' |- |'''قائم رہن دا ویلا'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | 1240ء دی دہائی توں 1502ء <hr> |- style="vertical-align: top |'''راجگھر''' |style="padding-right: 1em;" | [[حضرت ترکستان]] |- style="vertical-align: top;" |'''[[بولی]]''' |style="padding-right: 1em;" | [[قازق]] [[بولی]] |- style="vertical-align: top;" |'''مذہب'''<hr> |style="padding-right: 1em;" | [[اسلام]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''طرز حکومت''' |style="padding-right: 1em;" | موروثی بادشاہت |- style="vertical-align: top;" |- | style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="3" color=yellow>خان<font>''' |- |'''1465ء توں 1480ء''' |style="padding-right: 1em;" | [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] <hr> |- style="vertical-align: top;" |'''تریخ''' |style="padding-right: 1em;" | |- style="vertical-align: top;" |'''قیام''' |style="padding-right: 1em;" | 1456ء |- style="vertical-align: top; |'''خاتمہ''' |style="padding-right: 1em;" | 1847ء |- style="vertical-align: top;" |- |} [[File:قازاق خانات.png|thumbnail|قازاق خانات تے دوجیاں مسلمان ریاستاں]] قازاق خانیٹ 1456ء توں 1731ء تک قائم رہن آلی [[اک]] [[قازقستان|قازاق]] ریاست سی ، جسدا علاقہ تقریبا اج دے [[قازقستان]] تے مشتمل سی ۔ === [[تریخ]] === خانان قازاق ، [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] نے 1456ء -1465ء چ اج دے [[قازقستان]] دے دکھنی علاقے چ دریائے زیتی سو ( ست پانی یعنی ست دریا) کنارےآں تے قائم کیتی سی ۔ خانان قازاق دے قیام نال قازاق قومیت نوں تشخص ملئیا ۔ === جانی بیک خان تے کیریے خان (1465ءتوں 1480ء) === [[File:وشکالا ایشیا 19ویں صدی چ.png|thumb|right|300px]] اگرچہ [[جانی بیک خان]] تے [[کیریے خان]] دونہاں نوں قازاق خانیٹ دے بانی حکمران آکھئیا جاندا اے ۔ پر ایہہ کیریے خان سی جس نے شروع چ بوہتی طاقت حاصل کیتی ۔ کیریے خان دی موت 1470ء چ جانی بیک خان با اختیار حکمران بن گئیا ۔ خانان قازاق دے ابتدائی [[سال]] [[ازبک]] رہنما [[محمد شیبانی]] دے خلاف [[گیاہستان]] (سٹیپ) دا اقتدار حاصل کرن دی جدوجہد چ لنگھے ۔ 1470ء چ قازاقاں نے محمد شیبانی نوں [[حضرت ترکستان]] چ شکست دتی تے ازبک دکھن چ [[سمرقند]] تے [[بخارا]] ول چلے گئے ۔ ==[[خانان قاسم|قاسم خانیت]]== خانان قاسم یاں قاسم بادشاہت ([[تاتاری]] [[بولی]] چ: قاسم خانلیغی ، قاسم پاتشاہیغی) ، [[اک]] [[تاتاری]] [[خانان]] سی تے [[روسی سلطنت]] دی ماتحت ریاست سی ۔ ایہہ [[روس]] چ [[ریازان اوبلاست]] (سابق [[ریازان راجواڑا]] دے علاقے )چ 1452ء توں 1681ء تک قائم رہی ۔ اسدا [[راجگھر]] [[دریائے اوکا]] تے واقع [[قاسیموف]] شہر سی ۔ ایہہ ریاست [[ماسکو]] دے حکمران وسیلی دوم ولوں [[خانان قازان]] دے پہلے [[خان]] [[الغ محمد]] دے پتر [[قاسم خان]] نوں دتے گئے علاقےآں تے بنائی قائم کیتی گئی سی ۔ === مڈھلی تریخ === اس ریاست دے آبائی باشندے فن قیبلے ماشیچیؤرا تے موروما سن جہڑے موردووی ([[مردوویا]] ، [[روس]]) سن ۔ ایہہ علاقے پہلے [[کیویائی روس]] تے [[وولگا بلغاریہ]] دے اثر تھلے سن ۔ مقامی قبیلے [[روسی]] نواباں نوں تاوان دیندے سن ۔ بعد چ ایہہ علاقہ [[ولادیمیر سوزدال راجواڑا|ولادیمیر سوزدال راجواڑے]] چ شامل کر لئے گئے ۔ 1152ء چ [[ولادیمیر]] دے نواب [[یوری دولگاروکی]] نے گرودیتس مشچئورسکی قائم کیتی ۔ منگولاں دے حملے دے بعد ایہہ علاقے سلطنت [[طلائی اردو]] چ شامل کر لئے گئے ۔ اینہاں علاقےآں چ [[ترک]] آباد کار آئے تے [[وولگا بلغاریہ]] دے اقتدار پاروں اینہاں نے [[اسلام]] قبول کر لئیا ۔ نیم آزاد [[راجواڑا]] [[مشار یورت]] ، [[طلائی اردو]] دے [[اک]] [[تاتاری]] [[محمد شیرین]] نے قائم کیتا ۔ 1393ء توں ایہہ علاقہ [[روس]] دا حصہ بن گیا ۔ 1445ء دی [[سوزدال دی لڑائی]] دے بعد [[اولگ محمد]] نے ایہہ علاقے [[تاتاری|تاتاراں]] دے حق دا دعوی کیتا ۔ [[ماسکو]] دے حکمران وسیلی دوم نے اس حق نوں مندے ہوئے اولک محمد دے پتر [[قاسم خان]] نوں [[مشار یورت]] دے علاقے دی حکمرانی دے دتی ۔ اسدے [[ناں]] تے شہر تے خانان دا ناں پئے گیا (اج دی [[قاسیموف]] [[روس]] دا اک اہم شہر اے) ۔ [[اک]] دوجی تریخ دے موجب قاسم خان [[روسی]] ریاست دی ملازمت چ آیا تے ایہہ علاقے اسنوں [[ماسکوی ریاست]] تے [[خانان قازان]] وشکار بفر سٹیٹ بنان لئی دتے گئے سن ۔ ایہہ ریاست [[روس]] دی طفیلی ریاست سی ۔ شروع توں ای [[خان]] خانان دے علاقے تے حکومت کردا ، پر اندونی سیاست [[روس]] دے کنٹرول ج سی ۔ === آبادی === [[File:Kasimov_minaret.jpg|thumb|200px|left|قاسیموف چ 15ویں صدی عیسوی دی خان دی مسیت دا مینار]] اس علاقے چ [[مشار یورت|مشار]] تاتاری]] (شروع دی [[ترک]] آبادی دی نسل) ، [[روسی]] تے موردووی آباد سن ۔ مشچیورا تے موروما قبیلے پہلے ای آپس چ کھل مل گئے سن ۔ خانان قاسم دے علاقےآں چ آباد ہون آلے قازان [[تاتاری|تاتاریاں]] نوں قاسم تاتار آکھیا جان لگا ۔ زیادہ تر قاسم تاتار [[خان]] دے محل چ یاں خان دی فوج چ ملازمت کردے سن ۔ ایہہ تاری گروہ [[مشار یورت|مشار]] [[تاتاری|تاتاریاں]] چ گھل مل گئیا ۔ اج وی تقریبا 1،000 قاسم تاتار [[قاسیموف]] شہر چ رہائش پزیر نیں ۔ خانان دے اہم خانداناں چ مانغیت ، آرغن ، [[جلائر]] ، [[قپچاق]] ٹبر سن ۔ [[ماسکو]] دی اتنظامیہ [[خانان قازان]] [[قریم یورتی|خانان قریم]] تے [[خانان سائبیریا]] دے [[خان|خاناں]] دا انتخاب حکمران ٹبراں چوں کردے ۔ === تریخ === خانان قاسم دے [[خان|خاناں]] نے [[روس]] دے [[خانان قازان]] دے خلاف سارے حملےآں (1469ء-1467ء ، 1487ء ، 1552ء) چ اپنے دستےآں نال شرکت کیتی ۔ خانان قاسم دا [[خان]] [[شاہ غلی]] (شاہ علی) [[روس]] دی مدد نال تن وار خانان قاسم دا خان بنیا ۔ [[قازان]] دے فتح دے مگروں ، خان دی خودمختاری ختم کر دتی گئی تے روسی ووئیوود خانان دی حکومت چلان لگے ۔ پر [[خان]] دا اقتدار موجود رہیا ۔ [[اک]] [[خان]] سیمون بیکبولاتووچ [[سعائی]] ہو گیا تے 1574ء چ [[ماسکو]] دا شہزادہ اعظم ہون دا اعلان کر دتا ۔ سعید برہان خان (1627ء توں 1679ء) دے دور چ [[روس]] نے [[سعائی]] بنان دی پالیسی شروع کر دتی ۔ [[بیگ]] جنہاں دا مرتبہ [[بائر]] (روسی نواب) دے برابر سی ، نوں گھٹا کے دووریان (روسی درباری) دے برابر تاتار خدمت گار دا کر دتا گیا ۔ اس پالیسی نال 1656ء چ [[اک]] [[تاتاری]] بغاوت ہوئی ۔ 1681ء چ خان بیکا (ملکہ) [[فاطمہ سلطانہ]] دی وفات مگروں خاناں ختم کر دتی گئی ۔ ===قاسم خانیت دے خان=== {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| <br> <small>{{Nastaliq| خان}} </small> <br>{{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| <br> <small>{{Nastaliq| [[قاسم ابن الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1445 - 1468 |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| دانیال ابن قاسم }} </small> |align="center"|1468 - 1486 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| نور دولت ابن حاجی غرائی}} </small> |align="center"|1486 – 1491 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| ساتیلغان ابن نور دولت }} </small> |align="center"|1491 – 1506 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| جانائی ابن نور دولت }} </small> |align="center"|1506 – 1512 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| شیخ اللہ یار ابن بختیار سلطان ابن کوچک محمد}} </small> |align="center"|1512 - 1516 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| شاه علی ابن شیخ اللہ یار }} </small> |align="center"|1516 - 1519 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| جان علی ابن شیخ اللہ یار}} </small> |align="center"|1519 - 1531 |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| صفا غرائی}} </small> |align="center"|1532 - 1535 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| شاه علی ابن شیخ اللہ یار }} </small> |align="center"|1535 - 1567 |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| ساین بولاط ابن بیگ بولاط}} </small> |align="center"|1567 - 1573 C.E. |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| مصطفی علی ابن عبد اللہ ابن اق قبق ابن مرتضی بیگ}} </small> |align="center"|1584 - 1590 |- |- bgcolor="#F5DEB3" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| عید المحمد ابن عوندک سلطان}} {{Nastaliq| اوراز محمد}} </small> |align="center"|1600 - 1610 |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| سلطان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| سید برہان ابن ارسلان}} </small> |align="center"|1627 - 1679 |- |- style="background:lightpink" |align="center"|{{Nastaliq| خانم}} </small><br>{{Nastaliq| بیگم}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[فاطمہ سلطان]]}} </small> |align="center"|1679 - 1681 |- |colspan=3 align="middle"| [[زار روس]] [[فیوڈر III]] نے 1681ء چ [[قاسم خانیت]] نوں ختم کردتا ۔ |} * قازان ٹبر (ہرے رنگ چ) *قریم (کریمیا) ٹبر (نیلے رنگ چ) *استراخانی ٹبر (خٹے رنگ چ) *قازاق ٹبر (بھورے رنگ چ) *سیبیر ٹبر (گلابی رنگ) ==[[خانان قازان|قازان خانیت]]== خانان قازان ([[تاتاری]] [[بولی]] تے [[ترکی]] [[بولی]] چ: {{Nastaliq| قازان خانلیغی}} ؛ [[روسی]] [[بولی]] چ :{{Nastaliq| کازانسکوئے خانستوا}}) گھبلے زمانےآں دی [[اک]] [[تاتاری]] ریاست سی جہڑی ایتھے واقع پرانی ریاست [[وولگا بلغاریہ]] دے علاقےآں تے 1438ء توں 1552ء تک موجود رہی ۔ اس [[خانان]] دے علاقے اج دے [[روس]] دیاں ریاستاں [[تاتارستان]] ، [[ماری ایل]] ، [[چوواشیا]] ، [[موردوویا]] دے سارے تے [[ادمرتیا]] تے [[باشکیرستان]] ([[باشکوتوستان]]) دے کجھ حصےآں تے مشتمل سن ۔ اسدا [[راجگھر]] [[قازان]] شہر سی ۔ ===خانیت دی اساری=== [[غیاث الدین خان]] نے [[طلائی اردو]] دیاں مشکلاں تے مسئلےآں توں فیدہ چکدے ہوئے 1420ء دے دہاکے چ خود نوں '''قازان اُلس''' آزاد حکمران بنا ليا ۔ نتیجے چ [[طلائی اردو]] دے سابق [[خان]] [[الغ محمد]] نے [[قازان]] اتے مل مار لیا تے [[طلائی اردو]] سلطنت نوں توڑدے ہوئےآں ، اپنی خود دی وکھری [[قازان خانیت]] قائم کر لئی ۔ === خانیت دا جغرافیہ تے آبادی === خانان قازان دے علاقے ، [[مسلمان]] بلغاراں دی آبادی دے علاقے [[بلغار]] ، چوکاتاو ، [[قازان]] تے [[قاشان راجواڑا]] تے دوجے علاقے جہڑے [[وولگا بلغاریہ]] نال تعلق رکھدے سن تے مشتمل سن ۔ [[دریائے وولگا]] ، [[دریائے کاما]] تے [[دریائے وئیاتکا]] خانان دے تن وڈے [[دریا]] تے آبی تجارتی رستے سن ۔ آبادی اکثریت [[قازان تاتار]] ([[مسلمان]] بلغار جنہاں نے [[تاتاری]] [[بولی]] اپنا لئی سی) سی ۔ اینہاں دی شناخت تاتاراں تک محدود نئیں سی ، بوہت سارے اپنے آپ نوں صرف [[مسلمان]] یاں "قازان دے لوک " دی شناخت دیندے سن ۔ خانان دا ریاستی مذہت [[اسلام]] سی ۔ [[File:خانان قازان.jpg|thumb|300px|leftt|خانان قازان دا نقشہ]] [[خانان]] دی مقامی اشرافیہ بلغاراں تے مشتمل سی ، پر قازان دا [[خان]] ، درباری تے محافظ دستے [[گیاہستان]] (سٹیپ) دے [[تاتاری|تاتاراں]] ([[قپچاق]] تے بعد چ [[نگوئے اردو|نگوئےآں]]) نال تعلق رکھدے سن جہڑے [[قازان]] چ رہندے سن ۔ [[چنگیز خانی ٹبر]] دیاں روایات مطابق ، [[گیاہستان]] دی اشرافیہ مقامی [[ترک]] قبیلےآں نوں وی [[تاتاری]] آکھدی سی ، بعد چ [[روسی]] اشرافیہ وی ایہو [[ناں]] ورتن لگ گئی ۔ اعلی اشرافیہ دا [[اک]] حصہ سلطنت [[طلائی اردو]] نال تعلق رکھدا سی ۔ اینہاں چ اشرافیہ دے چار وڈے ٹبر آرغن ، بارن ، قپچاق تے شیرن شامل سن ۔ خانان دی رعایا چ [[چوواشیا|چواش]] ، [[ماری ایل]] ، [[موردوویا|موردوو]] ، [[تاتاری]] [[مشار یورت|مشار]] ، [[ادمرتیا|ادمرت]] تے [[باشکیر]] شامل سن ۔ پرمی تے کجھ [[کومی]] قبیلے وی خانان قازان چ رہندے سن ۔ [[مشار]] [[طلائی اردو]] سلطنت دے دور چ آئے سن تے ہولی ہولی فن لوکاں موردوا تے برتا چ رل مل گئے ۔ اینہاں دے علاقےآں تے سابق گیاہستانی تاتار حکومت کردے سن ۔ کجھ مشار راجواڑے( جداں [[مشار یورت]]) کدے وی [[قازان]] دے اقتدار چ نئیں آئے بلکہ اسدے بجائے [[خانان قاسم]] تے [[ماسکوی روس]] ول رہے ۔ [[File:قازان خانات.png|thumbnail|قازان اپنے عروج ویلے]] خانان دے بوہتے علاقے درختاں تے جنگلاں چ گھرے ہوئے سن تے صرف دکھنی حصہ [[گیاہستان]] نال لگدا سی ۔ گیاہستاناں (سٹیپ) دی غالب آبادی خانہ بدوش [[مانغیت|مانغیتاں]] ، جنہاں نوں [[نگوئے اردو|نگوئے]] وی آکھئیا جاندا سی ، تے مشتمل سی ۔ جنہاں نوں کدی کدی قازان دے حکمران وی سمجھئیا جاندا اے ، پر ایہہ زیادہ تر زراعت پیشہ [[تاتاری|تاتاراں]] تے [[چوواشیا|چواشاں]] دے خلاف چھاپے مار (لٹ مار لئی) کاروائیاں کردے ، جداں کہ ایہہ پہلے [[طلائی اردو]] دے دور چ کردے سن ۔ نگوئےآں نوں ایتھوں کڈ کے دوجی تھاں تے بسائیا گئیا تے اینہاں دی تھاں تے [[کلمیکیا|کلمیک]] بسائے گئے ۔ کجھ پہلے ای ایہہ اس علاقے چ [[تاتاری]] ، چواش تے [[روسی]] آباد کیتے گئے سن ، جنہاں نے دکھنی سرحد دی حفاظت لئی کندھاں اسارئیاں ۔ جدوں توں خانان قائم ہوئی ، تاتار [[کاسک]] دستےآں نے خانان دا [[نگوئے اردو|نگوئےآں]] توں دفاع کیتا ۔ === بولیاں === [[روسی]] زریعے نشاندہی کردے نیں کہ خانان چ [[پنج]] [[بولیاں]] ، بولیاں جاندیاں سن ۔ پہلی تے سبتوں نمایاں [[تاتاری]] [[بولی]] سی ، اس دے دو لہجے [[تاتاری|قازان تاتاراں]]( بلغار [[مسلمان]]) دا وسطی لہجہ تے [[مشار یورت|مشاراں]] (سابق [[قپچاق]] [[بولی]] بولن آلے [[گیاہستان|گیاہستانی]] [[تاتاری]]) دا لہندا لہجہ سی ۔ اسدا تحریری شکل (پرانی [[تاتاری]] [[بولی]]) ریاست دی ورتی جان الی بولی سی ۔ بے دین چواش لوک ، بلغار بولی دی نسل دی بولی چواش [[بولی]] بولدے سن ۔ [[بلغاری بولی]] دا [[تاتاری]] بولی دے وسطی لہجے تے بوہت گہرا اثر اے ۔ دوجیاں تن بولیاں ، ماری بولی ، موردوی بولی تے [[باشکیری بولی]] سن جہڑیاں وی بلغار تے [[قپچاق]] [[بولیاں]] توں بنئیاں نیں ۔ === اقتصادیات === خانان دی شہری آبادی برتن سازی ، [[لکڑی]] تے [[دھات]] دیاں آرائشی شیواں تے دستکاریاں ، [[چمڑا]] ، [[اسلحہ]] تے زیورات وغیرہ بناندے سن ۔ خانان د ےاہم شہر [[قازان]] ،آرچا ، چکاتاو ، [[قاشان]] ، چالی ، الات تے جوری سن ۔ شہری ابادی [[وسطی ایشیا]] ، [[قفقاز]] تے [[روس]] نال تجارت وی کردی سی ۔ 16ویں صدی عیسوی چ [[روسی سلطنت]] قازان دی وڈی تجارتی شراکت دار سی تے خانان [[ماسکو]] دا اقتصادی نظام اپنائے ہوئے سی ۔ وڈے تجارتی مرکز قازان چ [[تاشایاق بازار]] تے [[دریائے وولگا]] دے کنارے مرکز ایسل دا میلہ سی ۔ زرعی جاگیرداری [[سویورغل]] تے موروثی جاگیر دی بنیاد تے سی ۔ === معاشرہ === ریاست دی حکمرانی [[خان]] دے کول سی ۔ اسدے فیصلے ، کابینہ کونسل یاں دیوان دے مشورے تے گل بات دی بنیاد تے ہندے ۔ اشرافیہ دے عہدے بیک ([[بیگ]]) ، [[امیر]] تے [[مرزا]] سن ۔ فوجی عہدے اوغلان (اولان) ، بہادر تے اچکی سن ۔ [[مسلمان]] علماء دا وی اہم کردار سی ۔ اینہاں دے سییت(سید ) ، [[شیخ]] ، [[قاضی]] تے [[امام]] دے درجے سن ۔ علماء [[عدالت]] تے عدل تے انصاف دے کم کردے تے مدرسے تے مکتب ([[سکول]]) چلاندے ۔ خانان دی آبادی دی اکثریت قرہ خلق (سیاہ لوک) یعنی آزاد [[مسلمان]] سی ۔ جاگیرداری علاقے زیادہ تر چورا (غلاماں) نے آباد کیتے ۔ جنگی قیدی اکثر [[وسطی ایشیا]] یاں [[ترکی]] ([[سلطنت عثمانیہ]]) نوں ویچ دتے جاندے ۔ کدی کدی ایہہ خانان دے وچ وی غلاماں (کول) دے طور تے وی ویج دتے جاندے تے کدی جاگیرداری علاقےآں چ چورا (غلام یاں کمی) بنا کے رکھے جاندے ۔ خانان دی غیر مسلم آبادی [[یاساق]] ([[جزیہ]]) ادا کردی سی ۔ === انتظامیہ تے فوج === [[File:Kazan_Khanate_military.jpg|thumb|300px|left|تاتار سپاہی]] خانان پنج دروغا : الات ، آرچا ، گاریچ ، چوری تے نوغاۓ چ ونڈی ہوئی سی ۔ دروغا دا مطلب "پاسا" یعنی "طرف" سی (اج کل [[روسی]] [[بولی]] چ "سڑک" نوں آکھئیا جاندا اے ) ۔ اینہاں نے خانان دے شروع دے راجواڑےآں دی تھاں لئی ۔ کجھ نواباں (جاگیرداراں) نے خانان توں آزاد ہون دی کوشش کیتی پر ایہو جہیاں کوششاں نوں سختی نال دبا دتا گئیا ۔ خانان دی فوج دروغا تے اسدے ماتحت علاقے توں فوجی ساز و سامان ، [[خان]] دے محافظ دستے تے اشرافیہ دے فوجی دستےآں تے مشتمل سی ۔ [[فوج]] دے سپاہیاں دی گنتی کدے وی اکو جہی نئیں رہی ایہہ 20 ہزار توں 60 ہزار دے وچکار رہندی رہی ۔ [[قازان]] دے [[خان]] دی فوج چ اکثر [[نگوئے اردو]] ، [[قریم یورتی]] ([[کریمیا]]) تے [[روسی سلطنت]] دے علاقےآں دے [[سپاہی]] وی خدمات دیندے رہے ۔ === ثقافت === [[File:Kazan Kremlin Soyembika Tower 08-2016 img1.jpg|thumb|300px|right|قازان دا سویمبیکا مینار]] خانان قازان دی ثقافت [[وولگا بلغاریہ]] دی ثقافت توں ای اے ۔ اشرافیہ دے حلقےآں چ سلطنت [[طلائی اردو]] دے تہذیبی عناصر وی موجود سن ۔ شہری آبادی دا وڈا حصہ تعلیم یافتہ سی ۔ [[مسیت|مسیتاں]] تے مدرسےآں چ وڈے وڈے کتب خانے موجود سن ۔ [[قازان]] [[سائنس]] تے مذہبی تعلیم دا مرکز بن گئیا سی ۔ اگرچہ اسلامی اثر زیادہ سی پر ادب وی پروان چڑھئیا ۔ پرانی [[تاتاری]] [[بولی]] دے مشہور شاعراں چ [[محمد یار]] ، [[اومی کمال]] ، [[محمد امین]] ، [[غارف بیک]](عارف بیگ) تے [[قل شریف]] سن ۔ محمد یار نے قازان دی شعری روایات نوں بدلئیا تے اسدی شاعری بوہت مشہور ہوئی ۔ [[بلغار]] شہر نے مقدس تھاں دی حیثیت حاصل کر لئی سی اسدی ہن ایہو اہمیت سی کیونجے 1430ء دی دہائی چ [[قازان]] وڈے سیاسی تے اقتصادی مرکز دی حیثیت نال ابھرئیا ۔ [[خانان]] دا فن تعمیر سفید پتھر تے [[لکڑی]] دے کم وی وجہ توں اپنا جدا مقام رکھدا سی ۔ === تریخ === [[وولگا بلغاریہ]] دے سابق علاقےآں ، قازان الس یاں [[قازان راجواڑا|قازان راجواڑے]] نے بکھردی ہوئی سلطنت [[طلائی اردو]] چ 15ویں صدی دے شروع چ کسے حد تک آزاد حیثیت حاصل کر لی سی ۔ ایس راجواڑے دی اپنی حکومت سی تے [[بلغار]] ٹبر دے حکمراناں کول اسدا اقتدار سی ۔ ابتدائی ریاست دی جہڑی وی حیثیت سی پر اس خانان دا بانی [[الغ محمد]] سی ۔ اسنے 1437ء یاں 1438ء چ [[خان]] دا لقب اختیار کیتا تے کجھ مقامی اشرافیہ دے تعاون نال [[قازان]] دے [[تخت]] تے قبضہ کر لئیا ۔ ایہہ فیصلہ کیتا گئیا کہ مقامی بلغار ٹبر توں الغ محمد توں مکمل اختیارات دی منتقلی 1445ء چ اسدے پتر محمود نوں کیتی جائے گی ۔ اپنی پوری تریح دے دوران خانان تخت تے مل مارن دیاں جدوجہداں تے خانگی ہنگامےآں لئی سازگار رہی ۔ 115 سالہ تریخ چ 19 وار خاناں نوں تبدیل کیتا گئیا ۔ کل 15 [[خان|خاناں]] نے خانان تے حکومت کیتی جنہاں چوں کجھ نے کئی کئی وار حکومت کیتی ۔ خان اکثر [[چنگیر خان]] دے ٹبر توں مقامی اشرافیہ تے ایتھے تک کہ شہری خود وی چن دے سن ۔ [[-ستان]] === شروع دی تریخ === ہور ویکھو : [[روس قازان جنگاں]] [[الغ محمد]] تے اسدے پتر محمود دے ویلے چ [[قازاں]] دیاں فوجاں نے [[ماسکوی روس]] تے اسدے ماتحت علاقےآں تے کئی وار حملے کیتے ۔ [[ماسکو]] دے بادشاہ [[وسیلی II]] ، اپنے چاچا زاداں دے خلاف [[وڈی جاگیراد جنگ]] چ ملوث ہو گئیا پر [[سوزدال]] دے نیڑے جنگ چ کھا گئیا تے [[قازان]] دے [[خان]] نوں تاوان دین تے مجبور کیتا گئیا ۔ [[جولائی]] 1487ء [[ماسکو]] دے شہزادہ اعظم [[ایوان سوم]] نے [[قازان]] تے قبضہ کر لئیا تے [[اک]] کٹھ پتلی [[خان]] محمد امین توں [[قازان]] دے تخت تے بٹھا دتا ۔ اس دے بعد [[ماسکو]] دی زیر تحفظ ریاست بن گئی تے [[روسی]] تاجراں نوں اسدے علاقےآں چ آزادانہ تجارت دی اجازت مل گئی ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[قریم یورتی]] نال اتحاد دے حامیاں نے عوامی شکایات نوں ابھار کے بغاوت (1496ء ، 1500ء تے 1505ء چ ) کروان دی کوشش کیتی ، پر اسدے کجھ نتیجے نا نکلے ۔ 1521ء چ خانان قازان [[ماسکو]] دے غلبے توں نکل گئی تے [[خانان استرا خان]] تے قریم یورتی ([[خانان کریمیا]]) تے [[نگوئے اردو]] نال باہمی امدار دا معاہدہ کیتا ۔ [[خان محمد گیرائے]] تےاسدے کریمیائی اتحادیاں نے فیر [[ماسکوی روس]] تے حملہ کر دتا تے 15ہزار توں ودھ غلام پھڑ لئے ۔ روسی دستاویزاں چ 16ویں صدی عیسوی دے پہلےادھ دے دوران خانان قازان دے [[روسی]] علاقےآں تے 40 حملے (ایہہ زیادہ تر نیجنی نووگورد ، موروم ، ویائتکا ، ولادیمیر ، کاستراما تے گالچ دے علاقےآں تے سن ) درج نیں ۔ === آخری دہائی === خانان قازان تے [[کریمیا]] دے اثر تے رسوخ پاروں [[ماسکو]] نواز عناصر ناخوش سن ، انہاں چوں کجھ لوکاں نے 1545ء چ [[اک]] بغاوت کروائی ۔ جسدے نتیجے چ [[سافا غرائی]] نوں تخت توں لاہ دتا گئیا تے [[اک]] [[ماسکو]] دے حمایتی شاہ غلی([[شاہ علی]]) نے تخت تے قبضہ کر لئیا ۔ اس [[سال]] چ [[ماسکو]] نے [[قازان]] تے اپنااقتدار مسلط کرن لئی کئی جنگی مہماں ترتیب دتیاں پر کامیاب نا ہوئیا ۔ [[File:Zilant_flag.gif|thumb|250px|left| زیلنت ، قازان دا جھنڈا ؛ آیا کہ خانان دا اپناجھنڈا سی ایہہ حالے تک واضع نئیں پر اک ڈچ کارل الارڈ دے مطابق تاتاریہ دے دو جھنڈے سن تے زیلنت اینہاں چوں اک سی]] [[نگوئے اردو|نوغائیاں]] دی مدد نال [[سافا غرائی]] نے تخت واپس حاصل کر لئیا ۔ اس نے 75 اشرافاں نوں پھانسی دے دتی تے باقی اسدے مخالف [[روس]] نس گئے ۔ ایہہ 1549ء چ مر گئیا تے اسدے 3 سالہ پتر [[اوتامش گیرائے]] [[خان]] بنا دتا گئیا ۔ اسدی قائم مقام تے خانان دی حکمران اسدی [[ماں]] [[سویم بیکا]] بن کئی ۔ اولان [[قوشچاق]] دی انتظامیہ نے اسدی حکمرانی دوران کجھ آزادی حاصل کر لئی سی ۔ سافا غرائی دے [[کریمیا]] چ رشتے داراں (جنہاں چ [[دولت I گیرائے]] وی شامل سی) دے ویلے چ ۔ اینہاں دی قازان دے تحت دی پیشکش مقامی اشرافیہ دے وڈے حصے نے بگاڑ دتی ۔ قوشچاق دی حکومت دے [[روسی]] حکومت نال تعلقات خراب توں خراب تر ہندے گئے ۔ اشرافیہ دے [[اک]] مخالف گروہ نے 1551ء دے شروع چ [[زار روس]] [[ایوان گروزنی]] دے اک حمایتی شاہ علی نوں دوجی وار حکومت دی دعوت دتی ۔ اوس ای ویلے [[خانان]] دے [[دریائے وولگا]] دے چڑھدے چ علاقے [[روسی سلطنت]] چ ضم کر لئے گئے ۔ اوتامش گیرائے اپنی ماں سمیت [[ماسکو]] دی جیل ج بھیج دتا گئیا ۔ شاہ غلی نے 1552ء تک تخت سمبھالئیا ۔ خانان قازان دے حکومت دے [[ماسکو]] مخالف عناصر نے شاہ غلی نوں جلاوطن کر دتا تے [[خانان استراخان]] دے شہزادے [[یادگار محمد]] نوں نگوئےآں نال مدد لئی بلائیا ۔ === سقوط === تد قازان محاصرے چ لے لئیا گئیا ۔ [[زار روس]] [[ایوان گروزنی]] (یعنی ایوان خوفناک یاں ایوان چہارم) دیاں فوجاں [[سویژاسک]] دے قلعے توں کاروائی کر رہئیاں سن ۔ [[اگست]] 1552ء چ [[روسی|روسیاں]] نے [[تاتاری|تاتاراں]] دے زمینی دستےآں نوں شکست دتی تے [[آرچا]] تے کجھ دوجے قلعےآں نوں [[اگ]] لاہ دتی ۔ دومہینے دے محاصرے تے قلعے دیاں کندھاں توڑ کے [[روسی]] 3 [[اکتوبر]] نوں [[قازان]] شہر داخل ہو گئے ۔ کجھ دفاعی دستے فرار ہون چ کامیاب ہو گئے پر زیادہ تر نوں قتل کر دتا گئیا ۔ [[یادگار محمد]] نوں قید کر لئیا گئیا تے آبادی دی اکثریت نوں ذبحہ کر دتا گئیا ۔ قازان دیاں دستاویزاں چ دسئیا گئیا اے کہ 1 [[لکھ]] 10 ہزار شہریاں تے فوجیاں نوں قتل کر دتا گئیا تے 60 ہزار توں 1 [[لکھ]] [[روسی|روسیاں]] نوں جہڑے خانان خ قید سن آزاد کروا لئیا گئیا (روسی پریپیگنڈا)۔ خانان دے سقوط دے بعد [[ادمرتیا]] ، [[باشکیرستان]] ([[باشکوتوستان]])دے علاقے تے کسے وی مسئلے دے بغیر [[روس]] نال مل گئے ۔ خانان دی انتظامیہ مکا دتی گئی تے [[ماسکو]] نواز تے غیر جانبدار سرداراں نوں اپنیاں جاگیراں رکھن سی اجازت مل گئی تے دوجے پھانسی لاہ دتے گئے ۔ اسدے بعد [[تاتاری|تاتاراں]] نوں دریاواں ، سڑکاں تے [[قازان]] توں دور آباد کیتا گئیا ۔ خالی علاقےآں چ [[روسی]] آباد کیتے گئے ۔ آرتھوڈکس پرادیاں جداں [[گیرموگن]] وغیرہ نے بوہت سارے [[تاتاری|تاتاریاں]] نوں جبری [[سعائی|عیسائی]] بنائیا ۔ === مزاحمت === 1556ء تک آبادی دا [[اک]] حصہ [[روسی]] قبضے دے خلاف مزاحمت کردا رہئیا ۔ ==قازان خانیت دے خان== *قازان خانیت دے حکمراناں دے ناں تے اینہاں دا راج ویلہ ایداں اے: {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% |لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| [[الغ محمد خان قازان|الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1438 - 1446 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| [[محمود خان قازان|محمود ابن الغ محمد]]}} </small> |align="center"|1445 – 1466 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمود خان قازان|خلیل ابن محمود]]}} </small> |align="center"|1466 – 1467 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابراہیم خان قازان|ابراہیم ابن محمود]]}} </small> |align="center"|1467 – 1479 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[الہام علی خان قازان|الہام علی ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1479 – 1484 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1484 – 1485 ''پہلی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[الہام علی خان قازان|الہام علی ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1485 – 1487 '(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1487 – 1495 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightgreen" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ماموک خان قازان|ماموک]]}} |align="center"|1495 – 1496 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[عبداللطیف خان قازان|عبد اللطیف ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1496 – 1502 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| | [[محمد امین خان قازان|محمد امین ابن ابراہیم]]}} </small> |align="center"|1502 - 1518 ''(تیجی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1518 - 1521 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[صاحب اول غرائی]]}} </small> |align="center"|1521 - 1525 |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1525 - 1532 ''(پہلی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[جان علی خان قازان|جان علی ابن شیخ اللہ یار]] }} </small> |align="center"|1532 – 1535 |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1535 – 1546 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1546 ''(دوجی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| | [[صفا غرائی خان قازان|صفا غرائی]]}} </small> |align="center"|1546 - 1549 ''(تیجی وار)'' |- |- style="background:yellow" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[عتمش غرائی]]}} </small><br> <small>عتمش دے بچپن پاروں اصل حکمران اسدی ماں [[سوئم بیکا]] ،جہڑی نائب سلطنت سی۔ </small> |align="center"|1549 – 1551 |- |- style="background:lightpink" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| | [[شاہ علی خان قازان|شاہ علی ابن شیخ اللہ یار]]}} </small> |align="center"|1551 – 1552 ''(تیجی وار)'' |- |- bgcolor="#F5DEB3" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[یادگار محمد خان قازان|یاد گار محمد]]}} </small> |align="center"|1552 |- |colspan=3 align="middle"| [[زار روس|روس دے زار]] [[ایوان گروزنی]] نے 1552ء [[قازان خانیت]] اتے مل مار لیا۔ |} *''نیلا رنگ [[ماسکوی روس]] دا اقتدار دسدا اے۔'' **''ہرا رنگ [[سیبیر خانیت]] دے خان دا کجھ چر دا مل ظاہر کردااے۔'' ***''گلابی رنگ [[قاسم خانیت]] دا اقتدار دسدا اے۔'' ****''پیلا رنگ [[کریمیا خانیت]] دے [[غرائی ٹبر]] دا اقتدار ۔'' *****''بھورا رنگ [[استراخان خانیت]] دے شہزادےآں دا اقتدار دسدا اے ۔'' ==[[خانان سائبیریا|سیبیر خانیت]]== خانان سائبیریا یاں [[خانان سیبیر]] [[سائبیریا]] چ [[اک]] [[تاتاری]] [[ترک]] [[خانان]] سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ [[خانان]] دی آبادی مختلف ، [[سائبیریائی تاتاری]] ، [[خانٹی]] ، [[مانسی]] ، [[نینیت]] تے [[سیلکوپ]] نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] تے آخری [[کوچم خان]] سی ۔ === [[تریخ]] === خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں [[طلائی اردو]] دے خاتقے دے بعد [[جوجی خان]] دے ٹبر دے [[منگول]] زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر [[چیمگی تورا]] سی ۔ اس دا پہلا [[خان]] [[تائی بوغا]] سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر [[مار]] تخت تے بیٹھا ۔ [[دریائے ارتش]] تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ [[جوجی خان]] دی اولاد چوں [[شیبانی]] اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ [[اباک خان]] جسدا تعلق [[شیبانی|شیبانیاں]] دے [[اک]] گھرانے نال سی ، نے [[مار]] نوں قتل کر کے [[چیمگی تورا]] تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ [[دریائے ارتش]] دے کنارے [[اک]] جنگ چ [[ابک خان]] نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر [[قاشلق]] دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے [[قاشلق|ایسکر]] (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔ 1552ء چ [[روسی سلطنت]] دی [[خانان قازان]] تے فتح دے بعد [[سائبیریا]] د ے تائی بوغا [[خان]] "[[یادگار خان]] نوں [[ماسکو]] نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ [[اک]] [[شیبانی]] ، [[اباک خان]] دا پوتا [[کوچم خان]] آئیا تے کئی [[سال|ورہےآں]] (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم [[سائبیریا]] دا [[خان]] بن گئیا ۔ === سائبریا دی فتح === وڈا مضمون: [[کوچم خان]] تے [[روس دی سائبیریا دی فتح]] کوچم نے [[سائبیریائی تاتاری|سائبیریائی تاتاریاں]] نوں [[اسلام]] چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ [[روسی|روسیاں]] دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے [[ستروگانوف]] دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف [[کاسک]] [[یرماک]] دی قیادت چ [[روسی سلطنت]] دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ [[کوچم خان]] دیاں فوجاں نوں [[چواش کیپ دی لڑائی]] چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک [[اک]] [[سال|ورہے]] بعد راجگھر [[قاشلق]] چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں [[اک]] لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں [[سال|سالاں]] چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ [[کوچم خان]] [[دریائے اوب]] دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے [[نگوئے اردو]] دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ [[روسی سلطنت]] دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ [[روسی|روسیاں]] دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی [[سائبیریائی تاتاری]] [[مسلمان]] ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔ ===خانیت دے خان=== *[[سیبیر خانیت]] اتے دو ٹبراں اک دوجے دے بعد (کدی اک تے کدی دوجا) نے راج کیتا ۔ اک [[طائع بغا ٹبر]] تے دوجا [[شیبانی ٹبر]] ۔ *ایہہ [[سیبیر خانیت]] دے خاناں دی لسٹ اے : {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| طائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"|{{Nastaliq| خواجہ ابن الطائع بغا}} </small> |align="center"|? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> <br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابوالخیر خان|ابو الخیر خان ابن دولت شیخ ابن ابراہیم خان]]}} </small> |align="center"|1428 - 1465 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[مار]] خواجہ دا پتر}} </small> |align="center"|1465? - 1468? |- |- style="background:lightblue" |align="center"|{{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"|{{Nastaliq| [[اباک خان|عبک خان]] ([[اباک خان]])}} </small> |align="center"|1468? - 1493/95? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small> |align="center"| {{Nastaliq| [[ماموک]]}} </small> |align="center"|1493/95? – 1498 (1502?) |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[ابلق]]}} </small> |align="center"|1498 (1502?) – 1530 |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| [[انگیش]]}} </small> |align="center"|1530 - ? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"|{{Nastaliq| قاسم بن ماموک}} </small> |align="center"|? |- |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq| یادگار بن قاسم </small><br> <small>}}{{Nastaliq| بیگ پلاد ابن قاسم}} </small><br> <small>ممکنا شریک اقتدار</small> |align="center"|1552 - 1563 |- |- style="background:lightblue" |align="center"| {{Nastaliq| خان}} </small><br> |align="center"| {{Nastaliq|[[کوچم خان|کوچم ابن مرتضی ابن عبک خان]]}} </small> |align="center"|1563 - 1598 |- |-bgcolor="#A0C544" |colspan=3 align="middle"|<small> اک [[کاسک]] [[یرماک]] نے [[روس دی سائیبیریا دی فتح]] دی پہلی مہم [[ایوان گروزنی]] دے راج ویلے 1580/82ء چ شروع کیتی ۔پر [[کوچم خان]] چھیتی ای پرت آئیا تے 6 [[اگست]] 1584ء دی رات نوں حملہ کر کے [[یرماک]] تے اسدی فوج دے وڈے حصے نوں مار دتا ۔ آخر چ [[کوچم خان]] 1598ء چ [[دریائے اوب]] دے کنڈے '''[[ارمن دی لڑائی]] چ شکست ہوئی ۔ لڑائی دوران [[سائیبیریا]] دے شاہی ٹبر نوں روسیاں نے پھڑ لیا ، پر [[کوچم خان]] فیر ہتھوں نکل گیا ۔ [[روسی]] [[کوچم خان]] دے ٹبر نوں [[ماسکو]] لے گئے ، جپھے اوہ یرغمالیاں دے طور اتے رہے ۔ خان دی نسل بعد چ '''سیبیری شہزادے''' دے ناں توں جانی جان لگی ، 19ویں صدی دے اخیر تک اس ٹبر دی موجودگی دے نشان ملدے نیں ۔[[سائیبیریا]] دے علاقے چ [[طائع بغا ٹبر]] دے جانشین [[سعید احمد خان (طائع بغی)]] تے [[شیبانی ٹبر]] دے جانشین [[علی ابن کوچم خان]] تے روسیاں وچکار ، غلبے دی جدوجہد کئی سالاں تک چلدی رہی</small> |} {{-}} ** ''نیلے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[شیبائی ٹبر]] .'' ***''چٹے رنگ چ [[سائیبیریا]] دا [[طائع بغا ٹبر]]''. ===[[طائع بغا ٹبر]]=== *[[طائع بغا]] *[[خواجہ ابن طائع بغا]] **[[مار]] (خواجہ دا پتر) (عمر) - (اسدی بھین دا ویاہ [[اباک خان|عبک خان]] نال ہویا سی۔ (1450؟ - 1480؟)) ***[[اوبدر]] (Oder,Ader) - مار دا پتر ([[اباک خان]](عبک خان) دی قید چ مریا) ****[[ماموک]] - اوبدر دا پتر (1496؟ - 1502؟) ***** [[قاسم خان سیبیری]] ( [[ماموک]] دا پتر (1502-1530) ****** [[یادگار بن قاسم خان]]) (1530-1563) ****** [[بیک بولاط]] (قاسم خار دا پتر) - شریک اقتدار (1555-1558), [[سیمیون بیک بولاطووچ]] دا ممکنا پیؤ؟ ******* [[سعید احمد خان طائع بغی]] (1583 - 1588) ***ابلاق ([[مار]] دا پتر) ****انگیش - ابلاق دا پتر ''موسی بیئس - [[سیبیر خانیت]] دا ممکنا خان؟ (1460-1496)''. * [[منچ تیمور]]: 1359 * [[علی بے خان]]: 1359-1375 * [[غیاث الدین کاغان بے]]: 1375-1396 * [[توختمش]]: 1396-1406 * [[ژرمادک]]: 1406-1421 * [[محمود خواجہ]]: 1421 * [[خضر]]: 1421 * [[قاضی محمد خان]]: 1421-1428 * [[ابوالخیر خان]]: 1428-1464 * [[اباک خان]]: 1464-1495 * [[ماموک]] [[قازان]] دا خان: 1495-1502 * [[قلق سلطان]]: 1502-1530 * یادگار : 1552-1563 * [[کوچم خان]]: 1563-1598 * علی بن کوچم: 1598-1604 ==[[نوغائی اردو]]== [[File:خانان استراخان.gif|thumb|250px|left|خانان استراخان دے نقشے چ نگوۓ اردو دے علاقے دا محل وقوع]] نوغائی اردو [[ترک]] [[خانہ بدوش]]آں دا وفاق یاں اکٹھ سی ، جنہاں نے سن 1500ء توں 17ویں صدی عیسوی چ [[روس|روسیاں]] دے اینہاں نوں دکھن ول دھکن تک ، [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپیئن]] دے علاقے توں [[یوکرین]] دے [[گیاہستان]] تک مل ماری رکھئیا ۔ [[نوغائی]] نسلی گروہ توں بوہتا [[اک]] نسلی [[ناں]] سی ۔ نوغائی، [[طلائی اردو]] ، [[کومان]] تے [[قپچاق]] ممکنہ طور تے [[پیچینیگ]] ، [[عوار]] تے [[خزار]] اکو ای نسل چوں سن یاں [[اک]] لوک سن ۔ اینہاں دے حکمران گروہ تے تھوڑی جنی [[بولی]] مختلف سی ایسے لئی اینہاں دے مختلف [[ناں]] سن ۔ === تریخ === نوغائیآں دے دو گروہ سن : اوہ جہڑے [[بحیرہ قزوین]] دے اتلے چ سن تے اینہاں دا اپنا [[بیگ]] ([[آگو]] سی ، تے اوہ جہڑے [[کالا سمندر]] دے اتلے ج سن تے عام طور تے [[قریم یورتی]] ([[قریم یورتی|خانان کریمیا]]) دی رعایا سن ۔ پہلے گروہ نوں 1632ء چ [[کلمیکیا|کلمیکاں]] نے تباہ کر دتا تے دوجے نال [[کریمیا]] دے [[تاتاری|تاتاراں]] والا سلوک ہوئیا ۔ نوغائی [[بولی]] [[قپچاق]] [[ترک]] [[بولی]] دی [[اک]] شکل سی ۔ جداں دی اینہاں دے گوانڈھ سی [[قازقستان|قازق]] ، [[باشکیرستان|باشکیر]] ، [[کریمیائی تاتار]] تے [[قازان]] دے [[تاتاری]] بولدے سن ۔ اینہاں دا مذہب [[اسلام]] سی پر مذہبی ادارے کمزور سن ۔ اوہ [[خانہ بدوش]] چرواہے سن تے [[بھیڈ|بھیڈاں]] ، [[اونٹھ]] ، [[گھوڑا|گھوڑے]] چاردے سن ۔ دوجے علاقے توں شیواں تجارت ، حملےاں تے تاوان دی شکل چ حاصل کر دے سن ۔ [[دریائے ییئک]] دے کنارے اینہاں دی کجھ [[غلام]] رعایا وی سن ۔ نگوئے اردو دی آمدنی دا وڈا زریعہ غلاماں دے حصول لئی [[روسی]] علاقےاں تے حملے سن تے غلاماں نوں [[کریمیا]] تے [[بخارا]] چ ویچدے سن ۔ [[شکار]] ، ماہی گیری ، کارواناں تے محصول تے موسمی زراعت لئی ہجرت وی آمدی دا اہم زریعہ سن ۔ 1557ء چ [[قاضی میرزا]] دا [[اسماعیل بیگ]] نال جھگڑا ہو گئیا تےاسنے [[دریائے کوبان]] تے [[اک]] [[نکا نوغائی اردو]] قائم کر لئیا ۔ ==[[قریم یورتی]]== {|table id="toc" style="margin:0;background:#87CEEB";width:100%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#87CEEB" align="center" width="50px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>قریم یورتی<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";with:100%" align="center" cellpadding="2 |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" | style="width: 145px;" | [[File:Gerae-tamga.png|150px|center]] | style="width: 145px;" | [[File :Flag of the Crimean Khanate.svg|200px|center]] |- | style="width: 145px;" | <center>'''نشان'''<center> | style="width: 145px;" | <center>'''جھنڈا'''<center> |- style="background: #ffffff; text-align: center;" |- | [[راجگڑھ]]: || [[بخشی سرائے]] |- | بولی: || [[کریمیائی تاتار بولی]] <br>تے [[عثمانی ترک بولی]] |- | مذہب: || [[اسلام]] |- | طرز حکومت: || بادشاہت |- | قیام: || 1441ء |- | بانی: || [[حاجی گیرائے]] |- | آخری خان: || [[شاہین گیرائے]] |- | [[سلطنت عثمانیہ]] دی <br>باجگزاری چ آئی: || 1478ء |- | سلطنت عثمانیہ دی <br>باجگزاری توں آزادی: || 21 جولائی 1774ء |- | [[روسی سلطنت]] دا قبضہ: || 1783ء |- |2015 تک: || [[یوکرین]] دی خودمختار <br>جمہوریہ [[کریمیا]] |- | اج کل: || [[روس]] دی خودمختار <br>جمہوریہ [[کریمیا]] |} ریاست [[خانان کریمیا]] 1441ء توں 1783ء تک [[کریمیائی تاتار]] مسلماناں دی اک ریاست سی ، جس دا مقامی ناں '''قریم یورتی''' یعنی '''قریم وطن ''' سی ۔ [[ترک]] اسنوں '''قریم خانلغی''' آکھدے سن تے [[انگریزی]] چ اسنوں کریمیئن خانیٹ کہئیا جاندا اے ۔ خانان کریمیا دی ایہہ ریاست [[طلائی اردو]] یعنی [[سنہری لشکر]] سلطنت ، جس دی حکومت [[منگولیا]] توں لے کے [[یورپ]] دے وچکار تک سی ، د ے خاتمے دے بعد قائم ہون آلیاں ترک تے [[تاتاری]] ریاستاں چوں سب توں لمبے چر تک قائم رہن آلی ریاست سی ۔ === ابتدائی حکمران === [[File:قریم یورتی دا نقشہ.GIF|thumb|350px|left|قریم یورتی دا نقشہ]] ایہ [[دشت قبچاق]] ( موجودہ [[یوکرین]] تے دکھنی [[روس]]) چ [[طلائی اردو|سلطنت آلتین اوردا]] دے اوہناں مختلف قبیلےآں نے مل کے قائم کیتی سی جہڑے [[کریمیا]] نوں اپنا وطن بنانا چاہندے سن ۔ اس کم لئی اوہناں نے [[حاجی گیرائے]] نوں اپنا حکمران چنئیا تے اس نے 1441ء چ ، سلطنت [[طلائی اردو]] توں اک لمبی جہدوجہد دے بعد ،اک آزاد ریاست قائم کیتی ۔ ایہہ سلطنت موجودہ [[روس]] تے [[یوکرین]] دے [[دشت قبچاق]] تے [[کریمیا|جزیرہ نما کریمیا]] تے مشتمل سی ، سوائے دکھنی تے لہندے دکھنی ساحلاں تے بندرگاہاں توں جہڑے کہ [[جمہوریہ]] [[جینوا]] دے کنٹرول چ سن ۔۔ [[حاجی گیرائے]] دے مرن مگروں اسدے پتراں چ تحت لئی کشمکش شروع ہوگئی ۔ [[سلطنت عثمانیہ]] نے ریاست دے معاملےآں چ مداخلت کیتے حاجی گیرائے دے پتر [[مینلی اول گیرائے]] نوں [[تخت]] تے بٹھا دتا ۔ 1475ء چ عثمانی فوجاں نے [[گیدک احمت پاشا]] دی قیادت ہیٹھ ، [[تھیوڈورو راجواڑا]] تے جینوآئی کالونیاں [[کیمبالو]] ، [[سولدائیا]] تے [[کافا]] نوں فتح کر لئیا تے اس توں مگروں [[کریمیا]] وی 1478ء چ [[سلطنت عثمانیہ]] دی حفاظت چ چلی گئی جہڑی اوس ویلے [[بحیرہ اسود]] دے ساحلاں تے اپنا اثر تے رسوخ ودھان چ لگی ہوئی سی ۔ [[کریمیا]] دے ساحل [[سلطنت عثمانیہ]] دے [[کافا]] [[سنجاک]] ([[صوبہ]]) بن گئے تے باقی جزیرہ نما تے شمالی سٹیپ چ [[خان]] دی حکومت جاری رہی [[File:یورپ1648.png|thumb|300px|left|قریم یورتی ، یورپ دے 1648ء دے نقشے وچ]] [[عثمانیاں]] تے کریمیائی تاتاراں دے تعلقات وی وکھری قسم دے سن ۔ عثمانی [[سلطان]] کریمیا دے خان نال اک باجگزار دی بجائے اتحادی ورگا برتا کردا سی ۔ اگرچہ منتخب خان سلطان دی منظوری حاصل کردا سی پر [[قسطنطنیہ]] ولوں کوئی وی نامزدگی نئیں کیتی جاندی سی ۔ عثمانی کریمیا دے دے [[خان]] دی [[چنگیز خان]] دی پیڑھی چوں ہون پاروں [[سٹیپ]] ([[گیاہستان]]) یعنی [[دشت قپچاق]] تے اقتدار نوں وی قنونی من دے سن ۔ خان نے عثمانیاں دے اثر توں آزاد خارجہ پالیسی نوں جاری رکھئیا ۔ خان تے عثمانی سلطان دے تعلقات نوں سفارت کاری دے راہیں چلائیا جاندا سی ۔ حاکمیت اعلی دے دو اہم نشاناں دے طور تے خانان کریمیا دے خان اپنے سکے ڈھالدے تے [[جمعہ]] دے خطبے چ خان دا ناں پڑھئیا جاندا ۔ ایہہ سلطنت عثمانیہ نوں کوئی خراج نئیں دیندے سن ، بلکہ عثمانی اپنیاں فوجی مہماں چ ہراول دستے تے تربیت یافتہ گھڑ سواراں دے طور تے اینہاں دیاں خدمات دے طور اینہاں نوں ادائیگی کردے سن ۔ کریمیائی [[تاتاری|تاتاراں]] تے [[سلطنت عثمانیہ|عثمانیاں]] دے اتحاد دا افادیت ، پائیداری تے مضبوطی چ موازنہ [[پولش لتھوانیا دولت مشترکہ]] نال کیتا جا سکدا اے ۔ کریمیائی رسالہ (گھڑسوار دستہ) عثمانیاں دیاں [[یورپ]] ( [[پولینڈ]] ، [[ھنگری]]) تے [[ایشیاء]] ([[ایران]]) چ مہماں چ ناگزير بن گئیا سی ۔ جس نال [[کریمیائی تاتار]] کامیاب مہماں توں لبھن آلے [[مال غنیمت]] تے انحصار کرن لگے ۔ تے جدوں عثمانی فوجی مہماں ناکام ہون لگیاں ، تے خانان کریمیا [[معیشت]] وی زوال پزیر ہو گئی ۔ 1502ء چ مینلی اول گیرائے نے [[وڈا نغائی اردو]] (یاں لشکر) دے آخری [[خان]] نوں شکست دے کے نغائیاں دے [[کریمیا]] تے دعوے دا خاتمہ کر دتا ۔ 16ویں صدی عیسوی چ خانان کریمیا ، سابق سلطنت [[طلائی اردو]] دی علاقےآں ، [[وڈا اردو]] ([[وڈا نغائی اردو]]) تے اسدے علاوہ [[دریائے وولگا]] تے [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپین]] دے علاقےآں دیاں تاتار خاناناں ( خانیٹاں) ، خاص طور تے [[خانان قازان]] تے [[خانان استراخان]] ، دی جانشین ریاست بن بیٹھی ۔ جس دے نتیجے چ اسدی [[ماسکوی ریاست]] نال علاقے چ غلبے لئی دشمنی ٹر پئی ۔ [[دولت اول گیرائے]] دی 1571ء چ [[ماسکو]] دے خلاف کامیاب مہم دا احتتام [[روسی]] راجگھر نوں ساڑن تے ہوئیا تے اس واقعے دے بعد اسنوں تخت الغان (قیصر تخت) آکھئیا جان لگا ۔ اگرچہ خانیٹ ، صرف اک سال بعد [[ماسکو]] ہتھوں [[مولودی دی لڑائی]] چ فیصلہ کن شکست دے مگروں [[دریائے وولگا]] تک اپنی رسائی دا جھگڑا چھڈ دتا ۔ خانان دا راجگھر شروع چ قرق یار قلعے دے نیڑے [[سلاچق]] سی تے [[صاحب اول گیرائے]] نے 1532ء چ [[بخشی سرائے]] دی بنیاد رکھ کے [[راجگھر]] ایتھے لے آندا ۔ === سیاسی تے معاشی نظام === قریم یورتی دا حکمران ٹبر گیرائے اپنا شجرہ [[چنگیز خان]] نال جوڑدا اے ، جہڑا اینہاں نوں دوجے معزز قبیلےآں توں ممتاز بناندا اے ۔ [[سٹیپ]] ([[گیاہستان]]) دی روایات دے مطابق ، حکمران اوس ویلے ای قنونی ہندا اے جدوں اوہ چنگیزی شاہی نسل چوں ہوئے (مثلا آق سوییک) ۔ حتی کہ [[ماسکوی]] [[زار روس|زار]] وی چنگیزی نسل چوں ہون دا دعوی کردے نیں ۔ عثمانی طرز حکومت دے بجائے کریمیا خانیٹ اردو روایات تے عمل پیرا سی ۔ اوہ ایہ سی کہ ، گیرائے ٹبر دا [[خان]] سرکار دا سربراہ ضرور سی پر اوہ نظام حکومت قراچی [[بے|بےآں]] دی مد نال چلاندا سی ۔ جہڑے کہ اشرافیہ قبیلےاں دے سردار سن ، جداں [[شیرین]] ، [[بارین]] ، [[آرغین]] تے ـ بعد دے دور چ [[منصور اوغلو]] تے [[سیجاوت]] سن ۔ [[نغائی]] ، جنہاں نے [[خانان استراخان]] دے خاتمے دے بعد اپنیاں وفاداریاں خانان [[کریمیا]] ول بدل لئیاں سن ، وی قریم یورتی دا اک اہم حصہ سن ۔ [[چرکیسی|چرکیسیاں]] تے [[کاسک|کاسکاں]] نے وی [[کریمیا]] دی سیاست چ اہم کردار ادا کردے رہے ، اپنا اتحاد کدی [[خان]] تے کدی بےآں نال کر کے ۔ شروع چ خانیٹ دے علاقے بےآں تے بےآں دے تھلے معزو ٹبراں دے مرزےآں وچکار ونڈے ہوئے سن ۔ اوہ آزاد سن تے [[اسلامی]] [[قنون]] اینہاں نوں حقاں توں محرومی توں حفاظت دیندا سی ۔ [[زمین]] پنڈاں چ ونڈی ہوئی سی جتھے سارے مل کے کم کردے سن تے ٹیکس پورے [[پنڈ]] توں لیا جاندا سی ۔ زرعی اجناس تے 10واں حصہ تے مال ڈنگراں چوں 20واں حصہ [[ٹیکس]] لیا جاندا سی ۔ آخری [[خان]] [[شاہین گیرائے]] دی اصلاحات چ اندرونی ڈھانچہ [[ترک]] طرز تے بدل دتا گئیا ، جس چ اشرافیہ دے [[جاگیردار]] دی [[جاگیر]] [[خان]] دی ملکیت سمجھی جائے گی تے اینہاں نوں "قادیلق آں (صوبے جہڑے کہ خان دے نمائندے چلاندے نیں) " چ انتظامی لحاظ نال بدل دتا گئیا ۔ کریمیائی قنوناں دی بنیاد [[تاتاری]] قنوناں ، اسلامی قنوناں تے محدود معاملےآں چ عثمانی قنوناں تے سی ۔ [[مسلمان]] دے معاملےآں دا آگو [[مفتی]] سی ، جہڑا مقامی [[مسلمان]] [[علماء]] چوں چنئیا جاندا سی ۔ اسدا وڈا کم ناں ای مذہبی تے نا ہی قضاہ دا سی بلکہ اقتصادی سی ۔ [[مفتی]] دی انتظامیہ کول ساریاں وقف زمیناں دا کنٹرول ہندا سی تے اوہ اسدا ریونیو اکٹھا کردے سن ۔ اک دوجا اسلامی عہدہ [[قاضی عسکر]] سی جسنوں علماء نئیں بلکہ عثمانی [[سلطان]] مقرر کردا سی ۔ اوہ خانیٹ دی عدالتی معاملے جہڑے کہ [[قاضی]] دے کول ہندے سن دیکھدا سی ۔ قاضی نظریاتی طور تے قاضی عسکر تے ، تےعملی طور تے قبائلی سرداراں تے خان انحصار کردا سی ۔ قاضی خانیٹ چ مسلماناں دے قنونی معاملےآں دی نگرانی کردا سی ۔ [[File:Daniel_Schultz_d._J._002.jpg|thumb|250px|left|کریمیائی تاتار [[پولینڈ]] دے بادشاہ [[جان II کاسیمیر]] دے دربار چ ۔ آغا دیدش تے اسدے ٹبر دا 17ویں صدی عیسوی دا پوٹریٹ]] غیر مسلم گھٹ گنتیاں ( [[یونانی]] ، [[آرمینی،]] [[کریمیائی گوتھ]] ، [[ادیگی]] ([[چرکیسی]]) ، [[وینیتی]] ، [[جینوآئی]] ، [[کریمیائی کریرائٹی]] تے [[قریم چاق یہودی]] ) پنداں تے شہراں رہندے ہوئے کدی کدی اپنے علیحدہ علاقے رکھدیاں سن ۔ [[ملت نظام]] دے تحت ایہہ اپنے مذہبی تے عدالتی ادارے رکھدے سن ۔ اینہاں دے ہتھ ج اقتصادی پیشے تے تجارت سی ، تے فوج چ ملازمت نا کرن تے ایہہ [[جزیہ]] (ٹیکس) دیندے سن ۔ قریم یورتی چ اینہاں نال امتیازی سلوک یاں نسلی امتیاز دے کوئی ثبوت نئیں ملدے ۔ بلکہ اوہ کریمیائی تاتاراں وانگ ای لہندے سن تے [[کریمیائی تاتار بولی]] ای بولدے سن ۔ کریمیائی تاتاراں دے [[خانہ بدوش]] قبیلے تے سارے [[نگوئے]] مال ڈنگر پال سن ۔ قریم یورتی دے کول اہم تجارتی بندرگاہاں سن ، جتھوں دی [[شاہراہ ریشم]] راہیں آئیا سامان [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[یورپ]] گھلئیا جاندا سی ۔ قریم یورتی چ کئی وڈے ، خوبصورت تے جیون نال رواں دواں شہر ، جداں راجگھر [[بخشی سرائے]] ، [[کیزلیو]] ، [[کراسو بازار]] تے [[آق مسچیت]] (چٹی مسیت) ، تے وڈی گنتی وچ کاروان سراواں تے تجارتی تے کاروباری تھانواں تے چمڑے بنان دے کارخانے سن ۔ شہراں تے پنڈاں دے رہائشی کریمیائی تاتار [[تجارت]] ، [[زراعت]] تے [[دستکاری]] دے پیشے نال منسلک سن ۔ [[کریمیا]] [[شراب]] تے [[تماکھو]] دی پیداوار تے [[پھل|پھلاں]] دے [[باغ|باغاں]] دا مرکز سی ۔ [[بخشی سرائے]] [[کیلیم]] (مشرقی انداز دے [[قالین]]) [[پولینڈ]] نوں برآمد کیتے جاندے سن تے [[کریمیا]] دے تاتار دستکاراں دے ہتھاں دے بنے چاقو ، [[کوہ قاف]] ([[قفقاز]]) دے قبیلےآں چوں سبتوں چنگے سمجھے جاندے سن ۔ کریمیائی تاتار [[ریشم]] دے کیڑے پالن تے [[شہد]] دی پیداوار لئی وی مشہور سن ۔ کریمیائی تاتاراں تے [[نگوئے]] اشرافیہ دی آمدنی دا اک وڈا ذریعہ گوانڈھی دیساں دے خلاف مہماں توں ملن آلے مال غنیمت تے غلاماں دی تجارت سی ۔ === عروج === [[File:Taniec_tatarski.jpg|thumb|300px|right|کریمیائی تاتار سپاہی پولش-لیتھوانیا دولت مشترکہ دی فوج دے سپاہیاں نال لڑدا ہوئیا]] 18ویں صدی عیسوی تک [[قریم یورتی ]] بلاشبہ مشرقی [[یورپ]] دیاں وڈیاں طاقتاں جوں اک سی تے کریمیائی تاتاراں نے [[اسلام]] تے [[سلطنت عثمانیہ]] دی سرحداں دی [[ماسکوی روس]] تے [[پولینڈ]] توں حفاظت بوہت بہادری نال انجام دتی ۔ [[دشت قپچاق]] چ [[روسی]] تے [[سلاو|سلاوی]] آبادکاری روکن لئی [[کریمیائی تاتار]] [[نوغائی اردو|نوغائیاں]] دے تعاون نال چھاپہ مار حملے (چامبل) ترتبیب دیندے رہے ۔ ایہہ چھاپہ مار حملے اکثر [[دریاۓ ڈینیوب|دریائے ڈینیوب]] دے راجواڑےآں ، [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] تے [[ماسکوی ریاست]] دے خلاف ہندے ۔ "سٹیپ چ فصل دی کٹائی" ناں دے مہم چ اوہ بوہت سارے [[سلاو]] تے رومانی کساناں نوں غلام بناندے تے مال غنیمت لٹدے ، جس چ خان اپنا مخصوص حصہ ( ساوغا) ، جہڑا کہ 10 توں 20 فیصد ہندا سی وصولدا ۔ [[کریمیا]] دی فوجاں دیاں مہماں نوں دو قسماں چ ونڈئیا جا سکدا اے : پہلی " سیفر" - سرکاری اعلان کردا فوجی آپریشن جس دی قیادت [[خان]] خود کردے سن تے دوجی "چاپل" - حملے جہڑے معززین دے مختلف گروہ کردے سن (ایہہ کدی کدی غیر قنونی تے ممنوع ہندے سن کیونجے ایہہ خان دے گوانڈھی دیساں نال کیتے معاہدےآں دی خلاف ورزی کردے سن ) ۔ اک لمبے چر ، 18ویں صدی عیسوی دے شروع تک [[کریمیا]] خانیٹ نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[مشرق وسطی]] نال وڈی گنتی چ غلاماں دی تجارت برقرار رکھی ۔ [[کافا]] شہر مشہور ترین تے اہم بندرگاں تے غلاماں دی منڈیاں چوں اک سی ۔ قریم یورتی نے [[پولینڈ لتھوانیا دولت مشترکہ]] تے [[پولینڈ]] [[لتھوانیا]] [[کاسک|کاسکاں]] نال ابھردی ہوئی [[ماسکوی ریاست]] دے خلاف کئی اتحاد بنائے ، جہڑی کہ سلطنت [[طلائی اردو]] دے علاقےآں تے دعوی رکھدی سی ۔ ایہہ متنازعہ علاقے [[ماسکوی روس]] لئی اودوں توں اس لئی بوہتی اہمیت دے بن گئے سن جدوں اسنے [[روسی|روسیاں]] نوں ایتھے دیاں زرخیز زمیناں تے آباد کیتا سی ، جتھے اتلے علاقےآں ، جنہاں تے ماسکوی ریاست دا انحصار سی ، نالوں [[زراعت]] لئی بوہتے چر لئی سازگار موسم رہندا سی ۔ ایہہ وی قیاس کیتا جاندا اے کہ ، ایس زرخیز زمین نال ، [[روس]] چ زراعت بوہت ترقی کر گئی جس نال چھیتی ای 17ویں صدی عیسوی چ غلامی دا خاتمہ ہو گئیا ۔ بہرالحال سرحدی علاقےآں چ مستقل جنگ تے [[روسی]] فوج چ تیزی نال اضافے پاروں [[روسی]] رعایا دا استحصال ودھدا رہئیا ۔ کجھ تحقیق کاراں دا اندازہ اے کہ کریمیا خانیٹ دے دوران 30 [[لکھ]] توں ودھ لوک پھڑے تے ویچے گئے ۔ جہڑے کہ زیادہ تر [[یوکرینی]] سن پر کافی تعداد چ [[چرکیسی]] ، [[روسی]] ، [[بیلاروسی]] ، [[پول]] ، [[رومانی]] وی اینہاں چ شامل سن ۔ اینہاں دے نشانہ بنن آلے چوں اک [[روکسیلانا]] ([[خرم سلطان]]) سی ، جہڑی بعد چ عثمانی سلطان [[سلیمان اعظم]] دی [[ملکہ]] بنی تے عثمانی [[دربار]] چ بوہت عروج تے اقتدار حاصل کیتا ۔ کریمیائی تاتاراں ولوں اک مستقل خطرے نے [[کاسکڈوم]] (کاسک ریاست) نوں ابھرنے دا موقع فراہم کیتا ۔ === زوال === [[File:S. V. Ivanov. At the guarding border of the Moscow state. (1907).jpg|thumb|300px|left|مسکوی روس دے سپاہی دکھنی سرحداں تے ، سرگی وسیلیوچ ایوانوف دی بنائی مورت]] قریم یورتی دا زوال [[سلطنت عثمانیہ]] دی کمزوری تے مشرقی [[یورپ]] چ طاقت دے توازن چ تبدیلی ، جہڑی کہ [[عیسائی]] بادشاہتاں دے حق چ سی ، نال جڑئیا اے ۔ کریمیائی تاتاراں دا عثمانی مہماں توں خالی ہتھ پرتنا تے قریم یورتی دی فوج دا جدید ہتھیاراں دی کمی پاروں جدید [[روسی]] تے یورپی فوجاں ہتھوں وڈے نقصان چکنا وی اس دے زوال دی اک وجہ سی ۔ 17ویں صدی دے اخیر چ [[ماسکوی روس]] دا اک وڈی طاقت دے روپ چ ابھرنا وی کریمیائی تاتاراں لئی اک مستقل خطرہ سی ، جہڑا اگے جا کے اینہاں دے زوال دی وڈی وجہ بنئیا ۔ اس دے بعد [[کریمیائی تاتار]] [[روس]] تے [[یوکرین]] دے علاقے چ غلاماں تے مال غنیمت دے حصول لئی کاروائیاں دے قابل نا رہے ، جہڑیاں کہ ریاست دی آمدنی دا اک وڈا زریعہ سی ۔ اینہاں اندرونی ناکامیاں پاروں وڈے قبیلے دے سرداراں دی خان لئی حمایت وی گھٹ گئی تے اندرونی طور تے اقتدار دے حصول لئی سازشاں شوع ہو گئیاں ۔ [[نوغائی اردو|نوغائی]] ،جہڑے کہ کریمیا دی فوج دا اک وڈا حصہ سن ، نے خان دی حمایت توں ہتھ کھچ لئیا ۔ 17ویں صدی دے پہلے ادھ چ کلمیکاں نے [[ایوکا خان]] دی اگوائی چ [[دریائے وولگا]] دی وادی دے تھلڑے علاقے چ [[کلمیک خانیٹ]] ([[حانان کلمیک]]) قائم کر لئی تے نگوئےآں تے کریمیائی خانیٹ دی خلاف کئی مہماں ترتیب دتیاں ۔ [[روسی سلطنت]] دا حصہ بنن تے اسدیاں دکھنی سرحداں دی حفاظت دا حلف چکن دے بعد [[کلمیک]] خانیٹ نے 17ویں تے 18ویں صدی دیاں وس دیاں ساریاں جنگی مہماں چ ودھ جڑھ کے حصہ لئیا تے 40،000 تک مکمل مسلحہ گھڑ سوار دستے مہیا کیتے ۔ {{طلائی اردو دیاں جانشین ریاستاں}} ==[[صفوی سلطنت]]== '''صفوی راجٹبر''' یا '''صفوی سلطنت''' (سلسلہ حکومت: ۹۰۷ -۱۱۳۵ ھ) اک [[شیعہ]] خاندان سی جس نے اپنے دور حکومت وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی سطح اُتے رائج کیاتے پہلی مرتبہ پورے [[ایران]] وچ اک [[شیعہ]] حکومت قائم ہوئی۔ '''صفوی سلطنت''' ایران دی اک سلطنت سی جیہڑی 1501 توں 1722 تک چلی۔ ایدی خاص گل [[ایران]] دا سنی تون شیعہ وچ پلٹنا تے اے کم صفوی ٹبر نے کیتا۔ صنوی ٹبر دا جوڑ ایرانی آزربا‏یجان دی تھاں [[اردبیل]] نال سی۔ ایتھاں ایس ٹبر نے سارے ایران تے مل مارلیا۔ [[اسماعیل صفوی]] نے 1501 چ ایس ٹبر دی نیو رکھی۔ صفوی خاندان دے اراکین صوفیت دے معتقد سن کہ جس د‏‏ی بنیاد ستويں صدی ہجری قمری وچ شیخ [[صفی‌الدین اردبیلی]] دے ہتھو‏ں رکھی گئی۔ نويں صدی ہجری دے آخری پنجاہ سالاں وچ [[شیخ جنید صفوی|شیخ جنید]] دے جد تے [[شیخ حیدر صفوی|شیخ حیدر]] دے باپ [[شاہ اسماعیل اول|شاہ اسماعیل]] نے سیاسی،مذہبی تے فوجی تحریک شروع د‏‏ی کہ جس د‏‏ی نہایت دسويں صدی دے آغاز وچ قزلباشاں تے [[اسماعیل اول صفوی|اسماعیل]] د‏‏ی رہبری وچ فتح [[تبریز]] دے نال ہوئی تے انہاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔ صفوی حکومت ۱۱۳۵ق وچ افغانیاں د‏‏ی شورش وچ [[اصفہان]] وچ سقوط دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ صفویاں دے دور حکومت وچ ایران نے فوجی، فقہی تے ہنر دے شعبےآں وچ بہت زیادہ ترقی کيتی۔ [[جبل عامل]] ([[لبنان]]) دے عالماں نو‏‏ں ایران وچ دعوت دینے د‏‏ی بدولت اس شیعہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں فکری تے عقیدتی افکار اُتے استوار ہوئی۔ اس امر د‏‏ی بدولت [[میرداماد]]، [[فیض کاشانی]]، [[ملاصدرا]] تے [[محمدباقر مجلسی]] جداں معروف فقہا پروان چڑھے۔ اس زمانے وچ ادبیات اُتے وی شیعہ مذہب دا رنگ دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے تے اسی زمانے وچ مرثیہ خوانی متعارف ہوئی تے [[محتشم کاشانی]] جداں ناواں تو‏ں لوک آشنا ہوئے۔ بعض محققاں دے نزدیک اس دور حکومت کیت‏‏ی اساس درج ذیل تن چیزاں اُتے تھی: اول نظریہ حق الہی پادشاہان ایرانی ([[فر ایزدی]])، دوم روئے زمین اُتے [[امام مہدی(ع)]] د‏‏ی نمائندگی دا ادعا۔ صوفیہ طریقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں صفوی بادشاہاں دا مقام مرشد کامل دے عنوان تے صفویہ دے ناں تو‏ں پہچانا گیا۔<ref>راجر سیوری،۱۳۸۷، ص۲</ref> [[ایران دی اسلامی فتح|ایران وچ اسلامی فتح]] دے بعد جو سب توں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء توں 1722ء تک قائم رہنے والی '''صفوی سلطنت''' (Safavid Empire) سی۔ جس نے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] دے بعد [[ایران]] وچ عروج حاصل کیتا۔ اس حکومت دا بانی [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] اک بزرگ [[شیخ اسحاق صفی الدین]] (متوفی 1334ء) دی اولاد وچوں سی چنانچہ انہاں بزرگ دی نسبت توں ایہ خاندان صفوی کہلاندا اے ۔ === پس منظر === شیخ صفی الدین دے بارے وچ دعویٰ کیتا جاندا اے کہ اوہ [[موسی کاظم|امام موسیٰ کاظم]] دی اولاد وچوں سن جو شیعی فرقہ [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثنا عشری]] دے ستوی‏‏ں امام نیں لیکن اس دعوے دا کوئی ثبوت نئی‏‏ں۔ ایہ خاندان اصل وچ ترکی النسل سی۔ شیخ صفی الدین تے انہاں دے بیٹے [[صدر الدین]] سنی عقائد رکھدے سن۔ لیکن انہاں دے پوتے [[خواجہ علی]] نے شیعی مذہب اختیار کر لیا۔ '''[[محمد| رسول {{درود}}]]''' دے خاندان توں تعلق رکھنے دی وجہ توں شیخ صفی الدین دے گھرانے دا لوکاں دا وڈا احترام سی۔ جدو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے [[بایزید یلدرم|بایزید عثمانی]] اُتے فتح پانے دے بعد خواجہ علی (1392ءتا 1456)نوں [[آذربائیجان]] دے شہر [[اردبیل]] تے اس دے نواح دا علاقہ دے دتا سی۔ بعد وچ خواجہ علی دے پوتے [[شیخ جنید]] (1447ءتا 1456ء) تے پڑپوتے [[شیخ حیدر]] (1456ءتا 1488ء) نے گوشہ نشینی چھڈکے تلوار سنبھالی۔ ایہ دونے شاہ شیروان نال جنگ کر دے ہوئے مارے گئے ۔ === صفوی خاندان === صفویہ خاندان اساسی طور اُتے [[اردبیل]] تو‏ں اے ۔اس خاندان دا پہلا شخص [[فیروز شاہ زرین کلاہ]] سی جو پنجويں صدی وچ اردبیل وچ رہندا سی ۔ اس خاندان د‏‏ی اصل تے نسب صفویہ دور دے مصادر دے مطابق شیعاں دے ستويں امام [[امام موسی کاظم|امام ہفتم]] تک پہنچدا ا‏‏ے۔<ref>خواند میر، حبیب السیر، ج۴، ۱۳۵۳، ص۴۰۹</ref> البتہ بعض محقق صفویاں دے اجداد دے سادات ہونے د‏‏ی خبر ہُندے نيں۔<ref>صفوہ الصفا، ابن بزاز، ترجمہ مجد طباطبایی، ص۷۱</ref> بعض معاصر محققاں شیخ صفی‌الدین دے شیعہ تے سید ہونے وچ تردید دا شکار نيں۔<ref>نک: نفیسی، عرفان و ادب در عصر صفوی، ص۲۳؛ میر احمدی، دین و مذہب در عصر صفوی ص۴۱</ref> [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] دے ظہور نے تریخ صفویہ نو‏‏ں اک نويں مرحلے وچ داخل کر دتا۔ اس نے اپنے اندر موجود قدرت د‏‏ی بدولت طریقہ زاہدیہ د‏‏ی روش اُتے ریاست حاصل کيتی تے ۳۵ سال تک اسی روش اُتے کاربند رہیا۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۱۹</ref> شیخ صفی اپنی حکومت دے دوران اردبیل تے صوفیت طریقہ دے پابند مریداں دے نال مسلسل رابطہ رکھنے د‏‏ی بدولت اس حکومت نو‏‏ں وسعت دینے وچ کامیاب رہیا یہانتک کہ اس د‏ی حداں آناتولی شرقی تے [[شام]] تک پھیل گئياں۔ ابراہیم دے بیٹے [[جنید صفوی|جنید]] دے سال ۸۵۱ ہجری قمری وچ حکم بننے دے بعد انہاں د‏‏ی ایہ تحریک نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ اس نے دنیاوی قدرت تے بادشاہی د‏‏ی نمود و نمائش نو‏‏ں بہت زیادہ اجاگ‏ر کیتا۔ لہذا ایہ پہلا صفوی حاکم سی جس نے سلطان دا لقب حاصل کیتا۔ <ref>سیوری، ایران عصر صفوی، ص۱۵</ref> === تأسیس === صفویہ حکومت کیت‏‏ی تاسیس شیخ صفی دے پوتاں [[شاہ اسماعیل اول|اسماعیل اول]] دے زمانے وچ ہوئی سی۔ اس نے اپنے مریداں تے ست ہزار [[قزلباش]] دے ہمراہ [[آق قویونلو|آق قویونلو‌ہا]] نو‏‏ں [[شرور (مکان)|شرور]] دے اطراف وچ شکست دتی<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۲۶۶</ref> تے [[تبریز]] وچ داخل ہويا۔ ایتھ‏ے اس نے [[تشیع]] دے حکومتی مذہب ہونے دا اعلان کیتا۔ اس نے اپنی تحریک د‏‏ی بنیاد شیعت نو‏‏ں قرار دتا تھا۔روملو، استاجلو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، [[قاجار]]، افشار جداں قبیلےآں تے ترکماناں صفویہ حکومت دے قیام وچ اساسی کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔<ref>نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعہ دولت صفوی، پرفسور فاروق سومر، مترجم احسان اشراقی، محمد تقی امامی، تہران، ص۱۷۱</ref> شاہ اسماعیل صرف اک دنیاوی تے عمومی بادشاہ ہی نئيں سی بلکہ اسنو‏ں اک ایسا [[مرشد کامل|مرشد کاملی]] سمجھیا جاندا سی جو نور الہی و ذات الوہیت دا مظہر سی ۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۵۱</ref> شاہ اسماعیل د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ۲۳ سالہ تریخ نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے ۔۱- چالدران د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے دا مرحلہ ۲- چالدران د‏‏ی شکست دا مرحلہ۔ اسماعیل نے چالدران د‏‏ی شکست دے بعد خود کسی جنگ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی تے اپنی زندگی دے آخری دس سالاں وچ [[شراب‌خواری]] تے سوگواری و افسردگی وچ گذارے۔ ==== شاہ اسماعیل صفوی ==== <small>اصل مضمون [[اسماعیل صفوی]]</small> [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] جس وقت تخت اُتے بیٹھیا تد اس دی عمر اپنے ہمعصر [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] وانگ صرف تیرہ سال سی لیکن اس نے کم عمری دے باوجود حالات دا مقابلہ غیر معمولی ذہانت تے شجاعت نال کیتا۔ [[باکو]] تے [[شیروان]] نوں فتح کرنے دے بعد شاہ اسماعیل نے 1499ء وچ [[تبریز]] اُتے قبضہ کرکے [[آق قویونلو]] حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ 1503ء تک اسماعیل نے جنوب وچ [[شیراز]] تے [[یزد]] تک، مشرق وچ [[استرایار]] تک تے مغرب وچ [[بغداد]] تے [[موصل |موصل]] تک اپنی سلطنت دیاں حداں نوں ودھالیا۔ [[ہرات]] وچ تیموری حکمران [[حسین مرزا بایقرا]] دے انتقال دے بعد [[شیبانی خان ازبک]] [[ہرات]] تے [[خراسان]] اُتے قابض ہو گیا سی۔ 1510ء وچ [[مرو]] دے قریب طاہر آباد وچ شیبانی خان تے اسماعیل وچ سخت جنگ ہوئی جس وچ ازبکاں نوں شکست ہوئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ ازبکاں دی شکست دے بعد [[خراسان]] وی اسماعیل دے قبضے وچ آ گیا۔ ہن اوہ [[ایران]]، [[عراق]] تے [[شیروان]] دا بلا شرکت غیر ے مالک ہو گیا سی تے اس دی طاقت اپنے نقطہ عروج اُتے پہنچ گئی سی۔ شاہ اسماعیل نوں اس دیاں فتوحات نے غرور وچ مبتلا کر دتا سی۔ اس نے اک عثمانی شہزادے مراد نوں پناہ دتی تے سلطان [[سلیم اول|سلیم عثمانی]] نوں تخت توں اتار کے شہزادہ مراد نوں اس جگہ تخت اُتے بٹھانے دی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ شاہ اسماعیل دی اس ناعاقبت اندیشی نے اس نوں سلطان سلیم نال ٹکرادتا۔ ایران تے ترکی دی موجودہ سرحد اُتے [[ترکی]] دی حدود وچ واقع اک مقام [[چالدران]] دے کول 1514ء وچ دوناں وچ خونریز جنگ ہوئی جو تریخ وچ [[جنگ چالدران]] دے ناں توں مشہور اے۔ ایرانیاں نے وڈی شجاعت نال ترکاں دا مقابلہ کیتا۔ لیکن ترکاں دی کثرت تعداد، توپ تے آتشیں اسلحے تے سلطان سلیم دی برتری فوجی مہارت دے سامنے ایرانی بے بس ہو گئے۔ انہاں نوں شکست فاش ہوئی 25 ہزار ایرانی مارے گئے تے شاہ اسماعیل زخمی ہوکے فرار ہونے اُتے مجبور ہویا۔ سلطان سلیم نے اگے ودھ کے دار الحکومت تبریز اُتے وی قبضہ کر لیا۔ سلیم دی واپسی اُتے تبریز تے آذربائیجان تے صفوی سلطنت نوں واپس مل گئے لیکن دیار بکر تے مشرقی [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] دے صوبے ہمیشہ دے لئی صفویاں دے ہتھ توں نکل گئے ۔ اسماعیل صفوی توں ایران دے اک نویں دور دا آغاز ہُندا اے جسنوں ایران دا شیعی دور کہیا جاسکدا اے۔ اس توں پہلے ایران وچ اکثریت سنی حکمران خانداناں دی رہی سی تے سرکاری مذہب وی اہل سنت دا سی لیکن شاہ اسماعیل نے [[تبریز]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے اصحاب رسول اُتے [[تبرا]] کرنا شروع کر دتا۔ اس وقت تبریز دی دو تہائی آبادی سنی سی تے شیعہ اقلیت وچ سن۔ خود شیعی علما نے اس اقدام دی مخالفت کیتی لیکن کچھ نوجوانی دا گرم خون تے کچھ عقیدے دی محبت، شاہ اسماعیل نے انہاں مشوریاں نوں رد کرکے تلوار ای نوں سب توں وڈی مصلحت قرار دتا۔ شاہ اسماعیل صفوی نے صرف ایہی نئی‏‏ں کیتا کہ شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا بلکہ اس نے شیعیت نوں پھیلانے وچ تشدد تے بدترین تعصب دا وی ثبوت دتا۔ لوکاں نوں شیعیت قبول کرنے تے مجبور کیتا گیا، بکثرت علما قتل کر دتے گئے جس دی وجہ توں ہزار ہا لوکاں نے ایران چھڈدتا۔ شاہ اسماعیل دی فوج "[[قزلباش]]" کہلاندی سی۔ اس دی وجہ ایہ اے کہ اسماعیل دے باپ حیدر نے اپنے پیروواں دے لئی سرخ رنگ دی اک مخصوص ٹوپی مقرر کیتی سی جس وچ 12 اماماں دی نسبت توں 12 کنگورے سن۔ ٹوپی دا رنگ چونکہ سرخ سی اس لئی ترکی وچ انہاں نوں قزلباش یعنی سرخ ٹوپی والے کہیا گیا۔ ایران دی زبان اگرچہ [[فارسی]] سی لیکن [[آذربائیجان]] دی اکثریت ترکی بولدی اے چنانچہ شاہ اسماعیل دی زبان وی ترکی سی۔ اوہ ترکی زبان دا شاعر وی سی تے خطائی تخلص رکھدا سی۔ اس دے اشعار وچ تصوف دا رنگ تے اہل بیت دی محبت پائی جاندی اے تے ترکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ اس نوں اہم مقام حاصل اے۔ [[استمبول]] توں اس دا ترکی دیوان وی شائع ہویا۔ === شاہ اسماعیل دے جانشین === شاہ اسماعیل اول د‏‏ی وفات دے نال ہی حکومت دے آخری دس سالاں دے پھیلنے والے داخلی اختلافات نويں سرے تو‏ں عروج نو‏‏ں پہنچ گئے۔اسماعیل دا بیٹا تہماسب صفوی اک قدرت مندتراں صفوی بادشاہ ہويا جس نے دس سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہت حاصل کيتی۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۳۲۶</ref> قزلباشاں دے قدرت طلب سرکش حکمران، دیو سلطان [[روملو]]، سلطان [[تکلو]]، کپک سلطان [[استاجلو]] تے انہاں دے قبیلے د‏‏ی ازبکان د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے غیر ایرانیاں تو‏ں جھڑپاں تے ملک دے غرب وچ [[عثمانیاں]] دے بعد ۱۰ سالہ صفوی دور حکومت عدم استحکا‏م تے کشمکش دا شکار رہیا، اس طرح ظاہر ہُندا سی کہ شاہ اسماعیل نے اپنے بعد جو میراث چھڈی اے اسنو‏ں کوئی بقا و دوام حاصل نئيں ہوئے گا۔<ref>خواند میر،۱۳۶۲:صص۴۵و۴۶</ref> لیکن ایسا نئيں ہويا بلکہ شاہ تہماسب صفوی د‏‏ی حکومت دا طولانی ترین حکومت دا دور رہیا تے ایہ اک اُتے سکو‏ن دور حکومت وچ تبدیل ہو گیا۔ اس دور وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں دا استحکا‏م حاصل ہويا ہر چند اگرچہ ہر چند کہ دہہ آخر سلطنت تہماسب دا آخری دس سالہ دور حکومت نو‏‏ں داخلی بحراناں تے اجتماعی تضادات دا سامنا رہیا جو اس دے بعد عدم استحکا‏م دا موجب بنے لیکن اس دے باوجود ۵۴ سالہ سلطنت دے دور وچ تہماسب نے جو اساس فراہ‏م د‏‏ی سی اوہ قوت و ضعف دے نال ایران وچ صفویاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے تک زندہ رہیا۔ شاہ تہماسب اول دے بعد اسماعیل دوم صفوی، حکومت دے درمیان ہونے والیاں مسلسل دھڑے بندیاں تے تہماسب دے آخری ایام وچ امرا تے قزلباشاں دے شروع ہونے والے جھگڑےآں تے ویہہ سال دے بعد قلعہ قہقہ د‏‏ی آزادی کہ جس وچ شاہ تہماسب د‏‏ی بیٹی تے اسماعیل دوم د‏‏ی پھُپھی پری خانم نے بنیادی کردار ادا کیتا سی، حیدر مرزا دے قتل تے اس دے طرفداراں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد قزوین گیا تے تخت نشین ہويا۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۴</ref> شاہ اسماعیل دوم د‏‏ی حکومت دا دورانیہ کشت و کشتار دا زمانہ رہیا جس وچ اس نے اپنی بادشاہت د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر خون بہایا۔اسماعل دوم د‏‏ی حکومت دا ایہ دورانیہ اک سال تے چند مہینےآں اُتے مشتمل سی جو مذہبی تے حکومتی لحاظ تو‏ں بحرانی دور سی جس وچ عالماں تے دین دے نمائندے شاہ دے مقابل کھڑے ہُندے رہے تے اس بحران د‏‏ی وجہ اسماعل دوم دے اوہ سیاسی اعمال سن جو اس نے اپنے باپ تہماسب د‏‏ی مذہبی روش دے بالکل مخالف اختیار کيتے سن ۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۵</ref> تہماسب دا وڈا بیٹا شاہ محمد خدا بندہ، اسماعیل دوم دے صفوی شاہزاداں دے قتل دے بعد، قزلباش امرا تے اسماعیل دوم دے حکومتی معاملات وچ تجربہ کار پریخان خانم د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان نامزد ہويا تے اسنو‏ں شیراز تو‏ں حکومتی دار الحکومت قزوین بلیا ک‏ے تخت نشین کیتا گیا کہ جسنو‏ں پہلے کمزور د‏‏ی بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کیتا جا چکيا سی <ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۵</ref> سلطان محمد خدابندہ دے دور حکومت وچ دو جنگاں ہوئیاں اک جنگ استاجلو دے امرا دے نال تے دوسری جنگ ازبک سلاطین دے نال ہوئی۔<ref>احسن التواریخ، حسن بیگ روملو، ج۳، ص۱۵۳۱</ref> محمد خدابندہ د‏‏ی سلطنت دے دوران قزلباش امرا دا بادشاہ دے نال تے اسی طرح خود امرا دے درمیان اسطرح د‏‏ی نزاع رہی کہ انہاں مشکلات نے شخصی کمزوری، حاکمیت د‏‏ی قابلیت تے قدرت دے نہ ہونے تے کمزور حکومت نو‏‏ں بہت زیادہ نمایاں کیتا۔ شاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں قزلباش امرا،سادات تے عالماں نو‏‏ں اپنی متزلزل حکومت دا حامی بنانے دے لئی بے تحاشا تحائف تے بخششاں نے اس حکومتی خزانے نو‏‏ں خالی کر دتا جسنو‏ں تہماسب نے سالاں د‏‏ی محنت تو‏ں جمع کیتا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۸</ref> ==== بازگشت اقتدار ==== ۹۹۶ ہجری قمری وچ مرشد قلی‌خان استاجلو د‏‏ی مدد تو‏ں شاہ عباس اول قزوین وچ تخت نشین ہويا۔ اس وقت مکمل طور اُتے صفوی حکومت نو‏‏ں اندرونی تے بیرونی عدم استحکا‏م تے آشفتگیاں دا اس طرح تو‏ں سامنا سی کہ اندرونی طور اُتے معاشرے دے اعلیٰ طبقہ وچ قزلباش امرا دے داعی تے انہاں د‏‏ی مرکز تو‏ں دوری دا رجحان صفوی بادشاہت دے اجزا وچ تقسیم ہونے د‏‏ی خبر دے رہی سی تاں دوسری طرف معاشرے د‏‏ی نچلی سطح اُتے شیخ صفی الدین اردبیلی دے فرزنداں د‏‏ی مملکت نو‏‏ں ملک دے گوش و کنار تو‏ں مختلف تحریکاں تے قیاماں دا سامنا سی جو اس تو‏ں بادشاہت تو‏ں معاوضے دے طلبگار سن جدو‏ں کہ بیرونی طور اُتے مغرب وچ عثمانیاں تے مشرق وچ ازبکاں دے حملات تے مداخلت حکومت کیت‏‏ی وحدت نو‏‏ں پارا پارا کرنے اُتے تلی ہوئی سی۔ لیکن شاہ عباس اول نے صرف انہاں مشکلات اُتے قابو ہی نئيں پایا بلکہ اندرونی حکومت مخالف شورشاں نو‏‏ں سرکوب کرنے وچ کامیاب رہیا ہور اس نے ابتدائی طور اُتے عثمانیاں دے نال سیاسی صلح دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں مغربی محاذ تو‏ں اطمینان بخشا۔ فیر اس نے خراسان تو‏ں ازبکاں نو‏‏ں باہر نکالنے دے لئی اقدام کيتے تے اس دے بعد دوسرے مرحلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت دے علاقےآں ہمدان تے آذر بائیجان تو‏ں باہر کڈیا۔ انہاں اقدامات دے ذریعے اس نے اپنی حکومت نو‏‏ں استحکا‏م تے قدرت بخشی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۳۱</ref> اس نے گرجیاں اُتے مشتمل اک تیسری قوت تشکیل دتی تے قزلباش سلطنت دے قدیمی طبقات دے مقابلے وچ اک نواں طبقہ ایجاد کیتا جس دے ذریعے اس نے ایسی قدرت تے مرکزیت حاصل کر لئی جو اس پہلے حاصل نئيں سی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷،ص۲۴۱</ref> املاک نو‏‏ں شاہی املاک وچ تبدیل کرنا تے شاہزاداں دا حکومت وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حرمسراواں وچ رہنا دو ایداں شاہ عباس دے اقدام سن جو کئی سالاں تک جاری رہے تے بالآخر حکومت کیت‏‏ی کمزوری دے اسباب تے صفویہ حکومت دے سقوط دا پیش خیمہ بنے۔ ==== طہماسپ ==== <small>اصل مضمون [[طہماسپ اول]]</small> اسماعیل صفوی دا لڑکا [[طہماسپ اول|طہماسپ]] جدو‏‏ں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر صرف 10 سال سی اس دا دور وڈا ہنگامہ خیز سی۔ 1525ء تا 1540ء تک [[خراسان]] ازبکاں دے حملے دا نشانہ بنا رہیا تے اس مدت وچ [[شیبائی خان]] دے لڑکے [[جنید خان]] نے 6 حملے کیتے جنہاں نال [[ہرات]] تے [[مشہد]] وغیرہ نوں بوہت نقصان پہنچیا۔ مغرب وچ [[عراق]] نوں ترکاں نے ایرانیاں توں چھین لیا تے تبریز تے [[ہمدان|ہمدان]] اُتے ترک کئی برس قابض رہے۔ انہاں تمام حملیاں دے باوجود ایہ طہماسپ تے ایران دی صلاحیت دا بوہت وڈا ثبوت اے کہ انہاں نے ناسازگار حالات دے باوجود باقی ایران وچ امن و امان قائم رکھیا تے [[جارجیا]] جاں [[جارجیا|گرجستان]] دے مسیحیاں دے خلاف 7 مہماں بھیجیاں تے گرجستان اُتے ایرانی قبضہ برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔ اس دور دا اک قابل ذکر واقعہ ایہ اے کہ [[انگلستان]] نے عثمانی ترکاں دے مقابلے وچ ایران دا تعاون حاصل کرنا چاہیا تے شمالی راستے توں ایران دے نال تجارتی تعلقات قائم کرنے چاہے۔ اس مقصد دے لئی ملکہ [[الزبتھ اول]] نے اک [[انگریز]] نوں خط دے کے طہماسپ دے کول روانہ کیتا تو بادشاہ نے ایہ کہہ کر انکار کر دتا کہ "اسی‏‏ں کافراں نال دوستی نئی‏‏ں کرنا چاہندے"۔ ایہ شاہ طہماسپ دا ای زمانہ سی کہ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] دا لڑکا [[نصیر الدین محمد ہمایوں|ہمایوں]] جسنوں [[شیر شاہ سوری|شیر شاہ]] نے [[ہندوستان]] توں کڈ دتا سی، 1543ء وچ ایران آیا تے طہماسپ نے اس دی خوب آؤ بھگت کیتی تے فوجی امداد دتی جس دی وجہ توں ہمایوں دوبارہ اپنی سلطنت نوں بحال کرنے وچ کامیاب ہویا۔ تبریز اُتے عثمانی قبضہ ہوجانے دی وجہ توں طہماسپ نے [[قزوین]] نوں دار الحکومت منتقل کر دتا سی۔ طہماسپ انہاں مسلمان حکمراناں وچوں اے جنہاں نے 50 سال توں زیادہ حکومت کیتی۔ طہماسپ دے جانشیناں شاہ اسماعیل ثانی تے محمد خدا بندہ دا دور غیر اہم اے تے انہاں وچوں کوئی طہماسپ ورگیاں صلاحیتاں دا مالک نہ سی۔ انہاں دے زمانے وچ خراسان ازبکاں دے تے مغربی ایران عثمانیاں دے حملیاں دا نشانہ بنیا تے اندرون ملک وی بے امنی رہی۔ ==== عباس اعظم ==== small>اصل مضمون [[عباس اول]]</small> [[عباس اول|عباس اعظم]] دا دور خاندان صفویہ دا عہد زریں اے۔ محمد خدا بندہ دے بعد جدو‏‏ں اوہ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تو اس دی عمر صرف 17 سال سی۔ ایران دے شمال مغربی حصےآں اُتے عثمانی ترک قابض سن تے مشرق وچ خراسان ازبکاں دے قبضے وچ سی جاں انہاں دی تاخت و تاراج دا ہدف بنا ہویا سی۔ اندرون ملک وی بے امنی سی تے صوبیاں دے امرا سرکشی اختیار کیتے ہوئے سن۔ [[فائل: Naghshe_Jahan_Square_Isfahan_modified.jpg|thumb|300px|اصفہان rا میدان{{زیر}} نقش{{زیر}} جہاں]] [[فائل: Shah_Ismail_I.jpg|thumb|شاہ اسماعیل اول]] عباس نے اس صورت حال دا وڈے تدبر تے ہوشیاری نال مقابلہ کیتا۔ اس نے سب توں پہلے ترکاں نال معاہدہ کر لیا تے [[آذربائیجان]]، [[گرجستان]] تے [[لورستان]] دا اک حصہ ا{{پیش}}نہاں دے حوالے کر دتا۔ شاہ اسماعیل دے زمانے وچ ایران وچ اصحاب کرام اُتے تبرا بھیجنے دی جو قبیح رسم چلی آ رہی سی، اس نوں وی بند کرادتا تے اس طرح عثمانی ترکاں نوں اک حد تک مطمئن کر دتا۔ مغربی سرحد توں مطمئن ہونے دے بعد شاہ عباس نے خراسان ول توجہ دتی۔ ازبکاں دا طاقتور حکمران [[عبداللہ خان]] 1598ء وچ مر چُکیا سی۔ اس لئی شاہ عباس نے اسی سال آسانی نال ازبکاں نوں خراسان توں کڈ دتا تے صفوی سلطنت دیاں حدود ہرات تے مرو تک وسیع کر دتیاں۔ ==== فتوحات ==== [[فائل:Map_Safavid_persia.png|thumb|300px|صفوی سلطنت مختلف ادوار وچ]] مشرقی سرحداں نوں مستحکم کرنے دے بعد شاہ عباس نے ترکاں نال مقابلے دی تیاریاں شروع کیتیاں۔ اس نے ترکاں دی فوج [[ینی چری]] دے نمونے اُتے اک فوج تیار دی جو "[[شاہ سورن]]" کہلاندی سی تے گرجستان تے آرمینیا دے نو مسلماں اُتے مشتمل سی لیکن ایرانیاں دی سب توں وڈی کمزوری توپ خانے دی عدم موجودگی سی۔ اس وقت جدونکہ ساری دنیا وچ توپاں دا رواج ہوچکیا سی تے خود ایران دے مغرب وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] ترک تے مشرقی وچ دہلی دے [[مغل]] سلاطین توپاں استعمال کر رہے سن، ایرانی فوج حالے تک اس اہم جنگی ہتھیار توں محروم سی۔ مغربی قوماں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے زمانے توں اس پالیسی اُتے عمل پیرا سن کہ [[مشرق وسطی{{ا}}]] دی طاقتور مسلمان حکومتاں دا زور توڑنے دے لئی دوسری مسلمان حکومتاں دا تعاون حاصل کرو۔ اس غرض توں انہاں نے مصر دے [[مملوک|مملوکاں]] تے ترکی دے عثمانیاں دے خلاف [[منگول سلطنت|منگولاں]]، [[باطنیہ|باطنیاں]] تے [[آق قویونلو]] ترکماناں دا تعاون حاصل کرنے دی کوشش کیتی تے ہن اوہ عثمانی ترکاں دا زور توڑنے دے لئی ایران دی صفوی حکومت دا تعاون حاصل کرنا چاہندے سن۔ طہماسپ دے زمانے وچ [[الزبتھ اول|ملکہ ایلزبتھ]] اس مقصد وچ ناکام ہو گئی سی لیکن شاہ عباس دے دور وچ انہاں نوں اس مقصد دے حصول وچ خاصی کامیابی ہوئی۔ 1599ء وچ دو انگریز بھائی [[انتھونی شرلے]] تے [[رابرٹ شرلے]] ترکاں دے خلاف مسیحی اتحاد دے لئی ایران توں مدد حاصل کرنے دے لئی تے ایران تے یورپ دے درمیان تجارتی تعلقات قائم کرنے دے لئی آئے۔ شاہ عباس نے انہاں توں کوئی معاہدہ تے نئی‏‏ں کیتا، لیکن ایرانی فوج نوں جدید طرز اُتے مسلح کرنے وچ انہاں توں مدد لئی۔ انہاں انگریزاں نے ایران وچ توپ سازی دی صنعت شروع کیتی تے ایرانی افواج نوں توپ خانے توں مسلح کر دتا۔ جدو‏‏ں ایرانی فوج جدید آتشیں ہتھیاراں تے توپاں نال مسلح ہو گئی تے شاہ عباس نے 1602ء وچ عین اس وقت جدو‏‏ں عثمانی ترک [[آسٹریا]] نال جنگ وچ مصروف سن، حملہ کر دتا تے تبریز، شیروان تے پرتگالیاں توں بندرگاہ [[آبنائے ہرمز|ہرمز]] کھو لیا تے [[خلیج فارس]] دے ساحل اُتے اک نویں بندرگاہ قائم کیتی جو اج تک [[بندر عباس]] کہلاندی اے۔ اسے سال شاہ عباس نے دہلی دی تیموری سلطنت([[مغل سلطنت]]) توں قندھار وی کھو لیا۔ شاہ عباس اگرچہ اک کامیاب تے سمجھدار حکمران سی لیکن اعظم دا لقب اس نوں زیب نئی‏‏ں دیندا۔ اوہ انتہائی ظالم تے شکی مزاج سی اس نے محض شک دی بنیاد اُتے اپنے اک لڑکے نوں قتل تے دو نوں اندھا کر دتا سی۔ مورخاں نے لکھیا اے کہ اس دے دور وچ 500 جلاد لوکاں نوں قتل کرنے دے لئی ہر وقت تیار رہندے سن، اوہ بدترین مستبد حکمران سی۔ صفوی دور علمی لحاظ توں بنجر دور اے لیکن شاہ عباس دے زمانے وچ علم و ادب دے میدان وچ تھوڑی جہی زندگی نظر آندی اے۔ اس دے درباری علما وچ [[میر محمد باقر بن محمد داماد]] قابل ذکر نیں۔ مطالعہ قدرت تے فلسفہ انہاں دا خاص موضوع سی۔ [[بہاء الدین آملی]] تے [[صدر الدین شیرازی]] وی جو ملا صدرا دے ناں توں مشہور سن، اس دور دی اہم علمی تے ادبی شخصیتاں نیں۔ [[ملا صدرا]] دی فلسفے دی ضخیم کتاب "اسفار اربعہ" دا اردو وچ 4 جلداں وچ ترجمہ ہوچکیا اے۔ === اصفہان === <small>اصل مضمون [[اصفہان]]</small> شاہ عباس دے زمانے وچ فنون لطیفہ نے خاص طور اُتے فن تعمیر تے فن مصوری نے بوہت ترقی دی۔ [[دارالحکومت]] اصفہان نوں وڈی ترقی دتی گئی تے شاندار عمارتاں بنائی گئیاں۔ شروع وچ صفویاں دا دارالحکومت تبریز سی لیکن اوہ ہمیشہ عثمانی ترکاں دی زد وچ رہندا سی۔ اس لئی عباس اعظم نے ایران دے وسط وچ اصفہان نوں دارالسلطنت بنایا۔ عباس نے اصفہان نوں اِنی ترقی دتی کہ لوک اس نوں "اصفہان نصف جہان" کہنے لگے۔ اس زمانے وچ اصفہان دی آبادی 5 لکھ دے لگ بھگ سی۔ ایتھے ایسی شاندار عمارتاں تعمیر کیتی گئی جو [[قسطنطنیہ]] تے [[قاہرہ]] نوں چھڈ کے اس زمانے دے کسے شہر وچ نئی‏‏ں سن۔ [[لاہور]]، [[دلی|دہلی]] تے [[آگرہ]] دی شاندار عمارات حالے تعمیر ای نئی‏‏ں ہوئی سن۔ عباس نے اصفہان وچ جو عمارتاں بنوائاں انہاں وچ جامع مسجد، [[قصر چہل ستون]]، [[زندہ رود]] ندی دے دو پل تے [[چہار باغ]] بوہت مشہور نیں۔ ایہ عمارتاں اج وی اصفہان دی سب توں پرشکوہ عمارتاں نیں۔ === زوال تے خاتمہ === [[فائل:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|thumb|300px|چہل ستون]] عباس دے بعد صفوی خاندان وچ 4 حکمران ہوئے۔ عباس دا جانشاں [[شاہ صفی]] (1629ء تا 1641ء) نہایت ظالم تے سفاک سی۔ اس دے عہد وچ 1634ء وچ بغداد اُتے ترکاں نے تے 1638ء وچ [[قندھار]] اُتے دہلی دے مغلاں نے قبضہ کر لیا۔ اگرچہ خراسان اُتے ازبکاں دے حملے اس نے پسپا کر دتے۔ [[عباس دوم]] (1641ء تا 1668ء) دے عہد وچ ایران نوں فیر خوشحالی نصیب ہوئی۔ رعایا دے نال اس دا سلوک منصفانہ سی۔ اس نے 1649ء وچ قندھار فیر واپس لے لیا۔ اس دا جانشاں سلیمان (1668ء تا 1694ء) اپنے باپ دی پالیسی اُتے چلدا رہیا تے اس دا دور عہد صفویاں دا آخری پرامن دور سی۔ سلیمان دے بعد صفویاں دا زوال شروع ہو گیا۔ آخری حکمران [[شاہ حسنین]] (1694ء تا 1722ء) نا اہل ثابت ہویا۔ شیعہ علما دے زیر اثر آ کے اس نے سنیاں اُتے مظالم کیتے جس دا نتیجہ افغاناں دی بغاوت دی شکل وچ نکلیا۔ قندھار دے افغاناں نے دہلی دے مغلاں توں بچنے دے لئی خود نوں ایران دی حفاظت وچ دے دتا سی لیکن جدو‏‏ں ایرانیاں نے انہاں اُتے سختی دی تو انہاں نے اپنے اک سردار [[میر اویس]] دی قیادت وچ آزادی دا اعلان کر دتا۔ 1715ء وچ اویس دے انتقال دے بعد اس دے جانشاں [[امیر محمود]] نے ایران اُتے حملہ کر دتا تے 1722ء وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوی سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ === صفویہ دا زوال تے سقوط === شاہ عباس اول د‏‏ی موت دے نال صفویہ دور دے زوال دا زمانہ شروع ہو گیا۔ شاہ صفی صفوی د‏‏ی حکومت دا چودہ سالہ دور صفویاں د‏‏ی حکومتاں دے اک سیاہ ترین دور تے زوال دا آغاز سی ۔ شاہ صفی د‏‏ی موت دے نال شاہ عباس دوم صفوی دس سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ اس لحاظ تو‏ں اس سلطان دے ابتدائی سال حرمسراؤں،خواجگان تے عورتاں دے تحت تاثیر رہے لیکن آہستہ آہستہ اس د‏ی مستقل تے طاقتور شخصیت نے ظہور پیدا کیتا تے اس گل اُتے قادر ہويا کہ اوہ اپنے پچیس سالہ دور وچ شاہ عباس اول د‏‏ی یادگار نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں بنا سک‏‏ے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں دوام و استحکا‏م تے قدرت مطلقہ دا مظہر بنا سک‏‏ے ہور اس نے تیموریاں تو‏ں قندھار نو‏‏ں واپس لیا۔ شاہ سلیمان صفوی د‏‏ی سلطنت دا آغاز صفویاں د‏‏ی سلطنت دے زوال دا زمانہ ا‏‏ے۔ سابقہ حکمراناں د‏‏ی سستیاں تے نقائص ورثے وچ ملنے دے نال نال بادشاہ وقت ملک دے انتظامی امور وچ نا تجربہ کاری، بے نظمی، ملکی امور وچ استقرار نظم تے قدرت جداں مثبت پہلواں تو‏ں بہرہ مند نئيں سی ۔ شاہ سلیمان دے اٹھارہ سال حرمسراواں تے خواجگان دے زیر تربیت رہنے دے بعد اچانک خواجگان دے رئیس آغامبارک دا عمل و دخل (حکومت) تو‏ں ختم ہو گیا۔عورت، مال و زر تے شراب خوری تو‏ں عشق دے نال نال بے تدبیری، قساوت، حرص، خشم و شہوت اک جگہ اکٹھی سن۔ شاہ سلیمان سلطنت ملنے دے بعد پہلے سال ہی سخت بیماری وچ مبتلا ہو گیا تے اسی زمانے وچ معاشرے وچ قحط تے طاعون دا وی اسنو‏ں سامنا کرنا پيا۔<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۱۱۸</ref> شاہ سلطان حسین صفوی دا زمانہ حقیقت وچ دو سو تیس (230) سالہ صفویاں د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے د‏‏ی گھنٹی سی کہ جسنو‏ں افغانیاں دے اک معمولی تو‏ں حملے نے گرا دتا۔ ہرچند سلطان حسین نو‏‏ں اس خاتمے دا تمام تر ذمہ دار ٹھہرانا حقیقت پسندانہ تے منصفانہ نئيں ا‏‏ے۔ درست اے کہ اس وچ کچھ مثبت خصوصیات پائی جاندیاں سن لیکن بادشاہت ماہیت استبدادی، کچھ خصوصیات تے لوازم د‏‏ی متقاضی اے جو اس وچ موجود نئيں سن۔ صفوی بادشاہت دے اختتامی دور وچ حکومت وچ کم کرنے تے تمام ادرااں دے لئی دستور العمل تے راہنما اصول تدوین کيتے گئے۔ کیونکہ اس دور دے آخری بادشاہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں چلانے د‏‏ی ضروری استعداد نئيں رکھدے سن تے اوہ خیال کردے سن کہ گذشتہ درخشاں دور دے دیوانی تے حکومتی قوانین د‏‏ی پیروی دے ذریعے اپنی حکومت نو‏‏ں منظم تے مرتب کیتا جا سکدا اے ۔مثال دے طور اُتے شاہ سلطان حسین نے قواعد ضوابط دے متعلق اک رسالہ لکھنے حکم دتا۔<ref>القاب و مواجب دورہ سلاطین صفویہ، تصحیح یوسف رحیملو، ص۱۵</ref> نفس شاہ د‏‏ی [[شرابخواری]]، شہوت رانی،امرا دا اس دے اختیار وچ نہ ہونا،امرا تے عمال وچ رقابت،درباریاں دا دو حصےآں وچ تقسیم ہونا، ہور انہاں دے درمیان نزاع و فساد دا ہونا، سپاہیاں دا فوجی تربیت تو‏ں خالی ہونا ورگی خصوصیات نے صلح دے سوسال نو‏‏ں اس قدر آشفتہ تے دگرگاں کر دتا سی کہ ایرانی سپاہ دا کمانڈر فتح علی خان ترکمان خود [[مشہد]] وچ [[حرم امام رضا(ع)]] وچ دخل تصرف کردا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۲۰۱</ref> جدو‏ں کہ اس وقت [[ہرات]] دے غلجانی قبیلے دا رئیس [[محمود افغان]] جو اپنے باپ میرویس دا جانشین سی، ۱۱۳۴ ہجری قمری وچ عازم اصفہان سی تے دار الحکومت وچ [[حکیم‌باشی]] تے [[ملاباشی]] فتح علی خان اعتماد الدولہ دے نال نزاع و جدال وچ مشغول سن ۔ آخر کار جدو‏ں محمود نے اصفہان دا گھیراؤ کیہ تاں اس وقت شاہ دے تخت و تاج دے باقی رہنے د‏‏ی کوئی امید باقی نئيں رہی سی تے بالآخر صفویاں د‏‏ی سلطنت ۱۱۳۵ ہجری قمری وچ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ گئی۔ === صفوی دور دی خصوصیات === صفوی سلطنت ایران دی آخری طاقتور تے پرشکوہ حکومت سی۔ [[ساسانی سلطنت|ساسانیاں]]، [[سلجوقی سلطنت|سلجوقیاں]] تے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] وانگ صفویاں نے وی دنیا بھر وچ ایران دا وڈا ناں کیتا۔ صفوی حکومت سوا دو سو سال قائم رہی۔ اس زمانے وچ علمی ترقی جس وچ ایران ہمیشہ توں ممتاز رہیا، بالکل ختم ہو گئی۔ اس لئی صفوی دور وچ ایسے وڈے وڈے عالم تے مصنف پیدا نئی‏‏ں ہوئے جداں پچھلے دور وچ ہوئے سن۔ کچھ شاعر تے مؤرخ البتہ پیدا ہوئے لیکن اوہ وی ایران چھڈ کر دہلی تے آگرہ چلے گئے کیونجے اوتھے انہاں دی سرپرستی صفویاں توں زیادہ دی جاندی سی۔ صفوی دور صرف فن تعمیر تے مصوری دی وجہ توں مشہور اے۔ رضا عباسی تے میرا اس زمانے دے مشہور مصور نیں۔ ایران دا سب توں وڈا مصور بہزاد آخری زمانے وچ تبریز آ گیا سی جو اس وقت شاہ اسماعیل دا دارالسلطنت سی۔ صفوی دور وچ صنعت و حرفت نوں وی ترقی ہوئی، بہترین قسم دے سوتی تے ریشمی کپڑے تیار ہونے لگے تے ایران دے مشہور قالین دی صنعت نے عروج پایا۔ صفویاں دے بعد انہاں صنعتاں نوں وی زوال ہو گیا۔ صفویاں دا سب توں وڈا کارنامہ ایران وچ فوجی حکومت دا قیام دسیا جاندا اے لیکن اس توں انکار نئی‏‏ں کیتا جاسکتا کہ انہاں نے ایران دی سنی آبادی نوں جس طرح بزور شمشیر شیعہ بنایا تے علما نوں قتل کرایا اوہ تریخ اسلام دا اک کریہہ باب اے۔ ایران وچ شیعیت دے فروغ نے تے اس معاملے وچ ایرانیاں دے غلو تے تعصب نے ایران نوں باقی اسلامی دنیا توں کاٹ دتا تے اپنے پڑوسیاں نوں وی اپنا دشمن بنالیا۔ اسلامی دنیا توں کٹ جانے توں ایران نوں سب توں وڈا نقصان ایہ ہویا کہ ایرانیاں دی تخلیقی قوتاں دے اظہار دے راستے بند ہو گئے تے ایران باقی اسلامی دنیا دے افکار توں پہلے وانگ استفادہ کرنے توں محروم ہو گیا۔ ایہی وجہ اے کہ جو ایران قبول اسلام دے بعد توں تیموری دور تک عالمی اسلام دے بہترین دماغ پیدا کردا رہیا اسی ایران دی سرزمین عہد صفوی وچ اہل علم و کمال دے لئی بنجر ہو گئی۔ اس دے بر خلاف بر صغیر دے تیموری سلاطین نے رواداری تے وسعت قلبی دا ثبوت دتا جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ ایران دے صاحب کمال ہندوستان دا رخ کرنے لگے تے تیموری مملکت وچ علم و ادب نوں غیر معمولی فروغ ملیا۔ ایران وچ متعصب شیعی حکومت قائم ہونے دی وجہ توں اسلامی دنیا وی دو حصےآں وچ تقسیم ہو گئی۔ [[برصغیر]] تے [[ترکستان]] دا دنیائے عرب تے ترکی توں روایتی تعلق وڈی حد تک ختم ہو گیا تے مشرق توں مغرب تے مغرب توں مشرق ول علوم و افکار دی منتقلی وچ رکاوٹاں پڑگئاں۔ ایہ بات ایران ای نئی‏‏ں بلکہ پوری اسلامی دنیا دے زوال دا باعث بنی۔ موجودہ دور دے ایرانی مورخاں وی صفوی سلاطین دے مذہبی مظالم، تنگ نظری تے تعصب دی مذت کر دے نیں لیکن انہاں دا کہنا اے کہ صفوی سلاطین نے ایرانیاں نوں شیعیت اُتے متحد کرکے ایران دے قومی وجود دا تحفظ کیتا ورنہ ایران وی سلطنت عثمانیہ دا اک صوبہ بن جاندا۔ === صفویہ تے تشیع === ==== شیعہ مذہب نو‏‏ں قانونی حیثیت حاصل ہونا ==== صفوی حکومت دے دور وچ صفویاں د‏‏ی حکومت نے [[شیعہ]] مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب دے طور اُتے قبول کیتا۔ جدو‏ں کہ بعض محقیقن اس گل دا اظہار کردے نيں کہ صفویقں تو‏ں پہلے ہی ایرانی معاشرہ مذہب تشیع د‏‏ی قبولیت دے لئی تیار سی تے اوہ محققاں صفویاں دے قدرت حاصل کرنے تو‏ں کئی سال پہلے مذہب تشیع وسیع پیمانے اُتے پھیل جانے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں،<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۱</ref> صفوی تریخ دے مصادر و مآخذ ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب قرار دینے وچ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی جانب تو‏ں سخت گیری دے معترف نيں۔ شاہ اسماعیل نے [[مسیتاں]] دے خطبا نو‏‏ں [[نماز جمعہ|جمعہ]] دے خطبےآں وچ [[ائمہ طاہرین]] دے ناں لینے تے خلفائے ثلاثہ اُتے نفرین کرنے دا دستور دتا۔ اسی طرح اس نے ایداں [[تبرا]] کرنے والے گروہ تشکیل دتے کہ جو سڑکاں اُتے چلدے ہوئے بلند آواز دے نال [[صحابہ]] اُتے لعن کردے سن ۔<ref>قاضی احمد قمی، خلاصۃ التواریخ، ج۱، ص: ۷۳</ref> اسی طرح شاہ اسماعیل نے شیعہ مسلک دے مطابق [[اذان]] دینے دا فرمان جاری کیتا تے جو اس مسلک دے مطابق نماز نہ پڑھے اس د‏ی گردن مارنے دا حکم دتا۔<ref>جنابدی، روضہ الصفویہ، ص۱۵۴</ref> بعض تاریخی مصادر نے حکومتی سطح اُتے شیعہ مذہب دے رائج ہونے دے بعد کئی قیام کرنے والے مخالفین د‏‏ی بہت ساریاں تعداد دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے جنہاں نے اس قاناں د‏‏ی مخالفت وچ قیام کیتا تھا<ref>نک:‌ شیخ نوری و پرغو، چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط صفویان، ص۴-۵</ref> جدو‏ں کہ اس دے برعکس بعض محققاں دے مطابق حکومتی سطح اُتے ایرانیاں دے لئی مذہب د‏‏ی تبدیلی والے واقعہ وچ اسطرح د‏‏ی سختیاں، کشت و کشتار تے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے عکس العمل دے بغیر اُتے امن تے آہستہ آہستہ طریقے تو‏ں مذہب تشیع نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۳۴</ref> ہور بعض محققاں صفوی دور د‏‏ی تاریخی کتاباں وچ مذکور ایداں مطالب کہ جنہاں دے مطابق صفویاں دے دور وچ شیعاں د‏‏ی نسبت [[اسماعیلیہ|اسماعیلیاں]] د‏‏ی جانب تو‏ں عکس العمل بیان ہويا اے، نو‏‏ں تریخ نگاراں د‏‏ی داستان سرائیاں دا ماحاصل سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں صرف تاریخی حقائق دے مطابق ہی نئيں سمجھدے بلکہ انہاں نے اس دے برعکس شواہد پیش کيتے نيں۔<ref>صفا و رضایی، آرایہ‌ہای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران، ص۱۰۸، ۱۱۵</ref> شاہ اسماعیل صفوی نے لوکاں اُتے مذہب تشیع دے اظہار وچ سختی کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے دے علاوہ مذہب تشیع د‏‏ی ترویج تے استحکا‏م کرنے دے لئی دوسرے راستے وی اختیار کيتے۔ دوسرے علاقےآں تو‏ں علمائے کرام نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دینا انہاں روشاں وچو‏ں اک روش سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کچھ مدت بعد عالماں دے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ مدارس تے علمی مراکز قائم ہو گئے۔ اسی طرح [[شیعہ]] مسلک دے مطابق مذہبی مراسم جداں [[محرم د‏‏ی عزاداری]] وغیرہ برپا کرنا وی انہاں اقدام وچو‏ں اک ذریعہ سی کہ جس دے ذریعے لوکاں وچ مذہبی احساست ابھارنے تے اس دے نتیجے وچ ایہ مذہب تشیع دے پھیلنے تے اس مذہب دے راسخ ہونے دا اک مؤثر ذریعہ بن گیا۔<ref>فروغی، کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذہب شیعہ، ۶۷-۶۸</ref> ==== تشیعت نوں تقویت ملی ==== موجودہ دور دے محققاں صفوی حکومت نو‏‏ں ایران د‏‏ی پہلی قومی حکومت سمجھدے نيں۔ بعض محققاں ایران وچ شیعہ مذہب دے حکومتی طور ہر رائج ہونے نو‏‏ں صفوی حکومت کیت‏‏ی تشکیل وچ اسطرح تو‏ں دا اصلی عامل سمجھدے نيں کہ جس وچ ایرانی د‏‏ی ساری قوم نے حصہ لیا تے اس دے نتیے وچ سنی مذہب دے مقابلے وچ اپنی توانائی دا اظہار کیتا۔ در این رویکرد مذہب شیعہ، عاملی برای وحدت بخشی بہ یونیورسٹی ایرانی و در عین حال ایجاد تمایز و تشخص ایرانیان در برابر دشمنانش، بخصوص حکومت عثمانی بود.<ref>نک: گودرزی، کارکرد ہویت بخش مذہب شیعہ در دورہ صفویہ، ص۶۲-۶۳</ref> === صفویاں تے شیعہ عالماں دا باہمی ارتباط === صفوی حکومت دے ابتدائی دور وچ [[شیعہ]] عالماں دا اس حکومت دے قیام وچ کسی قسم دا کوئی کردار نئيں رہیا، شاہ اسماعیل صفوی دے آخری ایام وچ شیعہ عالماں حکومتی ڈھانچے وچ وارد ہوئے تے صدارت تے [[قضاوت]] جداں عہدےآں اُتے مقرر ہوئے جدو‏ں کہ سلطنت شاہ طہماسب دے سلطندی ایام وچ وڈی تیزی تو‏ں شیعہ عالماں د‏‏ی دربار وچ حاضری دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ اسی دوران [[محقق کرکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں نظریہ پیش ہويا کہ جس دے ذریعے دربار وچ عالماں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی شرعی توجیہ بیان کيتی جاندی سی۔ اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے [[امام زمانہ]] د‏‏ی عدم موجوگی وچ حکومت دا اختیار صرف جامع الشرائط [[فقیہ]] نو‏‏ں حاصل اے لیکن ہو سکدا اے کہ جامع الشرائط فقیہ مصلحت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنی سیاسی قدرت سلطان دے حوالے ک‏ے دے۔ لہذا شاہ طہماسب نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کیتا تے اپنے آپ نو‏‏ں فقیہ جامع الشرائط دا نائب کہیا۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۱۲۱</ref> اس لحاظ تو‏ں صفوی حکومت دے دوران عالماں نو‏‏ں سرفراز مقام حاصل رہیا تے اوہ ہمیشہ اک بنیادی کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے تے اوہ صوفیاں د‏‏ی صفوی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کردے رہ‏‏ے۔ اس زمانے وچ عالماں [[قضاوت]]، موقوفاندی امور دے حل تے امامت جمعہ جداں عہدےآں اُتے فائز رہے۔اس دے باوجود ایہ نظر وچ رہنا چاہیدا کہ سلاطین وقت عالماں نو‏‏ں مقرر کردے سن لہذا اسی وجہ تو‏ں بادشاہ تے درباریاں د‏‏ی قدرت دے نال عالماں د‏‏ی قدرت محدود ہُندی سی۔ صفویاں وچو‏ں شاہ عباس اول عالماں دے لئی محدود پیمانے اُتے اختیارات تے مناصب دے قائل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عباس دوم جداں صفوی بادشاہ اپنی حکومت دے دوران دینی تے حکومتی مسائل دے فیصلہ کرنے وچ انہاں عالماں نو‏‏ں پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ اختیارات دینے دے قائل سن ۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۱۲۳</ref> ==== عالماں دے عہدے ==== =====صدرالاسلام===== :ایہ عہدہ [[شاہ اسماعیل اول]] د‏‏ی سلطنت وچ تشکیل پایا۔صفویاں د‏‏ی حکومت دے دوران صدارت دا ایہ عہدہ دینی لحاظ تو‏ں اعلیٰ ترین عہدہ سی ۔ اس عہدے د‏‏ی قدرت اس عہدے اُتے فائز شخص د‏‏ی شخصیت دے لحاظ تو‏ں سی۔ لہذا پہلی صف دے عالماں وچو‏ں جے کوئی عہدے دار ہُندا تاں اس دے کلام د‏‏ی قدرت تے نفوذ درباریاں تے شاہ وچ زیادہ ہُندا۔ :[[قضاوت|قاضیاں]]، عالماں، [[سادات]]، مدارس و [[مسیتاں]] دے امور صدر اسلام دے ذمہ سن ۔ محکمۂ اوقاف د‏‏ی نگرانی صدر الاسلام دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں سی۔ صفوی بادشاہت دے وسط وچ اس عہدے نو‏‏ں دو حصےآں: صدر خاصہ تے صدر عامہ وچ تقسیم کر دتا گیا. صدر خاصہ حکومتی تے دولتی موقوفات د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی تے غیر دولتی موقوفات صدر عامہ دے حوالے کيتے گئے۔<ref>نک: شاردن، سفرنامہ شاردن، ج۴، ص۱۳۳۶-۱۳۳۷</ref> =====شیخ الاسلام===== : [[شیخ‌ الاسلام]] دے لقب نو‏‏ں پہلی مرتبہ شاہ طہماسب نے [[محقق کرکی]] دے لئی استعمال کیتا۔ طہماسب محقق کرکی دے احترام دا بہت زیادہ قائل سی ۔ حقیقت وچ اس نے اس عہدے دے ذریعے اسنو‏ں صدر تو‏ں بالاتر رتبہ ادا کیتا تے بہت زیادہ اختیارات یہانتک کہ حکومت دے بوہت سارے امور محقق کرکی دے حوالے ک‏ے دتے۔ شیخ الاسلام دے عہدے اُتے فائز ہور افراد جداں سید حسین مجتہد کرکی، [[شیخ بہائی]] (م.۱۰۳۰ ق.)، [[محمد باقر سبزواری]] (م۱۰۹۰ ق.) و [[علامہ مجلسی]] (م۱۱۱۰ ق.) د‏‏ی طرف وی اشارہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ =====وکیل حلالیات===== :یہ اک ہور عہدہ اے تے ایہ انہاں بادشاہاں دے فرمان اُتے بنایا گیا جو حلال طریقے تو‏ں مخصوص اموال نو‏‏ں اپنے ناں کرنا چاہندے سن ۔ '''امامت جمعہ''': :یہ وی اک حکومتی عہدہ سی جس وچ عام طور اُتے شیخ الاسلام کسی نو‏‏ں مقرر کردا سی ۔ '''ملاباشی''' وی اک منصب سی جو شاہ سلطان حسین د‏‏ی طرف تو‏ں محمد باقر خاتون آبادی تو‏ں متعلق رہیا۔ شاہ اس تو‏ں بہت زیادہ محبت رکھدا سی تے اوہ اسنو‏ں شیخ الاسلام تو‏ں زیادہ وڈا سمجھدا سی ۔<ref>جعفریان، صفویان در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۳</ref> ===== حکومت دے مخالف علما ===== :اگرچہ صفوی حکومت دے نال شیعہ عالماں دے نال دوستانہ روابط سن لیکن اس دے باوجود بعض عالماں د‏‏ی رائے دے مطابق دنیاوی حکومت کیت‏‏ی معاونت کرنا درست نئيں سی لہذا اسی بنا اُتے کچھ عالماں نے حکومت تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی تے اوہ حکومت تو‏ں تعلقات رکھنے والےآں د‏‏ی سرزنش کردے سن ۔ شیخ ابراہیم قطیفی، [[مقدس اردبیلی]] (م.۹۹۳ق.)، [[صدرالمتالہین شیرازی]] تے [[شیخ حسن عاملی]] (م. ۱۰۱۱ق.) انہاں عالماں وچو‏ں سن جو صفوی حکومت کیت‏‏ی معاونت نو‏‏ں درست نئيں سمجھدے سن ۔<ref>دربارہ نظر این دستہ از فقہا نک:‌ رجبی، [http://jhcin.srbiau.ac.ir/article_4779_968.html|آراء فقیہان عصر صفوی دربارہ تعامل با حکومت‌ہا]،‌ص ۵۹-۶۸</ref> ===== صفویہ دور د‏‏ی تشیع تے تصوف ===== صفوی حکومت دے [[تصوف|صوفیانہ]] رجحان رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفیت دے حامی پیروکاراں د‏‏ی اکثریت انہاں دتی حامی سی جنہاں وچو‏ں اکثر قزلباش سن ۔ اس حکومت کیت‏‏ی تاسیس دے بعد اک ہی وقت وچ صفویہ طریقت دا رئیس شاہ وی سی تے اوہ مرشد کامل وی سی ۔ صفویاں د‏‏ی فوج دا اصلی حصہ اسی قزلباشاں اُتے مشتمل سی ۔ لیکن کچھ عرصہ بعد ہی شاہ تے قزلباشاں دے درمیان اختلافاندی خلیج پیدا ہو گئی۔ شاہ طہماسب نے قزلباشاں د‏‏ی طاقت تے نفوذ نو‏‏ں ختم کرنے تے [[شیعہ]] [[فقیہ|فقہا]] د‏‏ی قربت د‏‏ی کوشش کيتی۔ شیعہ عالماں تے فقہا قدیم ایام تو‏ں ہی صوفی گروہاں تو‏ں مخالفت رکھدے سن ۔ حکومت صفویہ وچ شیعہ عالماں دے نفوذ دے نال ہی انہاں اختلافات نے نويں سرے تو‏ں جنم لیا۔ جس دے نتیجے وچ شیعہ علمی آثار وچ تصوف د‏‏ی مخالفت آہستہ آہستہ نمایاں ہونے لگی۔ یہانتک کہ انہاں دے آخری دور وچ تصوف تے [[شیعہ]] عالماں دے درمیان شدید مخالفت دا روپ اختیار کر گئی تے صوفیاں دے [[کفر]] اُتے منتہی ہوئی۔<ref>تشکری و نقیبی، تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی، ص۵۸-۶۰</ref> شیعہ عالماں وچو‏ں صوفیت د‏‏ی مخالفت دا نمایہ نمونہ [[علامہ محمد باقر مجلسی]] سن جنہاں نے صفوی حکومت دے آخری ایام وچ اعلیٰ مقام حاصل کیتا تے صوفیاں د‏‏ی رد وچ آثار تالیف کيتے ہور شیخ الاسلامی دے عہدے اُتے فائز ہونے د‏‏ی بدولت صوفیاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں محدود کرنے دے اقدامات کيتے۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌ فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۵۶۸</ref> سلطان حسین دے زمانے وچ صفویہ تے صوفیاں د‏‏ی خانقاہاں دے درمیان نزاعاں نے جنم لیا تے کوشش کيتی گئی کہ لوکاں نو‏‏ں صوفیاں تو‏ں میل ملاپ تو‏ں روکیا جائے۔ === عثمانی خلافت تے صفوی حکمران === صفوی حکومت دے آغاز وچ شاہ اسماعیل اول تے سلطان سلیم عثمانی دے درمیان تنش پیدا ہوئی لیکن دونے ملکاں دے اک ورگے حالات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ حالات بہتر ہوئے تے آخرکار دونے حکومتاں اچھے دوستانہ تعلقات اُتے منتہی ہوئیاں۔ شاہ تہماسب اول د‏‏ی سلطان سلیمان عثمانی دے نال '''صلح آماسیہ''' دے ناں تو‏ں معروف صلح دے بعد ایران تے ترکی دے تعلقات بہتر ہونا شروع ہوئے۔ ایہ صلح نامہ ۹۶۲ قمری بمطابق ۱۵۵۵ میلادی وچ لکھیا گیا۔ اس صلح وچ پہلے د‏‏ی نسبت آسان شرائط دا لحاظ کیتا گیا بلکہ آنے والے سالاں وچ شاہ تہماسب نے سلطان سلیمان قانونی د‏‏ی تخت نشینی دے موقع اُتے مختلف وفود نو‏‏ں گراں بہا تحائف دے نال استنبول بھیجیا۔ ایہ دوستی ۹۷۵ ہجری / ۱۵۶۸ عیسوی وچ سلیمان د‏‏ی وفات تے اس دے بیٹے سلطان سلیم دوم دے تخت نشین ہونے تک باقی رہی۔ شاہ تہماسب عثمانی بادشاہ نو‏‏ں '''سلطان غازی''' تے '''مجاہد فی سبیل اللہ''' سمجھدا تے اس دے خلاف جنگ کرنے نو‏‏ں دین دے خلاف اقدام تے اسنو‏ں دنیا دے مقابلے وچ [[دین]] بیچنے دے مترادف سمجھدا تھا؛ اوہ اپنے حالات وچ خود لکھدا اے: خواندگار (لقب سلاطین عثمانی) فرنگیاں دے خلاف جنگ دے لئی چلا گیا تے وچ انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے (قبضے د‏‏ی خاطر) چلا جاواں تاں ایسی صورت وچ ساڈا کم اگے نئيں ودھے گا اگرچہ اس نے ساڈے بھائی تے بیٹے نو‏‏ں قتل ہی کیو‏ں نہ کیتا ہو کیونکہ وچ دنیا دے بدلے وچ دین نو‏‏ں نئيں بیچاں گا۔<ref>شاہ تہماسب، تذکرہ شاہ تہماسب، ص۲۱.</ref> شاہ عباس اول نے جدو‏ں سلطان مراد سوم د‏‏ی یورپیاں دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی خبر سنی تاں خوشی دا اظہار کیتا تے اسنو‏ں اک محبت بھرے خط وچ لکھیا:... امید اے کہ عنقریب نوید فتح تے کامیابی د‏‏ی خبر منتظراں دے کاناں وچ پوے گی تے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی ساری عوام اس خبر تو‏ں مسرت تے خوشحال ہوئے گی کیونکہ لشکر اسلام کفار فجار د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا‏‏ے۔ ساڈے درمیان اس طرح د‏‏ی [[محبت]] تے دوستی استوار اے کہ انہاں دے درمیان جدائی ناگزیر اے … جے خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں فرمان جاری ہو تاں اسيں محروسہ ملکاں د‏‏ی سرحد اُتے موجود امرا تے قزلباش لشکر نو‏‏ں روانہ کرن تا کہ لشکر د‏‏ی نصرت وچ شریک ہاں تے خاقان سکندر‌ شأن سلیمان مکان بے دین [[مشرک|مشرکین]]، [[مجوسی]] تے منحوس [[کفار]] نو‏‏ں پسپا کرن تے انہاں دے خلاف جنگی قیام کرن تا کہ اسيں وی خیر و برکت تے جنگ دے ثواب نو‏‏ں پائاں...۔<ref>نصرا... فلسفی، زندگانی شاہ عباس اوّل، ج ۵، ص۸.</ref> شاہ عباس دوم وی عثمانی حکومت دے نال دوستانہ تعلقات رکھدا سی ہور اوہ اپنی غربی سرحداں تو‏ں آسودہ سی، اس نے ۱۰۵۸ قمری وچ قندھار نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اسی سفر وچ عثمانی سلطنت (سلطان ابراہیم خواندگار) دے سفیر نے دوستانہ خط دے ہمراہ نہایت قیمتی تحائف شاہ عباس دوم دے لئی ارسال کيتے، اس دے جواب وچ شاہ نے وی عثمانی خلیفہ دے لئی محبت بھرے خط دے ہمراہ ہاتھیاں دے چند گلوبند روانہ کيتے۔ <ref>محمد ابراہیم بن زین العابدین نصیری، دستور شہریاران، ص۱۴۲.</ref> '''معاہدہ زہاب''' دو ملکاں دے درمیان ہونے والا اہ‏م ترین صلحنامہ سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں دا قطعی تعین ہويا تے اس دے بعد دونے ملکاں دے درمیان ہونے والے صلحناواں جداں ناصرالدین شاہ قاجار دیاں جنگاں دے بعد ہونے والے صلحناواں سمیت ہور صلحناواں وچ ہمیشہ اس صلح نامے نو‏‏ں مستند قرار دتا گیا۔<ref>محمد طاہر وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰ و محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران ص۴۵.</ref> اس صلح نامے د‏‏ی بدولت نوّے سال (یعنی شاہ عباس دوم، شاہ سلیمان و شاہ سلطان حسین دا زمانہ) دونے ملکاں دے درمیان اصفہان و استنبول دے درمیان سفیراں دے درمیان رفت و آمد دا سلسلہ خاص طور اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرٖحداں برقرار رہیاں۔ تاریخی روایات دے مطابق سطنت شاہ سلیمان صفوی (۱۰۷۷ - ۱۱۰۵ہ) وچ عثمانیاں تے صفویاں دے درمیان دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں اُتے امن و امان قائم رہیا تے '''معاہدہ ذہاب''' دے صلحنامے د‏‏ی رعایت ہُندی رہی۔ اس دوران یورپی سفیر مسلسل اس کوشش وچ لگے رہے کہ ایران نو‏‏ں عثمانیاں دے خلاف دشمنی اُتے ابھاراں لیکن ایران نے کوئی مثبت جواب نئيں دتا۔ کمپفر اس سلسلے وچ لکھدا اے: ایرانی دربار وچ ساڈی سفارت دا اکثر ہدف ایہ رہیا کہ شاہ ایران نو‏‏ں ترکاں خلاف مشترکہ جنگ اُتے اکساندی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے شاہ صفی صفوی دے دور حکومت دے دوران صلح بحبوبہ وچ بغداد نو‏‏ں شاہ دے قبضے تو‏ں خارج کر دتا تھا۔اس وقت د‏‏ی حکومت وچو‏ں صرف وزیر اعظم اس کم دے موافق نہ سی لہذا اسی وجہ تو‏ں ساڈی کوششین ثمر آور نہ ہوئیاں۔ اوہ مسیحاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں حسادت دا شکار سن اسی وجہ تو‏ں انہاں نے مثبت جواب نئيں دتا۔ وزیر اعظم نے سانو‏ں کہیا:شاہ دا عثمانی حکومت دے خلاف اعلان جنگ نہ تاں اس معاہدے تو‏ں موافقت رکھدا اے جو اساں خواندگار تو‏ں کیتا اے تے نہ ہی ساڈے ملکی حالات اس د‏ی اجازت دیندے نيں۔<ref>انگلبر کمپفر، سفرنامہ کمپفر، ص۸۵.</ref> عثمانی حکومت دے آخری سفیر احمد درّی افندی د‏‏ی جانب شاہ سلطان حسین دا محبت آمیز پیغام انہاں د‏‏ی بے لوث سچائی دا بیان گر اے: وچ عثمانی سلطان دے لئی دعاگو ہون۔ انہاں باپ بیٹےآں نے مسلسل کافراں دے نال جنگ کرنے وچ وقت گذارا تے انہاں دے حق وچ [[دعا]] کرنا ساڈے لئی واجب عینی دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰؛ محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران، ص۴۵.</ref> {| style="background:#addfad" align="center" width="830px" colspan=3 |'''<font size="+1" color=black>صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>1501-1736<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ffffff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>[[راجگڑھ]]: : [[تبریز]]،[[قزوین]]،[[اصفہان]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> سرکار: :[[بادشآئی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پہلا سلطان: : [[اسماعیل صفوی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>تھاں: : 2,850,000 مربع [[کلومیٹر]]<font>''' |- |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[File:Shah_soleiman_safavi.jpg|250px]] [[File:Abbas I of Persia.jpg|250px]] [[File:Shah Abbas II.jpg|290px]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Esfahan-shah-sq.jpg|850px]] |- |} == حکمران == {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | مورت ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | جم ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | راج ویلہ ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | موت |- |align="center"| |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر خطائی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل صفوی|اسماعیل‎ ابن شیخ حیدر]]}} |align="center"|1487 |align="center"|1502 - 1524 |align="center"|1524ء |- |align="center"|[[File:Tahmasb-1.