وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 486 710978 710626 2026-08-27T05:59:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710978 wikitext text/x-wiki {{ہور استعمال}} {{Taxobox1}} {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#9AB973" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>ببر شیر<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Lion waiting in Namibia.jpg|200px]] |- align="center" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Okonjima Lioness.jpg|200px]] |- align="center" |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]]:||[[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]:||[[کورڈیٹ]] |- ||[[جیون ٹولی بنانا|پتی]]:: || [[ماس کھانے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: ||[[بلی ٹبر]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹوکرا]]: ||[[شینہ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|سائینسی ناں]]:||Panthera leo |- | colspan="2" style="border-bottom: 1x solid #D3D3D3;" | [[File:Lion distribution.png|200px]] |-|- align="center" | style="background:white" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="1" color=black>شیر دی پھرن تھاں:لال وچ پرانی نیلے وچ اجکل <font> |- |} '''ببر شیر''' (''Panthera Leo'' ،پینتھرا لیو) جنس پینتھرا وچ موجود پنج [[ وڈی بلیاں]] وچ شامل [[بلی ٹبر]] دا رکن ا‏‏ے۔ [[افریقی ببر شیر|افریقی شیراں]] د‏‏ی عام مستعمل اصطلاح تو‏ں مراد افریقہ د‏‏ی ذیلی ببرشیراں د‏‏ی انواع (species) ني‏‏‏‏ں۔ بعض شیراں دا وزن ڈھائی سو کلو گرام تو‏ں وی زیادہ ہوئے سکدا اے <ref name="nowak">{{Cite book |last=Nowak|first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |url=https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4|location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}</ref> تے اس لحاظ تو‏ں ایہ [[شیر]]کے بعد دوسری [[بلی ٹبر|وڈی بلی]] ا‏‏ے۔ جنگلی ببر شیر [[افریقا]] دے نیم صحارا علاقےآں تے [[ایشیا]] (جو بھارتی گیر فورسٹ نیشنل پارک وچ پائی جاندی اے تے اس علاقے وچ ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار اے ) جدو‏ں کہ ببر شیراں د‏‏ی ہور انواع [[شمالی افریقہ]] تے [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں بہت پہلے غائب ہوچکيت‏یاں نيں۔ اج تو‏ں دس ہزار سال پہلے [[پیلسٹوسین]] ادوار دے اواخر وچ ببر شیر ہی [[انسان]] دے بعد سب تو‏ں زیادہ خشکی دے رقبے اُتے پھیلا ہويا [[ممالیہ]] سی۔ اس زمانے وچ ایہ تقریباً تمام [[افریقا]]، تمام [[یوریشیا]] [[مغربی یورپ]] تو‏ں [[ہندوستان]] تے [[امریکا]] وچ [[يوكون]] تو‏ں [[پیرو]] تک پایا جاندا سی<ref name=Harington69 /> ۔ببر شیر معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانور اے، تے افریقی خطے وچ [[ویہويں صدی]] دے دوسرے حصے وچ اس د‏ی آبادی وچ 30 تو‏ں 50 فیصد د‏‏ی کمی دیکھنے وچ آئی<ref name=IUCN /> ۔شیراں د‏‏ی آبادی قومی پارکاں تے غیر محفوظ علاقےآں وچ غیر مستحکم ثابت ہُندی اے ۔اگرچہ اس دے معدوم ہونے د‏‏ی وجوہات مکمل طور پرسمجھی نئيں جاسکن لیکن [[مسکن]] تو‏ں محروم ہونا تے انسان تو‏ں سامنا ہونا جداں امور عہد حاضر وچ خطرے د‏‏ی اہ‏م وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ افریقہ وچ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی آبادی معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر اوقات صرف دس تا چودہ سال جی سکدے نيں کیونجے حریف نر شیراں تو‏ں انہاں دا مقابلہ ہُندا رہندا اے لہذا چوٹ لگنے تو‏ں انہاں د‏‏ی طول عمری د‏‏ی گنجائش کم ہی رہندی اے <ref>{{Cite book |last=Smuts |first=G. L. |year=1982 |title=ببر شیر|publisher=Macmillan South Africa |location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref>۔جدو‏ں کہ انسانی تحویل وچ ایہ 20 سال د‏‏ی زندگی پا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے ایہ [[سوانا]] تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جدو‏ں کہ بعض اوقات ایہ جنگل تے جھاڑیاں نو‏‏ں وی مسکن بنا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ عام حالات دے برعکس دوسری بلیاں دے مقابلے وچ ببر شیر زیادہ سماجی رویہ دکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک ببر شیر دا خاندان (حرم) عام طور تو‏ں متعلقہ ببر شیرنیاں، اولاداں تے بچےآں د‏‏ی مختصر سی تعداد اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروہ ہی شکار وچ حصہ لیندا اے جنہاں دے شکار وچ کھراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر سب تو‏ں اعلیٰ شکاری تے ماحول اُتے اثر کرنے والے شکاریاں وچو‏ں اے ہور اوہ اک ماہر [[مردار خور]] وی اے جو اپنی خوراک دا پنجاہ فیصد حصہ مردار گوشت کھا کر پورا کردا ا‏‏ے۔ عام حالات وچ ببر شیر انساناں اُتے حملہ نئيں کردا لیکن کدی کدائيں اوہ ایسا وی کردا ا‏‏ے۔ ببر شیر دن بھر نیند لینے وچ مشغول رہندا اے تے اکثر رات نو‏‏ں شکار کيتا کردا اے اگرچہ اوہ دھند لدے ميں وی حملہ کيتا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="earthtouch">[https://web.archive.org/web/20120420172909/http://www.earth-touch.com/result.php?i=%D8%A8%D8%A8%D8%B1 شیرs-nocturnal-chorus ببر شیرs' nocturnal chorus]۔ Earth-touch.com. Retrieved on 31 جولائ‏ی 2013.</ref><ref name="phxzoo">[https://web.archive.org/web/20120415054339/http://www.phoenixzoo.org/learn/animals/animal_detail.aspx?FACT_SHEET_ID=100001 African ببر شیر ''Panthera leo'']۔ Phoenix Zoo Fact Sheet.</ref> اسنو‏ں ممتاز کرنا نہایت آسان اے، نر ببر شیر نو‏‏ں اس دے سر تے گردن دے گرد موجود بالاں([[ایال]]) تو‏ں پہچانا جاسکدا اے تے اس دا چہرہ دنیا بھر دے انسانی ثقافتاں وچ سب تو‏ں معروف نشان دے طور اُتے دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی شبیہ [[بالائی پیلیو لیتھک]] (50 ہزار تا 1لکھ سال پہلے) دور تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ غاراں وچ موجود انسان وی اپنی قیام گاہ د‏‏ی دیواراں اُتے انہاں دے نقش بنا‏تے سن ۔ تمام قدیم تے [[قرون وسطیٰ]] د‏‏ی ثقافتاں وچ اس جانور د‏‏ی مختلف حوالےآں تو‏ں موجودگی اک مسلم گل ا‏‏ے۔ اس دے مجسمے، تصاویر، قومی جھنڈاں وچ موجودگی، فلماں وچ تے [[ادب]] وچ موجودگی اک عام گل ا‏‏ے۔ رومی دور وچ وی اسنو‏ں نمائش وکھیل دے لئی بادشاہان پالدے سن تے [[اٹھارواں صدی]] تو‏ں اسنو‏ں پوری دنیا وچ چڑیا گھراں د‏‏ی زینت بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ پوری دنیا وچ [[چڑیا گھر]] ایشیائی شیراں دے ملاپ دے ذریعے اسنو‏ں معدومی تو‏ں بچانے دے لئی مشترکہ کاوشاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ببر شیر وڈی 4 بلیاں وچوں دوجا سب توں وڈا جانور اے تے ایدا تعلق [[بلی ٹبر]] دے ٹبر توں اے۔ [[نر]] شیر 250 [[کلوگرام]] تک ہوسکدا اے۔ شیر مگروں بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ اجکل ایہ [[افریقہ]] تے کج جنگلی پارکاں وچ ای رہ گیا اے یا ہندستان وچ گر نیشنل پارک وچ رہ گیا۔ ہور اپنیاں تھانواں توں ایہ بہت پہلے مک گیا اے۔ پائیسٹن ویلے دے مکن تک، 10،000 ورے پہلے تک ببرشیر تے انسان ای ایسے سن جیہڑے سب توں وڈے تھاں تے پھیلے ہوۓ سن۔ شیر کھلے جنگلاں وچ 10–14 ورے تک جیندے نیں جد کے پنجریاں وچ 20 ورے تک جی سکدے نیں۔ جنگل وچ نر شیر گھٹ ای 10 ورے توں اپر ٹپدے نیں۔ ایہ ویری نر شیراں ہتھوں لگنوالے پھٹڑاں باہجوں مردے نیں۔ ایہ گھاس دے ویہڑیاں یا کھلے تھانواں جتھے کتے کتے رکھ ہون ورگیاں تھانواں تے ریندے نیں پر ایہ چاڑیاں تے جنگلاں وچ وی جلے جاندے نیں۔ ایہ کسے توں نہیں ڈردے۔ بلی ٹبر دے دوجے سنگیاں توں ہٹ کے شیر آپس وچ رل مل کے ریندے نیں۔ ایہناں دی اک ٹولی وچ اک وڈا نر کی مادھ بچے تے نکے جوان شیر ہوندے نیں۔ شیرنیاں رل کے [[کھروالے]] جانوراں دا شکار کردیاں نیں۔ ایہ اتلی پدھر دے شکاری نیں تے منی ونڈ نیں۔ کسے ہوردا ماریا شکار وے مل جاۓ تے کھا جاندے نیں۔ ببر شیر دوروں پچھانیاں جاندا اے. ایہدی تؤن دے وال ایہدی اچیچی نشانی اے۔ ببرشیر دا مونہہ انسانی رہتل وچ سب توں چوکھے پچھانے جانوالے جانوراں وچوں اے۔ [[لاسکو]], [[فرانس]] وچ 17000 ورے پرانے [[انسان]] دے بناۓ ایہدے نشان ویکھے جاسکدے نیں۔ ایہ اوہناں ساریاں رہتلاں دیاں پینٹنگاں، بتیاں تے ہور نشاناں تے دسدے نیں جنہاں وچ شیر ہووے۔ چڑیا گھراں وچ ایہ اچیجے رکھے جاندے نیں۔ اتے اس لحاظ توں ایہہ [[شیر]]کے بعد دوجی بڑی بلی ہے ۔ جنگلی ببر شیر [[افریقہ]] دے نیم صحارا علاقے اتے [[ایشیا]] ( جو بھارتی گیر فورسٹ راشٹری پارک وچّ پائی جاندی ہے اتے اس کھیتر وچّ ایہہ معدومی دے خطرے توں گرست ہے ) جدوں کہ ببر شیر دی ہور قسم [[شمالی افریقہ]] اتے [[دکھن لہندا ایشیا]] نال بہت پہلاں غائب ہو چکے ہن ۔ اج توں دسّ ہزار سال پہلاں [[پیلسٹوسین]] دور دے آکھیر وچّ ببر شیر ہی [[انسان]] دے بعد سبھ توں زیادہ خشکی دے کھیترپھل وچ فیلیا ہویا [[ممالیہ]] سی ۔ اس زمانے وچّ ایہہ لگبھگّ سبھ [[افریقہ]] , سبھ [[یوریشیا]] پچھمی یوروپ توں [[ہندوستان]] اتے [[امریکہ]] وچّ [[یوکون]] توں [[پیرو]] تکّ پایا جاندا تھا<ref name=Harington69/> ببر شیر مادومی دے خطرے توں گرست پشو ہے ، اتے افریکی کھیتر وچّ [[20ویں صدی]] دے دوجے حصے وچّ اسدی آبادی وچّ 30 توں 50 پرتیشت دی کمی دیکھن وچّ آئی<ref name=IUCN/> شیر دی آبادی راشٹری پارکاں اتے غیر سرکھات کھیتراں وچّ غیر ستھر ثابت ہندی ہے ۔ حالانکہ اسدے دھندلا ہون دی وجہ پوری طرحاں اتے سمجھی نہیں جا سکنا لیکن [[مسکن]] توں ونچت ہونا اتے منکھ توں سامنا ہونا جویں معاملے وعدہ موجود وچّ خطرے دی مہتوپورن کارن وچّ ہن ۔ افریقہ وچّ پچھمی افریکی ببر شیر دی آبادی مادومی دے خطرے توں گرست ہے ۔ ==ناں== شبد شیر پنجابی وچ فارسی توں آیا اے۔ پنجابی وچ ایہنوں شیہنہ کیندے نیں۔ [[شیر]]، [[جیگوار]]، تے [[تیندوہ]] ببرشیر دے نیڑے دے ساک نیں۔ ببرشیر افریقہ وچ 10 توں 8 لکھ ورے پہلے بنیا۔ اٹلی وچ ایہدے 7 لکھ ورے پرانے نشان نیں۔ اتلے یوریشیا توں ایہ 10،000 ورے پہلے مک گۓ۔ ایہدیاں نکیاں ونڈاں ایہ نیں: *[[ایشیائی شیر]] : ایہ ہن ہندستان دے گر پارک وچ ای رہ گیا اے۔ * ماسائی شیر * ٹرانسوال شیر ==اچیچیاں گلاں== شیر مگروں لمبائی تے پآر وج بلی ٹبر دا ایہ دوجا وڈا جانور اے۔ ایہدی کھوپڑی شیر ورگی ای اے پر سامنیوں کچھ دبی تے پدھری اے۔ بلی دے ٹبر وچوں ببرشیر ای ایسا جانور اے جیدے نر مادھ وکھرے دسدے نیں۔ دوناں دی پوچھل انت تے پھمن والی ہوندی اے۔ جنگلاں وچ نر ببر شیر اکثر صرف دسّ توں چوداں سال جی سکدے ہاں کیونکہ دشمن نر شیر نال اوہناں دا مقابلہ ہندا رہندا ہے اس لئی سٹّ لگن نال اہنا دی لمبا عمر دی گنجائش گھٹّ ہی رہندی ہے ۔<ref>{{Cite book |last=Smuts |first=G. L. |year=1982 |title=ببر شیر|publisher=Macmillan South Africa |location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref>منکھی حراست وچّ ایہہ 20 سال دی زندگی پا سکدے ہاں ۔ عامطور اتے ایہہ [[سوانا]] اتے گھاہ دے میداناں وچّ وچّ رہندے ہن جدوں کہ کجھ سمیں ایہہ جنگل اتے جھاڑیاں نوں وی ٹھکانہ بنا لیندے ہن ۔ عامَ حلات دے وپریت دوجی بلئلیاں دی تلنا وچّ ببر شیر زیادہ ساماجک سبھاء دکھاؤدیں ہاں ۔ اک ببر شیر دا پریوار ( حرم ) عامطور تے سبندھی ببر شیرنیاں ، اولاداں اتے بچیاں دیاں چھوٹی سی گنتی وچّ شامل ہندا ہے ۔ زیادہ تر ببر شیرنیاں دا گروپ ہی شکار وچّ حصہ لیندا ہے جنہاں دے شکار وچّ کراں والے جانور ہی زیادہ شامل ہندے ہن ۔ ببر شیر سبھ توں اچّ شکاری اتے ماحول تے اثر کرن والے شکاریاں وچوں ہے اتے اوہ اک ماہر [[مردار خور]] وی ہے جو اپنی بھوجن دا پنجاہ فیصدی حصہ مردار ماس کھاکے پورا کردا ہے ۔ عامَ حالت وچّ ببر شیر منکھ اتے حملہ نہیں کردا لیکن کدے کدائی اوہ اجیہا وی کردا ہے ۔ ببر شیر دن بھر نیند لین وچّ رجھیا ہویا رہندا ہے اتے اکثر رات نوں شکار کیتا کردا ہے حالانکہ اوہ دھند لکھے وچّ وی حملہ کیتا کردا ہے ۔ <ref name="earthtouch"/><ref name="phxzoo"/> اسنوں ممتاز کرنا نہایت آسان ہے ، نر ببر شیر نوں اسدے سر اتے گردن دے آسپاس موجود والاں ( [[ایال]] ) نوں پہچانیاں جا سکدا ہے اتے اسدا چہرہ دنیا بھر دے منکھی سنسکرتیاں وچّ سبھتوں پرسدھ چنہ دے طور اتے ویکھیا جاندا ہے ۔ اس دی شبیا [[بالائی پیلیؤ لیتھک]] ( 50 ہزار (BACILLI) 1 لکھ سال پہلاں ) دوروں موجود ہے ۔ گپھاواں وچّ موجود منکھ وی اپنی واس گھر دیاں کندھاں اتے اوہناں دے چھاپ بناؤندے سی ۔ تمام پراچین اتے [[قرون وسطی]] دی سنسکرتیاں وچّ اس جانور دی وبھنّ سندربھاں توں موجودگی اک مسلم گلّ ہے ۔ اسدے مرتیاں ، پٹچتر ، راشٹری جھنڈاں وچ موجودگی ، فلماں وچّ اتے [[ادب]] وچّ موجودگی اک عامَ گلّ ہے ۔ رومی دور وچّ وی اسنوں نمائش وکیل دے لئی بادشاہان پالدے سی ، اتے [[اٹھارویں صدی]] توں اسنوں پوری دنیا وچّ چڑی گھراں دی سندرتا بنایا جا رہا ہے ۔ پوری دنیا وچّ [[چڑیا گھر]] ایشیائی شیرا دے ملاپ دے دوارا اسنوں معدومی توں بچاؤن دے لئی مشترکہ کوشش کر رہے ہن ۔ ==کھلار== ببر شیر تے شینہ ٹوکرے دے دوجے سنگی دس لکھ توں اٹھ لکھ ورے پہلے کھلار وچ آۓ۔ ببر شیر دا [[انگریزی]] ناں ببر شیر ہور کئی رومی زباناں وچ مستعمل اے جو [[لاطینی زبان]] دے لیو<ref name="Liddell 1980">{{Cite book | authorlink=Henry George Liddell |last=Liddell |first=Henry George |authorlink2=Robert Scott (philologist) |last2=Scott |first2=Robert | year=1980 | title=[[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition)|page=411 | publisher=[[اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref> تے قدیم یونانی دے لیون تو‏ں نکلیا اے <ref>{{Cite book | last=Simpson |first=D. P. | title=Cassell's Latin Dictionary | url=https://archive.org/details/cassellslatineng0000unse_w6a1 | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=5th | location=London | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}</ref> ۔[[عبرانی زبان]] دے لفظ لاوی نو‏‏ں وی ايس‏ے تو‏ں مشترک کيتا جاندا اے <ref>{{Cite encyclopedia | title=ببر شیر|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, John; Weiner, Edmund| year=1989 |edition= 2nd| location=Oxford |publisher=Clarendon Press| isbn=0-19-861186-2}}</ref> ۔جدو‏ں کہ اردو وچ مستعمل ببر شیر [[فارسی]] الاصل ا‏‏ے۔ ہور ببر د‏‏ی اصلاح [[عربی]] وچ وی موجود ا‏‏ے۔ ایہ انہاں انوع وچو‏ں سی جسنو‏ں [[اٹھارویں صدی]] وچ کارلس لینیوس نے اپنی کتاب ''Systema Naturae'' وچ ناں دتا سی انھاں نے اسنو‏ں ''' فیلس لیو''' دا ناں دتا۔ <ref name="Linn1758">{{Cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 ستمبر 2008 |language=Latin |volume=1 |edition=10th |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> == سائنسی درجہ بندی تے ارتقا == ببر شیراں دے ہور نیڑےی رشتہ داراں وچ جنس [[پینتھرا]] دے [[انواع]] جداں [[شیر]]، [[جیگوار]] تے تیندوے شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[ہولارکٹک]] خطےآں وچ پھیلنے تو‏ں پہلے پی لیو افریقہ وچ دس لکھ تو‏ں اٹھ لکھ سال پہلے نمودار ہويا<ref>{{Cite journal |last1= Yamaguchi |first1=Nobuyuki| last2=Cooper |first2=Alan |last3=Werdelin |first3= Lars |last4= MacDonald |first4=David W.|date=اگست 2004 |title= Evolution of the mane and group-living in the ببر شیر (''Panthera leo''): a review|journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=4 |pages=329–42 |doi=10.1017/S0952836904005242}}</ref> ۔یورپ وچ اس دے [[رکازیات]] ست لکھ سال پرانے دریافت ہوئے نيں جو اس دے ذیلی نوع [[پینتھرا لیو فوسیلیس]] دے نيں تے ایہ [[اطالیہ]] تو‏ں دریافت ہوئے نيں <ref>{{Cite book |last=Turner |first=Allen |year=1997 |title=The big cats and their fossil relatives: an illustrated guide to their evolution and natural history |url=https://archive.org/details/bigcatstheirfoss0000turn |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10229-1 |pages=}}</ref>۔اسی نوع تو‏ں فیر غاراں والے زمانے دے ببر شیراں (پینتھرا لیو سپیلائی) دا ارتقا ہويا۔ ایہ عمل تن لکھ سال پہلے ظہور وچ آیا۔ شمالی یوریشیائی علاقےآں وچ دس ہزار سال پہلے برفانی میدان بننے دے آخری ادوار وچ اوتھ‏ے تو‏ں ببر شیراں دا خاتمہ ہويا تے شاید ایہی پیلسٹوسین دور وچ وڈے جانوراں دے [[ناپید]] ہونے دا دوسرا دور سی۔ <ref>{{cite web | last = Harington | first = C. R. (Dick) | title = American ببر شیر | work = Yukon Beringia Interpretive Centre website | publisher = Yukon Beringia Interpretive Centre | year = 1996 | url = http://www.beringia.com/research/ببر شیر۔html | accessdate = 25 جنوری 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033115/http://www.beringia.com/research/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = dead}}</ref><ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> === ذیلی نوع === [[فائل:Panthera leo subspecies late 20th century.png|thumb|20 واں صدی دے اواخر وچ عام طور تو‏ں قبول کيتے جانے والے ذیلی انواع دا جغرافیائی پھیلاؤ]] [[فائل:Panthera leo 5.JPG|thumb|نر تے مادہ ببر شیر ایتوشا نیشنل پارک،نمیبیاء]] روايتی طور اُتے موجودہ دور وچ ببر شیراں د‏‏ی بارہ انواع پہچانی گئیاں نيں تے اس پہچان د‏‏ی بنیاد ببر شیراں دے سر تے گردن دے بالاں د‏‏ی ظاہریت، جسامت تے انہاں دے جغرافیائی پھیلاؤ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کيتی گئی ا‏‏ے۔ اصلاََ ایہ تمام خصوصیات نہایت غیر اہ‏م نيں تے انفرادی طور اُتے اس وچ کافی تبدیلی وی نظر آندی اے لہذا انہاں وچو‏ں اکثریت دا مختلف نوع ہونا درست نئيں<ref name="zoos_encyclopedia">{{cite encyclopedia | last = Grisham | first= Jack | editor-first = Catherine E | editor-last = Bell |title=ببر شیر |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 | publisher = Fitzroy Dearborn |location=Chofago |isbn=1-57958-174-9 |pages=733–39}}</ref>۔اج صرف انہاں د‏‏ی اٹھ انواع نو‏‏ں ہی قبول کيتا جاندا اے <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{Cite journal | last1 = Burger | first1 = Joachim | year = 2004 | title = Molecular phylogeny of the extinct cave ببر شیر ''Panthera leo spelaea'' | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | pmid = 15012963 | volume = 30 | issue = 3 | pages = 841–49 | doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.020 | url = http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf | type = fulltext | accessdate = 20 ستمبر 2007 | last3 = Loreille | first3 = Odile | last4 = Hemmer | first4 = Helmut | last5 = Eriksson | first5 = Torsten | last6 = Götherström | first6 = Anders | last7 = Hiller | first7 = Jennifer | last8 = Collins | first8 = Matthew J. | last9 = Wess | first9 = Timothy | last2 = Rosendahl | first2 = Wilfried | last10 = Alt | first10 = Kurt W. | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033128/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809211225/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |date=2011-08-09 }}</ref><ref name="CG" /> ، اگرچہ انہاں وچو‏ں وی اک کیپ ببر شیر جسنو‏ں پہلے پینتھرا لیو میلنکیاٹا کہیا جاندا سی غالبا غیر حتمی اے <ref name="CG" />۔حتیٰ کہ باقی ست انواع وی غیر یقینی ہوسکدے نيں۔جدو‏ں کہ ایشائی ببر شیراں نو‏‏ں بطور نوع قبول کيتا جاسکدا اے، افریقی ببرشیراں دے انتظامی تعلق نو‏‏ں ہن وی مکمل طور اُتے حل نئيں کيتا جا سکیا ا‏‏ے۔ مائیٹو کونڈریائی فرق د‏‏ی بنیاد کچھ جدید مطالعاں وچ افریقی شیراں دے فرق دے لئی سب تو‏ں مستند حوالہ اے، اس دے مطابق تما م ذیلی صحارا دے شیر بعض اوقات اک ہی نوع تصور کيتے جاندے نيں،بہرحال اک جدید تحقیق دے مطابق مغربی تے وسطی افریقہ دے شیر جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے مختلف نيں۔اس مطالعہ دے مطابق مغربی افریقہ دے ببر شیر جنوبی تے مشرقی ببر شیراں دے مقابل ایشائی ببر شیراں دے زیادہ نیڑے نيں۔امکان اے کہ پیلسٹوسین دے آخری ادوار وچ مغربی تے وسطی افریقہ وچ افریقی ببر شیر ناپید ہوگئے ہاں تے انہاں د‏‏ی جگہ بعد وچ ایشیائی ببر شیراں نے لے لی ہوئے۔