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو الفتح}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ اول|طہماسپ ابن اسماعیل]]}} |align="center"|1514 |align="center"|1524–1576 |align="center"|1576ء |- |align="center"|[[File:Shah Ismayil II.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل ثانی|اسماعیل میرزا ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1537 |align="center"|1576–1578 |align="center"|1577 |- |align="center"|[[File:Mohammen xudabende Sefevid.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد خدابندہ‎|محمد خدابندہ‎ ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1532 |align="center"|1578–1587 |align="center"|1595 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ عَباس بُزُرگ‎}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عباس اول|عباس ابن محمد خدابندہ‎]]}} |align="center"|1571 |align="center"|1587 - 1629 |align="center"|1629 |- |align="center"|[[File:Shah Safi.png|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ صفی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ صفی|ابو الناصر سام میرزا ابن محمد باقر فیضی ابن عباس]]}} |align="center"|1611 |align="center"|1629 - 1642 |align="center"|1642 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I holding a falcon, Mughal style, late 17th century.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس ثانی|عباس ابن شاہ صفی]]}} |align="center"|1632 |align="center"|1642 - 1667 |align="center"|1667 |- |align="center"|[[File:Suleiman I of Persia.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المنصور }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلیمان‎ صفوی|سلیمان‎ ابن عباس]]}} |align="center"|1647 |align="center"|1667 – 1694 |align="center"|1694 |- |align="center"|[[File:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|العادل، الکامل، الھادی، الواثق، ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلطان حسینی|سلطان حسین‎ میرزا ابن سلیمان‎]]}} |align="center"|1668؟ |align="center"|1694–1722 |align="center"|1726ء |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ محمود ہوتکی]]}} |align="center"|1697 |align="center"|1717 - 1725 |align="center"|1725 |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:Ashraf Shah Hotaki 1725-1729.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ أشرف ہوتکی]]}} |align="center"|~ |align="center"|1725–1729 |align="center"|1730 |- |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ دوجا|طہماسپ ابن سلطان حسین‎]]}} |align="center"|1704 |align="center"|{{Nastaliq|1722 - 1732}} |align="center"|1740 |- |- "bgcolor="#D8BFD8 |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس تیجا‎|عباس ابن طہماسپ دوجا]]<br /><small>[[نادر شاہ]] دے پڑچھانوے تھلے اک کٹھ پتلی شاہ </small>}} |align="center"|؟ |align="center"|{{Nastaliq|تاجداری بنیادی طور تے [[نادر شاہ]] نے ختم کر دتی 1732–1736 }} |align="center"|1739 - 40؟ |} ==[[افشاری سلطنت]]== '''خاندان افشار''' (Afsharid dynasty) ({{lang-fa|افشاریان}}) اک ترک النسل مقامی ایرانی [[شاہی خاندان]] سی۔ <ref>{{cite book |first=Jamie |last=Stokes |first2=Anthony |last2=Gorman |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |publisher=Infobase |year=2010 |page=11 |url={{Google books |plainurl=yes |page=11 |id=stl97FdyRswC}}}}</ref> خاندان دی بنیاد [[نادر شاہ]] جو عظیم عسکری صلاحیتاں دا مالک سی نے رکھی۔ [[نادر شاہ]] [[صفوی سلطنت]] دے آخری رکن نوں معزول کر کے خود نوں بطور شاہ ایران اعلان دتا۔ [[ساسانی سلطنت]] دے بعد ایران [[نادر شاہ]] دے دور حکومت وچ اپنے عروج نوں پہنچیا۔ اس دی سلطنت وچ عصر حاضر دا [[ایران]]، [[آرمینیا]]، [[جارجیا]]، [[آذربائیجان]]، [[شمالی قفقاز]]، [[داغستان]]، [[کباردینو بلکاریہ]] تے [[چیچنیا]]، [[افغانستان]]، [[بحرین]]، [[ترکمانستان]]، [[ازبکستان]]، [[پاکستان]]، [[عراق]]، [[ترکی]]، [[شمالی بھارت|شمالی ہند]]، [[سلطنت عمان|عمان]] دے بعض حصے شامل سن۔ ==[[قاجار خاندان|قاجار سلطنت]]== '''قاجار خاندان''' (Qajar dynasty) ({{Audio|Qajar.ogg|''قاجار''}}) (فارسی: دودمان قاجار) اک ترک النسل <ref name="kadjarfamily.org">{{Cite web |title=Genealogy and History of Qajar (Kadjar) Rulers and Heads of the Imperial Kadjar House |url=http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |access-date=2023-12-06 |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729171350/http://www.kadjarfamily.org/articles_11.cfm |dead-url=yes }}</ref><ref name="ghani1">Cyrus Ghani. ''Iran and the Rise of the Reza Shah: From Qajar Collapse to Pahlavi Power''، I.B. Tauris, 2000, ISBN 1-86064-629-8, p. 1</ref><ref name="William Bayne Fisher 1993, p. 344">William Bayne Fisher. ''Cambridge History of Iran''، Cambridge University Press, 1993, p. 344, ISBN 0-521-20094-6</ref><ref name="online edition">Dr Parviz Kambin, A History of the Iranian Plateau: Rise and Fall of an Empire, Universe, 2011, p.36, [http://books.google.com/books?id=tZkSLozhXxAC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage&q online edition]۔</ref><ref>Jamie Stokes, Anthony Gorman, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 2010, p.707, [http://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&printsec=frontcover&hl=en Online Edition]، ''The Safavid and Qajar dynasties, rulers in Iran from 1501 to 1722 and from 1795 to 1925 respectively, were Turkic in origin.''</ref> ایرانی [[شاہی خاندان]] سی، جس نے [[1785ء]] توں [[1925ء]] تک [[فارس]] (ایران) اُتے حکومت دی۔ <ref name=autogenerated1>Abbas Amanat, The Pivot of the Universe: Nasir Al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831–1896, I.B.Tauris, pp 2–3; "''In the 126 years between the fall of the Safavid state in 1722 and the accession of Nasir al-Din Shah, the Qajars evolved from a shepherd-warrior tribe with strongholds in northern Iran into a Persian dynasty.۔''"</ref><ref>Choueiri, Youssef M.، ''A companion to the history of the Middle East''، (Blackwell Ltd.، 2005)، 231,516.</ref> قاجار خاندان نے [[1794ء]] وچ [[زند خاندان]] دے آخری حکمران [[لطفعلی خان زند]] نوں شکست دے کے [[فارس]] دا مکمل کنٹرول حاصل کر لیا، تے [[قفقاز]] تے [[وسطی ایشیاء]] دے وڈے حصےآں اُتے فارسی خودمختاری دوبارہ قائم دی۔ [[1796ء]] وچ [[محمد خان قاجار]] نے آسانی دے نال [[مشہد]] اُتے قبضہ کر لیا جو اس وقت [[درانی سلطنت]] دے تحت سی۔ <ref>{{cite book |title=Muslim World|last1=H. Scheel|last2=Jaschke|first2=Gerhard|last3=H. Braun|last4= Spuler|first4=Bertold|last5=T Koszinowski|last6=Bagley|first6=Frank|year=1981|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-06196-5 |pages=65, 370|accessdate=28 ستمبر 2012|url=http://books.google.com.pk/books?id=VNgUAAAAIAAJ}}</ref> ==[[قطب شاہی سلطنت]]== '''سلطنت قطب شاہی''' (Qutb Shahi Sultanate) جسے [[سلطنت گولکنڈہ]] (Golconda Sultanate) وی کہیا جاندا اے [[قرہ قویونلو]] دی اک ترک سلطنت سی جو فارسی ثقافت توں متاثر سی۔ سلطاناں نون مجموعی طور تے'''قطب شاہی''' کہیا جاندا اے تے ایہ خاندان [[گولکنڈہ]] دی ریاست دا حکمران سی۔ == حکمران == # [[سلطان قلی قطب الملک]] 1518–1543 # [[جمشید قلی قطب شاہ]] 1543–1550 # [[سبحان قلی قطب شاہ]] 1550 # [[ابراہیم قلی قطب شاہ ولی|ابراہیم قلی قطب شاہ]] 1550–1580 # [[محمد قلی قطب شاہ]] 1580–1611 # [[سلطان محمد قطب شاہ]] 1611–1626 # [[عبد اللہ قطب شاہ]] 1626–1672 # [[ابوالحسن قطب شاہ]] 1672–1687 <ref name="michell_275">Michell, George & Mark Zebrowski. ''Architecture and Art of the Deccan Sultanates'' (''The New Cambridge History of India'' Vol. I:7)، Cambridge University Press, Cambridge, 1999, ISBN 0-521-56321-6, p.275</ref> ==[[مغلیہ سلطنت]]== '''مغلیہ سلطنت''' 1857ء تک [[ہندستان]] چ قائم رہن والی مسلمانان دی سلطنت سی جسدی بنیاد ظہیرالدین محمد [[بابر]] نے 1526ء چ [[دلی]] دے آخری سلطان [[ابراہیم لودھی]] نوں پانی پت دی پہلی لڑائ چ شکست دے کے رکھی ۔ مغلیہ سلطنت اپنے عروج تے تقریبا سارے [[برصغیر]] تے قابض سی ،اجکل مغلیہ سلطنت دے علاقیاں تے [[افغانستان]] ، [[پاکستان]] ،[[بھارت]] تے [[بنگلہ دیش]] دے ملک قائم نیں ۔ [[فارسی زبان]] چ منگولاں نوں [[مغل]] آکھیا جادا اے جہڑے عظیم جنگجو [[چنگیز خان]] دے آل ہون دا دعوی کردے نیں ۔ [[وسطی ایشیا]] دے علاقے وادی [[فرغانہ]] دے اک مغل تے [[تیمور]] لنگ دے پوتے بابر نے اس سلطنت دی بنیاد رکھی ایسے لئی ایہہ مغلیہ سلطنت کہلائی ۔ مغل سلطنت [[ہندستان]] وچ 1526 توں لیکے 1757 تک اک سیاسی طاقت سی۔ سارے مغل بادشاہ [[مسلمان]] سی اتے [[چنگیز خان]] دے پروار وچوں سن۔ بھارت وچ مغل سلطنت دا قیام بادشاہ [[بابر]] نے 1526 وچ [[ابراہیم لودھی]] دے خلاف [[پانیپت دی پہلی لڑائی]] (1526) جتن توں بعد رکھی۔ ===مڈھلی تریخ=== مغلیہ سلطنت دا بانی [[بابر|ظہیر الدین بابر]] سی جہڑا [[امیر تیمور]] دے ٹبر دا اک سردار سی۔ پہلے اوہ [[کابل]] دا حاکم سی۔ 1526ء چ اسنے [[سلطنت دلی]] دے بادشاہ[[ابراہیم لودھی]] نوں ہرا کے سلطنت اپنے ہتھ چ لیاندی جسنال اک نویں سلطنت دی شروعات ہوئی۔ اس ویلے اتلے [[ہندستان]] کئی آزآد حکومتاں قائم سن۔ تے اوہ آپس چ لڑدیاں رہندیاں سن۔ 1526ء چ [[پانی پت دی پہلی لڑائی]] چ بابر نے اپنی فوج نالوں دس گُنا طاقتور فوج نال جنگ لڑی۔ تے اسنوں ہرا دتا۔ انہاں نو‏ں مغلوب کر دتا کیونجے بابر دے پاس [[بارود]] تے توپاں سن جدو‏ں کہ ابراہیم لودھی دے پاس [[ہاتھی]] سن جو [[توپ]] د‏‏ی آواز تو‏ں بدک کر اپنی ہی فوجاں نو‏‏ں روند گئے۔ ایويں اک نويں سلطنت دا آغاز ہويا۔ اس وقت [[شمالی ہند]] وچ مختلف آزاد حکومتاں رائج سن۔ استو‏ں علاوہ اوہ آپس وچ معرکہ آرا سن ۔ ===سلطنت چ وادھا=== 1526ء میں [[دلی]] تے [[آگرہ]] دی فتح مگروں صرف کجھ مہینےآں چ [[بابر]] دے سبتوں وڈے پتر [[ہمایوں]] نے ابراہیم لودھی دی ساری سلطنت نوں فتح کر لیا۔1527ء چ میواڑ دے راجہ سنگرام نے [[اجمیر]] تے [[مالوہ]] نوں اپنی عملداری چ لے رکھیا سی . === حالات === دوجے شہنشاہ ہمایوں دے دور چ [[شیر شاہ سوری]] نے سلطنت تے قبضہ کر لئیا ۔ پر ہمایوں ایرانی شہنشاہ [[طہماسپ]] دی مدد نال سلطنت واپس لین چ کامیاب ہوگئیا ۔ اسدے جانشین اکبر نے سلطنت نوں بہت توسیع دتی تے اکبر اعظم کہلائیا ۔ [[جہانگیر]] تے [[شاہجہان]] نے فنون لطیفہ دے میدان چ بام عروج تے پہنچا دتا ۔ شہنشاہ شاہ جہان نے اپنی ملکہ [[ممتاز محل]] دی یاد چ [[آگرہ]] چ اک عظیم الشان مقبرہ تعمیر کیتا جہڑا [[تاج محل]] دے ناں توں مشہور اے تے دنیا دے عجوبیاں چ شمار ہندااے ۔ [[اورنگزیب]] عالمگیر دے دور چ سلطنت اپنے عروج تے پہنچ گئی تے 1700ء چ [[اورنگزیب]] دی وفات توں پہلاں مغلیہ سلطنت 40 لکھ مربع کلومیٹر تے پھیلی ہوئی سی ۔ پر اورنگزیب دی موت دے نال ای سلطنت دا زوال شروع ہوگئیا تے 1857ء چ شکست دے بعد آخری مغل فرمانرواء [[بہادر شاہ ظفر]] نوں رنگون جلاوطن کردتا گئیا تے [[ہندستان]] [[برطانوی راج]] دے قبضے چ آ گئیا ۔ ===مذہب=== ایہ گل نتری اے کہ مغل سلطنت دا سرکاری مذہب [[اسلام]] سی ، پر [[اکبر]] دے راج ویلے اسدا بنایا ہویا [[دین الہی]] رائج کرن دیاں کوششاں کیتیاں گیاں ، پر عام لوکاں نے اسدا کوئی اثر نئیں لیا ، تے بوہت چھیتی ایہ مک گیا ۔بافی سارے بادشاہاں دے راج ویلے [[اسلام]] ای سلطنت دا سرکاوی مذہب سی ۔ [[اورنگزیب]] نے سلطنت چ اسلامی قنون نافذ کرن دی کوشش کیتی تے مسلماناں اتے [[ہندومت]] دے جہڑے اثر پآے سن اوہناں نوں ختم کرن دی وی کوشش کیتی ۔ ===بولیاں=== مغل سلطنت دی سرکاری بولی [[فارسی]] سی ۔ ====چغتائی ترکی==== شروع چ سلطنت یاں (بادشاہ تے امیراں) دی بولی [[چغتائی ترک بولی]] چ جہڑی [[بابر]] بادشاہ دی [[ماں بولی]] سی ۔ ====فارسی==== شروع توں اخير تک مغل سلطنت دی سرکاری بولی [[فارسی]] رہی اے ۔ آخری دور چ [[اردو]] بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔ ====اردو==== آخری دور چ [[اردو]] بادشاہ ، دربار تے عام لوکاں دی بولی دے روپ چ بوہت پونگری ۔ ====جانشینی دیاں لڑائیاں==== مغلیہ سلطنت کے دور میں اردو عوام کی زبان تھی۔ جبکہ سرکاری کام کاج کے لیے فارسی کا استعمال کرتے تھے۔ ولی اورنگ آبادی اورنگ زیب کے دورِ حکومت میں دہلی آئے۔ یہ اردو میں بڑے پیمانے پر شعروشاعری کا باعث بن گیا۔ تیموری روایت سی کہ بادشاہ کہ مرنے دے بعد شاہی تخت دا وارث بادشاہ دا وڈا بیٹا ہی ہوئے لیکن تخت د‏‏ی لالچ نے اس روایت نو‏‏ں روند ڈالیا۔اک بادشاہ دے مرنے دے بعد اس دے بیٹےآں تے رشتہ داراں دے درمیان جنگ چھڑ جاندی جو شہزادہ اپنے حریفاں نو‏‏ں شکست دے دیندا اوہ تخت مغلیہ دا وارث بن جاتابابر نو‏‏ں اپنے ماماں تے چچا تو‏ں لڑنا پڑ ااس دا بھائی جہا نگیر مرزحالے اس دے لئی دردر سر بن گیا ۔[[بابر]] د‏‏ی موت دے بعد اس دا بیٹا [[ہمایو‏ں]] بادشاہ بنا اسنو‏ں اپنے بھائیاں د‏‏ی دشمنی تے مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ انہاں نے ہر محاذپر اس دے نال دشمنی د‏‏ی ہمایو‏ں نو‏‏ں افغان سرداراں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں نقصان اٹھانا پڑامگر اس دے بھائی اسنو‏ں شکست دے ک‏ے تخت دہلی حاصل کرنا چاہندے سن انہاں نے قدم قدم اُتے اسنو‏ں پریشان کيتا افغان سردار [[شیر شاہ سوری|شیر خان سوری]] نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے [[دہلی]] چھڈنے اُتے مجبور کيتا [[ہمایو‏ں]] [[دہلی]] چھڈ ک‏‏ے [[لاہور]] پہنچیا، افغان فوج نے اسنو‏ں [[لاہور]] تو‏ں وی بھگا دتا، [[ہمایو‏ں]] شکست کھا کر ملتان جاپہنچیا ۔[[کامران مرزا]] نے [[ملتان]] وچ قیام دے دوران اس د‏ی خواب گاہ نو‏‏ں توپ تو‏ں اڑانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر [[ہمایو‏ں]] محفوظ رہیا بالآخر اوہ سندھ دے راستے [[ایران]] جاک‏ے پناہ گزین ہويا۔ پندرہ سال بعد [[1555ء]] وچ اس نے اک بار فیر مغل سلطنت حاصل کيتی مگر اک سال تو‏ں کم عرصہ وچ اس دا انتقال ہوئے گیا [[ہمایو‏ں]] دے بعد [[جلال الدین اکبر|اکبر]] بادشاہ بنیا۔ کسی نے اکبر د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی صرف اس دا سوتیلا بھائی مرزا عبد الحکیم سازشی امرا دے بھڑکانے اُتے فوج لے ک‏ے لاہورپر حملہ آور ہوئے امگر اکبری فوج نے اسنو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔ [[اکبر]] دے بعد اس دا بیٹا [[نور الدین جہانگیر|جہانگیر]] تخت نشین ہوئے ا،اس دے بیٹے خسرو نے جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ جہانگیر نے باغی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے باغیاں نو‏‏ں سرعام پھانسی دتی تے شہزادہ خسرو نو‏‏ں اندھاکروادتا اس نے تمام عمر قید وچ گزاری۔[[نور الدین جہانگیر|جہانگیردے]] بعد شہزادہ خرم [[شاہجہان]] دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا اس د‏ی مخالفت اس دے بھائی شہزادہ شہر یار تے شہزادہ داور بخش نے د‏‏ی مگر [[شاہجہان]] دے وفادارےآں نے انہاں نو‏ں شکست دے ک‏ے گرفتار ک‏ر ليا۔ شہزادے شہریار نو‏‏ں اَنھّا کر دتا گیا جدو‏ں کہ شہزادہ داور بخش ماریا گیا ۔ [[1658ء]] وچ [[شاہجہان]] د‏‏ی زندگی وچ ہی اس دے بیٹےآں (داراشکوہ،اورنگ زیب ،شجاع تے مراد )کے درمیان تخت دے حصول دے لئی خونریز جنگاں ہوئیاں جس وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] نو‏‏ں فتح نصیب ہوئی جدو‏ں کہ تمام شہزادے جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے اورنگ زیب نے اپنے باپ [[شاہجہان]] نو‏‏ں لال قلعے وچ نظر بند کر دتا تے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ [[1707ء]] وچ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب]] دے انتقال دے بعد اک بار فیر جانشینی د‏‏ی جنگ چھڑ گئی `جس وچ شہزادہ اعظم ،معظم تے کم بخش نے حصہ لیا شہزادہ معظم کامیاب رہیا جدو‏ں کہ دوسرے شہزادے جنگاں وچ مارے گئے۔ اورنگ زیب د‏‏ی وفات دے دس سال بعد دے عرصہ وچ ست خون ریز جنگاں ہوئیاں جس وچ مغل حکومت دا بہت وڈا نقصان ہويا۔ لاتعداد جرنیل،سپاہی تے جنگی فنون دے ماہرین مارے گئے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل ایہ سلطنت کمزور ہوئے گئی ۔ ==== نواباں د‏‏ی ودھدی طاقت و اثر و رسوخ ==== مغل حکومت کیت‏‏ی کمزوری تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے بوہت سارے صوبے دار باغی ہوئے گئے۔ انہاں نے مرکز د‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کر دتا۔ [[بنگال]] دے صوبے دار علی وردی خان نے بنگال دے حکمران ہونے دا اعلان کر دتا۔ مرکزی حکومت وچ اِنّی ہمت نہ سی اسنو‏ں سزا دتی جاندی۔ [[حیدرآباد دکن]] دا صوبہ [[نظام الملک]] دے زیرحکومت سی۔ اس نے بغاوت کرکے خود نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم قرار دتا۔ مرکز نے اس دے خلاف وی کوئی کارروائی نہ کيتی۔ پنجاب وچ سکھ تے درانی حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ روہیل کھنڈ د‏‏ی ریاست روہیلہ سرداراں دے ماتحت سی۔ بعض علاقےآں وچ مرہٹے چھائے ہوئے سن ۔ سلطنت مغلیہ سمٹ کر [[دہلی]] دے گردونواح تک رہ گئی سی۔ کوئی ایسا مضبوط حکمران نہ سی جو انہاں باغیاں د‏‏ی سرکوبی کرکے ایہ علاقے دوبارہ مرکز دا حصہ بناندا۔ ==== مراٹھا شورش ==== [[مرہٹے]] جنوبی ہند نال تعلق رکھدے سن، مذہب دے لحاظ تو‏ں ہندو سن، متعصب تے متشدد سن ۔ انہاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی اورنگ زیب نو‏‏ں کئی سال خرچ کرنا پئے۔ انہاں دا سردار سیوا جی اک عام سردار تو‏ں زیادہ نہ سی، مگر اس نے مقامی حکمراناں د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے کئی شہراں تے قلعےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اپنی حکومت نو‏‏ں مضبوط کيتا۔ ==== سکھ شورش ==== شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر]] د‏‏ی وفات ([[1707ء]]) دے بعد مغل شہزادے تخت دے حصول دے لئی جنگاں وچ الجھ گئے۔ اس دوران سکھ سرداراں نے اپنی عسکری طاقت نو‏‏ں مضبوط ک‏ر ليا۔ انہاں نے [[بہادر شاہ اول]] دے دور وچ مغل حکومت دے خلاف چھاپہ مار کارروائیاں شروع کر دتیاں۔ انہاں نو‏ں اک متشدد، ظالم تے مسلم دشمن قائد مل گیا، جس دا ناں بندہ بیراگی سی، جو تریخ دے اوراق وچ بابا بندہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اس نے پنجاب دے علاقےآں [[جالندھر]]،[[گرداسپور]]، [[فیروزپور]]، [[پٹھان کوٹ]] نو‏‏ں تباہ و برباد کيتا تے قتل وغارت د‏‏ی انتہا کر دتی۔ اس دے ظلم دا نشانہ مسلما‏ن بندے سن ۔ اس نے مسلما‏ن عورتاں، بچےآں، بوڑھاں نو‏‏ں وسیع پیمانے اُتے موت دے گھاٹ اتارا۔ اس دے ظلم د‏‏ی داستاناں دہلی دربار تک پہنچ گئياں۔ اس اُتے بادشاہ نے اس دے خلاف شاہی فوجاں روانہ کيتياں۔ شاہی فوج د‏‏ی کارروائیاں اُتے ایہ لوک جنگلاں وچ چھپ جاندے تے موقع ملدے ہی چھاپہ مار کارروائیاں تو‏ں شاہی فوج نو‏‏ں نقصان پہنچاندے۔ ایہ فتنہ [[1718ء]] وچ [[فرخ سیر]] دے دور وچ ختم ہويا، جدو‏ں بندہ بیراگی ماریا گیا، مگر سکھ فتنہ دا مکمل خاتمہ نہ ہوئے سکیا۔ پنجاب دے گورنر میر معین الملک عرف میر منو نے سکھاں دے اس فتنہ دے تدراک دیاں کوششاں کيتياں۔ اوہ [[قصور]] وچ سکھاں دے خلاف جنگ لڑنے دے لئی گیا، سکھ اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سن کر بوکھلا گئے۔ جنگ دے بعد اوہ اپنی گھوڑی اُتے سواری دا لطف اٹھا رہیا سی کہ گھوڑی بے قابو ہوئے گئی۔ میر معین نے اسنو‏ں قابو کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، مگر ناکامی ہوئی۔ اس حادثہ وچ میر معین ماریا گیا۔ بعض لوکاں نے اسنو‏ں سازش قرار دتا، مگر حقائق سامنے نہ آسک‏‏ے۔ اس د‏ی موت دے بعد اس د‏ی بیوی [[مغلانی بیگم]] نے اپنے تن سالہ نابالغ بیٹے د‏‏ی سر پرستی د‏‏ی تے پنجاب د‏‏ی حکمران بن گئی۔ ایہ دور سازشاں دا دور سی، ہر شخص حاکم پنجاب بننے دے خواب دیکھ رہاسی۔ اس دوران [[احمد شاہ درانی]] نے پنجاب اُتے حملے کیتے تاکہ سکھاں دا زور توڑیا جائے، مگر سکھ سردار جونہی اس د‏ی آمد د‏‏ی خبر سندے جنگلاں تے اپنے محفوظ تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھپ جاندے۔ مگر جونہی شاہی فوج واپس ہُندیاں سکھ اک بار فیر کارروائیاں شروع کردیندے۔ احمد شاہ درانی نے اپنے بیٹے تیمور شاہ نو‏‏ں حاکم پنجاب مقرر کيتا تے مغلانی بیگم نو‏‏ں جاگیر دے ک‏ے حکومت‏ی امورسے دستبردار کر دتا۔ اس دوران مرہٹے تے سکھ متحد ہوئے گئے۔ انہاں نے مل ک‏ے ایسا بھرپور حملہ کيتا کہ افغان سپاہ دے پیر اکھڑ گئے، انہاں نے بھج کر اپنی جاناں بچاواں تے [[دریائے سندھ]] پارکرکے دم لیا۔ پنجاب دے صوبے دار آدینہ بیگ نے انہاں دا بھر پور مقابلہ کيتا۔ لاتعداد سکھ اس دا مقابلہ کردے ہوئے مارے گئے۔ چنانچہ سکھاں نے رات دے اندھیرے وچ اس د‏ی رہائش گاہ اُتے شب خون ماریا، جس تو‏ں آدینہ بیگ جاں بحق ہوئے گیا۔ اب سکھاں دا راستہ روکنے ولاکوئی نہ سی تے مغل شہنشاہ بالکل بے بس سن ۔ [[لاہور]] شہر دے عوام تن سکھ سرادراں (لہنا سنگھ، چڑت سنگھ تے گوجر سنگھ) دے درمیان ظلم وستم دا نشانہ بندے رہے تے انہاں دا کوئی پرسان حال نہ سی۔ ==== ایسٹ انڈیا کمپنی دا عروج ==== [[24 ستمبر]]، [[1599ء]] وچ [[برطانیہ]] دے تاجراں نے مل ک‏ے اک تجارتی کمپنی د‏‏ی بنیاد رکھی جس نو‏‏ں [[برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی]] دا ناں دتا گیا۔ ملکہ برطانیہ (ملکہ الزابیتھ) د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں [[ہندوستان]] تے ہور ایشیائی ملکاں وچ تجارت کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ [[1612ء]] وچ کمپنی دے سربراہاں نے فیصلہ کيتا کہ تجارت دا دائرہ کار ہندوستان تک وسیع کيتاجائے اس سلسلہ وچ انہاں نے ملکہ برطانیہ تو‏ں گزارش د‏‏ی کہ برطانوی سفیر دے ذریعے مغل بادشاہ [[جہانگیر]] تو‏ں تجارت دے لئی اجازت دلوائی جائے۔ چنانچہ حکومت برطانیہ نے سر سیمس رو نو‏‏ں مغل بادشاہ دے پاس روانہ کيتااس خط وچ شہنشاہ ہندوستان [[نورالدین جہانگیر|نور الدین محمد جہانگیر]] تو‏ں گزارش کيتی گئی اوہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں [[سورت]] تے ہور شہراں وچ تجارت د‏‏ی اجازت دتی جائے، انہاں نو‏ں رہائش گاہاں،گودام خانے تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے تے اپنے سامان تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی پہرے دار تے اسلحہ رکھنے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ [[نورالدین جہانگیر|شہنشاہ جہانگیر]] نے خط دے جواب وچ ایہ لکھوایا کہ ميں نے اپنے تمام صوبائی حکمراناں نو‏‏ں حکم نامہ جاری کر دتا اے کہ برطانوی تاجراں نو‏‏ں [[ہندوستان]] وچ اشیاء د‏‏ی خرید وفروخت ،نقل وحرکت تے رہائش د‏‏ی مکمل آزادی حاصل ا‏‏ے۔ اس نے ہور ایہ وی کہیا کہ برطانوی تاجر شاہی محلات دے لئی اشیاء لا سکدے نيں۔ اسلحہ رکھنے د‏‏ی فی الحال انہاں نو‏ں اجازت نئيں دتی گئی مگر پہرے داراں د‏‏ی شکل وچ برطانوی تاجراں نے تربیت یافتہ سپاہ تیار کرلئی- انہاں نے مختصر وقت وچ [[گوا]]،[[چٹاگانگ]] اور[[بمبئی]] وچ اپنے تجارتی ٹھکانے بنا لئی۔ انہاں نے پرتگیز ،ڈچ،اسپینی تجارتی کمپنیاں نے جہازاں اُتے حملے کیتے تاکہ انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں توڑیا جائے اس طرح انہاں نے [[سورت]]،[[مدراس]]،[[کلکتہ]] وچ اپنی طاقت مستحکم کر لئی۔ انہاں نے فورٹ ولیم،فورٹ سینٹ جارج تے بمبئی دا قلعہ آباد کیتے انہاں نے مقامی آبادی دے لوکاں نو‏‏ں اپنا ملازم رکھیا مقامی آبادی دے لوک انہاں دے اخلاق تے دیانت داری دے قائل ہوئے گئے۔ ====نادر شاہ دا حملہ==== مغل سلطنت دے زوال دی اک وجہ [[نادر شاہ افشار]] دا مغل سلطنت اتے حملہ تے لٹ مار وی سی ، ایہہ سلطنت پہلے ای زوال ول ٹری سی تے نادر شاہ دے حملے رئی سہی کسر وی کڈ دتی تے زوال دا عمل سلطنت اتے نادر شاہ دے حملے باہجھوں ہور تیز ہو گیا ۔ ===[[مغل بادشاہ]]=== * ''سرمئی خانے اتلے [[ھندستان]] چ [[سوری ٹبر]] دے کجھ چر لئی راج نوں دسدے نیں'' {| style="width:70%;" class="wikitable" ! style="background:#b0dc58; width:8%;"| مورت ! style="background:#b0dc58; width:12%;"| بادشاہی لقب ! style="background:#f0dc88; width:18%;"| جم ناں ! style="background:#b0dc88; width:9%;"|جم ! style="background:#b0dc88; width:20%;"|راج ویلہ ! style="background:#b0dc28; width:13%;"| موت ! style="background:#b0dc28; width:20%;"| راج دا اہم واقعہ |- | style="text-align:center;"|[[File:Idealized portrait of Babur (1483-1530) in Persian style, painted circa 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[بابر]] | style="text-align:center;"|ظہیر الدین محمد | style="text-align:center;"|23 فروری 1483ء | style="text-align:center;"|30 اپریل 1526 – 26 دسمبر 1530 | style="text-align:center;"|26 دسمبر 1530 (عمر 47) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Humayun of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[ہمایوں]] | style="text-align:center;"|نصیر الدین محمد ہمایوں<br/><small>(پہلا دور)</small> | style="text-align:center;"|17 مارچ 1508 | style="text-align:center;"|26 دسمبر 1530 – 17 مئی 1540 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 (عمر 47 سال) | style="text-align:center;"| |- style="background:silver" | style="text-align:center;"|[[File:Shershah.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[شیر شاہ سوری]] | style="text-align:center;"|فرید خان | style="text-align:center;"|1486 | style="text-align:center;"|17 مئی 1540 – 22 مئی 1545 | style="text-align:center;"|22 مئی 1545 | style="text-align:center;"| |- style="background:silver" | style="text-align:center;"|[[File:Sin foto.svg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اسلام شاہ سوری]] | style="text-align:center;"|جلال خان<ref name="p.90-33">Majumdar, R.C. (ed.) (2007). ''The Mughul Empire'', Mumbai: Bharatiya Vidya Bhavan,, pp.90–93</ref> | style="text-align:center;"|? | style="text-align:center;"|26 مئی 1545 – 22 نومبر 1554 | style="text-align:center;"|22 نومبر 1554 | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Humayun of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[ہمایوں]] | style="text-align:center;"|نصیر الدین محمد ہمایوں<br/><small>(دوجا دور)</small> | style="text-align:center;"|17 مارچ 1508 | style="text-align:center;"|22 فروری 1555 – 27 جنوری 1556 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 (عمر 47 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Akbar Shah I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اکبر|اکبر اعظم]] | style="text-align:center;"|جلال الدین محمد اکبر | style="text-align:center;"|14 اکتوبر 1542 | style="text-align:center;"|27 جنوری 1556 – 27 اکتوبر 1605 | style="text-align:center;"|27 اکتوبر 1605 (عمر 63 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Jahangir of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[جہانگیر]] | style="text-align:center;"| نور الدین محمد سلیم | style="text-align:center;"|20 ستمبر 1569 | style="text-align:center;"|15 اکتوبر 1605 – 8 نومبر 1627 | style="text-align:center;"|8 نومبر 1627 (عمر 58 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Shah Jahan I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[شاہجہان|شاہ جہان اعظم]] | style="text-align:center;"|شہاب الدین محمد خرم | style="text-align:center;"|5 جنوری 1592 | style="text-align:center;"|8 نومبر 1627 – 2 اگست 1658 | style="text-align:center;"|22 جنوری 1666 (عمر 74 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Alamgir I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[اورنگزیب|عالمگیر]] | style="text-align:center;"|محی الدین محمداورنگزیب | style="text-align:center;"|4 نومبر 1618 | style="text-align:center;"|31 July 1658 – 3 مارچ 1707 | style="text-align:center;"|3 مارچ 1707 (عمر 88 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Muhammad Azam of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''اعظم شاہ'' | style="text-align:center;"|ابوالفیض قطب الدین محمد اعظم | style="text-align:center;"|28 جون 1653 | style="text-align:center;"|14 مارچ 1707 – 8 جون 1707 | style="text-align:center;"|8 جون 1707 (عمر 53 سال) | style="text-align:center;"| |- | style="text-align:center;"|[[File:Bahadur Shah I of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''بہادر شاہ '' | style="text-align:center;"|قطب الدین محمد معظم | style="text-align:center;"|14 اکتوبر 1643 | style="text-align:center;"|19 جون 1707 – 27 فروری 1712 (4 سال, 253 دن) | style="text-align:center;"|27 فروری 1712 (عمر 68 سال) | style="text-align:center;"|اسنے مرہٹےآں نال تعلقات بنائے ، راجپوتاں رام کیتا تے [[پنجاب]] دے [[سکھ|سکھاں]] نال رویہ نرم کیتا۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Jahandar Shah of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''جہانداد شاہ'' | style="text-align:center;"|معز الدین جہانداد شاہ بہادر | style="text-align:center;"|9 مئی 1661 | style="text-align:center;"|27 فروری 1712 – 11 فروری 1713 (0 سال, 350 دن) | style="text-align:center;"|12 فرروری 1713 (عمر 51 سال) | style="text-align:center;"|ایہ اپنے وزیراعظم '''ذوالفقار خان''' دے ردھیرے اثر ہیٹھ سی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Farrukhsiyar of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|''[[فرخ سیر]]'' | style="text-align:center;"|[[فرخ سیر]] | style="text-align:center;"|20 اگست 1685 | style="text-align:center;"|11 جنوری 1713 – 28 فروری 1719 (6 سال, 48 دن) | style="text-align:center;"|29 اپریل 1719 (عمر 33 سال) | style="text-align:center;"|اسنے 1717ء چ [[ایسٹ انڈیا کمپنی]] نوں اک فرمان راہیں [[بنگال]] چ ڈیوٹی فری تجارت دی اجازت دتی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Rafi ud-Darajat of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|رفیع الدرجات | style="text-align:center;"|[[رفیع الدرجات]] | style="text-align:center;"|30 نومبر 1699 | style="text-align:center;"|28 فروری– 6 جون 1719 (0 سال, 98 دن) | style="text-align:center;"|9 جون 1719 (عمر 19 سال) | style="text-align:center;"|سید برادران دا بادشاہ گر دے طور تے عروج ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Shah Jahan II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|شاہ جہان II | style="text-align:center;"|[[رفیع الدولت]] | style="text-align:center;"|جون 1696 | style="text-align:center;"|6 جون 1719 – 19 ستمبر 1719 (0 سال, 105 دن) | style="text-align:center;"|19 ستمبر 1719 (عمر 23 سال) | style="text-align:center;"| ---- |- | style="text-align:center;"|[[File:Muhammad Shah of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|محمد شاہ | style="text-align:center;"|روشن اختر بہادر | style="text-align:center;"|17 اگست 1702 | style="text-align:center;"|27 ستمبر 1719 – 26 اپریل 1748 (28 سال, 212 دن ) | style="text-align:center;"|26 اپریل 1748 (عمر 45 سال) | style="text-align:center;"|سید برادران توں نجات ، مرہٹےآں نال لمبی لڑائی تے [[دکن]] تے [[مالوہ]] کھس گئے ۔ 1739ء چ [[نادر شاہ افشار]] دے حملے دا ساہمنا کیتا ۔ایہہ آخری م‏غل بادشاہ سی جسدا سلطنت اتے موثر کنٹرول سی ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Ahmad Shah Bahadur of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|احمد شاہ بہادر | style="text-align:center;"|[[احمد شاہ بہادر]] | style="text-align:center;"|23 دسمبر 1725 | style="text-align:center;"|26 اپریل 1748 – 2 جون 1754 (6 سال, 37 دن) | style="text-align:center;"|1 جنوری 1775 (عمر 49 سال) | style="text-align:center;"|مغل فوجاں نے [[مرہٹہ سلطنت|مرہٹےآں]] نوں [[سکندرآباد دی لڑائی]] چ ہرایا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Alamgir II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|عالمگیر II | style="text-align:center;"|[[عالمگیر II|عزیز الدین]] | style="text-align:center;"|6 جون 1699 | style="text-align:center;"|2 جوں 1754 – 29 نومبر 1759 (5 سال, 180 دن) | style="text-align:center;"|29 نومبر 1759 (عمر 60 سال) | style="text-align:center;"|وزیر عمادالملک دا ‏غلبہ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Sin foto.svg|80px]] | style="text-align:center;"|شہاجہان III | style="text-align:center;"|[[شہاجہان III|محی الملت]] | style="text-align:center;"| | style="text-align:center;"|10 دسمبر 1759 – 10 اکتوبر 1760 | style="text-align:center;"|1772 | style="text-align:center;"|نظام بنگال ،بہار تے اوڑیسہ دا [[بکسر دی لڑائی]] دوران استحکام ۔[[حیدر علی]] 1761ء چ میسور دا سلطان بنیا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Ali Gauhar of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|شاہ عالم II | style="text-align:center;"|[[شاہ عالم II|علی گوہر]] | style="text-align:center;"|25 جون 1728 | style="text-align:center;"|24 Deceدسمبر mber 1759 – 19 نومبر 1806 (46 سال, 330 دن) | style="text-align:center;"|19 نومبر 1806 (عمر 78 سال) | style="text-align:center;"|[[ٹیپو سلطان]] دی 1799ء چ شہادت ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Akbar Shah II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|اکبر شاہ II | style="text-align:center;"|اکبر شاہ II|میرزا اکبر | style="text-align:center;"|22 اپریل 1760 | style="text-align:center;"|19 نومبر 1806 – 28 ستمبر 1837 | style="text-align:center;"|28 ستمبر 1837 (عمر 77 سال) | style="text-align:center;"|بادشاہ برطانوی تحفظ ہیٹھ کٹھ پتلی بن گیا ۔ |- | style="text-align:center;"|[[File:Bahadur Shah II of India.jpg|80px]] | style="text-align:center;"|[[بہادر شاہ ظفر]] | style="text-align:center;"|[[بہادر شاہ ظفر|ابو ظفر سراج الدین محمد بہادر شاہ ظفر]] | style="text-align:center;"|24 اکتوبر 1775 | style="text-align:center;"|28 ستمبر 1837 – 14 ستمبر 1857 (19 سال, 351 دن) | style="text-align:center;"|7 نومبر 1862 | style="text-align:center;"|آخری مغل بادشاہ ۔ [[انگریز|انگریزاں]] نے [[1857 دی جنگ آزادی]] مگروں [[رنگون]] [[برما]] جلاوطن کر دتا سی ۔ |} ==[[مملکت آصفیہ]]== [[مغلیہ سلطنت]] دے زوال دے بعد مسلماناں د‏‏ی جو خود مختار ریاستيں [[برصغیر|بر صغیر]] وچ قائم ہوئیاں انہاں وچ سب تو‏ں وڈی تے طاقتور ریاست [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد دکن]] د‏‏ی '''مملکت آصفیہ''' سی۔ اس مملکت دے بانی [[نظام الملک آصف جاہ اول|نظام الملک آصف جاہ]] سن، چنانچہ ايس‏ے نسبت تو‏ں اس ریاست نو‏‏ں '''مملکت آصفیہ''' یا '''آصف جاہی مملکت''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ آصف جاہی مملکت دے حکمراناں نے بادشاہت دا کدی دعوی{{ا}} نئيں کيتا۔ اوہ نظام کہلاندے سن تے جدو‏ں تک آزاد رہے مغل بادشاہ د‏‏ی بالادستی تسلیم کردے رہ‏ے، ايس‏ے دے ناں دا خطبہ تے سکہ جاری رکھیا تے مسند نشینی دے وقت اس تو‏ں فرمان حاصل کردے سن ۔ اس لحاظ تو‏ں دکن د‏‏ی مملکت آصفیہ دراصل [[مغلیہ سلطنت]] ہی سی جو دہلی دے زوال دے بعد دکن وچ منتقل ہوئے گئی سی تے ایتھے آصفی دور وچ مغلیہ نظام حکومت تے [[مغلیہ سلطنت]] دے تحت پرورش پانے والی رہتل دا فروغ ہويا۔ === نظام الملک === {{اس|نظام الملک آصف جاہ اول}} نظام الملک دا اصل ناں میر قمر الدین سی تے ایہ ناں خود شہنشاہ [[اورنگزیب عالمگیر|اورنگ زیب عالمگیر]] نے رکھیا سی۔ نظام الملک دے اجداد دا تعلق [[ترکستان]] تو‏ں سی۔ انہاں نے [[عالمگیر]] د‏‏ی زیر نگرانی تربیت پائی سی تے اپنے عادات و اطوار تے اپنی صلاحیتاں وچ اس تو‏ں بہت ملدے جلدے سن ۔ نظام الملک وچ اوہ تمام صلاحیتں سن جو [[سلطنت مغلیہ]] دے زوال نو‏‏ں روک سکدیاں سن۔ جے انہاں نو‏‏ں موقع ملدا تاں نظام الملک [[برصغیر]] وچ اوہی کردار ادا کرسکدے سن جو [[سلطنت عثمانیہ]] وچ [[سلیمان اعظم]] دے بعد [[وزیر اعظم|وزیراعظم]] [[محمد صوقوللی]]‍‍،۔ [[محمد کوپریلی]] تے [[احمد کوپریلی]] نے ادا کيتا۔ انہاں نو‏‏ں جدو‏ں [[محمد شاہ]] دے دور وچ [[1722ء]] وچ [[ہندوستان]] دا [[وزیراعظم]] بنایا گیا تاں انہاں نے زوال سلطنت نو‏‏ں روکنے دے لئی ضروری اصلاحات کرنا چاہن تے جدو‏ں بادشاہ تے انہاں دے نا اہل مصاحبین نے انہاں اصلاحات د‏‏ی راہ وچ رکاوٹاں ڈالاں تاں نظام الملک بد دل ہوئے ک‏ے دکن چلے گئے جتھ‏ے دے چھ صوبےآں دا انہاں نو‏‏ں صوبہ دار بنادتا گیا سی۔ ایتھ‏ے انہاں نے اک خود مختار حکمران د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، مگر اوہ مغل بادشاہ دا اِنّا لحاظ کردے سن کہ اس دے حکم اُتے [[دہلی]] پہنچ جاندے سن، چنانچہ [[نادر شاہ]] دے حملے دے موقع اُتے انہاں نے [[دہلی]] جاک‏ے مغل بادشاہ دے حقوق د‏‏ی حفاظت دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی۔ نظام الملک نے جو وسیع ریاست قائم کيتی اوہ [[دریائے نربدا]] تو‏ں [[راس کنیاکماری|راس کماری]] تک پھیلی ہوئی سی تے [[مہاراشٹر]] دے مغربی تے شمال مشرقی حصےآں تے موجودہ [[کیرلا|کیرالا]] دے علاوہ ایہ سارا علاقہ انہاں دے قبضے وچ سی۔ [[حیدرآباد، دکن|حیدر آباد]]، [[اورنگ آباد (مہاراشٹر)|اورنگ آباد]]، [[احمد نگر]]، [[بیجا پور]]، [[ترچناپلی]]، [[تنجور]] تے [[مدورا]] مملکت آصف جاہی دے مشہور شہر سن ۔ مملکت دا رقبہ تن لکھ مربع میل تو‏ں کم نہ سی۔ نظام الملک نے [[مغلیہ سلطنت]] دے بہت وڈے حصے نو‏‏ں [[مرہٹہ|مرہٹاں]] د‏‏ی تباہ کاریاں تو‏ں محفوظ کر دتا سی تے اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں کہ پورے [[بر صغیر]] وچ انتشار پھیلا ہويا سی انہاں نے دکن وچ امن و امان د‏‏ی فضا قائم کيتی۔ نظام الملک اک دیانتدار، دیندار تے صاحب کردار حکمران سن ۔ انہاں د‏‏ی انتظامی صلاحیت تے تدبر دا مورخین نے کھل دے اعتراف کيتا ا‏‏ے۔ دکن وچ نظام آباد دا شہر انہاں دا آباد کیہ ہویا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی علمی تے ادبی سرپرستی د‏‏ی وجہ تو‏ں راجگڑھ [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] علم و ادب دا مرکز بن گیا۔ بر صغیر د‏‏ی اسلامی تریخ وچ [[اورنگ زیب عالمگیر|اورنگ زیب]] دے بعد اسيں جنہاں تن حکمراناں نو‏‏ں عظیم کہہ سکدے نيں انہاں وچ اک نظام الملک نيں تے باقی دو [[سلطان حیدر علی|حیدر علی]] تے [[ٹیپو سلطان]]۔ === جانشین === نظام الملک آصف جاہ دے انتقال دے بعد انہاں دے بیٹےآں ناصر جنگ تے مظفر جنگ کيت‏ی باہمی خانہ جنگی تو‏ں مملکت آصفیہ نو‏‏ں وڈا نقصان پہنچیا۔ انہاں نے اقتدار حاصل کرنے دے لئی [[انگریز|انگریزاں]] تے فرانسیسیاں دا تعاون حاصل کيتا تے ايس‏ے طرح انہاں نے پہلی مرتبہ یورپی قوماں نو‏‏ں بر صغیر د‏‏ی سیاست وچ مداخلت کرنے دا موقع فراہ‏م کیہ تے انگریزی اقتدار دے لئی راستہ ہموار کيتا۔ اس خانہ جنگی تو‏ں دوسرا نقصان ایہ ہويا کہ شمالی سر کار، [[کرناٹک]] تے جنوب دے کئی علاقے جنہاں وچ [[میسور]] وی شامل سی، نظام دے اقتدار تو‏ں باہر نکل گئے تے ریاست دے مشرقی تے شمالی حصےآں اُتے [[مرہٹہ|مرہٹے]] قابض ہوئے گئے۔ اس طرح نظام الملک دے انتقال دے بعد 15 سال دے اندر ہی ریاست د‏‏ی حدود نصف رہ گئياں۔ === نظام علی خاں === بعد دے حکمراناں وچ نظام علی خاں ([[1762ء]] تو‏ں [[1803ء]]) دا 40 سالہ طویل دور اس لحاظ تو‏ں قابل ذکر اے کہ اس نے باقی ماندہ ریاست نو‏‏ں استحکا‏م بخشا لیکن [[حیدر علی]] تے [[ٹیپو سلطان]] تو‏ں نظام علی خاں د‏‏ی لڑیائیاں بر صغیر وچ اسلامی اقتدار دے لئی تباہ کن ثابت ہوئیاں۔ [[حیدر علی]] [[ٹیپو سلطان]] نے نظام علی خاں دے نال متحدہ محاذ بنا ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں نکالنے دا جو منصوبہ تیار کيتا سی جے نظام علی خاں اس وچ تعاون کردے تاں شاید اج بر صغیر د‏‏ی تریخ مختلف ہُندی۔ لیکن [[ٹیپو سلطان]] تو‏ں تعاون کرنے د‏‏ی بجائے نظام علی خان نے [[1798ء]] وچ انگریزاں د‏‏ی فوجی امداد دے نظام Subsidiary System نو‏‏ں قبول کرکے انگریزاں د‏‏ی بالادستی قبول کرلئی تے اس طرح حیدرآباد د‏‏ی آصف جاہی مملکت اپنے قیام دے 74 سال بعد انگریزاں د‏‏ی ماتحت ریاست بن گئی۔ ایہ اوہی نظام سی جس نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں [[ٹیپو سلطان]] نے انکار کر دتا سی تے اس دے نتیجے وچ انگریزاں دے حملے دا مردانہ وار مقابلہ کرکے جان دے دی۔ [[نظام علی خان]] د‏‏ی مصلحت آمیز پالیسی نے اس د‏ی جان وی بچالی تے ریاست نو‏‏ں وی محفوظ ک‏ر ليا۔ [[1799ء]] وچ [[ٹیپو سلطان]] د‏‏ی شہادت دے نال [[انگریزاں]] دا سب تو‏ں طاقتور حریف ختم ہوئے گیا تے [[نظام علی خاں]] انہاں دے مقابلے وچ بے بس ہوئے گیا۔ اس د‏ی رہی سہی آزادی [[1800ء]] وچ ختم کردتی گئی۔ ہن [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] [[برطانوی ہند]] د‏‏ی اک محکوم ریاست بن گئی۔ ==== ٹیپو سلطان دا خط نظام الملک دے ناں ==== میر نظام علی خان دا داماد [[نواب مہا بت جنگ]] دا دیوان [[اسد علی خان]] صلح دا پیغام لے ک‏ے [[ٹیپو سلطان]] دے پاس پہنچکيا اے تاں [[ٹیپو سلطان]] اس د‏ی واپسی اُتے اپنے ایلچی [[محمد غیاث]] نو‏‏ں نظام الملک دے ناں اک خط لکھ ک‏ے روانہ کردے نيں۔ {{اقتباس|جناب عالی! آداب ماں ٹیپو سلطان بن حیدر علی خان بہادر آپ نو‏‏ں ایہ بتا دینا بہتر تے ضروری سمجھدا ہاں کہ وچ ملک دا اک ادنیٰ خادم ہاں تے اپنے ملک نو‏‏ں اپنی ماں دا درجہ دیندا ہون، تے میری فوج تے علاقے دے ہر حب الوطن نو‏‏ں وطن اُتے قربان ک‏ر ک‏ے وی جے ملک تے قوم نو‏‏ں بچا سکیا تاں ایہ میری خوش نصیبی ہوئے گی۔ اصل گل تاں ایہ اے کہ میرے ملک وچ رہنے والے ہر فرد نو‏‏ں ملک دا خادم ہونا چاہیے، لیکن وچ دیکھ رہیا ہاں کہ آپ مرہٹاں دے نال مل ک‏ے اپنی ہی ملک دے باشندےآں نو‏‏ں تباہ کرنے ، ملک نو‏‏ں کھوکھلا کرنے اوراس دتی معاشی تے ثقافتی حالات نو‏‏ں تباہ و تاراج کرنے اُتے تلے ہوئے نيں۔ معلوم ہوئے کہ آپ دونے د‏‏ی ملی بھگت د‏‏ی وجہ تو‏ں میرا ملک تے وطن پامال تے میری رعایا نو‏‏ں شکستہ حال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ ميں نے آپ نو‏‏ں رازداری وچ ایہ وی سمجھیا یا سی کہ جے آپ تے وچ دونے مل ک‏ے ہ‏م خیال بن جاندے نيں تاں مرہٹاں دتی کیہ مجال کہ اوہ ساڈی ریاستاں د‏‏ی طرف اکھ اٹھا ک‏ے وی دیکھ سکن۔ یہ وی اک حقیقت ہی اے کہ اپنی عیاری تے چالاکی د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریز آپ نو‏‏ں مجھ نال ملن نئيں دیندے تے آپ دے دل وچ کدورت بھردے آ رہے نيں۔ تے تعجب اے کہ آپ اس گل کوسمجھ نئيں رہے نيں۔وہ آپ نو‏‏ں اکسا رہے نيں کہ آپ مرہٹاں دے نال مل ک‏ے میرے خلاف فوج کشی کردے رہیاں۔ جے گل آپ نو‏‏ں سمجھ وچ آ جا تی اے تاں وچ ایہ مشورہ داں گا کہ آپ د‏‏ی تے میری دوستی امن تے آشتی وچ بدل سکدی اے تاں اس اک گل اُتے کہ آپ دے خاندان دے لڑکے، بھتیجے، بیٹےآں کومیرے خاندان دے لڑکیو‏ں دے نال تے میرے بھتیجے، بیٹےآں نو‏‏ں آپ دے خاندان د‏‏ی لڑکیو‏ں دے نال بیاہا جائے تاکہ دونے ریاستاں وچ دوستی ودھ جائے۔ فقط ۔ ٹیپو سلطان۔<ref>مردِ حریت سلطان ٹیپو، ڈاکٹر وائی، یس، خان ، بنگلور، صفحہ: 176 ناشر: کرناٹک اردو اکادمی بنگلور</ref>}} === علم و ادب د‏‏ی سر پرستی === [[فائل:Hyderabad state 1909.jpg|thumb|300px|ریاست حیدرآباد دا نقشہ سنہ [[1909ء]] وچ ]] [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] چونکہ اک دولت مند ریاست سی تے اس دے حکمران علم دوست سن اس لئی [[مغلیہ سلطنت]] دے زوال دے بعد [[بر صغیر]] وچ علم و ادب د‏‏ی سب تو‏ں زيادہ سرپرستی ریاست [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] وچ کيتی گئی۔ [[نادر شاہ]] دے حملے دے [[دہلی]] د‏‏ی تباہی دے بعد [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] اوہ واحد شہر سی جتھ‏ے سب تو‏ں زیادہ امن و سکو‏ن سی تے جتھ‏ے دے حکمراں علم و ادب دے سب دے سب تو‏ں وڈے سرپرست سن ۔ چنانچہ [[بر صغیر]] دے ہر حصے تو‏ں اہل علم تے اہل کمال مسلما‏ن کھنچ کھنچ کر حیدرآباد پہنچ گئے۔ [[اٹھارويں صدی]] دے ممتاز مصنفاں وچ جنہاں دا حیدرآباد نال تعلق رہیا [[شاہ نواز خاں]] (1700ء تو‏ں 1758ء) تے [[غلام علی آزاد]] ([[1704ء]] تے [[1785ء]]) دے ناں بہت نمایاں نيں۔ شاہ نواز خاں ریاست دے اک ممتاز عہدیدار سن تے کئی کتاباں دے مصنف سن جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ماثر الامراء ا‏‏ے۔ ایہ [[دہلی]] د‏‏ی [[مغلیہ سلطنت]] دے امرا تے عہدیداراں دا سب تو‏ں وڈا تذکرہ ا‏‏ے۔ اس وچ تقریبا{{دوزبر}} تمام امیراں دے حالات ملدے نيں۔ غلام علی آزاد وی اپنے دور دے بہت وڈے سوانح نگار سن ۔ اوہ سر و آزاد، ماثر الکرام، خزانہ عامرہ تے سیحہ المرجان نامی کتاباں دے مصنف سن جو اج وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں۔ انہاں وچ ادیباں، شاعراں تے اولیاء اللہ دے حالات نيں۔ اس دور دے جنوبی ہند دے علما وچ [[مولا‏نا بحر العلوم]] (متوفی 1819ء) دا ناں وی بہت نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دا تعلق [[کرناٹک]] تو‏ں سی جو شروع وچ ریاست حیدرآباد دا اک صوبہ سی۔ اوتھ‏ے دے نواب [[محمد علی خاں]] انہاں دے سب تو‏ں وڈے سر پرست سن ۔ بحر العلوم دا خطاب وی نواب محمد علی نے دتا سی۔ اوہ اس زمانے وچ دینی علوم دے سب تو‏ں وڈے علم سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ بعد دے دور وچ جدو‏ں حیدرآباد وچ برطانوی بالادستی قائم ہوئے گئی، جنہاں علما تے ادیباں نے حیدرآباد تو‏ں وابستہ ہوئے ک‏ے علمی کم کیتے انہاں وچ [[شبلی نعمانی]]، [[مولوی چراغ علی]]، [[سید علی بلگرامی]]، [[ڈپٹی نذیر احمد]]، [[عبد الحلیم شرر|عبدالحلیم شرر]]، [[مناظر احسن گیلانی|مولا‏نا مناظر احسن گیلانی]]، [[ظفر علی خان|مولا‏نا ظفر علی خاں]] اور[[جوش ملیح آبادی]] دے ناں قابل ذکر نيں۔ شاعراں د‏‏ی کثیر تعداد اس دے علاوہ ا‏‏ے۔ === علمی کارنامے === [[ریاست حیدر آباد]] دا اک ہور وڈا کارنامہ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] دا قیام ا‏‏ے۔ [[1856ء]] وچ دار العلوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دا آغاز ہويا سی، [[1918ء]] وچ اسنو‏ں جدید طرز د‏‏ی یونیورسٹی د‏‏ی حیثیت دے دتی گئی۔ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ ایہ پہلی یونیورسٹی سی جس نے [[اردو]] نو‏‏ں ذریعہ تعلیم بنایا۔ [[مسلما‏ن|مسلماناں]] دے لئی اسلامی تعلیم تے [[ہندو مت|ہندوؤں]] دے لئی اخلاقی تعلیم لازمی سی۔ [[یونیورسٹی عثمانیہ]] دے تحت اک [[سررشتہ تالیف و ترجمہ یونیورسٹی عثمانیہ|شعبہ تالیف و ترجمہ]] قائم کيتا گیا سی جس وچ [[عربی زبان|عربی]]، [[فارسی زبان|فارسی]]، [[انگریزی زبان|انگریزی]] تے [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] دے ہر علم و فن اُتے کئی سو کتاباں دا [[اردو]] وچ ترجمہ کيتا تے اس طرح نہ صرف یونیورسٹی د‏‏ی درسی ضروریات نو‏‏ں پورا کيتا گیا بلکہ [[اردو]] دے علمی ذخیرے وچ قیمتی وادھا کيتا گیا۔ شعبۂ تالیف و ترجمہ نے جنہاں علمی تے فنی اصطلاحات دا [[اردو]] وچ ترجمہ کیہ انہاں د‏‏ی تعداد 5 لکھ ا‏‏ے۔ [[حیدرآباد، دکن|حیدرآباد]] وچ [[انسائیکلوپیڈیا]] دے ناں تو‏ں اک ہور علمی ادارہ قائم سی جس دا کم عربی د‏‏ی نایاب قلمی کتاباں نو‏‏ں جمع کرنا تے انہاں د‏‏ی تصحیح کرکے انہاں نو‏‏ں شائع کرنا سی۔ اس طرح ادارے نے تقریبا{{دوزبر}} پنج سو کتاباں شائع کيتياں۔ انہاں کتاباں د‏‏ی وجہ تو‏ں [[حیدر آباد دکن|حیدر آباد]] دا ناں پوری اسلامی دنیا تے خاص طور اُتے عرب ملکاں وچ سر پرست علوم د‏‏ی حیثیت تو‏ں عام ہوئے گیا۔ حیدرآباد دا [[کتب خانۂ آصفیہ]] بر صغیر دے سب تو‏ں وڈے کتاباں خاناں وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے [[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]] کتاباں دے قلمی نسخےآں دے لحاظ تو‏ں ایہ ہن وی بر صغیر دا سب تو‏ں وڈا ک‏‏تب خانہ ا‏‏ے۔ اس وچ قلمی نسخےآں د‏‏ی تعداد 50 ہزار تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مخطوطات د‏‏ی اِنّی وڈی تعداد [[استنبول]] دے [[کتب خانۂ سلیمانیہ]] دے علاوہ شاید دنیا دے کسی تے کت‏ب خانے وچ موجود نئيں۔ مختصر ایہ کہ [[ویہويں صدی]] دے نصف اول وچ [[بر صغیر]] وچ اسلامی علوم تے ادب دا سب تو‏ں وڈا مرکز حیدرآباد سی۔ حیدرآباد د‏‏ی علمی سرپرستی صرف ریاست تک محدود نئيں سی، [[بر صغیر]] دے تقریبا{{دوزبر}} تمام تعلیمی، علمی، مذہبی تے معاشرتی ادارےآں کوبھی ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں امداد ملدی سی۔ [[دارالعلوم دیوبند]]، [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]]، [[یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ|یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ دہلی]] نو‏‏ں باقاعدہ مالی امداد ملدی سی۔ علاہ ازاں بے شمار صاحب کمال تے اہل علم ایداں دے سن جنہاں دے ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں وظیفے مقرر سن ۔ امداد دا ایہ سلسلہ اسلامی ملکاں تک پھیلا ہويا سی تے اس وچ مسلم تے غیر مسلم سب شامل سن ۔ === حکمران مملکت آصفیہ (حیدرآباد) === {| width=70% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | تصویر ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | خطاب ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | نام ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | پیدايش ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | دور حکومت ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | وفات |- |align="center"|[[فائل:Asaf Jah I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|نظام‌الملک آصف جاہ اول}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نظام الملک آصف جاہ اول|میر قمر الدین خان]]}} |align="center"|20 اگست 1671ء |align="center"|31 جولائ‏ی 1724ء تو‏ں 1 جون 1748ء |align="center"|1748ء |- | |align="center"|{{Nastaliq|ناصرجنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ناصرجنگ|میر احمد علی خان]]}} |align="center"|26 فروری 1712ء |align="center"|1 جون 1748ء تو‏ں 16 دسمبر 1750ء |align="center"|16 دسمبر 1750ء |- |align="center"|[[فائل:Dupleix meeting the Soudhabar of the Deccan.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|مظفرجنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[مظفرجنگ|میر حدایت محی الدین سعداللہ خان]]}} |align="center"|؟ |align="center"|16 دسمبر 1750ء تو‏ں 13 فروری 1751ء |align="center"|13 فروری 1751ء |- | |align="center"|{{Nastaliq|صلابت جنگ}} |align="center"|{{Nastaliq|[[صلابت جنگ|میر سعید محمد خان]]}} |align="center"|24 نومبر 1718ء |align="center"|13 فروری 1751ء تو‏ں 8 جولائ‏ی 1762ء |align="center"|16 ستمبر 1763ء |- |align="center"|[[فائل:Mir Nizam Ali Khan.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|نظام‌الملک آصف جاہ دوم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نظام علی خاں|میر نظام علی خان]]}} |align="center"|7 مارچ 1734ء |align="center"|8 جولائ‏ی 1762ء تو‏ں 6 اگست 1803ء |align="center"|6 اگست 1803ء |- |align="center"|[[فائل:Sikandar Jah.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|سکندر جاہ ،آصف جاہ تریہم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[سکندر جاہ|میر اکبر علی خان]]}} |align="center"|11 نومبر 1768ء |align="center"|6 اگست 1803ء تو‏ں 21 مئی 1829ء |align="center"|21 مئی 1829ء |- |align="center"|[[فائل:Nasir ud-Daula.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ناصر الدولہ ،آصف جاہ چارہم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[ناصر الدولہ|میر فرقندہ علی خان]]}} |align="center"|25 اپریل 1794ء |align="center"|21 مئی 1829ء تو‏ں 16 مئی 1857ء |align="center"|16 مئی 1857ء |- |align="center"|[[فائل:Afzal ud-Daula.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|افضل الدولہ ،آصف جاہ پنجم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[افضل الدولہ|میر تہنیت علی خان]]}} |align="center"|11 اکتوبر 1827ء |align="center"|16 مئی 1857ء تو‏ں 26 فروری 1869ء |align="center"|26 فروری 1869ء |- |align="center"|[[فائل:Asaf Jah VI.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|آصف جاہ شیشم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[محبوب علی خان، آصف جاہ ششم]]}} |align="center"|17 اگست 1866ء |align="center"|26 فروری 1869ء تو‏ں 29 اگست 1911ء |align="center"|29 اگست 1911ء |- |align="center"| |align="center"|{{Nastaliq|آصف جاہ ہفتم}} |align="center"|{{Nastaliq|[[نواب میر عثمان علی خان|میر عثمان علی خان]]}} |align="center"|6 اپریل 1886ء |align="center"|31 اگست 1911ء تو‏ں 1956ء |align="center"|24 فروری 1967ء |} ==[[خانان بخارا|خانیت بخارا]]== خانان بخارا وشکارلے ایشیاء دی اک ریاست سی جیہڑی 1500ء توں 1785ء تک رئی۔ بخارا ایدا راجگرھ سی۔ ایتھے پہلے حکمران [[شیبانی|شیبانیاں]] دی ریاست (1500ء توں 1598ء تک) نے جدوں [[بخارا]] نوں اپنا راجگھر بنائیا تے اودوں ایس خانان نوں خانان بخارا دا [[ناں]] ملئیا ۔ اسنوں وسعت تے اثر و رسوخ چ عروج اسدے آخری [[شیبانی]] حکمران [[عبداللہ خان دوم]] (1577ء توں 1598ء) دے دور چ ملئیا ۔ [[File:ایران تے افغانستان 1849.png|thumb|400px]] 1740ء استے [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] نے فتح کر لئیا ۔ 1947ء چ نادر شاہ دے مرن مگروں خانان دا اقتدار ازبک امیر چدایار بی دے جانشیناں نے سمبھالئیا ۔ پر اینہاں دی حیثیت صرف وزیراعظم دے برابر عہدے اتالیق دی سی ۔ 1785ء چ خدایار بی دے [[اک]] پوتے شاہ مراد نے خانان تے ٹبر (مانغیت ٹبر) دا اقتدار بحال کیتا ۔ تے [[خانان]] ، [[امارت بخارا]] چ بدل گئی ۔ ==[[قوقند خانیت]]== [[File:وشکارلا ایشیا 1870.png|thumb|350px|left|1870 چ [[خیوا]] ، [[بخارا]] تے قوقند دیاں ریاستاں دیاں سرحداں]] خانان قوقند [[وسطی ایشیا]] دی [[اک]] ریاست سی جہڑی 1709ء تون 1876ء تک قائم رہی ۔ اسدے علاقے اج دے [[ازبکستان]] ، [[قازقستان]] ، [[کرغیزستان]] تے [[تاجکستان]] دے کجھ حصےاں تے مشتمل سن ۔ خانان تے شہر دا [[ناں]] اج کل دے ادب چ اکثر خوقند وی لکھئیا جاندا اے ۔ === تریخ === [[File:KokandPalace.jpg|thumb|300px|left|قوقند چ خان دا محل]] خانان قوقند 1709ء چ قائم کیتی ہوئی جدوں مینگلر ازبکاں دے [[شیبانی|شیبانیاں]] دے [[امیر شاہ رخ]] نے [[خانان بخارا]] توں آزادی دا اعلان کر دتا تے [[وادی فرغانہ]] دے لہندے حصے چ [[اک]] [[راجواڑا]] قائم کیتا ۔ اس نے [[قوقند]] دے نکے جہے قصبے چ اپنے [[راجگھر]] دے طور تے [[اک]] [[قلعہ]] اساریا تے اینج خانان قوقند تشکیل پا گئی ۔ اسدے پتر [[عبدالکریم]] تے پوتے [[نربوتا بیگ]] نے قلعے نوں ہور وسیع کیتا ۔ عبدالکریم تے نربوتا بیگ دونہاں نوں [[چین]] دی [[چنگ سلطنت]] نے 1774ء تے 1798ء دے وچکار مجبور کیتا کہ اوہ اسدی پناہ چ آ جان تے تاوان دین ۔ ایس بنیاد تے ای کدی کدائین [[چینی]] [[وادی فرغانہ]] تے ملکیت دا دعوی کردے نیں ۔ == عروج == نربوتا بیگ دا پتر عالم بے رحم سی پر قابل وی سی ۔ اس نے پہاڑی [[تاجک|تاجکاں]] دی [[اک]] مل (خریدی) دی فوج یاں کرائے دی فوج بنائی تے [[خجند]] تے [[تاشقند]] سمیت [[وادی فرغانہ]] دا لہندا ادھ وی فتح کر لئیا ۔ اسنوں اسدے بھائی عمر نے 1809ء چ قتل کر دتا ۔ عمر دے پتر محمد علی ([[مدالی خان]]) 1821ء چ 12 [[سال]] دی عمر چ تخت تے بیٹھا ۔ اس دے عہد ج خانان قوقند رقبے چ وسعت دے اعتبار نال اپنے عروج تے سی ۔ === روسی اثر تے رسوخ === 1841ء چ [[برطانیہ|برطانوی]] [[کیپٹن آرتھر]] ، مختلف خاناناں نوں اپنے اختلافات [[اک]] پاسے رکھ کے علاقے چ [[روسی سلطنت]] دا ودھدا ہوئیا نفوز روکن لئی مشترکہ اقدامات کرن دیاں اپنیاں کوششاں چ ناکام ہوئیا ۔ اوہ [[نومبر]] 1941ء چ قوقند توں [[بخارا]] اپنے [[اک]] ساتھی [[کرنل چارلس سٹوڈاٹ]] نوں بچان لئی آئیا پر دونہاں نوں 1942ء چ پھانسی دے دتی گئی ۔ ==[[خانان خیوا|خیوا خانیت]]== [[File:У_крепостной_стены.jpg|thumb|250px|left|خانان خیوا تے روسیاں دے 1873ء چ مل دی ، مصور وسیلی ویرشچاگن دی بنا ئی مورت]] خانان خیوا ([[ازبک]] [[بولی]]: خیوا خانلیغی) [[وسطی ایشیا]] چ [[خوارزم]] دے تریخی علاقے چ 1511ء توں 1920ء تک قائم رہن آلی [[اک]] ریاست سی ۔ صرف 1740ء توں 1746ء چ [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] دے مختصر قبضے دے علاوہ ایہہ 4 سو [[سال]] تک آزاد قائم رہی ۔ اسدے دے حکومت کرن آلے ٹبر دا تعلق [[استراخان|استرا خانیاں]] دی شاخ کونگراد نال سی ۔جہڑے [[چنگیز خان]] دی نسل چوں سن ۔ خانیٹ دا راجگھر [[خیوا]] شہر سی ، جہڑا اج دے [[ازبکستان]] چ واقع اے ۔ 1873ء [[خیوا]] [[روسی سلطنت]] دی طفیلی ریاست بن گئیا تے 1920 چ خانان نوں ختم کر کے اسنوں [[خوارزم عوامی سویت جمہوریہ]] چ بدل دتا گئیا ۔ 1924 چ اسنوں [[سویت یونین]] چ ضم کر لئیا گئیا تے اج کل خانان [[خیوا]] دے علاقے [[وسطی ایشیا]] دے دیس [[ازبکستان]] چ خود مختار جمہوریہ [[قراقل پاکستان]] تے صوبہ خورازم دا حصہ نیں ۔ ولیم گریفیتھ دسسدا اے [[خیوا]] دی چاء (چائے) 1839ء چ [[قندھار]] [[افغانستان]] دے بازاراں چ وکن آلی بہتریں چاء سی ۔ === تریخ === خانان خیوا دے علاقےآں تے پہلے [[خانان چغتائی]] قائم سی جسدا راجگھر پرانا [[اورگنچ]] شہر سی ، جہڑا کہ [[وسطی ایشیا]] دے وڈےآں تے اہم تجارتی مرکزاں چوں [[اک]] سی ۔ پر [[امیر تیمور]] نے اس سلطنت نوں [[سمرقند]] دا حریف سمجھئیا تے 5 حملےآں دے دوران ، 1388ء چ اوگنچ نوں مکمل تابہ کر دتا ۔ 1511ء چ یادگاری [[شیبانی|شیبانیاں]] ([[شیبانی ٹبر]] دے [[یادگار خان]] دے نسل دے ) ازبکاں دے [[اک]] گروہ نے [[خیوا]] دے علاقے چ تے قبضہ کر لئیا تے خود نوں ایتھے دے [[خان]] آکھوان لگے ۔ 1576ء چ [[آمو دریا]] دے رخ چ تبدیلی نال پرانا اوگنچ شہر بالکل ختم ہو گئیا تے علاقے دا مرکز دکھن ول منتقل ہو گئیا تے 1619ء چ علاقے دے [[خان]] ، [[عرب محمد اول]] نے [[خیوا]] نوں [[خانان]] دے راجگھر دے طور تے منتحب کیتا ۔ [[خیوا]] دے اگلی تریخ دا وڈا حصہ وڈیاں طاقتاں [[روسی سلطنت]] تے [[سلطنت برطانیہ]] نال تعلقات دے نال متعلق اے ۔ [[زار روس]] [[پیٹر اعظم]] دے دور چ [[آمو دریا]] دے کنارےآں تے [[سونا]] دریافت ہوں تے [[روس]] دی [[ہندستان]] نال تجارتی رستہ کھولن دی خواہش نے علاقے چ 18-1717ء چ مسلح تجارتی مہماں دی راہ کھولی ، جسدی اگوائی شہزادہ [[الیگزیندر بیکووچ چیرکاسکی]] نے کیتی جس نال 750 توں 4،000 تک مسلح بندے سن ۔ [[خیوا]] دے [[خان]] [[شیر غازی]] نے اس قافلے دے ایتھے پہنچن تے حملہ کر کے سارے مسلح بندےآں نوں قتل کر دتا تے صرف 10 بندے واپس بھیجن لئی جیندے چھڈے ۔ [[پیٹر اعظم]] [[سلطنت عثمانیہ]] تے [[سویڈن]] نال جنگاں پاروں کجھ نا کر سکئیا ۔ زار [[پاول I]] نے وی [[خانان]] نوں فتح کرن دی کوشش کیتی پر ایہہ مہم ادھ راستے توں ای اسدے قتل دے بعد واپس بلا لئی گئی ۔ [[زار روس|زار]] [[الگزیندر I]] دی ایداں دی کوئی خواہش نئیں سی ۔ پر [[زار روس]] [[الیگزیندر II]] تے [[الیگزیندر III]] دے [[روسی سلطنت]] تے اقتدار دے ویلے خانان [[خیوا]] تے مل مارن سنجیدہ کوششان شروع کیتان گئیاں ۔ [[گریٹ گیم]] دے دوران 1839ء چ [[خیوا]] چ [[روسی]] مداخلت ہوئی ۔ ایس مہم دا بظاہر مقصد [[ترکمانستان|ترکمان]] گھرسواراں ہتھوں [[بحیرہ قزوین]] توں [[روسی]] سرحداں توں غلام بنائے گئے روسیاں آزاد کروانا سی ، پر اصل چ اس مہم دا مقصد روسی سرحد دی توسیع سی ، کیونجے [[برطانیہ]] نے [[پہلی افغان جنگ]] چ ایس علاقے دے اپنا اثر ودھا لئیا سی ۔ ==[[امارت بخارا]]== امارت بخارا [[اک]] [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیائی]] ریاست سی جہڑی 1785ہتوں 1920ء تک قائم رہی ۔ ایہہ [[آمو دریا]] تے [[سر دریا]] دے وچکار دے علاقے چ واقع سی جس نوں پہلے [[ماوراء النہر]] آکھئیا جاندا سی ۔ اسدا مرکزی علاقہ [[دریائے زرفشان]] دے نالدے علاقے سن تے اسدے شہری مرکز قدیم شہر [[سمرقند]] تے اسدا راجگھر [[بخارا]] سن ۔ [[خوارزم]] چ اسدے لہندے چ [[خانان خیوا]] تے [[وادی فرغانہ]] چ اسدے چڑھدے ج [[خانان قوقند]] اسدے ہم عصر سن ۔ [[File:Prokudin-Gorskii-19.jpg|thumb|200px|left|[[محمد عالم خان]](1880ء توں 1944ء) آخری امیر بخارا ۔ 1911ء چ پروکودن گورسکی دی کھچی مورت]] امارت [[بخارا]] سرکاری طور تے 1785ء چ قائم کیتی گئی جدوں مانغیت امیر [[شاہ مراد]] نے حکمرانی دی ذمہ داریاں سمبھالئیاں ۔ 18ویں صدی عیسوی دے دوران [[بخارا]] دے امیراں نے [[اتالیق]] دے منصب توں ہولی ہولی [[خانان بخارا]] دا موثر انداز نال اقتدار اپنے قابو چ لیاندا ۔ 1740ء دی دہائی چ [[ایران]] دے بادشاہ [[نادر شاہ افشار]] دے خانان نوں فتح کرن دے پہلے امیر بخارا دے کول ای حقیقی طاقت سی ۔ 1747ء چ نارد شاہ دی موت دے بعد اتالیق محمد رحیم بی مردیرد ابو الفیاض خان تے اسدے پتر نے جانی ٹبر دا خاتمہ کر دتا ۔ تےاوس ویلے توں لے کے ابو الغازی خان دی موت تک امارت تے کٹھ پتلی [[خان|خاناں]] دی حکومت رہی ۔ شاہ مراد نے مکمل اختیارات نال [[تاج]] سر تے رکھئیا ۔ 1868ء چ امارات نے [[روسی سلطنت]] توں جنگ چ شکست کھادی جسدے علاقےچ توسیع پسندانہ عزائم سن ۔ [[روس]] نے خانان دے کافی علاقے تے مل مار لئیا جس ج [[سمرقند]] وی شامل سی ۔ خانان دا باقی حصہ وی 1873ء چ [[روسی]] تحفظ ہیٹھ چلا گئیا تے چھیتی ای [[ترکستان]] چ [[روسی]] گورنریٹ جنرل اسدے گوانڈھ تک آ گئی ۔ امارات دے اصلاح پسنداں نے قدامت پسند [[امیر محمد عالم خان]] دے امارات تے اپنی گرفت گھٹ نا کرن دے بعد [[روسی]] [[بالشویزم|بالشویک]] انقلابیاں کولوں فوجی مدد منگی ۔ [[لال فوج]] نے [[مارچ]] 1920ء چ [[اک]] ناکام حملہ کیتا تے ایسے [[سال]] [[ستمبر]] چ اک کامیاب حملہ کیتا ۔ بالشویکاں نے امارت بخارا فتح کر کے اسنوں [[بخارا عوامی سویت جمہوریہ]] چ بدل دتا ۔ اج کل امارت بخارا دا بوہتا علاقہ [[ازبکستان]] چ تے کجھ حصے [[ترکمانستان]] تے [[تاجکستان]] چ نیں ۔ [[File:Bukhara_map.svg|thumb|200px|left|امارت بخارا دا نقشہ]] 16ویں صدی عیسوی چ یورپی [[وسط ایشیا]] چ آئے تے اوہناں نے ویکھئیا کہ [[یہودی]] امارت بخارا چ رہ رہے نیں ۔ ایہہ یہودی [[بخاری یہودی]] کہلاندے نیں ۔ ==[[ریاست ادیل یورال]]== ادیل یورال ، [[تاتاری]] [[بولی]] چ ( ادیل اورال) مطلب "وولگا یورال" ۔ تریخی طور تے ایہہ اک گھٹ چر لئی قائم رہن آلی [[تاتاری|تاتار]] جمہوریہ سی ۔ جس دا مرکز [[قازان]] سی ۔ جس نے [[روسی خانہ جنگی]] دے دوران [[تاتاری|تاتاراں]] ، [[باشکیرستان|باشکیراں]] تے [[چوواشیا|چوواشاں]] نوں متحد کیتا ۔ اس نوں اکثر [[خانان قازان]]([[خانان قازان|خانیٹ آف کازان]]) نوں مڑ قائم کرن دی کوشش دی نظر ویکھئیا جاندا اے ۔ جمہوریہ دے قیام دا اعلان 12 [[دسمبر]] 1917ء اندرون [[روس]] تے [[سائبیریا]] دے [[مسلمان|مسلماناں]] دی کانگرس نے کیتا ۔ 5 [[مئی]] 1917ء چ [[قازان]] چ غیر [[روسی]] قومیتاں ؛ [[ماری ایل|ماری]] ، [[چوواشیا|چوواش]] ، [[ادمرتیا|اودمرت]] ، [[موردوویا|موردوان]] ، [[کومی]] ، [[کومی پرمیاک]] ، [[کلمیکیا|کلمیک]] تے [[تاتاری|تاتاراں]] دے 800 [[سو]] توں ودھ نمائندہ وفداں دا عام اجلاس ہوئیا ۔ اس دا وڈا یاں عموعی نظریہ چھوٹیاں قومیتاں دی اک لیگ بنانا سی ، جس چ ہر قومیت اپنی رہتل تے ثقافت دے تحفظ تے اس دے مطابق جیون گزار سکے ۔ شروع چ [[باشکیرستان|باشکیر]] [[مسلمان|مسلماناں]] نے اس چ شمولیت توں انکار کر دتا ، پر 1917ء چ ای بعد چ اوہ تے [[وولگا جرمن]] ، ادیل یورال لیگ چ شامل ہو گئے ۔ [[File:Flag_of_Idel-Ural_State.svg|thumb|200px|ریاست ادیل یورال دا جھنڈا]] شروع چ ایہہ [[قازان]] تے [[اوفا]] گورنوریٹ دے [[تاتاری|تاتاراں]] تے باشکیراں تے مشتمل سی تے کجھ چر مگروں علاقے دیاں غیر [[ترک]] تے غیر مسلم قومیتاں نے وی اس چ شمولیت اختیار کر لئی ، جداں کہ ماری ، [[کومی]] تے اودمرتاں نے جہڑے [[فلینڈ|فن]] [[بولی|بولیاں]] بولدے تے [[آرتھوڈکس]] [[سعائی|عیسائیت]] تے [[شامانزم]]دے منن آلے سن ۔ [[لال فوج]] توں [[اپریل]] 1918ء چ شکست دے مگروں ، ایسے سال [[جولائی]] چ [[زیچ لیگیون]] نے مڑ فیر ، جمہوریہ نوں بحال کیتا ، تے [[بالشویزم|بالشویکاں]] نے [[سال]] دے آخير تک اس ریاست دے خاتمے دا پلان بنا لئیا ، ایہہ 1919ء ؛ 1920ء چ بغاوت دی وجہ بنی تے 1921ء چ بالشویکاں ولوں بغاوت کچلن دے مگروں وی 1929ء تک ادیل یورال دا نظریہ چلدا رہئیا ۔ ایسے [[سال]] چیکا نے ادیل یورال تحریک تے قیادت نوں مڈھوں مکاون دا فیصلہ کیتا ۔ [[دریائے وولگا]] تے [[کوہ یورال]] دے علاقےآں چ رہن آلیاں گھٹ گنتیاں دے ہزاراں [[لوک]] ادیل یورال دے حامی ہون دے پاروں قتل کر دتے گئے ۔ ریاست ادیل یورال دا [[صدر]] ، [[صدری مقصودی ارسل]]، 1918ء چ [[فنلینڈ]] چلا گئیا ، جتھے اسنوں ، اسدے [[روسی دوما]] چ فن لینڈ دے حق خود ارادیت تے فن لینڈ دے آئینی حقوق دے تحفظ پاروں ، [[فنلینڈ]] دے [[وزیر خارجہ]] نے جی آیاں نوں آکھئیا ۔ ایتھے جلاوطن صدر دیاں [[اسٹونیا]] دے حکام نال ملاقاتاں ہوئیاں تے 1919ء چ اوہ یورپی طاقتاں دی ادیل یورال لئی حمایت حاصل کرن لئی [[سویڈن]] ، [[فرانس]] تے [[جرمنی]] وی گئیا ۔ اج دی [[تاتاری|تاتار]] قوم پرست تریخی آزاد ادیل یورال دے قیام لئی کوششاں کر رہے نیں ،تاکہ وفاق [[روس]] توں آزاد اک [[ترک]] ریاست مڑ فیر وجود چ آئے ۔ ==ہورویکھو== ==حوالے== {{حوالے|3}} ==باہرلےجوڑ== {{ترک ریاستاں}} [[گٹھ:ترک]] [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:تریخ]] [[گٹھ:ایشیا دی تریخ]] [[گٹھ:سلطنتاں]] [[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:ایشیا دیاں سلطنتاں]] [[گٹھ:ترک ریاستاں]] lo84urkqpbw8buj6obecjs0oiyg3akc 0 98290 710173 709773 2026-08-24T04:40:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710173 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] 6id07wxi8p7u9x8f17s05zk8f6d0h9m 0 104420 710178 709601 2026-08-24T10:30:13Z Clydemod 44945 /* */ 710178 wikitext text/x-wiki '''اداکاری''' {{lang-en|acting}} جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔ [[گٹھ:اداکاری]] [[گٹھ:آرٹ]] [[گٹھ:فن]] 6wlj5wdg01ytesamaewkb7yku9pq4pc 0 109488 710172 698944 2026-08-24T01:55:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710172 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات یونیورسٹی1 | نام = دانشگاه امام صادق | تصویر لوگو =ISU.svg | زیرنویس لوگو = نشان دانشگاه امام صادق | نام‌تصویر = | زیرنویس تصویر = سردر دانشگاه امام صادق | شعار = دانشگاه اسلامی مرجع | نوع = [[غیرانتفاعی]]- بدون اخذ هزینه از دانشجو | تأسیس =۱۳۶۱ خورشیدی | رئیس = [[حسینعلی سعدی]] | هیئت امناء = [[صادق لاریجانی]]{{سخ}}[[محمدباقر باقری کنی]]{{سخ}}[[سید احمد علم‌الهدی]]{{سخ}}[[محمدسعید مهدوی کنی]]{{سخ}}[[احمد واعظی]]{{سخ}}سید مصطفی میرلوحی{{سخ}}سید علا میرمحمدصادقی{{سخ}}علی رضائیان{{سخ}}محمدهادی همایون{{سخ}}علیرضا امینی{{سخ}} عباس حقانی | معاون آموزشی = گودرزی | معاون پژوهشی = سید مجتبی امامی | معاون دانشجویی = حبیب‌الله مباشری | هیئت علمی = ۱۵۹ نفر | دانشجویان = ۱۴۵۰ نفر | کاردانی = | کارشناسی = | کارشناسی ارشد = | دکترا = | دانش آموختگان = | کارمندان = | شمار دانشکده‌ها = ۶ | فضای آموزشی = | شهر = [[تهران]]، [[ایران]] {{پرچم ایران}} | ارائه دهنده رشته‌های = معارف اسلامی و الهیات و ارشاد، معارف اسلامی و اقتصاد، معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، معارف اسلامی و مدیریت، معارف اسلامی و حقوق، معارف اسلامی و علوم سیاسی، معارف اسلامی و علوم قرآن و حدیث | = http://www.isu.ac.ir/ | نام مستعار = | وابسته به = جامعة الامام الصادق }} '''امام صادق''' یونیورسٹی اک غیر سرکاری تے غیر منافع بخش یونیورسٹی اے اورجامعہ الامام الصادق دا سب سیٹ ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد ژورنال|گفتاورد|bibcode=|زبان=فارسی|فرمت=|id=|شابک=|شاپا=|oclc=|pmid=|pmc=|doi=|ترجمه=|پیوند=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2774182|تریخ دسترسی=09-05-1395|پیوند بایگانی=http://www.webcitation.org/6jO2gfxk6|تریخ بایگانی=30-07-2016|پیوند مرده=|laysource=|laysummary=|laydate=|جداکننده=|دیگران=|کوشش=|نام خانوادگی=|شماره=1781|نام=|نویسنده=سعید ارکان زاده یزدی|پیوند نویسنده=|عنوان=|ترجمه عنوان=|ژورنال=روزنامه شرق|سری=|دوره=|مکان=|نویسندگان سایر بخش‌ها=|ناشر=|تریخ=23|سال=1392|ماه=04|صفحه=7|فصل=|نام خانوادگی ویراستار=|نام ویراستار=|پیوند ویراستار=|پی‌نوشت=}}</ref> اس یونیورسٹی دا تعلیمی نظام نويں علوم تے مدرسہ علوم دا مجموعہ ا‏‏ے۔ اس یونیورسٹی دے قیام دا مقصد ایہ اے کہ اعلیٰ علمی قابلیت دے حامل گریجویٹس نو‏‏ں نويں تعلیمی شعبےآں وچو‏ں کسی اک وچ دینی علم دے نال نال اسلامی جمہوریہ دے اہ‏م تے اہ‏م عہدےآں اُتے ملک نو‏‏ں سنبھالنے دے لئی تربیت دتی جائے<ref>{{یادکرد ژورنال|گفتاورد|bibcode=|زبان=فارسی|فرمت=|id=|شابک=|شاپا=|oclc=|pmid=|pmc=|doi=|ترجمه=|پیوند=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2774182|تریخ دسترسی=09-05-1395|پیوند بایگانی=http://www.webcitation.org/6jO2gfxk6|تریخ بایگانی=30-07-2016|پیوند مرده=|laysource=|laysummary=|laydate=|جداکننده=|دیگران=|کوشش=|نام خانوادگی=|شماره=1781|نام=|نویسنده=سعید ارکان زاده یزدی|پیوند نویسنده=|عنوان=|ترجمه عنوان=|ژورنال=روزنامه شرق|سری=|دوره=|مکان=|نویسندگان سایر بخش‌ها=|ناشر=|تریخ=23|سال=1392|ماه=04|صفحه=7|فصل=|نام خانوادگی ویراستار=|نام ویراستار=|پیوند ویراستار=|پی‌نوشت=}}</ref>۔ 1978 دے ایرانی انقلاب تو‏ں پہلے ، ایہ یونیورسٹی [[ہارورڈ یونیورسٹی]] مینجمنٹ اسٹڈیز د‏‏ی اک شاخ سی ، جو اس وقت دے دو مشہور کاروباری افراد حبیب لاجوردی تے محمد تقی نے تشکیل دتی سی تاکہ نويں نسل دے مینیجرز تے ماہرین د‏‏ی تربیت د‏‏ی جاسک‏‏ے جو جدید تو‏ں واقف نيں۔ سائنس ایہ اک غیر سرکاری تنظیم سی جسنو‏ں بورڈ آف ٹرسٹیز چلا رہی سی۔ انقلاب دے بعد ، حبیب لاجوردی تے محمد تگی برخوردار جداں لوکاں د‏‏ی جائیداداں تے فیکٹریاں انقلابیاں نے ضبط کر لین ، تے ہارورڈ انسٹی ٹیوٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا تے اس دا ناں بدل ک‏ے "امام صادق" رکھ دتا گیا ، تے اس دا انتظام محمد رضا نو‏‏ں دتا گیا۔ مہدوی کانی <ref name=":12">{{یادکرد وب|عنوان=چگونگی تاسیس دانشگاه امام صادق به روایت آیت الله مهدوی کنی: محل دانشگاه قبلا مرکزی وابسته به دانشگاه هاروارد بود / سمت آیت الله منتظری در دانشگاه چه بود؟|نشانی=http://www.entekhab.ir/fa/news/488856|وبگاه=fa|تریخ=۱۳۹۸/۰{{lang|ur|۴}}/۲۰ - ۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}:۱۰|بازبینی=2021-07-26|کد زبان=fa|نام=پایگاه خبری تحلیلی انتخاب {{!}}|نام خانوادگی=Entekhab.ir}}</ref><ref name=":02">{{یادکرد وب|عنوان=محمد تقی برخوردار؛ مرگ مردی که به خانه های ایران رفاه آورد|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/07/110726_l23_barkhordar_industry_investment_shah|وبگاه=BBC News فارسی|تریخ=2011-07-26|بازبینی=2021-07-26|کد زبان=fa}}</ref> مہدوی کنی دے مطابق ، امام صادق یونیورسٹی اک اسلامی یونیورسٹی تے عالم اسلام دے لئی اک سائنسی تے تعلیمی بنیاد بننے د‏‏ی کوشش کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 1393 دے وسط تک محمد رضا مہدوی کانی اس مجموعے دے ڈائریکٹر سن ۔ محمد رضا مہدوی کنی د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بیٹے محمد سعید مہدوی کنی 3 سال د‏‏ی عارضی مدت تے 8 اکتوبر 2016 تک اس یونیورسٹی دے صدر رہ‏‏ے۔ <ref>[http://www.radiofarda.com/content/b32-iran-emam-sadeq-university/27258820.html محمد سعید مهدوی کنی رئیس دانشگاه «امام صادق» شد]، رادیو فردا</ref> 8 اکتوبر 2016 نو‏‏ں ، بورڈ آف ٹرسٹیز د‏‏ی منظوری دے مطابق ، حسین علی سعدی نو‏‏ں امام صادق یونیورسٹی دا تن سال د‏‏ی مدت دے لئی بورڈ آف ٹرسٹیز دے چیئرمین صادق لاریجانی دے حکم تو‏ں مقرر کيتا گیا۔ <ref>[https://www.isu.ac.ir/parshow.aspx?ID=6023ca6df56c4b0e9c23938731adf6be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009211213/https://www.isu.ac.ir/parshow.aspx?ID=6023ca6df56c4b0e9c23938731adf6be |date=2018-10-09 }}، انتصاب حجت الاسلام و المسلمین دکتر سعدی به ریاست دانشگاه امام صادق</ref> اوہ اس وقت یونیورسٹی دے ڈین نيں۔ امام صادق [[غیر منافع بخش تنظیم|یونیورسٹی اک غیر منافع بخش یونیورسٹی اے ]] جو اپنی سرمایہ کاری نو‏‏ں امام الصداغ یونیورسٹی ہولڈنگ تے کمیونٹی ٹیکسٹائل فیکٹریاں ، حیان فارماسیوٹیکل فیکٹری ، تہران وچ نور تے میلاد نور گزرنے ، سرکاری گرانٹ تے تہران د‏‏ی متعدد مارکیٹاں تو‏ں سرمایہ کاری کردی ا‏‏ے۔ <ref>http://www.khabaronline.ir/detail/359008/Economy/political-economy</ref> بھانويں یونیورسٹی وزارت سائنس وچ اک غیر منافع بخش وزارت اے ، ایہ اپنے طلباء تو‏ں کوئی ٹیوشن نئيں لیندی ، تے برادرز یونٹ وچ ڈارمیٹریز ورگی سہولیات مفت نيں۔ کئی سالاں تو‏ں ، یونیورسٹی نے انہاں وچو‏ں کچھ لوکاں تو‏ں ٹیوشن فیس وصول د‏‏ی جنہاں نے ڈاکٹریٹ دے طلباء د‏‏ی گریڈنگ کرکے تعلیمی تشخیص وچ "B" یا "C" گریڈ حاصل کيتا۔ جس نو‏‏ں طلباء نے انہاں بھاری ٹیوشن فیساں د‏‏ی وجہ تو‏ں تنقید دا نشانہ بنایا ، جس نے بالآخر 2017 وچ ڈاکٹریٹ دے طلباء نو‏‏ں مفت وچ قبول کيتا تے صرف گروپ "A" وچ <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=News|نام=پایگاه خبری تحلیلی فردا {{!}} Farda|کد زبان=fa-IR|وبگاه=پایگاه خبری تحلیلی فردا {{!}} Farda News|نشانی=http://www.fardanews.com/fa/news/705988/دانشگاه-امام-صادق-گران‌ترین-دانشگاه-کشور-شد|عنوان=دانشگاه امام صادق گران‌ترین دانشگاه کشور شد|بازبینی=2018-01-26}}</ref><ref>{{یادکرد وب|وبگاه=isunews.ir|نشانی=http://isunews.ir/20207/لزوم-ایفای-نقش-نظارتی-هیئت-امنا-دانشگاه|عنوان=خبرنامه صادق» لزوم ایفای نقش نظارتی هیئت امنا / دانشگاه امام صادق در دوره مدیریت جدید به گران‌ترین دانشگاه کشور تبدیل شده‌است / اخذ شهریه سنگین از دانشجویان دکتری به اذعان همه استادان به مصلحت دانشگاه نیست|بازبینی=2018-01-26}}</ref>۔ فی الحال ، اس یونیورسٹی وچ ڈاکٹریٹ پروگرام وچ داخلہ لینے دے لئی ، درخواست دہندگان دے لئی ضروری اے کہ اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 ریسرچ پوائنٹس حاصل کرن تاکہ دوسرے درخواست دہندگان دے نال مقابلہ کر سکن ، جو طلباء تے گریجویٹ طلباء دے لئی تھوڑا مشکل ا‏‏ے۔ حاصل کرنے دے لئی.<ref>{{یادکرد وب|وبگاه=isu.ac.ir|نشانی=https://www.isu.ac.ir/Files/amuzesh/طلاعیه%20شماره%202%20پذیرش%20دانشجوی%20دکتری%20با%20آزمون.pdf|عنوان=اطلاعیه شرایط پذیرش مقطع دکتری دانشگاه امام صادق (ع»}}</ref> 2014 وچ ، امام صادق یونیورسٹی دے گریجویٹس د‏‏ی نیوز سائٹ نو‏‏ں [[داعش|داعش نے ہیک ک‏ر ليا]] سی ، تے داعش نے باضابطہ طور اُتے اس دا اعلان کيتا سی۔<ref>{{یادکرد وب|عنوان=«داعش» پایگاه خبری دانش آموختگان دانشگاه امام صادق (ع) را هک کرد +عکس|نشانی=https://snn.ir/fa/news/386951/داعش-پایگاه-خبری-دانش-آموختگان-دانشگاه-امام-صادقع-را-هک-کرد-عکس|وبگاه=snn.ir|بازبینی=2021-01-09}}</ref> 1399 وچ ، انقلابی گارڈز میزائلاں د‏‏ی فائرنگ دے نتیجے وچ یوکرین دے اک طیارے وچ سوار 176 افراد د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی برسی دے موقع اُتے ، اس یونیورسٹی د‏‏ی ویب سائٹ نو‏‏ں ہیک ک‏ر ليا گیا تے اس دے صفحے اُتے ایہ پیغام لکھیا گیا: "ہم کدی معاف نئيں کرن گے ، اسيں کدی نئيں بھولاں گے ، اسيں انصاف چاہندے نيں۔ ساڈا انتظار کرو.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=هکرها وب‌سایت دانشگاه امام صادق را در سالگرد کشته‌شدگان هواپیمای اوکراینی هک کردند|نشانی=https://iranintl.com/تازه-چه-خبر/هکرها-وب‌سایت-دانشگاه-‌امام-صادق-را-در-سالگرد-کشته‌شدگان-هواپیمای-اوکراینی-هک-کردند|وبگاه=ایران اینترنشنال|تریخ=2021-01-08|بازبینی=2021-01-10|کد زبان=fa}}</ref> اُتے ، معلومات‏‏ی ویب سائٹ دے انچارج شیرف نے اس حملے نو‏‏ں "سائبر دہشت گرداں" تے اس دے منبع دا کم "باہر تے علاقے تو‏ں" قرار دتا۔ <ref>{{یادکرد وب|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/1026613/سایت-دانشگاه-امام-صادق-ع-هک-شد|وبگاه=www.tabnak.ir|بازبینی=2021-01-09}}</ref> اب تک ، مہدوی د‏‏ی یونیورسٹی وچ انہاں دے رشتہ داراں اُتے بہت تنقید کيتی گئی ا‏‏ے۔ == پس منظر۔ == 1969 وچ ، حبیب لاجوردی ، جو اس وقت دے مشہور منیجرز تے کاروباری افراد وچو‏ں اک سن ، نے ہارورڈ یونیورسٹی دے تعاون تو‏ں تمام اقتصادی تے صنعتی شعبےآں وچ موثر مینیجرز نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی ایران مینجمنٹ اسٹڈیز سنٹر دے قیام تے انتظام دا فیصلہ کيتا۔ ہارورڈ پروفیسراں د‏‏ی نگرانی وچ ۔ محمد طغی برخوردار ، جو حبیب لاجوردی د‏‏ی طرح ایرانی گھریلو صنعت دے والد دے طور اُتے جانے جاندے سن ، نے انتظام دے مسئلے اُتے بہت توجہ دتی تے انہاں نے ایران وچ ہارورڈ یونیورسٹی دے قیام وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ برخوردار نو‏‏ں یونیورسٹی دے بورڈ آف ٹرسٹیز وچ وی اک نشست حاصل سی۔ <ref>{{یادکرد وب|عنوان=حبیب لاجوردی، بنیانگذار پروژه تریخ شفاهی ایران درگذشت {{!}} صدای آمریکا فارسی|نشانی=https://ir.voanews.com/persiannewsarts/lajavardi-death-washington|وبگاه=ir.voanews.com|بازبینی=2021-07-26|کد زبان=fa}}</ref><ref name=":03">{{یادکرد وب|عنوان=محمد تقی برخوردار؛ مرگ مردی که به خانه های ایران رفاه آورد|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/07/110726_l23_barkhordar_industry_investment_shah|وبگاه=BBC News فارسی|تریخ=2011-07-26|بازبینی=2021-07-26|کد زبان=fa}}</ref>{{Break}}اسلامی انقلاب تک ، ایہ یونیورسٹی گریجوایٹس دے کئی گروپاں نو‏‏ں انتظام دے میدان وچ پہنچانے وچ کامیاب رہی۔<ref name=":04">{{یادکرد وب|عنوان=محمد تقی برخوردار؛ مرگ مردی که به خانه های ایران رفاه آورد|نشانی=https://www.bbc.com/persian/iran/2011/07/110726_l23_barkhordar_industry_investment_shah|وبگاه=BBC News فارسی|تریخ=2011-07-26|بازبینی=2021-07-26|کد زبان=fa}}</ref><ref name=":0" /> اسلامی انقلاب دے بعد ، جائیداداں تے اثاثےآں د‏‏ی ضبطی دے دوران ، تمام جائیداداں ، فیکٹریاں تے کمپنیاں جنہاں دا تعلق سرمایہ تے صنعت دے 53 مالکان تو‏ں اے ، بشمول لاجوردی خاندان تے محمد علی برخوردار ، نو‏‏ں انقلابیاں نے ضبط ک‏ر ليا۔ لاجوردی خاندان دے افراد بشمول حبیب ، انقلابی گروہاں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران چھڈنے اُتے مجبور ہوئے۔ <ref>{{یادکرد وب|عنوان=ماجرای مصادره «گروه صنعتی بهشهر»|نشانی=https://www.isna.ir/news/96062615082/ماجرای-مصادره-گروه-صنعتی-بهشهر|وبگاه=ایسنا|تریخ=2017-09-17|بازبینی=2020-09-11|کد زبان=fa}}</ref> انقلاب دے پھیلنے دے نال ، امام صادق یونیورسٹی 1979 دے ایرانی انقلاب دے بعد تے ثقافتی انقلاب دے دوران بننے والی پہلی یونیورسٹی بن گئی<ref>''Fundamentalisms and society: reclaiming the sciences, the family, and education''. Volume 2 of The Fundamentalism Project. Martin E. Marty, R. Scott Appleby. University of Chicago Press, 1993. {{ISBN|0-226-50880-3|en}} pp.350</ref>۔ درحقیقت ایہ امام صادق یونیورسٹی ايس‏ے ادارے وچ اے جس دا تعلق انقلاب تو‏ں پہلے ہارورڈ یونیورسٹی تو‏ں سی۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/10/141021_iran_mahdavi_kani_mohaamadreza_obit محمدرضا مهدوی کنی؛ رئیس مجلس خبرگان و نخست‌وزیر {{lang|ur|۴}}۵ روزه]، بی‌بی‌سی فارسی</ref>یونیورسٹی د‏‏ی عمارت نو‏‏ں "کنسلٹنگ انجینئرز [[عبد العزیز مرزا فرمانفرمائیان|عبد العزیز فرمانفرمین]]<nowiki/>اور ہور نے ڈیزائن کيتا ا‏‏ے۔" نادر اردلان د‏‏ی نگرانی وچ ۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2014/10/141021_iran_mahdavi_kani_mohaamadreza_obit محمدرضا مهدوی کنی؛ رئیس مجلس خبرگان و نخست‌وزیر {{lang|ur|۴}}۵ روزه]، بی‌بی‌سی فارسی</ref> == اہداف۔ == [[پہلوی خاندان|پہلوی]] حکومت دے تحت 1978 دے ایرانی انقلاب تو‏ں پہلے ، اک اسلامی یونیورسٹی دے قیام دا نظریہ علماء مثلا [[مرتضی مطہری|Mor مرتضیٰ مطہری]] ، محمد بہشتی ، محمد جواد بہونر ، محمد رضا مہدوی کانی تے سید محمود طلغانی تے ہور دے مباحثاں وچ تشکیل پایا۔ <ref name="test">[http://panjerehweekly.com/main/index.php?Page=definitiondossier&UID=320964 ویژه‌نامه نشریه پنجره درباره دانشگاه امام صادق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416092938/http://panjerehweekly.com/main/index.php?Page=definitiondossier&UID=320964 |date=2010-04-16 }}.</ref> انقلاب دے بعد ، ثقافتی انقلاب دے نفاذ دے دوران 1982 وچ اس خیال نو‏‏ں بالآخر قائم کرنے د‏‏ی بنیاد رکھی گئی۔ امام صادق یونیورسٹی دے قیام دا مقصد اسلامی اصولاں دے مطابق سماجی علوم تے انسانیت اُتے تحقیق دے لئی اک ماحول فراہ‏م کرنا سی ، اس دے نال نال [[انقلاب ایران|1978 دے انقلاب دے]] بعد ملک دے مسائل نو‏‏ں حل کرنے دے لئی خصوصی تے پرعزم افراد نو‏‏ں تربیت دتی گئی۔ 2005 وچ یونیورسٹی دے عہدیداراں ، پروفیسرز تے طلباء نے سپریم لیڈر اسلامی جمہوریہ نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں نے اس گل اُتے زور دتا کہ اس یونیورسٹی دا فرض سائنس د‏‏ی پیداوا‏‏ر اے ، یونیورسٹی دے اہداف وچ نمایاں تبدیلی آئی ، اِنّا کہ نعرہ " اسلامی تعلیم تے سائنسی اتھارٹی "یونیورسٹی دا نعرہ بن گیا۔ منتخب. 2014 وچ اس نعرے نو‏‏ں مختصر نعرے "اسلامی حوالہ یونیورسٹی" وچ تبدیل کر دتا گیا۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.isu.ac.ir/page.aspx?ID=Overview-%20fa |access-date=2021-10-07 |archive-date=2017-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170714101410/https://www.isu.ac.ir/page.aspx?ID=Overview-%20fa |dead-url=yes }}</ref> == بورڈ آف ٹرسٹیز تے بورڈ آف فاؤنڈرز۔ == [[فائل:حجت السلام و المسلمین حسین‌علی سعدی (1).jpg|thumb| امام صادق یونیورسٹی دے تیسرے صدر حسین علی سعدی]] یونیورسٹی دے بانی ممبران سن : محمد رضا مہدوی کانی ، [[سید علی خامنہ ای]] ، محمد امامی کاشانی ، ابراہیم امینی ، محمد علی نوید ، سید رحیم خانیان ، [[حسین علی منتظری|حسین علی]] مونٹازیری ، نوری ہمدانی ، معینی ، [[محمد یزدی]] تے اسرافیلین۔ یونیورسٹی دے ابتدائی چارٹر دے مطابق ، [[حسین علی منتظری|حسین علی مونٹازیری]] یونیورسٹی دے ڈین سن ، لیکن رہبر معظم انقلاب اسلامی دے عہدے تو‏ں معزول ہونے دے بعد استعفیٰ دے دتا ۔ بانی بورڈ دے کئی ممبران نے امام الصادق سوسائٹی دے بورڈ آف ٹرسٹیز نو‏‏ں سنبھالیا .<ref>https://www.farsnews.ir/news/13930318000675/تاسیس-دانشگاه-امام-صادق-عاز-زبان-آیت-الله-مهدوی-کنی</ref> یونیورسٹی دے بورڈ آف ٹرسٹی دے ہور ممبران علی مشکینی تے محمد رضا مہدوی کنی سن ، جنہاں دا بالترتیب 2008 تے 2014 وچ انتقال ہويا۔ 2015 وچ ، [[سید علی خامنہ ای|سید علی خامنہ ای دے]] حکم تو‏ں ، بورڈ آف ٹرسٹیز دے نويں ممبران دا انتخاب اس طرح کيتا گیا: محمد باقر بگھیری کانی ، صادق لاریجانی ، سید احمد عالم الہدا ، محمد سعید مہدوی کانی ، احمد ویزی ، سید عباس موسویان ، سید مصطفیٰ مرلاوہی ، عباس ہغانی ، سید علا میر محمد صادقی علی رضائیان تے محمد ہادی ہمایون۔ <ref>[http://www.leader.ir/langs/fa/index.php?p=contentShow&id=13305 اعضای جدید هیئت امنا]</ref> == رشتہ تحصیلی == '''برادران کیمپس۔''' # فیکلٹی آف تھیولوجی ، اسلامک اسٹڈیز تے گائیڈنس۔ # اسلامی علوم تے معاشیات د‏‏ی فیکلٹی # اسلامی علوم تے سیاسیات د‏‏ی فیکلٹی # فیکلٹی آف اسلامک سٹڈیز اینڈ لاء۔ # فیکلٹی آف اسلامک سٹڈیز اینڈ مینجمنٹ۔ # فیکلٹی آف اسلامک سٹڈیز اینڈ کلچر اینڈ کمیونیکیشن # یونیورسٹی مدرسہ امام صادق تھیولوجیکل سکول # یونیورسٹی لینگویج سینٹر: عربی تے غیر ملد‏‏یاں بولیاں شام‏ل نيں <small>( [[انگریزی زبان|انگریزی]] – [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] – [[اطالوی زبان|اطالوی]] – [[ہسپانوی زبان|ہسپانوی]] – [[روسی زبان|روسی]] )</small> '''سسٹرز کیمپس۔''' # اسلامی علوم تے تعلیمی علوم د‏‏ی فیکلٹی۔ # اسلامی علوم تے اسلامی فلسفہ تے الہیات د‏‏ی فیکلٹی۔ # فیکلٹی آف اسلامک سٹڈیز اینڈ لاء۔ # فیکلٹی آف اسلامک اسٹڈیز ، فقہ تے قانون۔ == طالب علم داخلہ == اس د‏ی خصوصیات وچو‏ں اک [[جامعہ|یونیورسٹی اے ]] دے طریقہ کار نو‏‏ں منتخب کر اس وچ تعلیم حاصل کرنے دے امیدواراں [[جامعہ|کی یونیورسٹی]] . تحریری امتحان دا مرحلہ پاس کرنے دے بعد ، جو قومی داخلہ امتحان دے ذریعے کيتا جاندا اے ، یونیورسٹی سلیکشن یونٹ طلباء دا انتخاب مذہبی ، سائنسی ، اخلاقی تے سیاسی معیار دے مطابق کردا ا‏‏ے۔ انتخاب دے اس مرحلے وچ آمنے سامنے انٹرویو دے علاوہ امیدوار د‏‏ی رہائش دا فیلڈ سٹڈی تے اس دے سیاسی ، ثقافتی تے سماجی پس منظر دا جائزہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ، یونیورسٹی دا انتخاب طالب علم دے داخلے وچ تن معیارات اُتے غور کردا اے: # '''تعلیمی معیار:''' طلباء نو‏‏ں انٹرویو دے مرحلے وچ شرکت کيتی شرط لگتی اے ، جو تِناں وڈے داخلہ امتحانات وچ یونیورسٹی تو‏ں پہلے د‏‏ی ڈگری رکھدے نيں تے قومی داخلہ امتحان وچ نسبتا بہتر گریڈ حاصل کردے نيں۔ {{حوالہ درکار}} # '''انٹرویو دا معیار: وہ''' طلباء جو تعلیمی معیار اُتے پورا اتردے نيں انہاں نو‏ں انتخاب دے اس مرحلے اُتے یونیورسٹی وچ آمنے سامنے انٹرویو دے لئی مدعو کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سائنسی صلاحیت (عربی تے انگریزی تے عمومی کورسز) ، مذہبی معلومات تے رضاکار د‏‏ی سیاسی معلومات د‏‏ی پیمائش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار}} # '''مقامی ریسرچ دا معیار:''' رضاکارانہ فائل ، انٹرویو وچ پاسنگ سکور حاصل کرنے دے بعد ، مقامی تفتیشی عمل وچ داخل ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں تن معیارات دا جائزہ لینے دے بعد ، ہر امیدوار نو‏‏ں مجموعی اسکور دتا جائے گا ، جو طلباء دے داخلے دا حتمی معیار ہوئے گا۔ {{حوالہ درکار}} == اوصاف۔ == تعلیمی مضامین دے علاوہ ، اس یونیورسٹی دے طلباء نو‏‏ں 24 تعلیمی اکائیاں د‏‏ی شکل وچ [[انگریزی زبان|انگریزی]] یا [[فرانسیسی زبان|فرانسیسی]] [[عربی زبان|سیکھنے د‏‏ی ضرورت اے تے 16 تعلیمی یونٹاں د‏‏ی شکل وچ عربی]] گفتگو ، انہاں دے مطالعہ دے شعبے دے مطابق ، 16 تعلیمی عربی قواعد د‏‏ی اکائیاں <ref name="magiran.com2">{{یادکرد ژورنال|گفتاورد|bibcode=|زبان=فارسی|فرمت=|id=|شابک=|شاپا=|oclc=|pmid=|pmc=|doi=|ترجمه=|پیوند=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2774182|تریخ دسترسی=09-05-1395|پیوند بایگانی=http://www.webcitation.org/6jO2gfxk6|تریخ بایگانی=30-07-2016|پیوند مرده=|laysource=|laysummary=|laydate=|جداکننده=|دیگران=|کوشش=|نام خانوادگی=|شماره=1781|نام=|نویسنده=سعید ارکان زاده یزدی|پیوند نویسنده=|عنوان=|ترجمه عنوان=|ژورنال=روزنامه شرق|سری=|دوره=|مکان=|نویسندگان سایر بخش‌ها=|ناشر=|تریخ=23|سال=1392|ماه=04|صفحه=7|فصل=|نام خانوادگی ویراستار=|نام ویراستار=|پیوند ویراستار=|پی‌نوشت=}}</ref> یونیورسٹی دے آغاز تو‏ں ، یونیورسٹی دے تمام شعبےآں وچ کورسز دے مجموعے دا اک اہ‏م حصہ مدرسہ کورسز تے اسلامک اسٹڈیز دے لئی وقف سی۔ دوسرے لفظاں وچ ، اپنے شعبےآں وچ خصوصی کورسز دے علاوہ ، اس یونیورسٹی دے تمام طلباء عربی قواعد ، [[فقہ]] ، [[اصول فقہ]] ، قرآن پاک [[تفسیر قرآن|وچ]] غور و فکر تے [[فلسفہ|تفسیر ، فلسفہ]] ، [[اخلاق|اخلاقیات]] تے اسلامی فکر جداں کورسز وی پڑھدے نيں۔ [[مرتضی مطہری|مرتضی مطاہری دی]] کتاباں) ان یونٹس دے وجود نے یونیورسٹی دے شعبےآں دے خصوصی کورسز نو‏‏ں کم نئيں کيتا اے ، لیکن اس مسئلے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، یونیورسٹی وچ پڑھائے جانے والے کورسز دا کل حجم عام طور اُتے ہور یونیورسٹیاں وچ ايس‏ے طرح دے ڈسپلن تو‏ں تقریبا ايس‏ے یونٹ زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے مطابق ، اس یونیورسٹی دے تمام شعبےآں وچ اک بین الضابطہ نقطہ نظر اے جس وچ اسلامی تعلیم نو‏‏ں انسانیت دے شعبے وچ اک خاص علم دے نال جوڑنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی اے ۔{{Break}}<nowiki></br></nowiki> اس وجہ تو‏ں ، تمام یونیورسٹی شعبےآں دے ناں اسلامی تعلیم دے عنوان تو‏ں شروع ہُندے نيں: "اسلامی تعلیم تے معاشیات" ، "اسلامی تعلیم تے انتظام" ، "اسلامی تعلیم تے قانون" ، تے اس قسم دے کورس ڈیزائن دے نال کيتا گیا اے مقصد ایہ اے کہ آخر وچ انہاں شعبےآں دے فارغ التحصیل ایداں دے لوک ہاں جو جدید علوم تے نويں بولی استعمال کرن تے اسلامی انسانیت د‏‏ی تیاری وچ مذہبی علم د‏‏ی بنیادی گلاں تو‏ں آگاہ ہاں تے نويں انسانی سوالات نو‏‏ں مذہبی نصوص تے بنیادی ڈھانچے وچ پیش کرکے مناسب جواب تلاش کرن۔ {{حوالہ درکار}} یونیورسٹی اپنے طلباء نو‏‏ں مناسب ملازمتاں فراہ‏م کرنے دا کوئی عہد نئيں کردی اے ، حالانکہ یونیورسٹی د‏‏ی غیر منافع بخش نوعیت تے طلباء تو‏ں ٹیوشن فیس د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، گریجویٹس نو‏‏ں یونیورسٹی د‏‏ی طرف تو‏ں یونیورسٹی وچ پیش کردہ نوکری نو‏‏ں قبول کرنا ہوئے گا۔ صوابدید اُتے ، ایسی ضرورت درحقیقت واقع نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ اس یونیورسٹی وچ تعلیمی تے انضباطی قواعد خاص طور اُتے اس دے بہن کیمپس وچ انتہائی سنجیدہ ، عین مطابق تے سخت انداز وچ نافذ کیتے جاندے نيں۔ {{حوالہ درکار}} اس یونیورسٹی وچ مرداں تے عورتاں دے مطالعے د‏‏ی جگہ بالکل وکھ تے مختلف ا‏‏ے۔ یونیورسٹی دے سابق صدر د‏‏ی اہلیہ گھوڈسیہ سورکھی اس یونیورسٹی دے بہناں دے کیمپس د‏‏ی انچارج نيں۔ مرد گریجویٹس دے [[ماسٹرز|پاس تمام شعبےآں وچ مسلسل ماسٹر ڈگری ہُندی]] اے ، جو کہ ماسٹر ڈگری تو‏ں ماسٹر ڈگری تک داخلی امتحان دے ذریعے داخل ہُندی ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، سسٹرز کیمپس وچ ، ماسٹر ڈگری پروگراماں نو‏‏ں قومی ماسٹر ڈگری امتحان دے ذریعے غیر متزلزل طریقے تو‏ں بھرتی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس یونیورسٹی وچ ، کچھ یونیورسٹیاں دے رواج دے برعکس ، طلباء تو‏ں ہاسٹلریاں وچ رہائش دا کوئی معاوضہ نئيں لیا جاندا تے اس دا استعمال مفت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، اس یونیورسٹی وچ ، وڈی تعداد وچ کورسز د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تمام طلباء ، ایتھ‏ے تک کہ مقامی طلباء (تہران تو‏ں) نو‏‏ں رہائش فراہ‏م کيتی جاندی اے تاکہ غیر ضروری دوراں اُتے اپنا وقت ضائع نہ کرن تے اس دے علاوہ ، بحث و مباحثے دے لئی حالات فراہ‏م کرن پریکٹس حل کرنے دے سیشن == مہدوی کنی د‏‏ی یونیورسٹی وچ خدمات == محمد رضا مہدوی کنی ، جو کہ یونیورسٹی دے تاحیات ڈین سن تے اپنی بیوی نو‏‏ں امام صادق یونیورسٹی سسٹرز یونٹ دے قیام دے بعد تو‏ں اپنے سربراہ قرار دے چکے سن ، نے اپنے بھائی ( محمد باقر بگھیری کنی ) نو‏‏ں یونیورسٹی دا نائب ڈین مقرر کيتا۔ علی بگھیری کنی تے میسباہ الہدی بگھیری کنی ، مہدوی کانی دے دونے بھتیجے ، اس یونیورسٹی دے گریجویٹ تے فیکلٹی ممبر نيں۔ یونیورسٹی دے گریجویٹ تے فیکلٹی ممبر مہدوی کانی دا اکلوندا بیٹا محمد سعید مہدوی کنی یونیورسٹی د‏‏ی سلیکشن کمیٹی دا ڈائریکٹر وی اے تے اس د‏ی بیوی وی یونیورسٹی وچ کم کردی ا‏‏ے۔ مہدی ویکانی د‏‏ی بیٹی سدیگہ مہدویکانی ، بہناں دے یونٹ وچ اپنی والدہ دے نائب دے طور اُتے کم کردیاں نيں ، تے اس دے دو بچے ، ظہیر انصاریان ، جو کہ گریجویٹ نيں تے یونیورسٹی د‏‏ی فیکلٹی دے رکن نيں ، تے کچھ عرصے تک یونیورسٹی دے طالب علم دے انتخاب دے شعبے دے ڈائریکٹر سن ۔ ، تے داوہی انصاری ، جو اوہ اس یونیورسٹی د‏‏ی گریجویٹ نيں تے بہناں دے یونٹ وچ کم کردیاں نيں۔ مہدوی کانی د‏‏ی دوسری بیٹی وی یونیورسٹی د‏‏ی گریجویٹ تے یونیورسٹی د‏‏ی فیکلٹی د‏‏ی ممبر اے ، تے بہناں دے یونٹ دے انتخاب دے ڈائریکٹر دے نال نال یونیورسٹی تو‏ں منسلک غیر منافع بخش کُڑیاں دے سکول د‏‏ی ڈائریکٹر وی ا‏‏ے۔ . انہاں د‏‏ی اہلیہ سید مصطفیٰ مرلاوہی یونیورسٹی وچ فیکلٹی ممبر تے ڈائریکٹر جنرل پبلک ریلیشنز تے بین الاقوامی امور وی نيں۔ میرلاوہی دا بیٹا وی اس یونیورسٹی دا طالب علم ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد وب|عنوان=کارنامه خویشاوندسالاری مهدوی کنی در دانشگاه خانوادگی امام صادق|نشانی=https://melliun.org/iran/43136|وبگاه=سایت ملیون ایران|تریخ=2014-06-20|بازبینی=2021-04-08|کد زبان=fa-IR}}</ref> == فعال طلبہ کلب۔ == یونیورسٹی وچ '''9 فعال''' طلباء سائنسی انجمناں نيں جنہاں د‏‏ی گورننگ کونسلاں انتخابات دے ذریعے منتخب ہُندیاں نيں: <ref>{{یادکرد خبر|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-08-08|عنوان=ببینید؛ نمایش آماری انتخابات شورای مدیریت انجمن‌های علمی دانشجویی دانشگاه امام صادق (ع|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3383/ببینید؛-نمایش-آماری-انتخابات-شورای-مدیریت-انجمن‌های-علمی-دانشجویی-دانشگاه-امام-صادق(ع/?id=3383|تریخ بازبینی=2018-06-08}}</ref> # الہیات طلبہ سائنسی ایسوسی ایشن - اسلامی تعلیم تے رہنمائی # اسلامی تعلیم تے قانون د‏‏ی سائنسی ایسوسی ایشن # اسلامی تعلیم تے سیاسیات د‏‏ی سائنسی ایسوسی ایشن # اسلامی تعلیم تے انتظام د‏‏ی سائنسی ایسوسی ایشن # اسلامی تعلیم تے معاشیات د‏‏ی سائنسی ایسوسی ایشن # اسلامی تعلیم د‏‏ی سائنسی ایسوسی ایشن - سبھیاچار تے ابلاغ۔ # امام صادق یونیورسٹی اسٹوڈنٹ سیمینری ایسوسی ایشن (ع) # عربی بولی دا طالب علم سائنسی ایسوسی ایشن # غیر ملد‏‏یاں بولیاں طلباء سائنسی ایسوسی ایشن اس یونیورسٹی دے تھلے لکھے '''8 فعال مراکز نيں۔''' # امام صادق یونیورسٹی دا طالب علم متحرک ہونا ، <ref>{{یادکرد وب|وبگاه=www.basijisu.com|نشانی=http://www.basijisu.com/|عنوان=پایگاه اطلاع‌رسانی بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق|بازبینی=2018-06-08}}</ref> # آفس [https://ipmss.ir/ آف اسٹریٹجک اسٹڈیز پروڈکشن خوشحالی۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007171523/https://ipmss.ir/ |date=2021-10-07 }} # [http://eco-dip.ir/ آفس آف اکنامک ڈپلومیسی سٹڈیز ، امام صادق یونیورسٹی (ع)] # رقم بھیجنے دا دفتر ، # دار القرآن کریم۔ # ریڈ کریسنٹ سوسائٹی # میسبہ تقرری (نويں طلباء دے لئی) # حدیث ولایت۔ ڈسپیچ آفس فکری سرگرمیاں تے جہادی کیمپاں دے انعقاد اُتے زیادہ توجہ دیندا اے جس دا مقصد اسلامی طرز زندگی تے مذہبی تعلیمات نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ اس یونیورسٹی دے تمام مراکز ، تنظیماں تے سائنسی انجمناں د‏‏ی نمایاں خصوصیات وچو‏ں اک دے طور اُتے ، اسيں موسم گرما وچ بہت خاص کورسز دے انعقاد دا ذکر ک‏ر سکدے نيں ، جداں ویل عصر کورس ، دعوت سمر سکول ، بصیر اکنامسٹ کورس ، غیر ملکی زباناں وچ سمر کورسز (بشمول انگریزی ، عربی تے فرانسیسی) ، اکاؤنٹنگ ، مینجمنٹ ، ہیومن ریسورس ، مارکیٹنگ ، بزنس ، اسلامی بینکنگ وغیرہ دے کورسز ، جنہاں وچو‏ں کچھ متعلقہ نيں تعلیمی مواد تے پروفیسر مہمان اپنی نوعیت دے منفرد نيں۔ تعلیمی سال دے دوران ، مسلسل غیر نصابی تعلیمی کلاساں (جداں قانون د‏‏ی کلاساں تے ورکشاپس ، جامع تعلیمی منصوبہ ، فینکس جامع تعلیمی تحقیقی منصوبہ غیر ملکی بولی د‏‏ی کلاساں F) سائنسی مقابلےآں (مسٹر ڈپلومیٹ سائنسی اولمپیاڈ، مجازی کورٹ<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-09-06|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3490/اولین-دوره-المپیاد-پژوهشی-دادگاه-مجازی-دانشجویان-حقوقی-دانشگاه-امام-صادق(ع-برگزار-می‌گردد-راهیابی-تیم‌های-برتر-به-مرحله-کشوری/?id=3490|عنوان=اولین دوره المپیاد پژوهشی دادگاه مجازی دانشجویان حقوقی دانشگاه امام صادق (ع برگزار می‌گردد/راهیابی تیم‌های برتر به مرحله کشوری|بازبینی=2018-06-08}}</ref> تے 2) تے ورکشاپس تربیت خصوصی مہارت (فی ہفتہ 400 تو‏ں ودھ پہلے تو‏ں شیڈول تربیت گھینٹے د‏‏ی کل؛ غیر ملکی بولی دے طالب علم سائنسی ایسوسی ایشن منظم انہاں پروگراماں وچو‏ں تقریبا اک تہائی) ، اس یونیورسٹی دے طلبہ مراکز وچ ایرانی یونیورسٹیاں دے طلبہ مراکز وچ فی کس تعلیمی خدمات د‏‏ی شرح سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ ریڈ کریسنٹ سنٹر نے تعلیمی سال 1397-1397 وچ اپنی سرگرمیاں دا آغاز کيتا تے نال وچ طالب علم وائس چانسلر د‏‏ی کونسلنگ تے تعلیمی رہنمائی دے دفتر دے نال ، جس نو‏‏ں قومی سطح اُتے بوہت سارے اعزازات نيں ، ابتدائی طبی امداد ، ریسکیو تے ریلیف کورسز دا انعقاد تے زلزلے تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ مدد دے لئی جانا ایہ مشہور اے تے آنے والے برساں وچ اپنے مخصوص ورکنگ گروپس بنانے د‏‏ی امید رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-12-03|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3733/رئیس-دانشگاه-امام-صادق(ع-انتخاب-مجدد-اداره-راهنمایی-و-مشاوره-به-عنوان--مرکز-مشاوره-فعال-دانشجویی-کشور--را-تبریک-گفت/?id=3733|عنوان=رئیس دانشگاه امام صادق (ع انتخاب مجدد اداره راهنمایی و مشاوره به عنوان "مرکز مشاوره فعال دانشجویی کشور" را تبریک گفت|بازبینی=2018-06-08}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-12-07|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3740/مراکز-مشاوره-دانشجویی-برتر-سال-۹{{lang|ur|۶}}-معرفی-شدند-حضور-دانشگاه-امام-صادق-در-میان-دانشگاه‌های-فعال/?id=3740|عنوان=مراکز مشاوره دانشجویی برتر سال ۹{{lang|ur|۶}} معرفی شدند/حضور دانشگاه امام صادق در میان دانشگاه‌های فعال|بازبینی=2018-06-08}}</ref> مذکورہ بالا سب دے علاوہ ، حالیہ برساں وچ محکمہ ثقافتی امور نے صوبائی طلبہ اسمبلیاں نو‏‏ں منظم تے فعال کيتا اے <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1397-02-19|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3918/نشست-مشترک-دبیران-مجامع-استانی-با-حضور-مدیر-امور-فرهنگی-برگزار-شد/?id=3918|عنوان=نشست مشترک دبیران مجامع استانی با حضور مدیر امور فرهنگی برگزار شد|بازبینی=2018-06-08}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-08-14|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3409/معرفی-دبیران-مجامع-استانی-دانشگاه-امام-صادق(ع--فعالیت-در-مجامع-استانی-فرصتی-برای-همدلی-و-همیاری/?id=3409|عنوان=معرفی دبیران مجامع استانی دانشگاه امام صادق (ع /فعالیت در مجامع استانی فرصتی برای همدلی و همیاری|بازبینی=2018-06-08}}</ref>۔<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1396-09-22|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3552/اداره-امور-فرهنگی-از-مجامع-استانی-برای-برگزاری-اردوی-مشترک-دعوت-به-همکاری-کرد/?id=3552|عنوان=اداره امور فرهنگی از مجامع استانی برای برگزاری اردوی مشترک دعوت به همکاری کرد|بازبینی=2018-06-08}}</ref> ثقافتی تے فنکارانہ دانشوراں دے نال طلباء تے تعاون د‏‏ی صوبائی اسمبلیاں نو‏‏ں مضبوط کرنے دے لئی ثقافتی معاملات دے سیکشن د‏‏ی ہور سرگرمیاں<ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1397-01-25|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3858/اولین-جشنواره-«ارمغان-ایران-زمین»-با-هدف-معرفی-و-عرضه-سوغات،-صنایع-دستی-و-اماکن-تاریخی-و-گردشگری-استان‌ها-و-شهرستان‌ها-به-جامعه-امام-صادق(ع-برگزار-می‌شود/?id=3858|عنوان=اولین جشنواره «ارمغان ایران زمین» با هدف معرفی و عرضه سوغات، صنایع دستی و اماکن تاریخی و گردشگری استان‌ها و شهرستان‌ها به جامعه امام صادق (ع برگزار می‌شود|بازبینی=2018-07-26}}</ref> ایران د‏‏ی بخشش دا پہلا تہوار دا انعقاد ہو سکدا اے <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1397-02-25|نشانی=http://www.stu-isu.ir/News-3925/تقدیر-از-برگزیدگان-اولین-جشنواره-درون‌دانشگاهی-«حرکت»-و-«ارمغان-ایران‌زمین»/?id=3925|عنوان=تقدیر از برگزیدگان اولین جشنواره درون‌دانشگاهی «حرکت» و «ارمغان ایران‌زمین»|بازبینی=2018-07-26}}</ref> مسلسل دو دے نال نال مئی 1397 وچ یونیورسٹی وچ میلے "سائنسی تے طلبہ تنظیماں دے لئی خصوصی" حوالہ دتا گیا۔ <ref>{{یادکرد وب|نام خانوادگی=www.dsi.co.ir|تریخ=1397-02-26|نشانی=http://www.stu-isu.ir/Picture-3927/جشنواره-«ارمغان-ایران-زمین»-در-قاب-تصویر/?id=3927|عنوان=جشنواره «ارمغان ایران زمین» در قاب تصویر|بازبینی=2018-07-26}}</ref> == متعلقہ صفحات۔ == * [[محمد رضا مہدوی کنی|محمد رضا مہدوی کنی۔]] * [[محمدباقر باقری کنی|محمدباقر باقری کنی۔]] * [[محمد سعید مہدوی کنی|محمد سعید مہدوی کنی۔]] * [[حسین علی سعدی]] * عباس حقانی == حاشیہ۔ == {{حوالے|۲}} == حوالے == * [http://www.sharghdaily.ir/ شرق اخبار ، مورخہ 01/29/95 ، صفحہ 6۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420081820/http://www.sharghdaily.ir/ |date=2018-04-20 }} == بیرونی ربط۔ == {{زمرہ کومنز|Imam Sadiq University}} * [http://ketabesadiq.ir/ امام صادق یونیورسٹی د‏‏ی شائع شدہ کتاباں د‏‏ی لسٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101110718/http://ketabesadiq.ir/ |date=2020-11-01 }} * [http://www.isu.ac.ir/ اسکولاں تے محکمےآں، امام صادق سائٹ جامعہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060701125532/http://www.isu.ac.ir/ |date=2006-07-01 }} بایگانی‌شده * [http://www.isu.ac.ir/Farsi/BRD.htm امام صادق یونیورسٹی دا مشن بیان۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131231134805/http://www.isu.ac.ir/Farsi/BRD.htm |date=2013-12-31 }} * [https://web.archive.org/web/20150108210655/http://www.amontazeri.com/farsi/digaran/Borghei.HTM آیت اللہ مہدوی کانی نو‏‏ں سید رضا بورغی مودریس دا خط۔] * [http://parssea.org/?p=993 پہلوی دور وچ سکول آف مینجمنٹ (موجودہ امام صادق یونیورسٹی) د‏‏ی تصویر۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200217105636/http://parssea.org/?p=993 |date=2020-02-17 }} [[گٹھ:ایران د‏‏ی یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:1982ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:تہران د‏‏یاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:ایران وچ 1982ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:ایران وچ تعلیم]] 1esx80nekpihpfe376w94q24tha8svl 3 143129 710164 696514 2026-08-23T13:55:24Z Ternarius 7787 Ternarius پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Nuruddin Ovi]] توں [[ورتن گل بات:Nur Uddin Ovi]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Nuruddin Ovi|Nuruddin Ovi]]" to "[[Special:CentralAuth/Nur Uddin Ovi|Nur Uddin Ovi]]" 696514 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۹:۴۷, ۲۵ نومبر ۲۰۲۵ (PKT) 55udpzv82cfa5to2x0ckuhqyfs8d859 0 149294 710175 709326 2026-08-24T07:29:06Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710175 wikitext text/x-wiki {{معلومات-دریا}}   '''سالوین''' [[لموچی چڑھدا ایشیا|جنوب مشرقی ایشیاء دا]] اک دریا اے ، جس 3,289 کلومیٹر دے نیڑے لمبا ا‏‏ے۔ [[تبت پٹھار|تبتی پٹھار]] توں دکھن ول [[انڈمان سمندر]] چ وگدا اے۔ سالوین بنیادی طور تے جنوب مغربی [[چین]] تے مشرقی [[میانمار]] دے اندر وگدا اے، جس دا اک چھوٹا حصہ میانمار تے [[تھائی لینڈ]] دی سرحد بناندا اے۔ اپنے زیادہ تر کورس دے دوران، ایہ ناہموار پہاڑی گھاٹیاں چوں تیزی نال لنگھدا اے۔ دریا دی وڈی لمبائی دے باوجود، صرف آخری 90 کلومیٹر (56 mi) جہاز رانی دے قابل ہن، جتھے ایہ ماولامین وچ اک معمولی مہانا تے ڈیلٹا تشکیل دیندا اے۔ اس دریا نو‏‏ں اپنے راستے دے نال نال مختلف ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جنہاں وچ میانمار وچ '''تھانلوین''' (جس دا ناں ''Elaeocarpus'' sp. دے ناں اُتے اے ، اک زیتون د‏‏ی طرح دا پودا جو اس دے کنارےآں اُتے اگدا اے <ref>{{Cite book|last=Mason|first=Francis|url=https://books.google.com/books?id=bg8YAAAAYAAJ&pg=PA213|title=Tenasserim: Or Notes on the Fauna, Flora, Minerals, and Nations of British Burmah and Pegu|publisher=American Mission Press|year=1851|location=Maulmain|page=213}}</ref> ) تے چین وچ '''نو جیانگ''' (یا نو دریا ، جس دا ناں [[نو|نو لوکاں]] دے ناں اُتے رکھیا گیا اے ) شامل ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تے استعمال ہون آلا ہجے "سالوین" 19ویں صدی دے برطانوی نقشیاں توں برمی ناں دا انگریزی روپ اے۔ جغرافیائی تنہائی دے نال مل کے بلندی تے عرض البلد دی وڈی رینج دی وجہ توں، سالوین بیسن نو دنیا دے سب توں زیادہ ماحولیاتی طور تے متنوع علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔ لانکانگ تے جنشا دریاواں دے نال، ایہ تھری پیرالل ریورس ورلڈ ہیریٹیج سائٹ توں لنگھدا اے، جس دے بارے چ خیال کیتا جاندا اے کہ ایہ دنیا دی 25 فیصد توں ودھ جانوراں دی پرجاتیاں دی مدد کردا اپنے کورس دے دوران سالوین زراعت دے لیی پانی فراہم کردا اے تے پرچر ماہی گیری دی حمایت کردا اے، خاص طور تے ڈیلٹا دے علاقے چ۔ سالوین بیسن متعدد نسلی اقلیتی گروہاں دا گھر اے ، جنہاں دے آباؤ اجداد وڈی حد تک تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین تو ں پیدا ہوئے سن ۔ تقریباً 5,000 سال پہلے، لوکاں نے دریا دے نال جنوب دی طرف ہجرت کرنا شروع کر دتی، جس نے نکے بادشاہتاں تے [[شہر ریاست|شہر ریاستاں]] قائم کیتیاں۔ سالوین ایشیا دے سب توں گھٹ ٹوٹے ہوئے وڈے دریائی نظاماں چوں اک اے ، جس چ دریا دے ہیڈ واٹر تے معاون دریاواں تے صرف کجھ نکے ڈیم نیں ۔ دریا چ انتہائی زیادہ [[پن بجلی|پن بجلی دی]] صلاحیت اے، جس چ 5,000 توں ودھ دی کمی اے اپنے وسیلے توں۔ 1970 د‏‏ی دہائی تو‏ں ، میانمار تے تھائی حکومتاں نے دریا دے کنارے وڈے پیمانے اُتے پن بجلی ڈیم بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ چین نے اپر سالوین نو‏‏ں ڈیم کرنے دا وی منصوبہ بنایا سی ، لیکن 2016 وچ قومی پارک دے قیام دے حق وچ انہاں منصوبےآں نو‏‏ں ختم کردتا گیا سی۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ ڈیم دے منصوبیاں دا مستقبل غیر یقینی اے۔ == جغرافیہ تے نامکرن == سالوین بیسن چ تقریباً 283,500 کلومیٹر ، جس چوں 48&nbsp;فیصد چین وچ اے، 44&nbsp;میانمار چ فیصد، تے 8&nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ <ref name="River Health in the Salween">{{Cite book|url=https://core.ac.uk/download/pdf/132697837.pdf|year=2017|title=River Health in the Salween}}</ref> طاس انتہائی لمبا تے تنگ اے ، جو مغرب وچ اراواڈی تے [[دریائے برہم پتر|برہمپتر]] دریا دے نظام تے مشرق وچ [[دریائے میکانگ|میکونگ]] نظام دے درمیان واقع اے ، تے شمال وچ [[دریائے یانگزے|یانگسی]] نظام دے نال اک چھوٹی سرحد دا اشتراک کردا ا ے۔ <ref name="FAO" /> 3,515 دی اوسط بلندی دے نال ، سالوین بیسن وچ متعدد برفانی پہاڑی سلسلےآں شامل نيں ، تے دریا اپنی لمبائی دے زیادہ تر حصے وچ بلندی اُتے وگدا ا ے۔ <ref name="Baronas">{{حوالہ رسالہ|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|year=2020}}</ref> چین چ، سالوین بیسن [[تبت|تبت خود مختار علاقے]] تے [[ینعان|یوننان]] چ واقع اے۔ میانمار چ سالوین شان ریاست ، کارینی ریاست ، کیرن ریاست تے مون ریاست توں لنگھدا اے۔ تھائی لینڈ چ سالوین صرف [[صوبہ مائے ہانگ سن|می ہانگ سون صوبے]] نال لگدی اے، جہدے معاون دریا [[صوبہ چیانگ مائی|چیانگ مائی]] ، [[صوبہ ٹاک|تاک]] تے [[صوبہ کانچانابوری|کانچانابوری صوبے]] تک پھیلے ہوئے ہن۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چین میانمار دی سرحد تے اوسط بہاؤ دی شرح 68.74 اے۔ . میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد دے نال نال سالوین دا اوسط سالانہ بہاؤ 200 کلومیٹر . <ref name="FAO" /> منہ تے اندازا بہاؤ دی شرح 6,600 اے . <ref name="Baronas"/> تقریباً 89&nbsp;سالانہ بہاؤ دا فیصد [[مون سون|مانسون]] دے موسم (مئی دے وسط توں نومبر تک) وچ ہوندا اے، تے صرف 11&nbsp;باقی سال چ فیصد۔ سالوین ڈیلٹا چ تلچھٹ دا اوسط حجم تقریباً 180 ملین ٹن ہر سال اے۔ سالوین بیسن دی آبادی دا اندازہ 24 ملین اے، یا 76 بندے/کلومیٹر ² ۔ تقریباً 10 ملین لوک دریا دے نیڑے یا اس دے نیڑے رہندے ہن۔ سالوین بیسن دے لوک نسلی گروہاں دی اک وڈی تنوع دی نمائندگی کردے ہن۔ چین چ، سالوین بیسن [[بلانگ]] ، [[ڈیرنگ|ڈیرونگ]] ، [[لیزو|لیسو]] ، [[نو]] ، [[ڈیانگ|پلاؤنگ]] (ڈیانگ)، شان ، [[تبتی]] تے [[وا]] دا گھر اے۔ میانمار چ، وڈے نسلی گروہاں چ آکھا ، [[لاہو]] ، لیسو، ہمونگ ، کاچن ، کیرن ، کیرنی ، کوکانگ ، پاؤ ، شان تے [[یاؤ]] شامل ہن۔ سب توں ودھ آبادی دی کثافت مون ریاست (300 لوک/کلومیٹر ² ) تے یوننان (100 لوک/کلومیٹر ² ) چ اے، جد کہ سب توں گھٹ آبادی دی کثافت تبت (5 لوک/کلومیٹر ² ) چ اے۔ === اپر سالوین (چین) === [[فائل:Nujiang_river_Bingzhongluo_1.jpg|thumb| بنگژونگلو، یوننان دے نیڑے دریائے سالوین]] سالوین وسطی تبت دے پٹھار چ تنگگولا پہاڑاں چوں نکلدا اے ۔ ہیڈ واٹر ڈینگکا چوٹی دے نیڑے، تانگگولا درے دے چڑھدے چ واقع اے۔ {{Sfn|Björnsson|Oerlemans|Shroder|Tranter|2011}} سب توں اچا وسیلہ جیانگمیئرگنگ گالو گلیشیر اے، 5,432 میٹر (17,822 فٹ) سمندر دی سطح توں اُپر اے۔ مختلف ہیڈ واٹر ندی اچیاں پہاڑی وادیاں دے ذریعے جنوب مغرب دی طرف وگدیاں نیں تے کونا جھیل چ جمع ہو جاندیاں نیں، 4,594 تے . جھیل دے تھلے، دریا دے تبتی حصے نو ''گیالمو ناگقو'' ، "سیاہ دریا" آکھیا جاندا اے۔ تبت چ دریا زیادہ تر ناگقو پریفیکچر دے اندر وگدا اے ۔ <ref name="sciencenet" /> کونا جھیل توں، دریا جنوب ول وگدا اے تے ناگقو ٹاؤن دے نیڑے چڑھدے ول مڑدا اے، جتھے چالونگ پن بجلی سٹیشن واقع اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> اگے چڑھدے ول، دریا نوں نکے جیکوان ہائیڈرو الیکٹرک سٹیشن تے ڈیم کیتا گیا اے۔ 2017 تک، ایہ سالوین دریا تے صرف دو ڈیم ہن۔ چڑھدے ول اگے ودھدے ہوئے اسدے نال کا، سوؤ اتے گا دریا ملدے ہن، ایہہ سارے تنگگولا پہاڑاں دی دکھنی ڈھلوان توں وگدے ہن ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> بیرو کاؤنٹی چ، دریا جنوب تے جنوب مشرق ول موڑاں دا اک سلسلہ شروع کردا اے، جو نینگچی پریفیکچر توں لنگھدا اے۔ [[ینعان|یوننان]] وچ داخل ہون توں تھوڑی دیر پہلاں، ایہ چڑھدے توں یو دریا نال ملدا اے، جو چین دے اندر ایہدا سب توں لمبا معاون دریا اے۔ سالوین بیسن دا تبتی حصہ ہلکی آبادی والا اے، خاص طور تے سرد ہیڈ واٹر دے علاقیاں وچ جتھے بارش گھٹ ہوندی اے تے دریا دا بہاؤ تقریباً مکمل طور تے گلیشیر دے پگھلن تے منحصر اے۔ اپر سالوین بیسن چ 12,000 توں ودھ شامل نیں گلیشیراں دا۔ <ref name="ZouTenzer2019">{{حوالہ رسالہ|last1=Zou|first1=Fang|last2=Tenzer|first2=Robert|last3=Jin|first3=Shuanggen|title=Water Storage Variations in Tibet from GRACE, ICESat, and Hydrological Data|journal=Remote Sensing|volume=11|issue=9|year=2019|page=1103|issn=2072-4292|doi=10.3390/rs11091103|bibcode=2019RemS...11.1103Z}}</ref> یوننان چ، سالوین نوں '''نوجیانگ''' یا ''نو دریا'' ، مقامی [[نو|نو لوکاں]] دے بعد ، لیکن لفظی طور اُتے "غصے وچ دریا" دا وی ترجمہ کردا ا ے۔ (ایہ کردار صرف اک ہوموفون اے، کیونکہ چینی چ کوئی صوتیاتی لپی نئیں اے۔) 1,000 توں ودھ لئی سالوین [[دریائے میکانگ|میکونگ]] تے [[دریائے یانگزے|یانگسی]] دے سرے دے متوازی تے مغرب چ چلدا اے، جہڑا ہینگڈوان پہاڑاں دے اچے پہاڑی ڈھلواناں نال وکھرا اے۔ سالوین دے لہندے چ گاؤلیگونگ پہاڑ چین تے میانمار دی سرحد بناندے نیں ۔ تبت-یونان دی سرحد دے آسے پاسے سالوین تے میکونگ دریاواں دے وچکار میلی ژو شان اے، جس وچ کاواگاربو شامل اے، جو سالوین بیسن دی سب توں اچی چوٹی اے 6,740 میٹر (22,110 فٹ) .{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> یوننان دے اندر دریا دا زیادہ تر حصہ یوننان دے محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں دا حصہ اے، جو اک [[جگت ثقافتی ورثا|عالمی ورثہ سائٹ اے]] ۔ 4,500 تک گھاٹیاں بناندے ہوئے ڈوہنگا، اس حصے نو اکثر "گرینڈ کینیئن آف دی مشرق" آکھیا جاندا اے۔ جنوب د‏‏ی طرف جاری رہندے ہوئے ، دریا وسیع گھاٹیاں تو‏ں ٹوٹے ہوئے گہرے گھاٹیاں دے اک سلسلے دے ذریعے یونان-گوئیژو پٹھار نو ‏‏ں پار کردا ا‏‏ے۔ لانگنگ کاؤنٹی چ اس نال دریائے کوکے ملدا اے تے لہندے ول مڑ کے میانمار چ داخل ہوندا اے ۔ چین چ دریا دی کل لمبائی 1,948 اے, اک مختصر 25 شامل نئیں چین میانمار دی سرحد دے نال دا حصّہ۔ جدوں تک ایہ چین چھڈدا اے، سالوین 4,000 توں ودھ ہو گیا اے۔ اپنے وسیلے توں۔ [[فائل:Salawin_river_at_Mae_Sam_Laep.jpg|left|thumb| میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد تے دریائے سالوین]] میانمار وچ سالوین دریا نو سرکاری طور تے ''تھنلوین دے'' ناں توں جانڑیا جاندا اے; شان ریاست وچ، جس وچ دریا چین توں نکلن تے فوری طور تے داخل ہوندا اے، اس نوں ''نام کھون دے'' ناں توں وی جانیا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنوب دی طرف مڑدے ہوئے، دریا شان پہاڑیاں دے ناں توں جانے جان آلے وسیع اپلینڈ خطے دے ذریعے اک گھماؤ دار راستے نو کٹدا اے۔ ایہ علاقہ چھوٹے پہاڑی سلسلےآں، پٹھاراں تے چٹاناں دی اک پیچیدہ، ٹٹی ہوئی ٹپوگرافی دی خصوصیت رکھدا اے، جس دے ذریعے سالوین نے گھاٹیاں دا اک وسیع سلسلہ کٹیا اے۔ جدوں سالوین جنوب ول وگدا اے تے بلندی چ اتردا اے، تے ایہ معتدل توں ذیلی اشنکٹبندیی تے آخر چ اشنکٹبندیی آب و ہوا دے زوناں چ سفر کردا اے، جس چ سالانہ بارش 1,200 to 2,000 ہوندی اے۔ شان پہاڑیاں دے علاقے وچ۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ دریا دی کل لمبائی 1,316 اے . شان ریاست تے کارینی ریاست (کیاہ ریاست) وچ دریا کئی وڈے معاون دریاواں نال ملدا اے، جنہاں وچ مشرق توں دریائے ناندینگ تے دریائے ہکا ، تے مغرب توں دریائے پانگ ، ٹینگ تے پاؤن دریا شامل ہن۔ دریائے پانگ سالوین دے نال سنگم دے نیڑے اپنے وسیع چونے دے پتھر دے قیام دے لئی مشہور اے، جتھ ے ایہ بے شمار موتیابند، چینلاں تے جزیرےآں وچ ٹوٹ جاندا اے جنہاں نو ں ''کن ہینگ'' ، "ہزار جزیرے" دے ناں تو ں جانیا جاندا ا ے۔ انلے جھیل ، میانمار دی دوجی سب توں وڈی جھیل تے اک ورلڈ بائیوسفیئر ریزرو ، پاؤن دریا دے ذریعے سالوین چ وگدی اے۔ اگے دکھن چ، دریا کیرن ریاست (کائن ریاست) چ داخل ہوندا اے تے تقریباً 120 تک میانمار تے تھائی لینڈ دے وچکار سرحد بناندا اے۔ . تھائی لینڈ چ دریا نوں ''سلاوین'' آکھیا جاندا اے; سرحد دے تھائی پاسے دا بہتا حصہ سالاوین نیشنل پارک تے سالاوین وائلڈ لائف سینچوری دا حصہ اے۔ سرحدی حصے دے جنوبی سرے تے اس نال شمال مغرب چ وگدی ہوئی دریائے موئی شامل اے، جہڑی اس نقطے دے جنوب چ میانمار تے تھائی لینڈ دی سرحد بناندی اے۔ کیرن سٹیٹ وچ، دریا کارسٹ چونا پتھر دے پہاڑیاں وچوں وگدا اے جتھے بے شمار غاراں تے غیر معمولی چٹاناں دے کنارے، خاص طور تے ایچ پی اے-ان شہر دے آسے پاسے۔ {{Sfn|Gunn|2004}} <ref>{{Cite news|title=Voyaging deep into Myanmar's caves|date=May 11, 2017|url=https://www.fauna-flora.org/news/voyaging-deep-into-myanmars-caves}}</ref> سالوین پہاڑاں توں ہلائینگبوے ٹاؤنشپ دے نیڑے ساحلی میدان چ نکلدا اے۔ ساحل دے نیڑے، سالانہ بارش 4,000 to 5,000 ہوندی اے۔, گھنے اشنکٹبندیی برساتی جنگلات دے نال نال اک پیداواری چاول دی صنعت دی حمایت کردا اے۔ دریا ہور 100 وگدا اے مون ریاست دے ماولامائن چ اک معمولی سائز دے [[دریائی ڈیلٹا|ڈیلٹا]] تے مہانا تے ختم ہون توں پہلاں۔ سالوین 75 تک سمندری اثر رکھدا اے اندرونی۔ ایتھ‏ے اس دے نال مشرق د‏‏ی طرف تو‏ں گیانگ دریا تے جنوب مشرق تو‏ں دریائے اتران مل جاندا ا‏‏ے۔ تھنلوین پل ، میانمار دا دوجا سب توں لمبا پل، مولمین نوں متمہ نال جوڑدا اے۔ اس دے بعد مشترکہ دریا ڈیبوک (شمالی) تے مولامائن (جنوبی) چینلز وچ ٹوٹ جاندا اے، جو خلیج مارتابان وچ خالی ہونے تو ں پہلے [[Bilugyun Island|بیلوگیون جزیرہ]] تشکیل دیندا ا ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} === معاون دریاواں دی لسٹ === {| class="wikitable sortable" ! colspan="7" |Tributaries of the Salween River |- !Name !Country !State/Province !Mouth coordinates !Length !Basin size |- |Ataran |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|31|12|N|97|39|33|E}} |249 km<br /><br />(155&nbsp;mi) |5,930 km²<br /><br />(2,288&nbsp;mi²) |- |Gyaing |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|33|08|N|97|39|49|E}} |250 km<br /><br />(155&nbsp;mi) |9,386 km²<br /><br />(3,621&nbsp;mi²) |- |Donthami |Myanmar |Mon State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|16|41|27|N|97|35|18|E}} |148 km<br /><br />(92&nbsp;mi) |2,143 km²<br /><br />(827&nbsp;mi²) |- |Yunzalin |Myanmar |Karen State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|17|22|44|N|97|40|04|E}} |219 km<br /><br />(136&nbsp;mi) |3,031 km²<br /><br />(1,169&nbsp;mi²) |- |Moei |Myanmar/Thailand |Karen State/<br /><br />Mae Hong Son province |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|17|49|57|N|97|41|30|E}} |332 km<br /><br />(206&nbsp;mi) |14,978 km²<br /><br />(5,778&nbsp;mi²) |- |Pawn |Myanmar |Karenni State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|18|52|53|N|97|19|36|E}} |338 km<br /><br />(210&nbsp;mi) |19,145 km²<br /><br />(7,386&nbsp;mi²) |- |Pai |Myanmar |Karenni State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|19|08|45|N|97|32|38|E}} |205 km<br /><br />(127&nbsp;mi) |7,178 km²<br /><br />(2,769&nbsp;mi²) |- |Teng |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|19|51|42|N|97|44|43|E}} |449 km<br /><br />(279&nbsp;mi) |15,340 km²<br /><br />(5,918&nbsp;mi²) |- |Hsim |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|20|47|37|N|98|30|15|E}} |243 km<br /><br />(151&nbsp;mi) |5,221 km²<br /><br />(2,014&nbsp;mi²) |- |Pang |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|20|57|21|N|98|30|01|E}} |325 km<br /><br />(202&nbsp;mi) |12,427 km²<br /><br />(4,794&nbsp;mi²) |- |Hka (Nanka) |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|21|33|09|N|98|37|35|E}} |278 km<br /><br />(173&nbsp;mi) |10,326 km²<br /><br />(3,984&nbsp;mi²) |- |Nanding |Myanmar |Shan State |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|23|24|43|N|98|40|27|E}} |266 km<br /><br />(165&nbsp;mi) |8,322 km²<br /><br />(3,211&nbsp;mi²) |- |Kuke |China |Yunnan |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|24|19|54|N|99|10|57|E}} |175 km<br /><br />(109&nbsp;mi) |6,610 km²<br /><br />(2,550&nbsp;mi²) |- |Yu |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|28|35|49|N|98|21|54|E}} |453 km<br /><br />(281&nbsp;mi) |9,389 km²<br /><br />(3,622&nbsp;mi²) |- |Leng |China |Tibet | |133 km<br /><br />(83&nbsp;mi) |3,113 km²<br /><br />(1,201&nbsp;mi²) |- |Ba |China |Tibet | |111 km<br /><br />(69&nbsp;mi) |3,792 km²<br /><br />(1,463&nbsp;mi²) |- |Ga |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|31|09|47|N|95|15|53|E}} |168 km<br /><br />(104&nbsp;mi) |4,812 km²<br /><br />(1,856&nbsp;mi²) |- |Suo |China |Tibet |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{محل وقوع|31|45|37|N|93|44|57|E}} |264 km<br /><br />(164&nbsp;mi) |13,939 km²<br /><br />(5,377&nbsp;mi²) |- |Ka |China |Tibet | |214 km<br /><br />(133&nbsp;mi) |8,489 km²<br /><br />(3,275&nbsp;mi²) |} اوسط بہاؤ دے لحاظ نال وڈے معاون دریاواں (1971–2000): {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Name !Average discharge !Name !Average discharge |- |Gyaing |672.3 m3/s (23,740 cu ft/s) |Kuke |111.5 m3/s (3,940 cu ft/s) |- |Ataran |501.7 m3/s (17,720 cu ft/s) |Hsim |94.2 m3/s (3,330 cu ft/s) |- |Pawn |402.4 m3/s (14,210 cu ft/s) |Pai |91.5 m3/s (3,230 cu ft/s) |- |Moei |382.5 m3/s (13,510 cu ft/s) |Ba |90.5 m3/s (3,200 cu ft/s) |- |Teng |334.7 m3/s (11,820 cu ft/s) |Yu |89.7 m3/s (3,170 cu ft/s) |- |Pang |226.5 m3/s (8,000 cu ft/s) |Suo |88.6 m3/s (3,130 cu ft/s) |- |Donthami |213.7 m3/s (7,550 cu ft/s) |Ga |84.6 m3/s (2,990 cu ft/s) |- |Hka |202 m3/s (7,100 cu ft/s) |Ka |61.8 m3/s (2,180 cu ft/s) |- |Nanding |165.1 m3/s (5,830 cu ft/s) |Leng |60.3 m3/s (2,130 cu ft/s) |- |Yunzalin |128.6 m3/s (4,540 cu ft/s) | colspan="2" | |} سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}} == ڈسچارج == تھنلوین دریا دے ایچ پی اے-ان سٹیشن تے بہاؤ دا نظام: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |سال ! colspan="3" | ڈسچارج (m ³ /s) |- ! من ! ذریعہ ! زیادہ توں زیادہ |- | 2009 | 2,090 | 4,938 | 11,937 |- | 2010 | 1,743 | 4,836 | 11,140 |- | 2011 | 1,927 | 6,014 | 17,080 |- | 2012 | 2,145 | 5,312 | 16,227 |- | 2013 | 1,827 | 5,302 | 16,077 |- | colspan="4" | |- | ''ذریعہ'' | ''1,946'' | '''''5,280''''' | ''14,492'' |} 2009 توں 2013 دے دوران Hpa-an چ تھانلوین دریا دا ماہانہ بہاؤ دا نمونہ: {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" |ماہ ! colspan="3" | ڈسچارج (m ³ /s) |- ! من ! ذریعہ ! زیادہ توں زیادہ |- | جنوری | 2,007 | 2,833 | 3,580 |- | فروری | 1,803 | 2,643 | 3,483 |- | مارچ | 1,743 | 2,506 | 3,451 |- | اے پی آر | 1,913 | 2,630 | 4,016 |- | ہو سکدا اے | 2,068 | 2,954 | 4,096 |- | جون | 2,660 | 5,172 | 12,243 |- | جولائی | 4,656 | 8,497 | 15,550 |- | اگست | 7,685 | 11,959 | 17,080 |- | ستمبر | 7,760 | 10,000 | 13,913 |- | اکتوبر | 3,747 | 6,808 | 12,203 |- | نومبر | 2,684 | 4,063 | 6,938 |- | دسمبر | 2,271 | 3,085 | 4,287 |} == ارضیات == سالوین دا موجودہ رستہ لگ بھگ 50 لکھ سال پہلے ہندوستانی برصغیر دے ایشیا نال ٹکراؤن نال بننا شروع ہویا جسدے نتیجے وجوں ہمالیہ دے پہاڑاں اتے تبتی پٹھار دی اچائی ہوئی۔ ہمالیہ اوروجینی توں پہلاں، جو ہن اپر ایراواڈی، سالوین، میکونگ تے یانگسی دریا نیں، اوہ سارے لال دریا وچ وگدے سن، تے [[بحیرہ جنوبی چین|جنوبی چین دے سمندر]] وچ وگدے سن۔ {{Sfn|Campbell|2009}} زمین دی تزئین پہاڑی سی لیکن خاص طور تے ناہموار نئیں سی، جس دی اوسط بلندی 1,000 سی یا اس توں گھٹ۔ جدوں براعظم اکٹھے ہوئے، پہاڑاں دا اک پیچیدہ گڑبڑ پیدا ہویا، جس نے آبائی ریڈ نو مختلف نکاسی آب دے نظاماں وچ توڑ دتا، جس وچ یانگسی بحرالکاہل دی طرف مشرق دی طرف جا رہیا سی، تے میکونگ تے سالوین جنوب دی طرف وگدے سن جو ہن تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا دریا اے۔ تقریباً 1.5 ملین سال پہلے، آتش فشاں سرگرمی نے سالوین نو مغرب وچ انڈمان سمندر دی طرف موڑ دتا، جس نے تقریباً دریا دا جدید راستہ بنایا۔ {{Sfn|Darwall|2012}} [[فائل:怒江峡谷_-_panoramio.jpg|left|thumb| تبت وچ سالوین (گیالمو ناققو) دریا]] بالائی سالوین، میکونگ تے یانگسی دے متوازی جدید کورسز اوتھے واقع ہن جتھے مشرقی تبتی پٹھار یونان-گوئژو پٹھار دے اپلینڈز نو کٹدا اے۔ ایہناں دریاواں نوں وکھ کرن آلے پہاڑی سلسلے انفرادی خطے (کرسٹل ٹکڑے) نیں جہڑے ایشیائی براعظم چ وکھرے طور تے جمع ہوئے نیں - شمال توں جنوب ول نکاسی آب دے نال اک بیسن تے رینج لینڈ اسکیپ تشکیل دیندے نیں - فیر اکٹھے کمپریس ہو جاندے نیں تاکہ دریاواں صرف 20 کلومیٹر (12 mi) تھاواں تے الگ۔ {{Sfn|Bridgland|Vandenberghe|Wang|2019}} جدوں پہاڑ چڑھدے رہے، دریاواں نے متوازی فالٹ زوناں دے نال نال زمین دی تزئین وچ کٹ دتا، جس نال موجودہ دور دیاں ڈونگھیاں گھاٹیاں بن گئیاں۔ {{Sfn|Darwall|2012}} نوجیانگ فالٹ زون 600 توں ودھ پھیلیا ہویا اےیوننان چ دریا دے نال ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ہمالیہ دے بنن نال تبتی پٹھار توں دکھن ولوں بحر ہند ول نکاسی آب نوں روک دتا گیا، جس نال پہاڑاں دے اتر وچ مشرق ول یانگسی دریا ول نکاسی آب نوں مجبور کیتا گیا۔ ایہ مشرق د‏‏ی طرف وگنے والا دریا ، جو جدید یارلونگ تسانگپو دریا دا پیشرو اے ، بار بار جنوب وچ نکاسی آب وچ قبضہ کرلیا گیا ، جس تو‏ں ریڈ ، میکونگ ، سالوین تے اراواڈی دریاواں دے ذریعے سمندر تک مختلف راستے مل گئے۔ {{Sfn|Searle|2013}} مشترکہ سالوین-یارلونگ تسانگپو نکاسی آب جدید سالوین توں بہوں لمی ہووے گی، جہڑی 1,500 ہور پھیلی ہوئی ہووے گی۔ پٹھار دے پار مغرب ول۔ آخر کار یارلونگ تسانگپو نو‏‏ں موجودہ ہندوستان وچ [[دریائے برہم پتر|دریائے برہمپتر]] نے قبضہ ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Searle|2013}} ہو سکدا اے کہ سالوین دے موجودہ ماخذ توں اُتے کدی ہور معاون دریاواں ہون، لیکن بحر ہند توں نمی نو روکن آلے ہمالیہ دے عروج دی وجہ توں، ایہ معاون دریاواں خشک ہو گئیاں، جس دی وجہ توں اج ناگقو دے پار بے شمار ٹرمینل جھیلاں بکھریاں ہوئیاں نیں۔ {{Sfn|Swan|2000}} سالوین اک اندازے دے مطابق 108 توں 237 ملین ٹن تلچھٹ ہر سال لے جاندا اے۔ <ref name="Baronas"/> تقریباً 92&nbsp;مون سون دے موسم چ تلچھٹ دا فیصد سمندر چ پہنچایا جاندا اے۔ سالوین ڈیلٹا جسمانی طور تے اراواڈی تے سیٹاانگ ڈیلٹا نال ملحق اے۔ اراواڈی-سیٹاانگ-سالوین ڈیلٹا نسبتاً مستحکم اے، جس دی ساحلی پٹی اوسطاً 3.4 میٹر (11 فٹّ) سالانہ 1925 توں 2006 دے وچکار۔ تلچھٹ دا جمع ہونا وڈی حد تک سمندری دھاراں دے ذریعے ڈوبن تے نقل و حمل دے ذریعے متوازن ہوندا اے۔ تاہم، سالوین دے نال مجوزہ ڈیم ساحلی کٹاؤ دے ممکنہ نقصان دہ اثرات دے نال زیادہ تر تلچھٹ نو پھنسان گے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Evolution of the Irrawaddy delta region since 1850}}</ref> == ایکولوجی == سالوین بیسن ہزاراں پودےآں د‏‏ی پرجاتیاں دا گھر اے ، جس وچ سب تو‏ں زیادہ پودےآں د‏‏ی تنوع یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے وچ پائی جاندی ا‏‏ے۔ تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں چ گاؤلیگونگشان نیشنل نیچر ریزرو تے سالوین بیسن دے اندر نو جیانگ ریزرو شامل ہن; <ref name="PA0516" /> گاؤلیگونگشان ریزرو چ 4,300 توں ودھ بوٹیاں دیاں پرجاتیاں ہن۔ مغربی یونان چ دریائے نو دے نال واقع نوجیانگ لانکانگ گھاٹی الپائن شنکدر تے مخلوط جنگلات ، 1,000 to 6,000 دی بلندیاں تے محیط ہن۔ تے ذیلی اشنکٹبندیی چوڑے پتے آلے سدا بہار توں لے کے سب الپائن شنکدر جنگلات تک۔ نایاب ''تائیوانیا'' ، ایشیا دے سب توں وڈے شنکدر درختاں چوں اک، ایتھے ویہہ توں ودھ ہور شنکدر پرجاتیاں دے نال پایا جاندا اے۔ اس دے ناہموار تے ناقابل رسائی خطے دی وجہ توں، اس نوں چین دے سب توں زیادہ برقرار وڈے جنگلات دے علاقیاں چوں اک سمجھیا جاندا اے۔ میکونگ-سالوین ونڈ اک اہم پھولاں تے جانوراں دی رکاوٹ دے نال نال بارش دا سائے وی بناندی اے، تے اس خطے وچ پودےآں دی پرجاتیاں دا اک وڈا ڈرائیور سمجھیا جاندا اے۔ <ref name="MengChen2015">{{حوالہ رسالہ|title=Refugial isolation and range expansions drive the genetic structure of Oxyria sinensis (Polygonaceae) in the Himalaya-Hengduan Mountains|year=2015}}</ref> [[فائل:SALAWIN_NATIONAL_PARK_Mae_Hong_Son.jpg|left|thumb| تھائی لینڈ چ سالاوین نیشنل پارک]] میانمار-چین دی سرحد دے آلے-دوآلے، سالوین اتری ہند چینی سب-ٹراپیکل جنگلاں دے ماحولیاتی کھیتر وچوں لنگھدا اے، جو وڈے پدھر تے سب-ٹراپیکل چوڑے پتے والے سدا بہار جنگلاں اتے مشتمل اے، جس وچ اچے اچائیاں اتے پائن دے جنگل اتے تھلویں حاشیے تے اشنکٹبندیی جنگل ہن۔ میانمار تے تھائی لینڈ چ ہور جنوب چ، سالوین بیسن چ کیاہ-کیرن پہاڑی بارش دے جنگلات شامل ہن، جتھے چٹاناں، سنکھولاں تے غاراں دا کارسٹ چونا پتھر دا منظر نامہ اپنے آپ نو جنگلات دی اک بھیڑ لئی قرضہ دیندا اے۔ چونا پتھر دی مٹی خشک سالی دے پرنپاتی جنگلات دی میزبانی کردی اے، جد کہ ڈپٹیروکارپ - غالب اشنکٹبندیی جنگل گرینائٹک مٹی تے پائے جاندے ہن۔ پہاڑی پرنپاتی جنگلات شان پہاڑیاں چ وڈے پیمانے تے پھیلے ہوئے ہن۔ [[مینگروو|مینگرو دے]] جنگلات سالوین ڈیلٹا چ پائے جاندے نیں، خاص طور تے بیلوگیون جزیرے تے۔ بیسن تقریباً 151 مچھلیاں دی پرجاتیاں دی حمایت کردا اے، {{Sfn|Darwall|2012}} جہناں چوں 77 بالائی سالوین چ پائے جاندے ہن۔ <ref name="Uppersalweenfish">{{حوالہ رسالہ|last1=Chen|first1=Weitao|last2=Ma|first2=Xiuhui|last3=Shen|first3=Yanjun|last4=Mao|first4=Yuntao|last5=He|first5=Shunping|title=The fish diversity in the upper reaches of the Salween River, Nujiang River, revealed by DNA barcoding|journal=Scientific Reports|volume=5|issue=1|year=2015|issn=2045-2322|doi=10.1038/srep17437|bibcode=2015NatSR...517437C}}</ref> سالوین چ بے شمار [[مہاشیر ٹبر|سائپرینڈ]] پرجاتیاں ہن، جنہاں چ خطرے توں دوچار ''گاررا کرپٹونیما'' تے ''ایکروکولیوپلاکس بائیکورنیس'' شامل نیں جہڑے بیسن دے مقامی ہن۔ <ref name="Uppersalweenfish" /> شان ریاست وچ انلے جھیل ، جسنوں 2015 وچ یونیسکو بائیوسفیئر ریزرو نامزد کیتا گیا سی، متعدد مقامی مچھلیاں دی پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ سالوین-پانگ سنگم تے ہزار جزیرے دے علاقے، <ref name="MyanmarHydropower">{{Cite web}}</ref> دے نال نال سالوین تے موئی دریاواں دے سنگم، نوں وی اہم مچھی دے رہائش گاہ دے طور تے شناخت کیتا جاندا اے۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> سالوین اپنی مچھی دی زیادہ تر پرجاتیاں نو نیڑے دے ایراواڈی تے سیٹاانگ دریاواں دے نال سانجھا کردا اے۔ {{Sfn|Darwall|2012}} دریا چ کئی ناگوار غیر ملکی مچھیاں وی رہندیاں نیں جہڑیاں تجارتی مقاصد لئی متعارف کروائیاں گئیاں سن۔ <ref name="Uppersalweenfish" /> مچھیاں دے علاوہ، سالوین 92 دوپاسی پرجاتیاں لئی رہائش فراہم کردا اے۔ سالوین چ دنیا دے کسے وی دریا چ کچھو کمے دی سب توں وڈی ونڈ اے۔ خطرے توں دوچار دیوہیکل ایشیائی تالاب دا کچھوا تے [[وڈا سر کھچوپڑا|وڈے سر والا کچھوا]] ایتھے پایا جاندا اے۔ سالوین طاس چ دنیا دے 25٪ تک زمینی جانوراں دی پرجاتیاں شامل نیں ۔ چین چ جانوراں دی تقریباً ادھی پرجاتیاں بالائی سالوین چ پائی جاندیاں نیں، جہڑی [[برفانی چیتا|برف دے چیتے]] تے [[کالا پھینینکوالا باندر|کالے نک آلے باندر]] سمیت خطرے توں دوچار پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردی اے۔ <ref>{{Cite news|title=China May Shelve Plans to Build Dams on Its Last Wild River|last1=Leavenworth, Stuart|journal=National Geographic}}</ref> میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین بیسن دے دور دراز دے جنگلات، خاص طور تے کیئن تے شان ریاستاں چ، درجناں وڈیاں ددپلانیاں دیاں پرجاتیاں دا گھر ہن جنہاں چ ہند چینی شیر ، بادل چیتا ، [[ایشیائی کالا رچھ|ایشیائی کالا ریچھ]] ، [[ماکھیو رچھ|سورج ریچھ]] ، [[چڑھدا ھولاک گبن|مشرقی ہولوک گبن]] ، تے [[سنڈا پینگولن]] شامل ہن۔ <ref name="Bonini">{{Cite news|title=Salween Peace Park, a desperate bid to counter mega-dams|journal=Asia Times|last1=Bonini, Alan}}</ref> <ref>{{Cite news|title=Saving the Salween: Southeast Asia's last major undammed river|journal=The Ecologist|last1=Fawthorp, Tom}}</ref> تھائی لینڈ چ سالوین دے نال چونے دے پتھر دے گفاواں چ چمگادڑاں دی بے شمار پرجاتیاں رہندیاں نیں، جنہاں چ مقامی [[سورنک چمگادڑ|کٹی دے ہاگ-نوس چمگادڑ]] وی شامل نیں، جہڑا دنیا دی سب توں نکی جانی جان آلی چمگادڑ دی پرجاتی اے۔ <ref>{{Cite news|last1=Stokes, Demelza|title=Stone, Sand, Water: the key ingredients changing the Salween landscape|journal=Mongabay}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> دریا دے شان پہنچ دے نال نال نام سان وادی انتہائی خطرے توں دوچار [[انڈین چٹی کنڈ آلی گرجھ|چٹے رمپڈ گدھ]] تے [[پتلی چنج آلی گدھ|پتلے بلڈ گدھ]] لئی رہائش فراہم کردی اے۔ سالوین ڈیلٹا وچ، گیلے علاقے [[مچھیری بلی|مچھی پھڑن آلی بلی]] ، ایشیائی نکے پنجے آلے اوٹر تے [[سیامی مگرمچھ]] ، تے دوجیاں پرجاتیاں لئی رہائش گاہ فراہم کردے ہن۔ <ref name="MyanmarHydropower" /> == معاشی استعمال == اپنے تھلویں راہ دے نال سالوین سیلاب تے آبپاشی آلی کھیتی باڑی دوناں نو برقرار رکھدا اے۔ سالوین ڈیلٹا چاولاں دی اگائی دا اک وڈا علاقہ اے; ایہ سالوین بیسن دا واحد سب توں زیادہ پیداواری زرعی علاقہ اے تے 500,000 توں ودھ لوکاں دا گھر اے۔ چاول دے کھیت دریا دے سالانہ سیلاب تے بہوں زیادہ انحصار کردے نیں، جس نال بھرپور تلچھٹ دے ذخائر آندے نیں۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/defending-burmas-salween-river|title=Defending Burma's Salween River}}</ref> سالوین طاس وچ اگائی جانے والی دوسری فصلاں وچ مکئی، کنک، مرچ، کپاہ، آلو، مونگ پھلی، تل، دالاں، پان، چاء تے مختلف سبزیاں شامل نيں۔ سیلابی میدان دے بعض علاقے کھیتی باڑی تے مچھی پھڑن دوناں دے لی موزوں ہن، جوں کہ ایچ پی اے آن دے اپ سٹریم موسمی ڈاؤ لار جھیل، جتھے خشک موسم دے دوران جھیل دے جزیرےآں تے فصلاں اگائیاں جاندیاں ہن۔ سالانہ فصل دے بعد، زمین نوں ڈنگراں نوں چران لئی استعمال کیتا جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} برسات دے موسم وچ مچھلیاں جھیل وچ انڈجنن کرن لئی سالوین دریا توں ہجرت کردیاں ہن، اتے موسم دے انت وچ پانی دی پدھر گھٹن نال وڈی گنتی وچ پھڑیاں جاندیاں ہن۔ سالوین عام طور تے جولائی-ستمبر چ سیلاب آندا اے تے اکتوبر-دسمبر دے آسے پاسے اپنے سب توں گھٹ پدھر تے پہنچ جاندا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دے پرنسپل چاول اگانے آلے علاقے، اراواڈی ڈیلٹا دے مقابلے چ، سالوین ڈیلٹا زیادہ بے ترتیب طور تے سیلاب آندا اے، تے پنج چوں 1–2 سال خشک سالی دا شکار ہوندا اے۔ {{Sfn|Catling|1992}} [[فائل:Kaw_Gon_Thanlwin_Bridge.jpg|right|thumb| میانمار دے شہر میانگ کا لیا وچ دریائے سالوین]] تقریباً 380,000 ہیکٹر (940,000 ایکڑ) زمین سالوین بیسن چ آبپاشی کیتی جاندی اے، جس چ 50&nbsp;میانمار وچ فیصد، 42&nbsp;چین وچ فیصد تے 8&nbsp;تھائی لینڈ چ فیصد۔ تقریباً 97&nbsp;فیصد سطحی پانی نال آبپاشی کیتی جاندی اے، تے باقی [[زمینی پاݨی|زمینی پانی]] نال۔ کل پانی کڈھن دی رقم 3 توں وی گھٹ اے۔&nbsp;دریا دے بہاؤ دا فیصد 5.1 کلومیٹر ۔ حالیہ برساں وچ ربڑ، گنے تے مکئی د‏‏ی وڈی نقد فصلاں بن گئیاں نيں، جس د‏‏ی زیادہ تر پیداوا‏‏ر چین نو‏‏ں برآمد کيتی جاندی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1998 توں 2010 تک، مون سٹیٹ چ ربڑ لئی کاشت کیتا جان آلا علاقہ پنج گنا ودھ گیا، جس دے نال جنگلات دی نمایاں کٹائی وی ہوئی۔ ہور اپ سٹریم، دریا متعدد دور دراز دے پنڈاں لئی پانی دا ذریعہ فراہم کردا اے۔ پہاڑی خطےآں دی وجہ توں قابل کاشت زمین دے نال، کاشتکاری بنیادی طور تے موسمی طور تے سیلاب آلے دریا دے کناریاں تے جزیرےآں تے ہوندی اے۔ تاہم، جنگل دی زمین نو تیزی نال زراعت چ تبدیل کیتا گیا اے، جس دی وجہ توں تلچھٹ تے پانی دے معیار دے دوجے مسائل پیدا ہوئے ہن۔ اچیاں وادیاں نوں چراؤن لئی ورتیا جاندا اے، خاص طور تے تبت وچ، جتھے یاک، بھیڈاں، بکریاں، گھوڑے اتے ڈنگر پالے جاندے ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مشرقی میانمار چ سالوین دے نال دے جنگلات درجناں دوائیاں دے بوٹیاں دا گھر نیں جہڑے روایتی جڑی بوٹیاں دی دوائیاں دی پیداوار لئی اہم ہن۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} کجھ دوائیاں دے بوٹے اگائے جاندے نیں، جد کہ کجھ جنگل چ جنگلی طور تے کٹے جاندے نیں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جنگلات دی کٹائی تے زرعی تبدیلی نال کئی جنگلی پرجاتیاں نوں خطرہ اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} === مچھی پھڑنا === [[فائل:Boats_in_the_Salween_River.jpg|left|thumb| سالوین دریا، ایچ پی اے این چ مچھی پھڑن آلیاں کشتیاں]] سالوین مہانا تے ڈیلٹا اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے، {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} جس چ سمندری چینلاں دا پیچیدہ نیٹ ورک میٹھے پانی، کھارے تے سمندری مچھیاں لئی رہائش گاہواں دی تنوع فراہم کردا اے۔ اندرونی چینلاں تے خلیجاں دے نال گزارا کرن لئی ماہی گیری غالب اے، جد کہ اک وڈی تجارتی ماہی گیری نوں سمندر توں دور حمایت دتی جاندی اے۔ سب توں اہم تجارتی پرجاتیاں چ نگا پونے نا ( پیراڈائز تھریڈفن ) تے نگا پیات (کوئٹر کروکر) شامل ہن۔ مقامی خوراک چ جھینگے تے کیکڑے اہم ہن۔ ہور اپ سٹریم دے پنڈ وی سالوین مچھی تے انحصار کردے نیں، جس چ انلے جھیل اک خاص طور تے امیر ماہی گیری اے۔ ریگولیشن دی کمی دے نال مل کے زیادہ مچھی پھڑنا 21ویں صدی وچ اک مسئلہ بن گیا اے، جس وچ تھلویں سالوین وچ پکڑن وچ 60 تک کمی آئی اے۔&nbsp;کجھ پنڈاں چ فیصد۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} وڈے "بیگ نیٹ" دا استعمال جس دے نتیجے اچ ضرورت توں زیادہ بائی کیچ ہوندا اے، اس دے نال نال تجارتی ماہی گیراں دے ذریعہ غیر قانونی زہراں دا استعمال، نے وی کمی اچ حصہ پایا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اپ سٹریم لاگنگ توں ودھدی ہوئی تلچھٹ نے مہانا نوں اتلا بنا دتا اے تے اس دی پیداواری صلاحیت نوں گھٹا دتا اے، جس دے نتیجے وچ مچھیاں دی ہجرت تے انڈجنن دی شرح وچ کمی آئی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ایہناں مسئلیاں نوں حل کرن لئی کوششاں کیتیاں نیں، جس وچ موسمی ماہی گیری دی پابندی وی شامل اے جیہڑی پہلی وار 2012 وچ لاگو کیتی گئی سی، پر ایہناں قنوناں نوں بہت گھٹ نافذ کیتا گیا اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اک متبادل نقطہ نظر، نکے، خود نافذ شدہ کمیونٹی-بیسڈ ذخائر دا استعمال کردے ہوئے جتھے مچھی پھڑن دی اجازت نئیں اے، نے شمالی تھائی لینڈ چ مچھی دی آبادی تے پرجاتیاں دی تنوع نو کامیابی نال محفوظ کیتا اے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|date=December 2020|title=A network of grassroots reserves protects tropical river fish diversity|url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2944-y}}</ref> === لکڑی کٹنا تے کان کنی === سالوین دے نال دے جنگلات اشنکٹبندیی سخت لکڑی دے اہم ذرائع ہن، جنہاں چ ساگوان، پینکاڈو (لال لوہے دی لکڑی) تے پڈوک (برمی گلاب دی لکڑی) شامل ہن۔ طاس دے میانمار حصے وچ لکڑی کٹن پہلی وار 19ویں صدی وچ برطانوی نوآبادیاتی دور وچ وڈے پیمانے تے ہوئی ۔ کلیئر کٹنگ نے دریا دے نال مٹی نو غیر مستحکم کر دتا اے تے تلچھٹ دا بوجھ ودھا دتا اے۔ زیادہ تر طاس دے پار چنگیاں سڑکاں دی کمی دی وجہ توں، برسات دے موسم دے دوران زیادہ تر لکڑی آبی گزرگاہاں دے ذریعے پہنچائی جاندی اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">citation needed</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چین وچ، مغربی یوننان دے کجھ جنگلات نو 1990 دی دہائی تک شدت نال لاگ کیتا گیا سی، جدوں ماحولیاتی اثرات دی وجہ توں اوتھے لاگنگ تے پابندی عائد کر دتی گئی سی۔ 21ویں صدی وچ جنگلات دی کٹائی دی شرح وچ تیزی نال وادھا ہویا اے، خاص طور تے شان، کیرنی تے کیرن ریاستاں وچ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2010 توں پہلے، مسلح تنازعات نے لاگنگ کمپنیاں لئی ایہناں چوں بوہت سارے علاقیاں تک رسائی حاصل کرنا مشکل بنا دتا سی۔ نسلی ملیشیا تے میانمار یونین حکومت دے وچکار 2010 دے امن معاہدے دے بعد، کارینی ریاست وچ تجارتی لاگنگ ڈرامائی طور تے ودھن وچ کامیاب رہی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} میانمار دی حکومت نے ساگوان دی کٹائی تے پابندی لا دتی اے، پر ساگوان دی غیر قانونی کٹائی جاری اے، جس دی وجہ بیرون ملک سخت مانگ اے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.nationalgeographic.com/history/2020/08/after-century-logging-myanmar-struggles-preserve-teak-groves/|title=After a century of logging, Myanmar struggles to preserve its teak groves|last=Salopek, Paul}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/illegal-log-trade-continues-on-salween-river.html|title=Illegal Log Trade Continues on Salween River|last=Naing, Saw Yan}}</ref> دریا دے تھائی پاسے، سلاوین نیشنل پارک چ 1990 دی دہائی توں غیر قانونی لکڑی دی کٹائی جاری اے۔ کیرن سٹیٹ وچ، 21ویں صدی وچ دریا دے نال سیمنٹ دی پیداوار لئی چونے دے پتھر دی کان کنی وچ وادھا ہویا اے۔ تھلویں دریا چ ریت تے بجری دی کان کنی وی ودھ رئی اے۔ 2015 تک میانمار دی حکومت کان کنی دے شعبے وچ بین الاقوامی سرمایہ کاری دی کوشش کر رئی سی، تے نویاں پالیسیاں دریا دے نال کان کنی دی سرگرمی وچ کافی وادھا کر سکدیاں سن۔ ایہناں کاناں توں [[آرسینک|سنکھیا]] اتے ہور آلودگیاں نال دریا آلودہ ہو گیا ہے ۔ == تریخ == [[فائل:Salween_delta.jpg|left|thumb| سالوین ڈیلٹا دا فضائی نظارہ (شمال سجے پاسے اے)۔ ایہہ علاقہ گھٹ توں گھٹ 5000 سال توں مون لوکاں دا گھر رہیا اے۔]] بالائی سالوین دریا دے نال انسانی موجودگی گھٹ توں گھٹ 31,000–39,000 سال پہلے دی اے۔ آثار قدیمہ دے شواہد وچ جنوب مشرقی تبتی پٹھار وچ دریا دے کنارے دریافت ہونے والے پتھر دے اوزار تے جانوراں د‏‏ی باقیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مون میانمار دے اندر سالوین طاس دے کچھ ابتدائی باشندے نيں ، جو 3000 قبل مسیح دے آس پاس چین تو ں جنوب د ی طرف ہجرت کردے سن ، تے سالوین ڈیلٹا تے ملحقہ ساحلی علاقےآں وچ آباد ہوئے سن ۔ پہلی صدی قبل مسیح دے آس پاس سالوین تے ایراواڈی بیسن وچ زراعت سب تو‏ں پہلے شروع ہوئی سی۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> کیرن دے آباؤ اجداد نے 1000 قبل مسیح دے آسے پاسے تبتی پٹھار تے شمال مغربی چین توں سالوین دریا دے علاقے دے تھلے ہجرت کیتی۔ {{Sfn|Ness|2014}} تائی لوکاں ، شان دے آباؤ اجداد، نے 1000 عیسوی دے آسے پاسے یوننان توں وسط سالوین دے شان پہاڑیاں دے علاقے وچ منتقل ہونا شروع کیتا تے متعدد آزاد بادشاہتاں قائم کیتیاں، جنہاں نو اکثر شان ریاستاں دے ناں توں جانا جاندا اے۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}} تبتی پٹھار توں شروع ہون آلے [[نو|نو لوک]] ، 2000 قبل مسیح دے شروع چ جدید دور دے چین چ سالوین (نو) تے میکونگ (لانکانگ) دے علاقیاں چ آباد ہو سکدے نیں۔ {{Sfn|Minahan|2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> [[وا|وا لوک]] ، جہڑے اج چین-برما دی سرحد دے دوہاں پاسے سالوین طاس دے کجھ حصیاں وچ رہندے ہن، 500-300 قبل مسیح دے آس-پاس تبت توں دریا دے نال دکھن ولّ ہجرت کر گئے۔ {{Sfn|Minahan|2014}} [[لیزو|لیسو لوک]] ، جو تبت توں وی نکلے سن، 1000 عیسوی توں پہلاں یوننان پہنچے سن۔ چینی ریکارڈاں چ لیسو دا ذکر [[تانگ|تانگ راجٹبر]] (618–907 عیسوی) دے اخیر چ شروع ہوندا اے۔ لیسو اصل وچ یوننان دے ہور مشرق دے علاقےآں وچ آباد سن ، لیکن صدیاں دے دوران انہاں نو ں شمال تے مغرب د ی طرف سالوین د ی طرف دھکیل دتا گیا کیونجے زیادہ [[ہان چینی|ہان لوک]] یوننان وچ آباد ہوئے گئے۔ {{Sfn|Harwood|2013}} === سلطنتاں دی توسیع === سالوین ڈیلٹا چ مرتبان (ہن متمہ ) 200 قبل مسیح چ میری ٹائم سلک روڈ تے اک وڈی تجارتی بندرگاہ سی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> چھیویں صدی عیسوی تک، تھیٹن بادشاہت (ابتدائی مون بادشاہتاں چوں اک) نے تھیٹن دے دارالحکومت توں سالوین ڈیلٹا تے آسے پاسے دے ساحلاں تے حکومت کیتی۔ {{Sfn|West|2010}} 738–902 عیسوی توں، نانزہاؤ دی بادشاہی نے یوننان تے شمالی برما دے کجھ حصےآں تے قابو پایا، {{Sfn|Myint-U|2006}} سالوین نے برمی پیو شہر-ریاستاں دے نال اپنی جنوب مغربی سرحد بنائی۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> تانگ چین دے کول نانزہاؤ دے ذریعے برما دے نال کئی زمینی تجارتی راستے سن، جس دے نال اوہ بعض اوقات اتحادی وی سی۔ اک رستہ ینشینگ (موجودہ جینگڈونگ ، یوننان دے آسے پاسے) توں شروع ہویا تے مغرب دی طرف جاندا سی، فیر جنوب دی طرف دریائے سالوین دے نال، مارتابان دے مقام تے بحر ہند تک پہنچدا سی۔ اک ہور نے اج دے باؤشان دے آسے پاسے سالوین پار کیتا، تے مغرب دی طرف ہندوستان ول ٹر پیا۔ {{Sfn|Chen|2020}} 1060ء د‏‏ی دہائی وچ بادشاہ انورہتا نے کافر بادشاہت (پہلی برمی سلطنت) د‏‏ی حدود نو‏‏ں اراواڈی وادی وچ اس دے ابتدا تو‏ں ودھایا تے سالوین ڈیلٹا وچ تھیٹن تے دوسری مون بادشاہتاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} 1100 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، بادشاہ نراپتیستھو (سیتھو II) نے زیادہ تر شان ریاستاں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے برمی حکمرانی نو‏‏ں ڈیلٹا تو‏ں لے ک‏ے شمال وچ یوننان تک سالوین دریا دے مغربی کنارے تک پھیلا دتا۔ تقریباً 500 سال تک، تھلویں سالوین نے برما تے [[مملکت ایوتھایا|ایوتھایا بادشاہت]] (سیام) دے وچکار سرحد دی تعریف کیتی۔ 1200 دی دہائی دے اخیر چ، [[منگول سلطنت]] دے حملیاں دے بعد کافر بادشاہت دا خاتمہ ہو گیا۔ منگولاں نے [[ڈالی بادشاہت]] ( نان زاؤ دا جانشین ) وی فتح کر لیا سی ۔ 1287ء چ سالوین تے ایراواڈی ڈیلٹا چ ہنتھاواڈی بادشاہت ابھری ۔ مرتبان نے 1287ء تے 1364ء دے درمیان ہنتھاواڈی دا راجگڑھ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> سالوین دریا دے پہاڑی وسطی علاقیاں دے نال نال، سابقہ شان واسل ریاستاں نے اپنی آزادی دوبارہ حاصل کر لئی۔ [[منگ سلطنت|منگ]] چین نے 1380 دے آسے پاسے شروع ہوکے یوننان نوں اپنے قبضے وچ لے لیا تے چڑھدے شان دیاں کجھ ریاستاں نوں فتح کر لیا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}} 1436-49 توں، چینی فوجاں مونگ ماؤ دی شان ریاست دے خلاف لوچوان-پنگمین مہماں چلان لئی سالوین پار کیتیاں۔ ایہ جنگاں منگ دے لئی اک مہنگی ناکامی سن ، تے اس نے قبائلی بغاوتاں نو‏‏ں جنم دتا جس نے خطے وچ چینی طاقت نو‏‏ں ٹوٹے ٹوٹے کر دتا۔ {{Sfn|Twitchett|Mote|1978}} ٹونگو خاندان 1500ء دے دوران برما وچ ابھریا ، جس نے 1565ء تک جنوب مشرقی ایشیا دے زیادہ تر علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے پہلی ٹونگو سلطنت ( دوسری برمی سلطنت) تشکیل دتی۔ بادشاہ تبینشوہتی نے 1541ء چ مرتبان تے قبضہ کر کے تباہ کر دتا ۔ بایننانگ دے بعد دے راج دے تحت، اک 800,000 مضبوط فوج نے 1548 وچ سالوین پار کیتا تے سیام تے حملہ کیتا۔ ایہہ پہلی وار سی جدوں دریائے سالوین دے چڑھدے ولّ برمی راج نوں ودھایا گیا سی۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} اس دے بعد، بایننانگ 1557 تک تمام آزاد شان ریاستاں نو اپنے ماتحت کر کے، سالوین دے شمال دی طرف منتقل ہو گیا {{Sfn|Surakiat|2005}} ایہ فتوحات جزوی طور تے ڈچ تے پرتگالی تاجراں توں آتشیں اسلحہ دے حصول دے ذریعے ممکن ہوئیاں جہڑے پہلی وار 1511 دے آسے پاسے انہاں ساحلاں تے پہنچے سن۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} ایہناں وچوں کجھ لڑائیاں وچ یورپی کرائے دے فوجی وی لڑے سن۔ {{Sfn|Surakiat|2005}} مارتابان چ ، پرتگالیاں نے اک تجارتی چوکی قائم کیتی ، جہڑی اس علاقے چ پہلیاں یورپی بستیاں چوں اک سی ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} [[فائل:Nagshoe_land_62.jpg|left|thumb|280x280px| بیرو کاؤنٹی ، تبت چ سالوین (ناگقو)]] 1640 د‏‏ی دہائی وچ ، جو منگ خاندان دے آخری سالاں وچ ، جغرافیہ دان سو شیاکے نے سالوین دریا دے ملک د‏‏ی کھوج د‏‏ی تے ایہ طے کيتا کہ بالائی سالوین ، میکونگ تے ریڈ دریا (جو پہلے اک ہی دریائی نظام دا حصہ سمجھیا جاندا سی ) حقیقت وچ الگ الگ سن ۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=jfQ9E0u4pLAC|title=Science and Civilisation in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-cWJq9JjoYMC|title=Asian Borderlands: The Transformation of Qing China's Yunnan Frontier}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tVhvh6ibLJcC|title=The Cambridge History of China|date=1978}}</ref> [[چنگ سلطنت|چنگ راجٹبر]] دے عروج دے بعد چین مغربی توسیع دے اک نویں دور چ داخل ہویا ۔ 1717ء چ خانان ژونگر نے تبت تے قبضہ کرلئیا ، تے چین نے اینہاں نوں اس علاقے توں کڈنے دی کوشش کیتی ۔ 1718 وچ ، چنگ نے اک فوج بھیجی لیکن تبت پہنچنے وچ ناکام رہے ، صرف دریائے سالوین تک پہنچے جتھ ے انہاں نو ں دریائے سالوین د ی جنگ وچ ژونگر فوجیاں نے شکست دتی۔ جواب چ، چنگ نے 1720 چ تبت چ اک وڈی فوج گھلی ، جس نے ژونگراں نو کڈ دتا تے تبت تے چنگ حکومت قائم کیتی۔ {{Sfn|Slatyer|2014}} جداں ہی چنگ نے یوننان وچ دھکیل دتا، مقامی لیسو لوکاں نو ہور مغرب دی طرف دھکیل دتا گیا، آخر کار نوجیانگ پریفیکچر وچ تے اس دے آس پاس سالوین دے نال آباد ہوئے گئے۔ اگرچہ چین منگ دور تو‏ں ہی اس علاقے وچ توسیع کر رہیا سی ، آبادکاراں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ آمد 1700 تو‏ں 1850 دے آس پاس سی۔ اس دے نال ہی تبت اپنا اثر و رسوخ مغربی یوننان تک ودھا رہیا سی ۔ تبتی جماعتاں نے سالوین وادی تے چھاپہ ماریا تے دیسی نو تے ڈیرونگ آبادیاں توں غلام لے لئے، جہڑے سیاسی طور تے چنگی طرحاں منظم نئیں سن تے زیادہ مزاحمت پیش کرن توں قاصر سن۔ دوجے پاسے، لیسو نے غلاماں تے زمین لین دی کوششاں دی شدید مزاحمت کیتی۔ {{Sfn|Harwood|2013}} 1590ء دی دہائی چ سیام نے ٹیناسیریم ساحل تے قبضہ کر لیا سی ، تے سالوین ڈیلٹا فیر برما نال سرحد بن گیا ۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} سو سال توں زیادہ عرصے تک ایہ اک متنازعہ علاقہ رہیا، جس نے برمی تے سیامی دے وچکار کئی وار ہتھ بدلے۔ برمی راج 1750 دی دہائی چ کونبانگ خاندان دے توسیع دے نال سالوین ڈیلٹا چ واپس آیا۔ سنہ 1759ء تو‏ں شروع ہونے والے مرتبان نے سیام اُتے کئی حملےآں دے آغاز دے مقام د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایوتھیا بادشاہت دا خاتمہ ہويا۔ {{Sfn|Schellinger|2012}} برمی لوک دریا دے مشرق دے علاقےآں اُتے پائیدار کنٹرول برقرار رکھنے وچ ناکا‏م رہے ، <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n5uU2UteUpEC|title=South Asia: A Short History|publisher=University of Hawaii Press}}</ref> حالانکہ برما نے 1793 دے معاہدے وچ سیام تو‏ں ٹیناسیریم ساحل واپس حاصل کيتا۔ === برطانوی راج تے دوجی جنگ عظیم === [[فائل:Moulmeinfromgreatpagoda.JPG|left|thumb| مولمین برطانوی راج دے دوران، 1870 دے آسے پاسے۔ دور دریائے سالوین دا نظارہ۔]] 1824 وچ [[پہلی اینگلو برمی جنگ]] دے بعد ، کونبانگ خاندان نے برما دے ساحلی علاقے [[سلطنت برطانیا|برطانوی سلطنت]] نو‏‏ں دے دتے ، جس وچ دریائے سالوین دے جنوب وچ پورے ٹیناسیریم ساحل شامل سن ۔ اسٹریٹجک مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں ، مولمین (انگریزی بولی وچ مولمین) نے 1826ء تو‏ں 1852ء تک برطانوی برما دے دارالحکومت د‏‏ی حیثیت تو‏ں تے یوننان وچ زمینی تجارت دے لئی اک دروازے د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کيتا۔ ایہ اک منافع بخش لکڑی دی صنعت دا مرکز بن گیا، خاص طور تے [[ساگوان]] چ۔ مولمین بندرگاہ تے سمندری جہازاں نال ملن لئی دریائے سالوین دے تھلے لاگاں نوں تیرایا گیا سی۔ تھلویں سالوین بیسن دے جنگلات 1890 دی دہائی تک وڈے پیمانے تے لاگ کیتے گئے سن۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TLgmAQAAIAAJ|title=Diplomatic and Consular Reports. Annual Series|year=1891}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> عصری برطانوی نقشیاں نے دریا نو "سالوین" دے طور تے لیبل کیتا، جو برمی ناں ''تھنلوین'' دا انگریزیائزیشن اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} [[فائل:Camouflaged_and_poorly_equipped_Chinese_soldiers_repell_a_charge_of_50,000_Japanese_along_the_Salween_River_near_Burma._-_DPLA_-_57d615b363887a1f241f81440e052fb7.gif|left|thumb| چینی فوجاں نے برما چ دریائے سالوین دے نال جاپانیاں نال لڑائی کیتی، 1944]] دوجی جنگ عظیم دے دوران جاپانی سلطنت نے برما تے حملہ کیتا ، جنوری 1942 چ ماولمین توں شروع ہویا۔ جاپانی فوج ، جس د‏‏ی تعداد 7،000 برطانوی مدافعین دے مقابلے وچ 18،000 سی ، نے جلدی تو‏ں مولامائن اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں سالوین پار مارتابان تک پِچھے ہٹنا پيا۔ 10–11 فروری نو‏‏ں جاپانیاں نے سالوین پار کیتا تے انگریز محاصرے دے لئی تیار نہ ہوئے ک‏ے فرار ہوگئے۔ {{Sfn|McLynn|2011}} جاپانیاں نے [[دوسری چین جاپان لڑائی|دوجی چین-جاپانی جنگ]] دے دوران 1938 وچ تعمیر کردہ برما روڈ نو ناکہ بندی کر دتی، جس دی وجہ توں انگریزاں نو مشرقی ہمالیہ دے پار ہوائی جہاز دے ذریعے چین تک فوجی سامان دی نقل و حمل کرن تے مجبور کیتا گیا (" دی ہمپ ")۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> پچھے ہٹن آلی اتحادی فوج (بنیادی طور تے چینی) نے 5 مئی 1942 نوں سالوین دریا تے جاپانی پیش قدمی نوں روک دتا ( سالوین دریا دا دفاع )۔ دریا پار کرن آلے سارے پلاں نو اڑا دین دے بعد، چینیاں نے {{Convert|100|mi|km|adj=on}} دے سامنے، جس مقام تے لڑائی اک تعطل تے پہنچ گئی۔ 1944–1945 تک ، اتحادی افواج نے برما نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے تے برما روڈ نو‏‏ں دوبارہ کھولنے دے لئی سالوین مہم دا آغاز کيتا۔ 11 مئی 1944ء نو‏‏ں ابتدائی جارحیت دے دوران ، امریکی جنرل جوزف اسٹیلویل د‏‏ی سربراہی وچ تے [[امریکا|امریکی]] فوج د‏‏ی فضائیہ د‏‏ی مدد تو‏ں چینی ایکسپیڈیشنری فورس (سی ای ایف) دے تقریبا 40،000 فوجیاں نے ربڑ دے بیڑے اُتے سالوین نو‏‏ں پار کیتا تے دریا دے مغرب وچ جاپانی پوزیشن اُتے حملہ کيتا۔ اس دے نتیجے وچ ہونے والی لڑائی وچ تقریبا 17،000–19،000 چینی تے 15،000 جاپانی مارے گئے ، جس وچ چینی فاتح نکلے۔ اگلے دناں چ، وادھو سی ای ایف فوجیاں نے دریا پار کیتا جہدے نال کل تعداد 100,000 ہو گئی، جاپانی زیر قبضہ علاقے چ مغرب ول دھکیل دین توں پہلاں۔ سالوین مہم 20 جنوری 1945 نوں وانڈنگ دے زوال دے نال ختم ہوئی۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nFI8AQAAIAAJ|title=Contemporary China: A Reference Digest|date=1943}}</ref> اگست 1945 تک اتحادیاں نے برما نو‏‏ں جاپانیاں تو‏ں واپس لے لیا۔ === 1948–ہن تک === 1948ء چ برما نے برطانوی سلطنت توں ازادی دا اعلان کر دتا ۔ اس دے فورا بعد ، سالوین دریا دے علاقے وچ نسلی اقلیتاں ، جنہاں وچ کاچن ، کیرن ، مون تے شان شامل نيں ، نے آزادی حاصل کيتی ، انہاں گروہاں تے برمی فوج دے وچکار مسلح تنازعات اج تک جاری ني‏‏‏‏ں۔ کیرن نیشنل یونین تے مون نیشنل ڈیفنس آرگنائزیشن نے ستمبر 1948 وچ دریائے سالوین د‏‏ی نچلی وادی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس وچ ماولمین تے تھٹن وی شامل سن ۔ تاہم، انہاں نو جلدی ای باہر دھکیل دتا گیا، جس دی وجہ توں چار سال دی الجھن آلی لڑائی ہوئی۔ 1952 وچ ، اک نويں کیرن ریاست (اج د‏‏ی کاین ریاست) تشکیل دتی گئی ، جس دا دارالحکومت سالوین {{Convert|50|km|mi}} ماولمین دے شمال چ، لیکن بغاوت جاری رہی۔ 1950 وچ چینی قوم پرست فوجیاں نے [[چینی خانہ جنگی]] وچ [[چین دی کمیونسٹ پارٹی|کمیونسٹاں]] توں شکست کھان دے بعد شان ریاست تے حملہ کیتا، جس دا مقصد اک آزاد ریاست بنانا سی جس توں چین نوں دوبارہ حاصل کیتا جا سکدا سی۔ امریکی فوجاں دی مدد نال چینیاں نے دریائے سالوین دے لہندے پاسے زمین لین دی کئی واری کوشش کیتی پر برمی فوج نے اوہناں نوں پچھے دھکیل دتا ۔ اگرچہ کے ایم ٹی مہم ناکام رہی ، لیکن چینی نسل دے بوہت سارے لوک دریا دے مشرق وچ واقع علاقے وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہناں واقعات نے شان ریاست چ سیاسی عدم استحکام پیدا کیتا۔ 1958ء تک مشرقی شان ریاست وچ متعدد بغاوتاں قائم ہوگئياں سن ، جنہاں وچ برما د‏‏ی جلاوطن کمیونسٹ پارٹی (سی پی بی ، یا "وائٹ فلیگ کمیونسٹ") د‏‏ی سربراہی وچ وی شامل سی۔ ایہ علاقہ، جو گولڈن ٹرائینگل دا حصہ اے، 1960 دی دہائی دے دوران غیر قانونی افیم دی پیداوار دا مرکز بن گیا۔ افیم دی اسمگلنگ باغیاں لئی فنڈز دا اک وڈا وسیلہ بنی ہوئی اے۔ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=prYIfLGbB5sC|title=World Drug Traffic and Its Impact on U.S. Security: The global context; report of General Walt|publisher=U.S. Government Printing Office}}</ref> [[فائل:Salween_River_Burma_Thailand_border_1.jpg|left|thumb| برما تے تھائی لینڈ دی سرحد تے سالوین]] 1970 د‏‏ی دہائی وچ برمی تے تھائی حکومتاں نے دریائے سالوین اُتے پن بجلی دے ڈیماں د‏‏ی منصوبہ بندی شروع کيتی ، جو زیادہ تر شان تے کیرن اکثریتی علاقےآں دے اندر سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 1979 توں شروع ہو کے تھائی لینڈ دی الیکٹرک جنریٹنگ اتھارٹی نے دریا تے پن بجلی تے آبپاشی دے ڈائیورژن لئی فزیبلٹی سٹڈیز کیتیاں۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} سالوین ترقی دے منصوبےآں نے 1988 وچ تیزی حاصل کيتی ، جدو‏ں ایس پی ڈی سی نے برما وچ اقتدار اُتے قبضہ کيتا تے تھائی لینڈ تے چین دے نال سرحد پار معاشی ترقی د‏‏ی کوشش کيتی۔ اسی سال، تھائی لینڈ دے وزیر اعظم چٹیچائی چونہوان نے سالوین سرحدی علاقے لئی اک معاشی وژن پیش کیتا - اک "میدان جنگ توں اک بازار وچ"۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں ہونے والی آمدنی دے علاوہ ، ایس پی ڈی سی نے ڈیم د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں اس علاقے تو‏ں "نسلی مسلح گروہاں نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی حکمت عملی دا حصہ" سمجھیا۔ آن آلے سالاں چ، فوجی جنتا نے خطے چ اپنے حملے تیز کر دتے، پنڈاں نو تباہ کر دتا تے 500,000 توں ودھ شان، کاچن تے کیرن پناہ گزیناں نو ملک چھڈن تے مجبور کیتا، جنہاں چوں زیادہ تر تھائی لینڈ چلا گیا۔ <ref name="Gray2014">{{Cite news|url=https://www.startribune.com/dam-projects-risk-re-igniting-myanmar-s-civil-war/285460721/|title=Dam projects on mighty Salween River threaten to re-ignite Myanmar's civil war|date=December 11, 2014|accessdate=August 10, 2026|archivedate=May 18, 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518224840/https://www.startribune.com/dam-projects-risk-re-igniting-myanmar-s-civil-war/285460721/}}</ref> سالوین پناہ گزیناں دے لیی اک زبردست رکاوٹ پیدا کردا اے، کیونکہ اس دی تیز دھار اے، تے اس نو پار کرن دے لیی صرف نکی نکی لکڑی دی کشتیاں دستیاب ہن۔ {{Sfn|Dudley|2010}} تھائی لینڈ وچ تقریباً ڈیڑھ لکھ پناہ گزیناں نو سرکاری کیمپاں وچ رکھیا گیا اے، جد کہ سینکڑاں ہزاراں ہور غیر قانونی کیمپاں وچ رہندے ہن۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> تھائی لینڈ دا سلاوین نیشنل پارک 1994ء چ بنایا گیا ۔ اس توں پہلاں، ہزاراں پناہ گزین پہلے ای اس علاقے تے ملحقہ سالوین وائلڈ لائف سینچوری چ آباد ہو چکے سن، تے آن آلے سالاں چ ہور وی ایتھے آ گئے۔ تھائی حکومت نے ایہناں نو ہٹان لئی کجھ کوششاں کیتیاں نیں، لیکن پارک دے وسیع سائز دی وجہ توں، عمل درآمد مشکل رہیا اے۔ {{Sfn|Haokip|2018}} 1997ء وچ اک اسکینڈل دا انکشاف ہويا جس وچ دریا دے تھائی طرف تو‏ں کٹے گئے لاگاں نو‏‏ں دریا دے اس پار میانمار پہنچایا گیا ، اس اُتے "برما تو‏ں برآمد شدہ" مہر لگائی گئی تے تھائی طرف واپس تیرا دتا گیا ، جتھ‏ے حکام نے "درآمد شدہ" لکڑی دا معائنہ کیتا تے انہاں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی۔ پارکاں دے اندر کیمپاں وچ پناہ گزیناں نو اس اسکینڈل وچ ملوث کیتا گیا سی تے انہاں نو منتقل کرن تے مجبور کیتا گیا سی۔ تاہم، "جبری بے دخلی دے مبصرین نے بیان کیتا اے کہ جنگلات دے ذخائر توں تھائی کیرن پنڈ دے لوکاں نو بے دخلی جنگلات دی حفاظت دے لیی نئیں کیتی جاندی بلکہ اس لئی کیتی جاندی اے کہ [غیر قانونی] لاگنگ سرگرمیاں بغیر کسی رکاوٹ دے تے گھٹ گواہاں دے نال جاری رہ سکن۔" 2011 چ فوجی حکومت دے خاتمے دے بعد برما دی حکومت نے 14 نسلی ملیشیا دے نال جنگ بندی دے معاہدے کیتے۔ <ref name="Gray2014"/> تاہم، مجوزہ ڈیماں دی تھاواں دے آسے پاسے، خاص طور تے شان ریاست <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/australian-firm-says-community-opposition-impeding-consultations-on-controversial-dam.html|title=Australian Firm Says Community Opposition Impeding Consultations on Controversial Dam|author=Hopkins, David|date=June 6, 2015}}</ref> چ مونگ ٹون ( تاسنگ ڈیم ) تے کیرن ریاست چ ہاٹگی ڈیم تے جلدی ای مسلح تصادم دے بعد احتجاج شروع ہو گیا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.irrawaddy.com/news/karen-villagers-protest-hatgyi-dam-projects-salween-river.html|title=Karen Villagers Protest Hatgyi Dam, Other Projects on Salween River|author=Nyein, Nyein|date=March 14, 2018}}</ref> دریائے سالوین دے نال دے رہائشیاں دا دعوی اے کہ ڈیماں نال مقامی طور تے کوئی معاشی فائدہ نئیں ہووے گا - کیونکہ زیادہ تر بجلی بیرون ملک برآمد کیتی جائے گی - جد کہ اوہناں دے گھراں تے روایتی زمیناں نوں بہت گھٹ یا کوئی معاوضہ نئیں ملے گا۔   کیرن انوائرمینٹل اینڈ سوشل ایکشن نیٹ ورک (کے ایس اے این) سمیت مقامی تنظیماں نے "سالوین پیس پارک" دے قیام لئی زور دتا اے جہڑا کمیونٹی جنگلات، جنگلی جانوراں دی پناہ گاہاں، ماہی گیری دے تحفظ تے محفوظ دیسی زمیناں دے ذریعے دریا دے قدرتی وسائل دا پائیدار انتظام کرے گا۔ ایہہ پارک {{Convert|5000|km2|mi2}} میانمار چ دریائے سالوین تے اس دیاں معاون دریاواں دے نال نال۔ اس تجویز دا افتتاح دسمبر 2018 وچ کیتا گیا سی۔ <ref name="Bonini"/> == ڈیم == === میانمار تے تھائی لینڈ === میانمار تے تھائی لینڈ چ سالوین دے مرکزی تنا دے نال ست ڈیم تجویز کیتے گئے ہن، جہناں دی مشترکہ صلاحیت 20,000 [[واٹ|میگاواٹ]] بجلی توں ودھ اے - جو چین دے [[تن گھاٹی ڈیم|تھری گورجس ڈیم]] دے مقابلے چ اے۔ ذخائر {{Convert|691|km|mi}}{{Convert|1200|km|mi}} دےمیانمار چ کل دریا دی لمبائی اس دے نال نال کئی معاون دریاواں دے بہاؤ دے سرے۔ ایہناں ڈیماں توں پیدا ہون آلی بجلی بنیادی طور تے چین تے تھائی لینڈ نوں برآمد کیتی جائے گی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} مئی 2005 وچ ، میانمار تے تھائی لینڈ دے درمیان دریائے سالوین دے کنارے پن بجلی دے منصوبےآں نو‏‏ں مشترکہ طور اُتے ترقی دینے دے لئی اک باضابطہ مفاہمت نامے اُتے دستخط کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} اودوں توں، کئی چینی تے تھائی کمپنیاں نے ایہناں منصوبیاں نو تیار کرن لئی شراکت داری کیتی اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2015 وچ، نویں چنی گئی [[نیشنل لیگ فار ڈیموکریسی]] (این ایل ڈی) دی سرکار توں ڈیم پراجیکٹاں نوں گھٹ کرن جاں منسوخ کرن دی امید کیتی گئی سی۔ تاہم، این ایل ڈی نے جلدی ای اعلان کیتا کہ منصوبے اگے ودھن گے۔ مونگ ٹون یا تاسنگ ڈیم منصوبہ بند ڈیماں چوں سب توں وڈا اے ۔ ڈیم {{Convert|228|m|ft}} ہووے گا۔ اچا، تے 7,110 میگاواٹ تک پیدا کردا اے۔ ذخائر {{Convert|870|km2|acre|abbr=on}} سیلاب آ جائے گا ، شان ریاست نو تقریباً دو حصیاں چ تقسیم کردا اے۔ کاین ریاست دے تھلے آلے حصے چ ہٹگی ڈیم چھوٹا ہووے گا، لیکن دریا دے بہاؤ تے زیادہ اہم اثر پائے گا۔ بجلی پیدا کرن دے علاوہ، ہاٹگی ڈیم بعض موسماں دے دوران سالوین دے کجھ بہاؤ نو پنگ دریا چ موڑ دیوے گا، جہڑا تھائی لینڈ دے چاؤ فرایا بیسن دا حصہ اے، تاکہ وسطی تھائی لینڈ چ زراعت نو فائدہ پہنچایا جا سکے۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.mekongeye.com/2016/09/14/thailand-plans-to-dust-off-hatgyi-dam-egati-awaits-myanmar-govt-to-negotiate-with-ethnic-group/|title=Thailand plans to dust off Hatgyi Dam; EGATi awaits Myanmar Govt to negotiate with ethnic group}}</ref> سالوین ڈائیورژن دا اک چھوٹا متبادل دریائے یوام ( دریائے موئی دے ذریعے سالوین دا اک معاون دریا) دا پنگ تک ڈائیورژن ہوئے گا۔ کنلون ڈیم شمالی شان ریاست ، [[میانمار]] چ تعمیر کرن دی منصوبہ بندی کیتی گئی اے۔ <ref name="ys">{{Cite news|date=20 June 2014|title=Govt Pushes Ahead With 3 Salween, Irrawaddy Tributary Dams|url=http://www.irrawaddy.org/burma/govt-pushes-ahead-3-salween-irrawaddy-tributary-dams.html}}</ref> دریائے سالوین جنوب مشرقی ایشیا دا آخری غیر بند وڈا دریا اے ۔ <ref>{{Cite news|date=2024-05-01|title=The Salween explained: Asia's last great undammed river|url=https://bkktribune.com/the-salween-explained-asias-last-great-undammed-river/}}</ref> ایہ منصوبہ چینی فرم یوننان مشینری اینڈ ایکوئپمنٹ امپورٹ اینڈ ایکسپورٹ کمپنی (وائی ایم ای سی) نے شروع کیتا سی تے ہائیڈروچینا کارپوریشن دے ذریعے چینی ریاست ولوں شریک مالی اعانت کیتی گئی اے۔ ڈیم لئی اک شرط، جس دا اثر 1200-1400 میگاواٹ رینج وچ ہون دی امید اے، بجلی دی پیداوار دا گھٹو-گھٹو 50% چین نوں ٹرانسفر کرنا اے۔ ڈیماں دے ممکنہ اثرات دے بارے چ بے شمار خدشات ہن، خاص طور تے سالانہ سیلاب تے تلچھٹ دی فراہمی چ کمی دی وجہ توں سالوین ڈیلٹا چ زراعت تے اثر جہڑا مٹی دی زرخیزی نو برقرار رکھدا اے۔ زرعی لوڑاں دی بجائے بجلی دی طلب دی بنیاد تے پانی جاری کیتا جائے گا، جس دی وجہ توں ممکنہ طور تے ڈیلٹا وچ پانی دی قلت تے نمکین مداخلت ہووے گی۔ اس دے علاوہ، بے شمار ماحولیاتی اثرات ہون گے، کیونکہ ڈیم مچھلیاں دی ہجرت نو روک دین گے، تے سیلاب آون آلے علاقیاں نو صاف کرن دے لی کافی جنگلات دی کٹائی دی لوڑ ہووے گی۔ ایہ ڈیم اک اجہے علاقے وچ وی واقع ہون گے جہدے وچ زلزلے دا خطرہ بہتا ہووے گا۔ 2016ء وچ میانمار د‏‏ی حکومت نے باقی ڈیماں نو‏‏ں 2031ء تک مکمل کرنے دے ارادے دا اعلان کیتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://news.mongabay.com/2016/11/damming-the-salween-what-next-for-southeast-asias-last-great-free-flowing-river/|title=Damming the Salween: what next for Southeast Asia's last great free-flowing river?|last=Stokes, Demelza}}</ref> تعمیراتی منصوبیاں نے سماجی اثرات، انسانی حقوق دی خلاف ورزیاں تے بے گھری دے حوالے نال بہت سارے خدشات پیدا کیتے ہن۔ {| class="wikitable" ! colspan="7" |Proposed dams on the Salween in Myanmar |- !Name !Location !Height !Flooding area !Generating<br /><br />capacity !Annual<br /><br />production !Status |- |Hatgyi Dam |Hlaingbwe Township, Karen State |33&nbsp;m<br /><br />(108&nbsp;ft) | |1,365&nbsp;MW |7,325&nbsp;GWh |Pre-construction |- |Dagwin Dam |Karen State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]] |56&nbsp;m<br /><br />(184&nbsp;ft) | |792&nbsp;MW | |Suspended |- |Weigyi Dam |Karen State and Karenni State/[[صوبہ مائے ہانگ سن|Mae Hong Son province]] |168&nbsp;m<br /><br />(551&nbsp;ft) |640&nbsp;km²<br /><br />(247&nbsp;mi²) |4,540&nbsp;MW | |Suspended |- |Ywathit Dam |Karenni State | | |4,500&nbsp;MW |21,789&nbsp;GWh |Planned |- |Mong Ton Dam (Tasang Dam) |Mong Ton Township, Shan State |228&nbsp;m<br /><br />(748&nbsp;ft) |870&nbsp;km²<br /><br />(335&nbsp;mi²) |7,110&nbsp;MW |35,446&nbsp;GWh |Pre-construction |- |Noung Pha Dam |Tangyan Township, Shan State |90&nbsp;m<br /><br />(295&nbsp;ft) | |1,200&nbsp;MW | |Planned |- |Kunlong Dam |Kunlong Township, Shan State | | |1,400&nbsp;MW | |Planned |} === چین === [[فائل:Micro-hydro_Salween_River_in_Yunnan_Province,_China.jpg|left|thumb| یوننان چ دریائے سالوین دے نال نکا پن بجلی پلانٹ]] 2000 وچ، چین نے اپنے مغربی دریاواں تے وڈے پیمانے تے ہائیڈرو پاور ڈیم تیار کرن لئی، ویسٹ ایسٹ پاور ٹرانسفر ڈویلپمنٹ سکیم دا آغاز کیتا۔ چین دے اندر دریائے سالوین (Nu) دے طاس وچ اک اندازے دے مطابق 36,400 میگاواٹ پن بجلی دی صلاحیت اے۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} بجلی جنوب مشرقی چین، خاص طور تے [[گوانگژو|گوانگجو]] میگالوپولیس نوں برآمد کیتی جائے گی۔ اس وچ نیو دے مین سٹیم اُتے تیرہ ڈیم شامل سن ، جنہاں د ی کل صلاحیت 21،320 میگاواٹ سی ، {{Sfn|Tilt|2014}} تے معاون دریاواں اُتے متعدد چھوٹے تو ں درمیانے سائز دے منصوبے شامل سن ۔ سب توں اچا مین سٹیم ڈیم، سونگٹا، {{Convert|307|m|ft}} ہووے گا۔ اچا۔ {{Sfn|Tilt|2014}} 2003 وچ یوننان صوبائی حکومت تے ہوادیان گروپ دے وچکار اک معاہدے دے بعد یوننان ہوادیان نو ریور ہائیڈرو پاور کمپنی تشکیل دتی گئی سی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} چین دے آخری آزاد وگنے والے دریاواں وچو‏ں اک دریائے نو نو‏‏ں ترقی دینے د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مقامی باشندےآں دے نال نال بین الاقوامی ماحولیاتی تنظیماں دے وڈے احتجاج دا سامنا کرنا پيا۔ جے ایہناں ڈیماں دی اساری کیتی جاندی تاں لگبھگ 56,000 لوکاں نوں بے گھر کر دتا جاندا۔ اس دے علاوہ ، 2003 وچ یونیسکو عالمی ورثہ کمیٹی نے یوننان دے تن متوازی دریاواں دے علاقے نو‏‏ں عالمی ورثہ سائٹ دے طور اُتے درج کرنے دے لئی ووٹ دتا سی۔ بہت سارے مجوزہ ڈیم اس علاقے دے اندر آندے سن ۔ 2004 وچ وزیر اعظم وین جیاباؤ نے دریا دے مرکزی تنا اُتے ڈیم بنانے دے منصوبےآں نو‏‏ں عارضی طور اُتے معطل کردتا ، حالانکہ معاون دریاواں اُتے متعدد پن بجلی دے منصوبے بالآخر تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Buckley|2014}} اس دے علاوہ تبت وچ سالوین دے سب تو‏ں اُتے والے حصے اُتے چالونگ تے جیکوان پن بجلی دے منصوبے تعمیر کیتے گئے سن ۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} 2013 وچ وین دے عہدے دے خاتمے دے بعد، بجلی کمپنیاں نے نو دریا دے ڈیماں دی تعمیر لئی اک نواں زور دتا۔ {{Sfn|Buckley|2014}} یوننان صوبائی حکومت نے سب تو‏ں پہلے 2007 وچ نو ریور گرینڈ کینیئن نیشنل پارک د‏‏ی تجویز پیش کيت‏ی سی ، لیکن 2014 تک اس تجویز د‏‏ی ترقی دا آغاز نئيں کيت‏‏ا۔ جنوری 2016 وچ ، یوننان نے دریائے نو دے کنارے چھوٹی پن بجلی د‏‏ی ترقی دے نال نال کان کنی نو‏‏ں وی معطل کردتا تے مئی وچ قومی پارک دے قیام د‏‏ی منظوری دے دتی۔ {{Sfn|Middleton|Lamb|2019}} دسمبر 2016 وچ ، چین د‏‏ی ریاستی توانائی انتظامیہ نے باضابطہ طور اُتے نو دریا دے ڈیماں نو‏‏ں اپنے پن بجلی د‏‏ی ترقی دے منصوبےآں تو‏ں خارج کردتا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/dec/02/joy-as-china-shelves-plans-to-dam-angry-river|title=Joy as China shelves plans to dam 'angry river'|date=December 2, 2016}}</ref> ڈیماں دے منسوخ ہون دا اک وڈا کارن دریائے نو دے فالٹ زون دے نال زلزلے دا خطرہ سی ۔{{حوالہ لوڑیندا|date=February 2021}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2021)">حوالہ دی لوڑ اے</span></nowiki>'' &#x5D;</sup>  Ethnic minority leaders and human rights activists say a pattern they call "damming at gunpoint" has been repeated across eastern Myanmar: proposed dam sites are forcefully depopulated by the military without compensation and the region is militarized through the expansion of army camps, helicopter pads, access roads and other facilities.<templatestyles src="Module:Wide image/styles.css"></templatestyles> == ایہہ وی ویکھو == * ایشیا دے دریاواں دی لسٹ * چین دے دریاواں دی لسٹ * میانمار دے دریاواں دی لسٹ * تھائی لینڈ دے دریاواں دی لسٹ * لمبائی دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ * ڈسچارج دے لحاظ نال دریاواں دی لسٹ * پائی دریا * دریائے جنشا * وانگ یونگچن * بوگیوک آنگ سان پل == باہرلے جوڑ == * [https://www.google.com/maps/@28.0043335,98.6401941,3a,75y,88.14h,73.4t/data=!3m8!1e1!3m6!1sAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I!2e10!3e11!6shttps:%2F%2Flh5.googleusercontent.com%2Fp%2FAF1QipMnrHfD-DOEmMnudIB6BVPi5s9VfBBrzN5efe5I%3Dw203-h100-k-no-pi0-ya67.64402-ro-0-fo100!7i8612!8i4306!5m1!1e4?coh=205409&entry=ttu&g_ep=EgoyMDI0MTAyMC4xIKXMDSoASAFQAw%3D%3D بونگژونگلو ژین چ نوجیانگ دا منظر نامہ] === حوالے ===   === ذرائع === ; حوالہ دتے گئے کم == ہور پڑھو == * [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان دے تن متوازی دریاواں دے محفوظ علاقیاں] تے whc.unesco.org * [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ] www.eoearth.org تے * [https://web.archive.org/web/20051219022354/http://nature.org/wherewework/asiapacific/china/work/art13268.html نیچر کنزروینسی: گونگشان نیچر ریزرو] دی نیچر کنزروینسی * [http://www.rwesa.org/ دریاواں دا مشرقی تے جنوب مشرقی ایشیا ویکھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022192210/http://www.rwesa.org/ |date=2019-10-22 }} تے Archived * [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ] * [http://www.salween.unibe.ch اپر سالوین دریا (یو ایس آر بی) لئی ہائیڈرومیٹورولوجیکل اپروچ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214902/http://www.salween.unibe.ch/ |date=2016-03-03 }} تے Archived - کاپی رائٹ ڈاکٹر کرسٹوف لینرٹ، برن یونیورسٹی دے جغرافیائی انسٹی ٹیوٹ تے کنمنگ انسٹی ٹیوٹ آف بوٹنی * [http://www.chinariversproject.org چین دریاواں دا منصوبہ] * [http://www.lastdescents.com آخری اترائی دریائی مہمات] * A history of first raft and kayak descents of the Salween in Tibet and Yunnan, China. * فول، سنتھیا ایم، "بارگیننگ پاور"، ''آکسفیم ایکسچینج'' وچ، فال 2004۔ * [https://web.archive.org/web/20051231042736/http://www.salweenwatch.org/ سالوین ریور واچ این جی او] * [https://whc.unesco.org/en/list/1083 یوننان محفوظ علاقیاں دے تن متوازی دریاواں] * [http://www.eoearth.org/article/Three_Parallel_Rivers_of_Yunnan_Protected_Areas,_China تن متوازی دریاواں دا محفوظ علاقہ] * [https://www.river.com/nujiang/nujiang.html نوجیانگ دریا دا منصوبہ] * [https://web.archive.org/web/20080828063459/http://salweenfirstdescent.com/ سالوین پہلا نزول] * [http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=60 سالوین توں چاؤفریا دریا تک پانی دا موڑ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208154422/http://www.salweenwatch.org/index.php?view=article&id=51%3Arecent-dam-and-water-diversion-plans&tmpl=component&print=1&page=&option=com_content&Itemid=60 |date=2021-12-08 }} * Joint Statement of Concern by Shan Civil Society Organizations Regarding Public Meeting by Burmese Government and Hydrochina to Promote Dams on the Salween and Nam Ma Rivers [[گٹھ:تھائی لینڈ دے دریا]] [[گٹھ:میانمار دے دریا]] [[گٹھ:تبت دے دریا]] [[گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں]] mygn8f1qq2bgehjtgmlzgfiww7xk02j 3 149662 710165 2026-08-23T13:55:24Z Ternarius 7787 Ternarius پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Nuruddin Ovi]] توں [[ورتن گل بات:Nur Uddin Ovi]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Nuruddin Ovi|Nuruddin Ovi]]" to "[[Special:CentralAuth/Nur Uddin Ovi|Nur Uddin Ovi]]" 710165 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Nur Uddin Ovi]] rlm6wlb1lzafui6rnx2brb0ryftn7rn