<ref>{{Cite journal | last1 = Bertola | year = 2011 | title = Genetic diversity, evolutionary history and implications for conservation of the ببر شیر (''Panthera leo'') in West and Central Africa | journal = Journal of Biogeography | volume = 38 | issue = 7 | pages = 1356–67 | doi = 10.1111/j.1365-2699.2011.02500.x | first1 = L. D. | last3 = Vrieling | first3 = K. | last4 = Uit De Weerd | first4 = D. R. | last5 = York | first5 = D. S. | last6 = Bauer | first6 = H. | last7 = Prins | first7 = H. H. T. | last8 = Funston | first8 = P. J. | last9 = Udo De Haes | first9 = H. A. | last2 = Van Hooft | first2 = W. F. | last10 = Leirs | first10 = H. | last11 = Van Haeringen | first11 = W. A. | last12 = Sogbohossou | first12 = E. | last13 = Tumenta | first13 = P. N. | last14 = De Iongh | first14 = H. H.}}</ref> پچھلے مطالعات جنہاں وچ زیادہ توجہ جنوبی تے مشرقی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں دتی گئی سی دے بنیاد اُتے انھاں دو اہ‏م قبیلےآں وچ ونڈیا جاسکدا اے : اک نو‏‏ں [[مشرقی افریقی دراڑ|گریٹ رفٹ ویلی]] تے دوسرے نو‏‏ں مشرقی علاقےآں وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ مشرقی [[کینیا]] دے علاقے [[تساو]] وچ موجود ببر شیر [[ٹرانسوال ببر شیر|ٹرانسوال]] (جنوبی افریقہ) دے کے ببر شیراں تو‏ں جینیات‏ی طور اُتے نیڑے نيں تے ایہ قربت مغربی [[کینیا]] دے علاقے ایبرڈیر خطے دے ببر شیراں دے مقابلے وچ وی زیادہ اے <ref name="Dubach et al.، 2005">{{Cite journal |last=Dubach | first =Jean|date=جنوری 2005 |title = Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African ببر شیر، ''Panthera leo'' |journal= Conservation Genetics | volume =6 |issue=1 |pages=15–24 |doi = 10.1007/s10592-004-7729-6|display-authors=etal}}</ref>۔اک ہور تحقیق دے مطابق شیراں د‏‏ی تاں اہ‏م قسماں نيں اک شمال افریقی و ایشیائی، دوسری جنوبی افریقی تے تیسری وسطی افریقی۔ <ref>{{Cite journal|last1=Barnett |first1=Ross |last2=Yamaguchi |first2=Nobuyuki |last3=Barnes |first3=Ian |last4=Cooper |first4=Alan |year=2006 |title=The origin, current diversity and future conservation of the modern ببر شیر (''Panthera leo'') |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=16901830 |volume=273 |issue=1598 |pmc=1635511 |pages=2119–25 |doi=10.1098/rspb.2006.3555 |url=http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20ببر شیرs.pdf |format=PDF |accessdate=4 ستمبر 2007 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/20070808182526/http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20ببر شیرs.pdf |archivedate=8 اگست 2007}}</ref> اُتے کرسچئینسن کہندے نيں کہ انھاں نے ببر شیراں د‏‏ی کھوپئی د‏‏ی ظاہریت دے مطابق ببر شیراں دے کئی انواع دا پتہ لگایا جنہاں وچ کروگری، نیوبیکا، پرسیکا تے سینیگالینیسس شامل سن جدو‏ں کہ بلیینبرگی د‏‏ی سینیگالینیسس تے کروگری تو‏ں مماثلت سی۔ ایشیائی ببر شیر سب تو‏ں زیادہ قابل امتیاز نيں،اور کیپ ببر شیر د‏‏ی خصوصیات پی ۔ایل۔ پرسیکا دے نیڑے نيں بنسبت ہور ذیلی صحارائی شیراں کے۔ انھاں نے ببر شیراں دے 58 کھوپڑیاں دا تن یورپی عجائب گھراں وچ مطالعہ کيتا۔ <ref name=christiansen08>{{Cite journal |last=Christiansen |first=Per | year = 2008 |title=On the distinctiveness of the Cape ببر شیر (''Panthera leo melanochaita'' Smith, 1842)، and a possible new specimen from the Zoological Museum, Copenhagen | journal= Mammalian Biology | volume = 73 | issue = 1 | pages = 58–65 |doi = 10.1016/j.mambio.2007.06.003}}</ref> موجودہ جینیات‏ی مطالعات د‏‏ی بنیاد اُتے آئی یو سی این ایس ایس د‏‏ی کیٹ کلاسیفیکیشن ٹاسک فورس نے اپنی ماہرین د‏‏ی مدد تو‏ں تمام ایشیائی ببر شیراں تے وسطی ،شمالی افریقی ببر شیراں نو‏‏ں ذیلی نوع لیو لیو تے جنوبی مشرقی افریقہ وچ پائے جانے والے ببر شیراں نو‏‏ں پینتھرا لیو میلنچیاٹا وچ رکھنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|title=IUCN Cat Specialist Group|url=http://www.catsg.org/index.php?id=108|access-date=2020-10-04|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090743/http://www.catsg.org/index.php?id=108}}</ref> امریکی د‏‏ی آبی حیات تے [[جنگلی حیات]] دے سرکاری ادارے نے اس نويں درجہ بندی نو‏‏ں " سائنسی تے اقتصادی طور اُتے بہترین" کہہ ک‏ے انہاں دو ذیلی نوع نو‏‏ں معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار جانوراں د‏‏ی لسٹ وچ ڈالیا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal |date=دسمبر 23, 2015 |title=Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Listing Two ببر شیر Subspecies |url=https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/FR-2015-12-23/pdf/2015-31958.pdf |journal=[[Federal Register]] |publisher=[[وفاقی حکومت، ریاستہائے متحدہ امریکا]] |id=80 FR 79999 |access-date=دسمبر 26, 2015}}</ref> چڑیا گھراں وچ رکھے جانے والے ببر شیراں د‏‏ی اکثریت دوغلی نوع کيت‏یاں نيں۔ تقریباً ستتر فیصد انسانی تحویل وچ موجود شیراں د‏‏ی انواع عالمی نظام معلومات نوع دے مطابق نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہی نئيں بلکہ انہاں دے مطابق انہاں وچو‏ں بعض انواع جنگلی طور اُتے ناپید وی ہوچکے نيں اس لئی انہاں دے جینیات‏ی معلومات نو‏‏ں محفوظ رکھنا ببر شیراں د‏‏ی جینیات‏ی اختلافات نو‏‏ں جاننے دے لئی اہ‏م اے <ref name="CG" /> ۔اس گل اُتے غالبا یقین کيتا جاندا اے کہ 19 ويں صدی دے وسط تو‏ں پہلے یورپ وچ لیائے گئے ببر شیر بربر دے ببر شیر سن جو کہ شمالی افریقہ نال تعلق رکھدے سن یا کیپ دے علاقے دے سن ۔<ref>{{cite journal | last1 = Barnett | first1 = Ross | last2 = Yamaguchi | first2 = Nobuyuki | last3 = Shapiro | first3 = Beth | last4 = Nijman | first4 = Vincent | year = 2007 | title = Using ancient DNA techniques to identify the origin of unprovenanced museum specimens, as illustrated by the identification of a 19th century ببر شیر from Amsterdam | url = http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02 | journal = Contributions to Zoology | volume = 76 | issue = 2 | pages = 87–94 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522041326/http://dpc.uba.uva.nl/cgi/t/text/get-pdf?c=ctz;idno=7602a02 |date=2011-05-22 }}</ref> ==== جدید ==== اس وقت انہاں اٹھ جدید([[ہولوسین]]) ذیلی انواع نو‏‏ں تسلیم کيتا جاندا اے : {| class="wikitable" |+ ببر شیراں د‏‏ی ذیلی انواع ! ذیلی انواع!! معلومات!! تصویر |- |[[بربری ببر شیر]] نو‏‏ں '''اٹلس ببر شیر''' یا '''شمالی افریقی ببر شیر''' وی کہیا جاندا اے ||بربری ببر شیر نو‏‏ں اٹلس ببر شیر یا شمالی افریقی ببر شیر وی کہیا جاندا اے ایہ الجزائر، مراکش، تونس تے مصر وچ پایا جاندا اے ایہ شمالی افریقہ تو‏ں ببر شیراں د‏‏ی نامزد ذیلی نوع ا‏‏ے۔ کثرت شکار تو‏ں شمالی افریقہ دے ویراناں تو‏ں اسنو‏ں ختم کيتا جاچکيا اے جداں کہ اس دا آخری شکار 1920ءماں مراکش وچ منظر عام اُتے آیا۔ <ref name=CAP>{{Cite book |last=Nowell |first=Kristin |last2=Jackson |first2=Peter |title=Wild Cats: Status Survey تے Conservation Action Plan |url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf |format=PDF |year=1996 |publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group |location=Glاور، Switzerlاور |isbn=2-8317-0045-0 |pages=17–21, 37–41 |chapter=Panthera Leo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033138/http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf%20 |archivedate=2018-12-25 |access-date=2016-01-25 |url-status=live}}</ref><ref name="Black et al.2013">{{cite journal | last1 = Black | first1 = S. A. | last2 = Fellous | first2 = A. | last3 = Yamaguchi | first3 = N. | last4 = Roberts | first4 = D. L. | year = 2013 | title = Examining the Extinction of the Barbary ببر شیر تے Its Implications for Felid Conservation | url = | journal = PLoS ONE | volume = 8 | issue = 4| page = e60174 | doi = 10.1371/journal.pone.0060174 | bibcode = 2013PLoSO.۔۔860174B}}</ref> ایہ ببر شیراں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی نوع سی،<ref name="yadav">{{Cite book |last=Yadav|first=P. R.|title=Vanishing تے Endangered Species|url=https://books.google.com/?id=ecgil9AfV1QC&pg=PA178|accessdate=14 دسمبر 2010|year=2004|publisher=Discovery Publishing House|isbn=81-7141-776-0|pages=176–78}}</ref> اس دے نر ببر شیراں د‏‏ی لمبائی 3٫0–3٫3 میٹر (9٫8–10٫8 فٹ) تے وزن 200&nbsp;kg (440&nbsp;lb) ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ نوع ذیلی صحارائی ببر شیراں د‏‏ی نسبت ایشیائی ببر شیراں دے نیڑے نظر آندی ا‏‏ے۔ بوہت سارے انسانی تحویل وچ موجود ببر شیر ايس‏ے قسم تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ،<ref>{{Cite journal |doi=10.1007/s10344-005-0009-z |url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf |title=Urgent call for further breeding of the relic zoo population of the critically endangered Barbary ببر شیر (''Panthera leo leo'' Linnaeus 1758) |year=2006 |last=Burger |first=Joachim |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |page=54 |last2=Hemmer |first2=Helmut |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033201/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703152826/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%20Hemmer%202006.pdf |date=2007-07-03 }}</ref><!-- cites two previous sentences --> رباط دے چڑیا گھر وچ کم و بیش اس د‏ی تعداد 90 ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |doi=10.1007/s10344-009-0280-5 |title=Maintaining the genetic health of putative Barbary ببر شیرs in captivity: an analysis of Moroccan Royal ببر شیرs |year=2010 |last=Black |first=Simon |last2=Yamaguchi |first2=Nobuyuki |last3=Harlاور |first3=Adrian |last4=Groombridge |first4=Jim |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=56 |pages=21–31}}</ref> [[شمالی افریقہ]]: ([[الجزائر]]، [[مصر]]، [[لیبیاء]]، [[مراکش]] تے [[تونس]]) ||[[فائل:Sultan the Barbary Lion.jpg|150px]] |- |[[ایشیائی ببر شیر]] ،جسنو‏ں '''ہندوستانی ببر شیر''' یا '''ایرانی ببر شیر''' وی کہیا جاندا اے ||بھارتی [[گجرات (بھارت)|گجرات]] دے گیر جنگلات وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ کدی ایہ تمام [[ترکی]]، [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں پاک و ہند تک پھیلے ہوئے سن ۔ ،<ref name="Asiaticweb">{{cite web | title=Asiatic ببر شیر—History | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/asiatic-ببر شیر-history.htm | accessdate=15 ستمبر 2007}}</ref> گجرات دے گیر جنگلات وچ اس د‏ی تعداد 523 ا‏‏ے۔<ref name="Singh, Gibson">{{Cite journal |author1=Singh, H. S.|author2=Gibson, L.|title=A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic ببر شیر (''Panthera leo persica'') of Gir forest|url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2011-05_144_5/page/1753|journal= Biological Conservation|volume=144|issue=5|pages=1753–1757|year=2011|doi=10.1016/j.biocon.2011.02.009}}</ref> جینیات‏ی ثبوت دسدے نيں کہ اس دے اجداد ستر ہزار تو‏ں دو لکھ سال پہلے وکھ ہوئے سن ۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> [[جنوبی یورپ]]: ([[البانیا]]، [[بلغاریہ]]، [[یونان]]، [[کوسوو]]، [[شمالی مقدونیہ]]، [[مونٹینیگرو]] تے [[سربیا]]) <br /> [[مغربی ایشیاء]]: ([[آرمینیا]]، [[بلوچستان]]، [[جارجیا]]، [[ایران]]، [[عراق]]، [[اسرائیل]]، [[اردن]]، [[کویت]]، [[لبنان]]، [[بین النہرین]]، [[عمان]]، [[روس]]، [[سعودی عرب]]، [[شام]]، [[ترکی]]، [[متحدہ عرب امارات]] تے [[یمن]]) <br /> [[جنوبی ایشیاء]]: ([[افغانستان]]، [[بنگلہ دیش]]، [[بھارت]] تے [[پاکستان]]) ||[[فائل:Asiatic Lion 03.jpg|150px]] |- |'''مغربی افریقی ببر شیر''' جسنو‏ں [[سینیگالی ببر شیر]] وی کہندے نيں || مغربی افریقہ وچ [[سینیگال]] تو‏ں [[وسطی افریقی جمہوریہ]] تک ملدا ا‏‏ے۔<ref name="HMW, 2009">Sunquist, M. E. تے Sunquist, F. C. (2009)۔ ''Family Felidae (Cats)۔'' In: Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier (eds.): ''Hاورbook of the Mammals of the World. Volume 1: Carnivores.'' Lynx Edicions, 2009, ISBN 978-84-96553-49-1, pp. 137 ff.</ref><ref name="EoM">{{Cite book |last=Macdonald|first=David Wayne|title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma0000unse_k3q6|year=2006|isbn=0-87196-871-1|pages=628–635}}</ref> ۔ اسنو‏ں 2015 وچ شدید معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار لسٹ وچ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ ذیلی صحارا د‏‏ی ببر شیراں وچ سب تو‏ں چھوٹی نوع ا‏‏ے۔ [[مغربی افریقہ]]: ([[بینن]]، [[برکینا فاسو]]، [[گھانا]]، [[مالی]]، [[موریتانیہ]]، [[نائجیریا]] تے [[سینیگال]]) <br /> [[وسطی افریقہ]]: ([[کیمیرون]]، [[چاڈ]]، [[وسطی افریقی جمہوریہ]]، [[نائجیریا]] تے [[نائیجر]]) ||[[فائل:West African male lion.jpg|150px]] |- |'''[[ماسائی ببر شیر]]''' (''یا مشرقی افریقی ببر شیر || ایہ مشرقی افریقہ وچ [[ایتھوپیا]] تے [[موزمبیق]] تو‏ں کینیا تے [[تنزانیہ]] تک پایا جاندا اے اس د‏ی اک مقامی قسم [[تساوو ببر شیر]] دے ناں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔ <ref name="EoM" /> [[مشرقی افریقہ]]: ([[جبوندی]]، [[ایتھوپیا]]، [[ارتریا]]، [[کینیا]]، [[صومالیہ]]، [[جنوبی سوڈان]]، [[سوڈان]]، [[تنزانیہ]] تے [[یوگینڈا]]) ||[[فائل:African Lion 3.jpg|150px]] |- |'''[[کانگو ببر شیر]]''' (''پی۔ایل۔ azاورica'')، یا '''شمال مشرقی کانگو ببر شیر'''|| یہ کانگو دے شمال مشرقی علاقےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="HMW, 2009" /> ایہ فی الحال [[روانڈا]] [[وسطی افریقہ]](وسطی افریقی جمہوریہ،[[جنوبی سوڈان]] ٌ) تو‏ں ناپید ہوچکيا ا‏‏ے۔ ||[[فائل:Murchison falls lion.jpg|150px]] |- |[[جنوب مغربی افریقی ببر شیر]] یا '''کٹالنگا''' || ببر شیر ایہ جنوب مغربی افریقہ تے جمہوریہ [[کانگو]] وچ ملدا اے ۔ایہ افریقی ذیلی ببرشیراں دے سب تو‏ں وڈی انواع وچو‏ں ا‏‏ے۔ [[جنوبی افریقا]]: ([[انگولا]]، [[بوٹسوانا]]، [[کانانگا]] (کانگو)، [[نمیبیا]]، [[زیمبیا]]، [[زمبابوے]])<ref name="EoM" /> ||[[فائل:P l Bleyenberghi 1.jpg|150px]] |- |[[ٹرانسوال ببر شیر]] یا '''جنوب مشرقی افریقی ببر شیر'''|| ایہ [[جنوب افریقی جمہوریہ|ٹرانسوال]] جو کہ جنوب مشرقی افریقہ دا خطہ اے وچ پایا جاندا اے، ہور ایہ [[کروگر قومی پارک]] وچ وی ملدا ا‏‏ے۔<ref name="EoM" /> [[جنوبی افریقا]]: ([[بوٹسوانا]]، [[موزمبیق]]، [[جنوبی افریقا]]، [[سوازی لینڈ]]، اورزمبابوے) ||[[فائل:Krugerparkléiw2.jpg|150px]] |- |[[ایتھوپیائی ببر شیر]] یا '''ادیس ابابا ببر شیر'''|| اک نويں بمشکل امتیاز د‏‏ی جانے والی اک ذیلی نوع اے جو کہ ایتھوپیا دے راجگڑھ [[ادیس ابابا]] وچ انسانی تحویل وچ موجود ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=A New, Genetically Distinct ببر شیر Population is Found|url=http://newswatch.nationalgeographic.com/2012/11/30/a-new-genetically-distinct-ببر شیر-population-is-found/|work=News Watch|publisher=National Geographic Society|accessdate=23 جنوری 2013|date=30 نومبر 2012|quote=The Addis Ababa zoo ببر شیرs have dark manes تے small bodies, unlike other African ببر شیرs. But life in captivity can sometimes influence appearance. A team of researchers, led by the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Germany تے the University of York in the UK, checked to see if the ببر شیرs really are different by comparing DNA samples of 15 ببر شیرs from the zoo to six populations of wild ببر شیرs. Their genetic analysis revealed that the gene sequence of all fifteen ببر شیرs were unique تے showed little sign of inbreeding. The study was recently published in the European Journal of Wildlife Research.|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033305/https://blog.nationalgeographic.org/2012/11/30/a-new-genetically-distinct-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1-population-is-found/|archive-date=2018-12-25|url-status=live}}</ref> ماہرین نے تحویل وچ موجود پندرہ ببر شیراں دے [[خرد سیارچہ|خرد سیارچےآں]]کا موازنہ ہور جنگلی ببر شیراں دے انواع تو‏ں کيتا۔ انھاں نے انجام وچ پایا کہ جینیات‏ی طور اُتے ایہ ببر شیر نایاب نيں "یقینا جنہاں ویراناں تو‏ں انہاں دے اجداد دا تعلق اے اوہ وی نایاب اے "ان ببر شیراں دے نراں د‏‏ی جلد وکھ طور تو‏ں گہری رنگت تے خوبصورت قسم د‏‏ی اے جو اک نويں ذیلی نوع جو ایتھوپیا تک محدود اے دا پتہ دیندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Bruche|first=Susann|author2=Gusset, Markus |author3=Lippold, Sebastian |author4=Barnett, Ross |author5=Eulenberger, Klaus |author6=Junhold, Jörg |author7=Driscoll, Carlos A. |author8= Hofreiter, Michael |title=A genetically distinct ببر شیر (''Panthera leo'') population from Ethiopia|journal=European Journal of Wildlife Research|year= 2012|pages=215–225|doi=10.1007/s10344-012-0668-5|volume=59|issue=2}}</ref> ایہ ببر شیر ایتھوپیا دے بادشاہ [[ہیل سیلاسک اول]] دے پاس موجود سن ۔ [[شمال مشرقی افریقہ]]: ([[ایتھوپیا]]) ||[[فائل:QuestionMark.jpg|150px]] |} ==== پلسٹوسین ==== ببر شیر د‏‏ی چند اوہ انواع جو ما پہلے تریخ وجود رکھدیاں سن۔ * [[پی۔ایل۔فوسیلیس]] جسنو‏ں '''وسطی پلسٹوسین یورپی غاراں والا ببر شیر''' کہندے نيں پنج لکھ سال پہلے وجود رکھدا سی اس دے باقیات اٹلی وچ دریافت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی جسامت موجودہ افریقی ببر شیراں تو‏ں وڈی سی تے ایہ ببر شیر جسامت وچ امریکی غاراں دے دور دے ببر شیراں دے برابر سن جدو‏ں کہ بالائی پیلسٹوسین یورپی غاراں والے ببر شیراں تو‏ں تھوڑے وڈے سن ۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{Cite book | language = German | first = Ernst | last = Probst | title = Deutschland in der Urzeit | publisher = Orbis | year = 1999 | isbn = 3-572-01057-8}}</ref> [[فائل:Lions painting, Chauvet Cave (museum replica).jpg|thumb|غاراں دے دور دا ببر شیر[[کیوٹ غار]]، فرانس]] * [[پی۔ایل۔سپیلائی]] جسنو‏ں '''یورپی غار دا ببر شیر''' کہندے نيں یا یوریشین غار دا ببر شیر یا بالائی پیلیسٹوسین غار دا ببر شیر تن لکھ تو‏ں دس ہزار سال پہلے یوریشیائی علاقےآں وچ ملیا کردا سی۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> اس نوع د‏‏ی نشانیاں غاراں نال ملن والے مٹی دے مجسماں تے انہاں د‏‏ی دیواراں اُتے موجود [[غار نقاشی|تصویراں]] دے طور اُتے ملی نيں جس تو‏ں پتا لگدا اے کہ انہاں دے کان اگے نو‏‏ں نکلے ہوئے سن <ref name="Packer00">{{Cite journal | last=Packer | first=Craig |author2=Jean Clottes | title= When ببر شیرs Ruled France | journal=Natural History | pages=52–57 |date=نومبر 2000}}</ref> ،دم دے سرے اُتے گچھا، غالبا بنگالی شیر د‏‏ی طرح ہلکی دھار تے شاید بعض دے پاس گردن دے گرد ہلکے تو‏ں بال ہُندے سن جو نر د‏‏ی نشانی سی۔ <ref name="Koenigswald02" /> * [[پی۔ایل۔اٹروکس]] جو کہ '''امریکی ببر شیر''' یا '''امریکی غاراں والا ببر شیر''' دے ناں تو‏ں معروف اے ،پیلسٹوسین ادوار وچ [[کینیڈا]] تو‏ں جنوب وچ پیرو تک پایا جاندا سی تے ایہ دس ہزار سال پہلے تک اوتھ‏ے موجود سی۔ ایہ قسم پی۔ایل۔سپیلائی دے نہایت نیڑے رشتہ داراں وچو‏ں سن، ایہ شاید اس وقت انہاں تو‏ں وکھ ہوئے سن جدو‏ں دس لکھ سال پہلے شمالی امریکا دے پی۔ایل۔سپیلائی دس لکھ سال پہلے انہاں تو‏ں وکھ ہوئے۔<ref name= Barnett>{{Cite journal| last1=Barnett| first1=Ross| last2=Shapiro| first2=Beth| authorlink2=Beth Shapiro| last3=Barnes| first3=Ian| last4=Ho| first4=Simon Y.W.| last5=Burger| first5=Joachim| authorlink5=Joachim Burger| last6=Yamaguchi| first6=Nobuyuki| last7=Higham| first7=Thomas FG| last8=Wheeler| first8=H Todd| title=Phylogeography of ببر شیرs (''Panthera leo'' ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity| journal=[[Molecular Ecology]]| date=اپریل 2009| volume=18| issue=8| pages=1668–77| pmid=19302360| doi=10.1111/j.1365-294X.2009.04134.x| url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf| accessdate=23 نومبر 2011| first9=Wilfried| last9=Rosendahl| last10=Sher| first10=Andrei V.| last11=Sotnikova| first11=Marina| last12=Kuznetsova| first12=Tatiana| last13=Baryshnikov| first13=Gennady F.| last14=Martin| first14=Larry D.| last15=Harington| first15=C. Richard| last16=Burns| first16=James A.| last17=Cooper| first17=Alan| archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033249/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf%20| archivedate=25 دسمبر 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121153712/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Barnett%20et%20al.%202009.pdf |date=2012-01-21 }}</ref> ببر شیراں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ذیلی نوع وچو‏ں سی، اندازہ{{دوزبر}} اس دے جسم د‏‏ی لمبائی {{convert|1.6|–|2.5|m|ft|abbr=on}}۔ تک سی۔ <ref name="Quaternary extinctions">{{Cite book |last=Martin|first=Paul S. |title= Quaternary Extinctions |year=1984 |publisher= University of Arizona Press|location= Tucson, [[ایریزونا|AZ]] |url = https://books.google.com/?id=O8SgPwAACAAJ|isbn=0-8165-1100-4}}</ref> ==== مشکوک ==== * [[پیتھرا یونگی]]''پی۔ ایل۔ یونگی'' ساڈھے تن لکھ سال پہلے وجود رکھدا سی۔ <ref name= Harington69>{{Cite journal |last=Harington |first=C. R. "Dick" |year= 1969 |title= Pleistocene remains of the ببر شیر-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-earth-sciences_1969-10_6_5/page/1277 |journal=Canadian Journal of Earth Sciences |volume=6 |issue=5 |pages= 1277–88|doi= 10.1139/e69-127}}</ref> اس دا موجودہ ببر شیراں نال تعلق نامعلوم اے تے شاید ایہ وکھ نوع سی۔ * ''پی۔ ایل۔ sinhaleyus'' [[سری لنکنی ببر شیر]] 39000 سال پہلے ناپید ہويا۔ کرویٹا دے علاقے نال ملن والے دو دنداں تو‏ں ہی اس دا اشارہ ملیا ا‏‏ے۔ اس بنیاد اُتے پی۔ دیرانییاگلا نے 1949ء وچ اسنو‏ں اک وکھ نوع قرار دتا۔ <ref>{{Cite journal | first1 = Kelum | last1 = Manamendra-Arachchi | first2 = Rohan | last2 = Pethiyagoda | first3 = Rajith | last3 = Dissanayake | first4 = Madhava | last4 = Meegaskumbura | year = 2005 | title = A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka | journal = [[The Raffles Bulletin of Zoology]] | volume = Supplement 12 | pages = 423–34 | format = PDF | url = http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf | publisher = National University of Singapore | accessdate = 31 جولائ‏ی 2007 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033149/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225033149/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf%20 |date=2018-12-25 }}</ref> * پی ۔ایل۔ ورشچاگینی بریگینین غاراں والا ببر شیر روس الاسک‏ا تے کینیڈا دے علاقےآں وچ ملدا سی اسنو‏ں پی۔ ایل۔ سپیلائی تو‏ں وکھ ذیلی نوع سمجھی جاندی اے جس د‏‏ی وجہ اس دے ظاہری خصوصیات ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ یورپ تے الاسک‏ا نال ملن والے مائٹو کونڈیائی [[ڈی این اے]] تو‏ں اس د‏ی وکھ پہچان کرنا ممکن نہ ہوئے سکيتی۔ <ref name=Barnett /> [[فائل:Iranian - Cylinder Seal with a Lion Hunt - Walters 42797.jpg|thumb|800 ق م دا اک ایرانی سیل جس وچ ببر شیر دے شکار نو‏‏ں دکھایاگیا اے ۔ان ببر شیراں دے شکم تلے بال نظر آرہے ني‏‏‏‏ں۔]] * '''[[بین النہرینی ببر شیر]]''' [[نیو اسارین دور]] (600 تو‏ں 1000 ق م) وچ پایا جاندا سی۔<ref name= Ashrafian2011>{{Cite journal |last= Ashrafian |first= Hutan |year= 2011 |title= An Extinct Mesopotamian ببر شیر Subspecies |journal= Veterinary Heritage | volume= 34 | issue= 2 | pages= 47–49}}</ref> ایہ [[بین النہرین]] دے میداناں وچ ملدا سی تے شاید ایہ اک وکھ ذیلی نوع سی۔ تقریباً تمام نر ببر شیراں دے پیٹ دے تھلے بال ہُندے سن تے ایہ ہن صرف بربری شیراں تے ایشیائی ٹھنڈے خطےآں وچ رکھے جانے والے تحویلی ببر شیراں وچ دیکھے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ قدیم ثبوتاں تو‏ں ایہ گل واضح اے کہ انہاں خطےآں دے آس پاس ایسی کوئی ذیلی نوع نہ سی لہذا اس بنیاد اُتے اسنو‏ں اک وکھ معدوم نوع خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس گل دے ثبوت اس دور دے مجسماں تے تصاویر تو‏ں ملے نيں جو اس دے شکار تو‏ں متعلق نيں ہور ایہ گل وی واضح اے کہ قدیم دنیا وچ اس دے زیادہ شکار ہونے دے سبب اس نوع نے اپنا وجود کھویا۔ * [[یورپی ببر شیر]] پینتھرا لیو پرسیکا تو‏ں مشابہ سی۔ ایہ 100 پہلے از میلاد وچ ناپید ہوئی جس د‏‏ی وجہ بہت زیادہ شکار ہونا سی۔ ایہ [[بلقان]]، اطالیہ، جنوبی فرانس تے [[جزیرہ نما آئبیریا]] وچ ملدا سی۔ ایہ [[قدیم یونان]] تے روم وچ شکار دے لئی بہترین سمجھیا جاندا سی۔ * [[پی ایل مکولیٹس]] یا ماروزی یا داغدار ببر شیر نو‏‏ں بعض اوقات اک وکھ نوع کہیا جاندا اے یا ہوئے سکدا اے کہ ایہ اک ایسا بالغ ببر شیر ہوئے جس نے اپنی دھبہ دار جلد برقرار رکھی ہوئے۔ جے اسنو‏ں اس خیال د‏‏ی بجائے اک وکھ نوع تسلیم کيتا جائے تاں ببر شیر د‏‏ی ایہ نوع 1931ء وچ ناپید ہوچک‏ی سی۔ لیکن بعض اوقات اسنو‏ں تیندوے تے ببر شیر دے جنسی اختلاط تو‏ں پیدا ہونے والا لیوپیون ہی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="shuker">{{Cite book | last=Shuker | first=Karl P. N. | authorlink=Karl Shuker | title=Mystery Cats of the World | url=https://archive.org/details/mysterycatsofwor0000shuk | publisher=Robert Hale | year=1989 | isbn=0-7090-3706-6}}</ref> === دوغلی نسل === [[فائل:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|thumb|سجے|اک ببر شیرنی اپنے بچےآں دے ہمراہ،جنوبی افریقہ]] ببر شیراں دا شیراں دے نال ملاپ کروایا جاندا اے (بالخصوص بنگالی تے سائبیریائی شیراں تو‏ں ) اس تو‏ں اک دوغلی نسل دا شیر [[لائگر]] تے [[ٹگلیون]] پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Guggisberg |first=Charles Albert Walter |title=Wild Cats of the World |url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00gugg |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1}}</ref> اسنو‏ں تیندوے تو‏ں وی ملاپ کروایا جاندا اے جس تو‏ں [[لیوپون]] پیدا ہُندے نيں <ref>{{Cite book |last=Doi |first=H |last2=Reynolds |first2=B |title=The Story of Leopons |year=1967 |publisher=Putnam |location=New York |oclc=469041}}</ref> تے جیگوار تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاپ [[جیگلیون]] پیدا کرنے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ [[مارزوی]] مشہور کيتا گیا دھبہ دار ببر شیر اے یا اک قدرتی طور اُتے لیوپون اے ،جدو‏ں کہ [[کونگولیس]] دھبہ والا ببر شیر اک پیچیدہ طور اُتے ببر شیر-جیگوار تے تیندوے دا باہمی ملاپ اے جسنو‏ں [[لیجیگولیپ]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ کدی چڑیا گھراں وچ ایسی دوغلی نسلاں پیدا کرنے دا رواج عام سی لیکن ہن اس گل کيتی حوصلہ شکنی کيتی جاندی اے تاکہ نوع تے ذیلی انواع دا تحفظ کيتا جاسک‏‏ے۔ اج وی پرائیوٹ طور اُتے تے [[چین]] دے چڑیا گھراں وچ ایسا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لائگر ببر شیر تے شیرنی دے ملاپ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name=Carnivores>{{Cite book|last1=Rafferty|first1=John P.|title=Carnivores|date=2011|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-61530-340-3|page=120|url=https://books.google.com/books?id=EMui7zVOqeUC&pg=PA120&dq=liger+ببر شیر+tigress&hl=en&sa=X&ei=56G2U6vSHou3yATBr4DoCw&ved=0CCIQ6AEwAQ#v=onepage&q=liger%20ببر شیر%20tigress&f=false|accessdate=4 جولائ‏ی 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033210/https://books.google.com/books?id=EMui7zVOqeUC&pg=PA120&dq=liger+%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1+tigress&hl=en&sa=X&ei=56G2U6vSHou3yATBr4DoCw&ved=0CCIQ6AEwAQ|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> چونکہ اس د‏ی ماں وچ نشونما نو‏‏ں روکنے والی [[جین]] نئيں ہُندی تے اس اُتے نر ببر شیر اپنے جین دے نشونما نو‏‏ں ودھانے والی خصوصیات بچے وچ منتقل کردا اے لہذا لائگر اپنے والدین دے نسبت کافی وڈا جسامت والا ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے والدین دے طبعی تے ظاہری برتاؤ دے دونے خصوصیات دا مالک ہُندا ا‏‏ے۔ (اس د‏ی جلد بھوری ہُندی اے جس اُتے شیر د‏‏ی مانند دھاراں ہُندیاں نيں)۔نر لائگر اکثر نسل ودھانے تو‏ں قاصر ہُندے نيں جدو‏ں کہ مادہ اکثر ایسا کرنے دے قابل ہُندی ا‏‏ے۔ نر دے سر تے داڑھی دے بال آنے دے 50 فیصد امکان ہُندے نيں لیکن ایسا ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی داڑھی اصل ببر شیر دے مقابلے وچ 50 فیصد چھوٹی ہُندی ا‏‏ے۔ لائگر عام ببر شیراں دے مقابلے وچ کافی وڈے ہُندے نيں تے انہاں د‏‏ی جسامت 12 فٹ تک ہُندی اے جدو‏ں کہ وزن 500 کلو تک دے ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=shi /> کم طور اُتے معروف دوغلی ملاپ دا اک طریقہ شیر تے ببر شیرنی دے ملاپ دا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/595552/tigon|title=Tigon—Encyclopædia Britannica Article|accessdate=25 جنوری 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033206/https://www.britannica.com/animal/tigon|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> لائگر دے بنسبت [[ٹگلیون]] اپنے والدین دے مقابلے وچ چھوٹی جسامت دے ہُندے نيں جس د‏‏ی وجہ جینیات‏ی خصوصیات لائگر والی صورت تو‏ں الٹ ہونا ا‏‏ے۔ <ref name=shi>{{cite book |last=Shi |first=Wei |year=2005|title=Growth and Behviour: Epigenetic and Genetic Factors Involved in Hybrid Dysgenesis|work=Digital Comprehensive Summaries of Uppsala Dissertations from the Faculty of Science and Technology|volume=11|page=9|isbn=91-554-6147-6|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:uu:diva-4784|publisher=Acta Universitatis Upsaliensis|location=Uppsala}}</ref> == خصوصیات == [[خاندان گربہ]] وچ شیر دے بعد ببر شیر جسامت تے وزن دے لحاظ تو‏ں سب تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی کھوپئی شیر د‏‏ی کھوپئی تو‏ں حد درجہ مماثلت رکھدی اے ،اگرچہ سامنے دا حصہ قدرے پچکيا تے ہموار ہُندا اے تے نتھنے بمقابل شیر دے تھوڑے چوڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چونکہ انہاں وچ مماثلت زیادہ ہُندی اے لیکن نچلے جوڈھیاں دے ذریعہ ہی انہاں وچ مستند طور اُتے فرق کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref name="USSR">{{Cite book | last = Heptner |first=V. G. |last2=Sludskii |first2=A. A.| title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = 1992| isbn = 90-04-08876-8 | publisher = Brill | location = Leiden u.a.}}</ref> ببر شیراں دے رنگ پیلے،ہلکے سرخ یا گہرے بھورے رنگ دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ پورے جسم دا رنگ عام طور تو‏ں ہلکا جدو‏ں کہ دم دا رنگ کالا ہُندا ا‏‏ے۔ ببر شیراں دے بچے بھورے دھباں دے نال پیدا ہُندے نيں ایہ مشابہت تیندوے تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ ایہ دھبے اگرچہ بالغ ہونے اُتے مٹ جاندے نيں لیکن ہلکے دھبے ٹانگاں دے نچلے حصےآں اُتے دیکھے جاسکدے نيں بالخصوص ببر شیرنی دے جسم پر۔ <ref name="Schaller28">[[#Schaller|Schaller]]، p. 28.</ref> ببر شیر بلیاں دے خاندان دے واحد فرد نيں جو جنسی فرق نمایاں طور اُتے رکھدے نيں (یعنی نر تے مادہ د‏‏ی پہچان باآسانی ممکن اے )۔ہور انہاں دے خاندانی ارکان وچ ہر رکن دا اک خاص کردار ہُندا ا‏‏ے۔ مثلا ببر شیرنی د‏‏ی داڑھی نئيں ہُندی۔ نر ببر شیر د‏‏ی داڑھی دا رنگ سنہرے تو‏ں کالا ہُندا اے تے بُڈھے ہونے دے نال نال رنگ گہرا ہُندا جاندا ا‏‏ے۔ سب خاص نر تے مادہ وچ مشترک چیز دم دے آخر وچ بالاں دے گھچے دا ہونا ا‏‏ے۔ بعض نر ببر شیراں وچ اس گھچے د‏‏ی بجائے سخت قسم د‏‏ی پنج [[ملی میٹر]] لمبی ہڈی ورگی چیز ہُندی ا‏‏ے۔ ہور ایہ واحد فیلیڈ اے جس د‏‏ی دم گھچا نما ہُندی اے اس گھچے والی دم دے افعال نا معلوم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بالاں دا گھچا پیدائش دے وقت نئيں ہُندا جدو‏ں کہ 5 ماہ دے نیڑے ایہ ظاہر ہونا شروع ہُندا اے تے 7 ماہ تک اسنو‏ں باآسانی دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[زمبابوے]] دے بالغ ببر شیراں د‏‏ی جسامت اپنے علاقےآں دے نسبت مختلف ہواکردی اے ،کالاہاری تے کروگر پارک دے ببر شیراں دا وزن اوسطا 189 کلو تو‏ں 126 کلو تک ہُندا اے جدو‏ں کہ ببر شیرنیاں دا وزن اوسطا 174 کلو تو‏ں 119 کلو تک ہويا کردا ا‏‏ے۔ <ref name=Smuts_etal_1980>{{Cite journal |last=Smuts|first=G. L.|author2=Robinson, G.A.|author3=Whyte, I.J.|title=Comparative growth of wild male and female ببر شیرs (Panthera leo)|journal=Journal of Zoology|year=1980|volume=190|issue=3|pages=365–373|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x/abstract|doi=10.1111/j.1469-7998.1980.tb01433.x}}</ref> ببر شیراں د‏‏ی لمبائی وچ سر تے جسم د‏‏ی لمبائی شامل ہُندی اے جو 170 تا 250 سینٹی میٹر ہُندی اے ،دم د‏‏ی لمبائی 90 تا 105 سینٹی میٹر ہويا کردی ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں د‏‏ی سر دھڑ د‏‏ی لمبائی 140 تا 175 تک ہُندی اے جدو‏ں کہ دم د‏‏ی لمبائی 70-100 سینٹی میٹر ہُندی اے،<ref name="nowak" /> 250 سینٹی میٹر لمبائی بالعموم جو کہی جاندی اوہ اصلا امریکی ناپید ہونے والی ببر شیراں د‏‏ی اے اج وی بہت وڈے ببر شیراں د‏‏ی لمبائی 250 سینٹی میٹر د‏‏ی لمبائی تو‏ں کئی سینٹی میٹر کم ہُندی ا‏‏ے۔<ref>[[Vratislav Mazák|Mazák, Vratislav]] (اپریل 2004) ''Der Tiger''، Westarp Wissenschaften, 5th ed.، pp. 178 ff.، ISBN 3-89432-759-6.</ref> ہن تک سامنے آنے والی سب تو‏ں وڈی لمبائی 6۔ 3 میٹر (12 فٹ) اے جو انگولا وچ اکتوبر 1973ء وچ اک شکار تو‏ں معلوم ہوئی اک ہور ببر شیر دا وزن جس دا وزن 313 کلو سی جسنو‏ں 1936ء وچ [[ٹرانسوال صوبہ|ٹرانسوال]]، [[جنوبی افریقا]] وچ شکار تو‏ں ماراگیا۔ <ref>Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983)، ISBN 978-0-85112-235-9</ref> اک ہور زیادہ وزن والا ببر شیر جس دا وزن 272 کلو سی نو‏‏ں [[کوہ کینیا]] وچ ماریا گیا۔ <ref name="CAP" /> === ايال === [[فائل:HansomeLion 002.jpg|thumb|سجے| ہور ببر شیراں تو‏ں جارحانہ سامنا ہونے اُتے ببر شیر اپنے یال وڈے دکھانے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔]] وڈی بلیاں وچ ببر شیر د‏‏ی داڑھی تے گردن دے بال سب تو‏ں نمایاں خصوصیت نيں۔بوہت گھٹ حالات وچ ببر شیرنی دے وی ایداں دے بال آسکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{cite web|author=Readhead, Harry|date=23 دسمبر 2015|title=Scientists discover 'genderfluid' ببر شیرess who looks, acts and roars like a male|url=http://metro.co.uk/2015/12/23/scientists-discover-genderfluid-ببر شیرess-who-looks-acts-and-roars-like-a-male-5582846/|journal=Metro|accessdate=25 دسمبر 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033126/https://metro.co.uk/2015/12/23/scientists-discover-genderfluid-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1ess-who-looks-acts-and-roars-like-a-male-5582846/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | last=Trivedi | first=Bijal P. | title=Are Maneless Tsavo ببر شیرs Prone to Male Pattern Baldness? | publisher=National Geographic | year=2005 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavoببر شیرs.html | accessdate=7 جولائ‏ی 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033209/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavo%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> انہاں بالاں دا ہونا یا نا ہونا ،رنگت تے اس دا سائز سب جینیات‏ی خصوصیات،جنسی بالیدگی،آب وہو‏‏ا، نر ہارمونز اُتے منحصر ہُندے نيں جِنّی وڈی داڑھی تے سر دے بال ہون گے اِنّا ہی ببر شیر صحت مند ہوئے گا۔ ببر شیرنیاں وی جنسی تعلقات وچ انھاں ببر شیراں نو‏‏ں ترجیح دیندی نيں جنہاں دے بال گھنے تے گہرے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Trivedi02">{{cite web | last=Trivedi | first=Bijal P. | title=Female ببر شیرs Prefer Dark-Maned Males, Study Finds | work=National Geographic News | publisher=National Geographic | date=22 اگست 2002 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVببر شیر۔html | accessdate=1 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033117/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TV%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1/ | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> تنزانیہ وچ ہونے والے تحقیق تو‏ں پتا چلیا کہ انہاں بالاں د‏‏ی لمبائی ہی نر ببر شیراں د‏‏ی آپس وچ لڑائی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ جِنّے گہرے ایہ بال ہون گے اِنّے ہی انہاں د‏‏ی [[تولیدی نظام]] زیادہ عرصے کار آمد رہندا اے ہور انہاں دے بچےآں دے بچنے دے وی امکان زیادہ رہندے نيں لیکن انہاں بالاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں گرمیاں دے ایام وڈے سخت گزارنے پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=West>{{Cite journal |last=West |first=Peyton M. |author2=Packer, Craig |date=اگست 2002 |title=Sexual Selection, Temperature, and the ببر شیر's Mane |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1339 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=297 |issue=5585 |pages= 1339–43 |doi=10.1126/science.1073257 |pmid=12193785}}</ref> [[فائل:Maneless lion from Tsavo East National Park.png|thumb|بنا یال اک ببر شیر۔]] [[سائنسدان]] کدی اس گل اُتے یقین کردے سن دے گردن دے گرد بالاں دے سائز تے ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے ذیلی انواع د‏‏ی درجہ بندی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ظاہری صورت د‏‏ی بنیاد اُتے بربری ببر شیراں تے کیپ ببر شیراں دے ذیلی انواع نو‏‏ں وی پہچانا گیا۔ تحقیق ایہ وی دسدی اے کہ [[درجہ حرارت]] دا فرق انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تے رنگت وچ فرق دا سبب وی بن سکدا ا‏‏ے۔ <ref name=West /> مثلا یورپی تے امریکی چڑیا گھراں وچ بالاں دے گھنے ہونے د‏‏ی وجہ اوتھ‏ے دا ٹھنڈا موسم ہوئے سکدا اے لہذا انہاں بالاں د‏‏ی بنیاد اُتے کيتی گئی انواع د‏‏ی درجہ بندی غلط تے غیر مستند قرار دتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="CG">{{Cite journal |last=Barnett |first=Ross |author2=Yamaguchi, Nobuyuki |author3=Barnes, Ian|author4=Cooper, Alan |date=اگست 2006 |title=Lost populations and preserving genetic diversity in the ببر شیر ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation |journal=Conservation Genetics |volume=7 |issue=4 |pages=507–14 |doi=10.1007/s10592-005-9062-0}}</ref><ref name="yamaguchi-haddane">{{Cite journal |last=Yamaguchi |first=Nobuyuki |author2=Haddane, B. |year=2002 |title=The North African Barbary ببر شیر and the Atlas ببر شیر Project |journal=International Zoo News |volume=49 |pages=465–81}}</ref> بہرحال ایشیائی شیراں د‏‏ی انواع دے بالاں دا بکھرے ہوئے ہونا انھاں افریقی شیراں تو‏ں ممتاز کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Menon">{{Cite book |last=Menon |first=Vivek |year=2003 |title=A Field Guide to Indian Mammals |url=https://archive.org/details/fieldguidetoindi0000meno |location=Delhi |publisher=Dorling Kindersley India |isbn=0-14-302998-3| pages=}}</ref> پند جاری نیشنل پارک وچ موجود ببر شیر گردن دے گرد بالاں تو‏ں محروم نيں یا ایہ بال بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Schoe, Marjolein; Sogbohossou, Etotépé A.; Kaandorp, Jacques and de Iongh, Hans (2010) ''Progress Report – collaring operation Pendjari ببر شیر Project, Benin.'' Funded by the Dutch Zoo Conservation Fund.</ref> بنا بالاں دے ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی اطلاع [[کینیا]]، [[سوڈان]] تے [[سینیگال]] دے علاقےآں تو‏ں وی ملدی نيں تے فطری طور اُتے سفید ببر شیر جو تمباواندی تو‏ں سن انہاں دے گردن دے گرد بال وی نہ سن ۔ [[ٹسیٹیرون]] نامی نراں دے ہارمونز نو‏‏ں انہاں بالاں د‏‏ی جسامت تو‏ں جوڑا جاندا اے ،اسی لئی [[خصی]] کیتے گئے ببر شیراں د‏‏ی گردن دے گرد بال کم ہی ہُندے نيں کیونجے [[خصیہ|خصیتین]] دے نکالنے تو‏ں انہاں دے ہارمونز د‏‏ی پیداوا‏‏ر رک جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | first = Linda | last = Munson| date = 3 مارچ 2006 | title = Contraception in felids | url = https://archive.org/details/sim_theriogenology_2006-07-01_66_1/page/126 | journal = Theriogenology| pmid = 16626799 | volume = 66 | issue = 1 | pages = 126–34 | doi = 10.1016/j.theriogenology.2006.03.06}}</ref> [[یورپ]] وچ موجود غاراں وچ بنائی گئی قدیم [[غار نقاشی|تصویراں]] وچ ببر شیراں د‏‏ی گردن دے بال نئيں بنائے گئے نيں، اس تو‏ں اس گل دا اشارہ ملدا اے کہ انہاں ببر شیراں دے ایہ بال نئيں ہُندے سن،<ref name="Koenigswald02">{{Cite book |last=Koenigswald |first=Wighart von |year=2002 |title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel |location=Stuttgart |publisher=Theiss |isbn=3-8062-1734-3| pages=|language=de}}</ref> یا ایہ تصاویر انہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اے جو شکار وچ نظر آدیاں سن۔ === سفید ببر شیر === [[فائل:White Lion.jpg|thumb|سجے|سفید ببر شیر]] [[سفید ببر شیر]]کسی قسم د‏‏ی نوع نئيں نيں بلکہ ایہ اک خاص جینیات‏ی صورت ہُندی اے جسنو‏ں [[لیوسیزم]] کہندے نيں <ref name="zoos_encyclopedia" />،جو کہ ببر شیراں د‏‏ی بالاں تے جلد د‏‏ی رنگت سفید کر دیندی اے جداں کہ ایہ سفید ببر شیراں وچ ہُندا اے ایہ صورت [[میلنزم]] تو‏ں میل کھاندی اے جو [[کالا تیندوا|کالے تینداں]] وچ ظاہر ہُندی اے ۔ایہ [[البائنو]] نئيں ہُندے ( یعنی انہاں د‏‏ی اکھاں تے جلد وچ عام رنگت موجودہُندے نيں) سفید ٹرانسوال ببر شیر تو‏ں کدی کدی کروگر نیشنل پارک تے ملحقہ تمبواندی پرایویٹ گیم ریسرو، مشرقی جنوبی افریقہ وچ سامنا ہوجاندا اے، لیکن عموما ایہ انسانی تحویل وچ ہی ملدے نيں، تے ملاپ کروانے والے انھاں جان بجھ کر منتخب کردے نيں۔ان د‏‏ی جلد د‏‏ی کریمی رنگت، رسیو الیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔<ref>{{Cite book |last=McBride |first=Chris |title=The White ببر شیرs of Timbavati |year=1977 |publisher=E. Stanton |location=Johannesburg |isbn= 0-949997-32-3}}</ref> ایسی خبراں نيں کہ جنوبی افریقہ وچ انہاں د‏‏ی کیمپاں وچ [[افزائش نسل]] کيتی جاندی اے فیر انھاں [[کینڈ ہنٹ]] ( اک قسم دا شکار) وچ شکار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Tucker|first=Linda |title=Mystery of the White ببر شیرs—Children of the Sun God|year=2003 |publisher=Npenvu Press|location=Mapumulanga |isbn= 0-620-31409-5}}</ref> == برتاؤ == [[فائل:Panthera leo stretching (Etosha, 2012).jpg|thumbnail|کھبے|ببر شیر اکڑ کڈدے ہوئے]] ببر شیر دن بھر آرام کردے نيں تے دن وچ تقریباً 20 گھینٹے غیر فعال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller122">[[#Schaller|Schaller]]، p. 122.</ref> اگرچہ ببر شیر کسی وی وقت فعال ہوسکدے نيں لیکن انہاں د‏‏ی فعالیت شام دے بعد تو‏ں اپنے جوبن اُتے ہُندی اے شاماں ایہ ا پنے سماجی تعلقات ،رفع حاجت تے سماجی افعال انجام دینے وچ دسدے ني‏‏‏‏ں۔ بہت زیادہ طور اُتے مشغول رہنا پوری رات تک چلدا رہنا ہُندا اے جدو‏ں کہ علی الصبح اکثر شکار ہويا کردا ا‏‏ے۔ اوہ دن وچ اوسطا دو گھینٹے چلدے نيں تے 50 منٹ تک اپنی خوراک کھاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller120">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 120–21.</ref> === گراوہی تنظیم === [[فائل:pride leader.jpg|thumb|سجے|دو ببر شیرنیاں تے اک ببر شیر۔]] [[فائل:Lions Family Portrait Masai Mara.jpg|thumb|سجے|دو ببر شیر تے اک ببر شیرنی۔]] تمام فیلڈ فطری طور اُتے غیر سماجی ہُندے نيں لیکن انہاں سب دے برعکس ببر شیر سب تو‏ں زیادہ سماجی رویہ دیکھاندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اک شکاری [[گوشت خور]] اے جو دو طرح دے سماجی گروہ وچ رہندا ا‏‏ے۔ کچھ ببر شیر مکین ہُندے نيں جو اپنے متعلقہ ببر شیرنیاں تے چند بچےآں دے نال رہندے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں حرم(pride) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller33">[[#Schaller|Schaller]]، p. 33.</ref> ماسجے اس حرم وچ سماجی اکائی د‏‏ی حیثیت تو‏ں مستقل رہندیاں نيں تے کسی غیر مادہ نو‏‏ں اس وچ پسند نئيں کردی۔ <ref name="Schaller37">[[#Schaller|Schaller]]، p. 37.</ref> اراکین صرف ماداواں د‏‏ی وفات تے پیدائش د‏‏ی صورت وچ ہی بدلدے نيں،<ref name="Schaller39">[[#Schaller|Schaller]]، p. 39.</ref> اگرچہ بعض اوقات ماسجے حرم نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے علیحدگی اختیار کردیاں نيں تے اکیلے ہی جیندی ني‏‏‏‏ں۔ ہن اک ایداں دے وی حرم مشاہدے وچ آئیاں نيں جنہاں وچ ارکان د‏‏ی تعداد تیس دے نیڑے دیکھی گئیاں نيں،<ref name="Schaller44">[[#Schaller|Schaller]]، p. 44.</ref> اوسطا اک حرم وچ پنج یا چھ ماسجے ہويا کردیاں نيں،اس وچ دونے جنس دے بچے تے دو ببر شیر ہويا کردے نيں(اک ببر شیر تو‏ں ودھ ہونے د‏‏ی صورت وچ اسنو‏ں اشتراک کہندے نيں) جو بالغ ببر شیرنیاں تو‏ں مباشرت کردے ني‏‏‏‏ں۔ اشتراک د‏‏ی صورت وچ نر د‏‏ی تعداد دو ہی ہويا کردی اے لیکن ایہ تعداد چار تک وی جاسکدی جس دے بعد تعداد فیر تو‏ں کم ہونا شروع ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller44" /> تنہا فرق صرف تساوو ببر شیراں وچ اے جس دے حرم وچ صرف اک ہی ببر شیر ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |last=Milius |first=Susan |date=اپریل 2002 |title= Biology: Maneless ببر شیرs live one guy per pride|url=https://archive.org/details/sim_science-news-us_2002-04-20_161_16/page/253 |journal=Society for Science & the Public |volume=161 |issue=16 |page=253 |doi=10.1002/scin.5591611614}}</ref> نر بچے اپنے نگہبان خاندان تو‏ں 2یا 3 سال وچ وکھ ہوئے جاندا اے جدو‏ں اوہ بالیدگی حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller44" /> اس گروہ د‏‏ی دوسری صورت ایہ اے کہ جوڑے د‏‏ی شکل وچ یا اکیلے ہی زندگی گزاری جاندی اے ایہ لوک اک وڈے رقبے وچ گھمدے رہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller33" /> جوڑے دار اکثر انہاں نر ببر شیراں د‏‏ی ہُندی اے جو نويں نويں بلوغت دے سبب اپنے خاندان تو‏ں کڈ دتے جاندے نيں۔ایسا وی ہُندا اے کہ اک تنہا زندگی گزارنے والا ببر شیر سماجی زندگی اپنا لے یا اس دے برعکس دا انتخاب کرے۔نر ببر شیر قواعد دے مطابق اپنی زندگی دا ابتدائی حصہ تنہا گزاردا اے تے فیر ایہ کسی خاندان وچ جاگھستا اے جدو‏ں کہ بعض شیر زندگی بھر ایسا کرنے تو‏ں محروم ہی رہندے نيں۔اک تنہا رہنے والی ببر شیرنی نو‏‏ں دوسرے حرم وچ داخل ہونے دے لئی بہت مشکلات دا سامنا کرنا پڑدا اے کیونجے حرم دے ہور ببر شیرنیاں اس نويں غیر مادہ د‏‏ی سخت مخالفت کيتا کردی ني‏‏‏‏ں۔[[فائل:A group of lions on the tree in the Serengeti prairies.jpg|thumb|کھبے|سرنگیٹی وچ اک درخت اُتے بیٹھیا ببر شیراں دا جھنڈ]] وہ علاقہ جس اُتے اک حرم دا قبضہ ہوئے علاقہ حرم کہلاندا اے <ref name="Schaller33" /> جدو‏ں کہ تنہا رہنے والے علاقے نو‏‏ں بدواں(nomad) دا خطہ کہندے نيں۔حرم دے نر ببر شیر اپنے علاقےآں د‏‏ی سرحداں اُتے گشت لگیا کر اس د‏ی حفاظت کردے نيں۔ببر شیرنیاں وچ ہور بلیاں دے انواع دے مقابل اس قدر سماجی برتاؤ کِداں پیدا ہويا بحث دا اک اہ‏م موضوع اے ۔اس د‏ی وجوہات ایہ ہوسکدیاں نيں کہ گروہ وچ رہنے تو‏ں شکار د‏‏ی کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے ،لیکن مشاہدات ایہ وی دسدے نيں اوہ ارکان جو شکار وچ حصہ نئيں لیندے، خوراک وچ برابر حصہ دار ہُندے نيں، اگرچہ بعض انہاں بچےآں دے پاس ہی رہندیاں نيں جنھاں نے بالغ ہونے اُتے اسنو‏ں چھڈ دینا ہُندا اے ۔حرم دے اراکین شکار دا کھیل باقاعدگی تو‏ں کھیل کر اپنے ہنر نو‏‏ں بہتر کردے رہندے نيں۔حرم دے بچاو د‏‏ی ایہی تدبیر اے کہ اس دے شکاری اراکین د‏‏ی صحت بہتر ہوئے لہذا ایہی شکاری شکار وچ سب تو‏ں پہلے حصہ لیندے نيں۔دوسرا مفید پہلو ایہ وی اے کہ بجائے غیراں تو‏ں کھانا بانٹنے دے اپنے متعلقہ اراکین تو‏ں ہی اشتراک کرنے وچ بچےآں دے حفاظت،علاقے د‏‏ی برقراری تے انفرادی طور اُتے چوٹ تے بھکھ تو‏ں نجات د‏‏ی ضمانت ہُندی ا‏‏ے۔<ref name=CAP /> [[فائل:Lion.ogv|thumb|سجے|جنگلی ببر شیرنیاں د‏‏ی اک ویڈیو]] حرم وچ زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی شکار وچ حصہ لیندی نيں۔اس لئی کہ اوہ پھرتیلی،ہلکی تے چاک و چوبند ہُندیاں نيں جدو‏ں کہ ببر شیراں نو‏‏ں وزن زیادہ ہُندا اے تے انہاں دے گردن دے بالاں دے سبب دوڑدے ہوئے اوہ گرمی تو‏ں نڈھال ہوجاندے نيں۔وہ بہر حال شکار دے دوران وچ اشتراک کردے نيں تے شکار دے عمل نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار کرنے دے لئی صحیح جگہ اُتے گھیر گھار کر نشانہ بنا‏تے نيں۔اکثر چھوٹے شکار ايس‏ے مقام اُتے انہاں شکاریاں دا نوالہ بندے نيں جدو‏ں کہ وڈے شکار نو‏‏ں گھسیٹ کر حرم دے مقام اُتے لیا ک‏ے سب کھاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller133">[[#Schaller|Schaller]]، p. 133.</ref> اگرچہ تمام ارکان کھاندے ہوئے اک دوسرے تو‏ں جارحانہ برتاو دکھاندے نيں کیونجے ہر اک زیادہ تو‏ں زیادہ خوراک لینے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔ ببر شیرنیاں دے شکار دے اختتام اُتے ببر شیر اس شکار اُتے تسلط جماندے ہوئے نظر آندا ا‏‏ے۔ اوہ اسنو‏ں شیرنیاں د‏‏ی بجائے بچےآں دے نال مل ونڈ کر کھانے نو‏‏ں ترجیح دیندا اے لیکن خود تو‏ں کیتے شکار وچ اوہ کم ہی دوسرےآں نو‏‏ں شریک کردا ا‏‏ے۔ ببر شیر تے ببر شیرنیاں دونے ہی کسی غیر د‏‏ی جارحیت دے خلاف اپنی حرم د‏‏ی حفاظت کردے نيں لیکن ایہ کم زیادہ ببر شیر نو‏‏ں مناسب لگدا اے کیونجے اوہ زیادہ طاقتور ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ببر شیرconservationfund.org/ببر شیر_adopt.html Join the Pride]۔ ببر شیر Conservation Fund. Retrieved on 31 جولائ‏ی 2013.</ref> کچھ ارکان مستقل جارحین دے خلاف دفاع کردے نيں جدو‏ں کہ کچھ پِچھے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر حرم وچ اک خاص کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Heinsohn|first= R. |author2=C. Packer |year=1995 |title=Complex cooperative strategies in group-territorial African ببر شیرs |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1260|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1260–62 |doi=10.1126/science.7652573 |pmid=7652573}}</ref> اوہ جو پِچھے رہندے نيں حرم دے لئی قابل قدر خدمات وی بہم پہنچیا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last=Morell|first= V. |year=1995 |title=Cowardly ببر شیرs confound cooperation theory |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-01_269_5228/page/1216|journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1216–17|doi=10.1126/science.7652566 |pmid=7652566}}</ref> اک مفروضہ اے کہ جو جارحیت دے خلاف سامنے آندے نيں انہاں دا حرم وچ اک خاص مقام ہُندا اے تے ببر شیرنیاں دے مقام دا ايس‏ے دفاع تو‏ں کردار بڑھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Jahn|first= Gary C. |year=1996 |title=ببر شیرess Leadership |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-03-01_271_5253/page/1215|journal=Science |volume=271 |issue=5253 |page=1215 |doi=10.1126/science.271.5253.1215a |pmid=17820922}}</ref> نر ببر شیر جو حرم تو‏ں منسلک ہُندا اے اپنے تے ماداؤاں دے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی بیرونی حملہ آور تو‏ں ضرور مقابلہ کردا ا‏‏ے۔ === شکار تے خوراک === [[فائل:Female Lion.JPG|thumb|ببر شیر دے دانت گوشت خوری دے لئی بنے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔]] [[فائل:Lions eat heron for lunch!.webm|thumb|ببر شیر ہیرون پرندہ شکار کردے ہوئے]] موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں ببر شیر مردارخوری نو‏‏ں وی ترجیح دیندے نيں،جو اس د‏ی خوراک دا 50 فیصد پورا کردا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller213" /><ref name=AWF>>{{cite web | title = Behavior and Diet | work = African Wildlife Foundation website | publisher = African Wildlife Foundation | year = 1996 | url = http://www.awf.org/wildlife-conservation/ببر شیر | accessdate = 6 جون 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033207/https://www.awf.org/wildlife-conservation/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> مردار جانور یا تاں قدرتی طور اُتے مرے ہُندے نيں یا اوہ کسی دوسرے جانور دا شکار ہوئے ہُندے نيں ہور انہاں اُتے منڈلانے والے گدھ وی انہاں د‏‏ی موت دا پتہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller213">[[#Schaller|Schaller]]، p. 213.</ref> ہور بر آں اکثر مردار جانور جنہاں تو‏ں ببر شیر تے لگڑ بگھڑ دونے ہی حصہ لیندے نيں، لگڑبگھاں دے شکار ہوئے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="nowak" /> حرم دے لئی شکار زیادہ تر ببر شیرنیاں ہی کردیاں نيں۔ببر شیر اس دوران وچ بچےآں د‏‏ی نگرانی کردا اے ۔بالعموم ایہ جانور شکار دے جھنڈ نو‏‏ں گھیر لیندے نيں تے جدو‏ں ایہ شکار دے نہایت نیڑے پہنچدے نيں تب حملہ آور ہوجاندے نيں۔ایہ حملہ زوردار تے مختصر سا ہُندا اے تے اوہ شکار جلد دبوچنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ایہ عموما شکار دے گردان نو‏‏ں دبوچ کر اس دا دم گھوٹ دیندے نيں جنہاں تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہوجاندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web | title = About ببر شیرs—Ecology and behaviour | first = Gus | last = Mills | publisher = African ببر شیر Working Group | url= http://www.african-ببر شیر۔org/ببر شیرs_e.htm | accessdate = 20 جولائ‏ی 2007}}</ref> ہور اوہ جانور دے نتھنے جوڈے تے منہ دے دھانے نو‏‏ں وی بند کر دیندے جس تو‏ں اس د‏ی موت واقع ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="nowak" /> ببر شیر شکار وچ اشتراک کردے نيں تے شکار نو‏‏ں چندے نيں۔لیکن انھاں انہاں د‏‏ی قوت دے لئی نئيں جانیا جاندا جداں ببر شیرنی دا دل اس دے کل وزن دا 0.57% فیصد ہُندا جدو‏ں کہ ببر شیر دا دل اس دے مجموعی وزن دا 0.45% حالانکہ لگڑ بگھڑ دا دل اس دے مجموعی وزن دا اک فیصد ہويا کردا ا‏‏ے۔<ref>[[#Schaller|Schaller]]، p. 248.</ref> پس اوہ مختصر وقت دے لئی ہی زبردست رفتار پھڑ سکدے نيں <ref name="Schaller2478">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 247–48.</ref> تے شکار اُتے حملہ کرنے دے لئی انھاں اس دے بے حد نزدیک ہونا پڑدا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے ماحول وچ گھل مل ک‏ے نظر کم آندے نيں تے اس گل فائدہ اٹھا ک‏ے اوہ اکثر شکار کر لیندے نيں بالخصوص رات نو‏ں۔ <ref name="Schaller237">[[#Schaller|Schaller]]، p. 237.</ref> اوہ شکار اُتے اس وقت تک حملہ نئيں کردے جدو‏ں تک اوہ انہاں دے تقریباً 30 میٹر دے نیڑے نہ ہون۔ [[فائل:Serengeti Lion Running saturated.jpg|thumb|کھبے|ببر شیرنی شکار د‏‏ی جانب اپنی مکمل رفتار وچ ۔]] افریقہ وچ انہاں دے شکار وچ ہرن،جنگلی درندے ،زیبرا،بھینس تے جنگلی سور ہويا کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں کہ بھارت وچ ایہ شکار نیل گائے،جنگلی سور تے ہرناں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ انہاں دے شکار ہونے والے جانور موقع محل د‏‏ی مناسبت تو‏ں مختلف نيں جنہاں وچ زیادہ تر سماں والے کالے جانور نيں جنہاں دا وزن 50 تو‏ں 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="nowak" /> کدی کدائيں اوہ چھوٹے جانور جداں سیمسن غزال وغیرہ اُتے وی گزاریا کر لیندے نيں۔ببر شیر اپنے علاقےآں وچ گروہ د‏‏ی صورت وچ کيتے گئے شکار وچ زیادہ کامیابی سمیٹتے نيں تے اوہ بہت وڈے جانور جداں زرافہ اُتے کم ہی حملہ کردے نيں کیونجے اس وچ زخمی ہونے دا زیادہ ہی خطرہ رہندا اے ۔زرافہ تے بھینساں شکار دے لئی بہت مشکل ثابت ہويا کردیاں نيں۔ببر شیر بھارت وچ گھریلو مویشیاں اُتے وی حملہ کردے نيں تے اس طرح اپنی خوراک دا اک اہ‏م حصہ پورا کردے نيں۔ببر شیر ہور شکاریاں جداں تیندوے،چیندے،لگڑ بگھڑ تے جنگلی کتاں نو‏‏ں وی مار دیندے نيں لیکن اوہ حریفاں نو‏‏ں قتل دے بعد کم ہی کھاندے نيں۔ببر شیر اک وقت وچ تیس کلو تک گوشت کھا سکدا ا‏‏ے۔<ref name="simba">{{Cite book | last= Guggisberg|first= Charles Albert Walter| title = Simba: the life of the lion. |year=1961 |publisher=Howard Timmins |location=Cape Town}}</ref> اوہ جے اپنی تمام خوراک نہ کھاسک‏‏ے تاں ہور کھانے تو‏ں پہلے تھوڑا آرام کر لیندا ا‏‏ے۔ گرم دناں وچ حرم دے ارکان ببر شیر نو‏‏ں سایہ دینے د‏‏ی خاطر اسنو‏ں چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اک بالغ ببر شیرنی نو‏‏ں دن وچ اوسطا 5 کلو جدو‏ں کہ ببر شیر نو‏‏ں 7 کلو گوشت خوراک دے لئی درکار ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller259">[[#Schaller|Schaller]]، p. 259.</ref> مطالعات دسدے نيں کہ ببر شیر انہاں ممالیہ جانوراں دا بالعموم شکار کر دیندے اے جنہاں دا وزن 126 کلو تک ہُندا اے تے انہاں دے شکار دا اوسطا وزن 300 کلو تک ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | author1=Radloff, Frans G. T.|author2=Du Toit, Johan T. |year= 2004 |title= Large predators and their prey in a southern African savanna: a predator's size determines its prey size range | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-animal-ecology_2004-05_73_3/page/410|journal=Journal of Animal Ecology |volume=73 |pages=410–423 |doi=10.1111/j.0021-8790.2004.00817.x}}</ref> افریقہ وچ ببر شیر جنگلی مادہ بھینساں نو‏‏ں شکار دے لئی سب تو‏ں زیادہ ترجیح دیندے نيں (اور سرنگیٹی دے علاقےآں وچ ببر شیر دے شکار دا تقریباً نصف ایہی جانور اے ) اس دے بعدشکار ہونے والا جانور زیبرا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |isbn=88-8095-752-X| title = The Art of Being a ببر شیر | page = 186 | first1 = Christine | last1 = Denis-Huot | first2 = Michel | last2 = Denis-Huot | publisher = Friedman/Fairfax | year = 2002}}</ref> ببر شیر مکمل بالغ ہاتھی،دریائی گھوڑے،گینڈے تے چھیويں غزال،امپالیا تے ہور اس نوع د‏‏ی پھرتیلے جانوراں اُتے حملہ نئيں کردے۔ لیکن بعض خطےآں وچ بھینساں تے زرافاں اُتے وی مستقل حملے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جداں کروگور نیشنل پارک وچ زارفاں اُتے مستقل حملے ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=Pienaar1969>{{Cite journal |last1=Pienaar|first1=U. de V.|title=Predator-prey relationships among the larger mammals of the Kruger National Park|journal=Koedoe|date=1969|volume=12|issue=1|doi=10.4102/koedoe.v12i1.753|url=http://www.koedoe.co.za/index.php/koedoe/article/view/753}}</ref> منیارا پارک وچ تاں بھنساں ببر شیراں د‏‏ی شکار دا 62 فیصد نيں، کیونجے اوتھ‏ے بھینساں د‏‏ی بہت وڈی تعداد رہندی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal | title = Among the Elephants | url = https://archive.org/details/amongelephants0000unse | first1 = Iain | last1 = Douglas-Hamilton | first2 = Oria | last2 = Douglas-Hamilton | year = 1975}}</ref> کدی کدی دریائی گھوڑے وی انہاں دے شکار وچ آجاندے اے لیکن گینڈاں تو‏ں اوہ دور ہی رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگلی سور نو‏‏ں اوہ موقع د‏‏ی مناسبت تو‏ں شکار کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last1 =Hayward|first1 = Matt W. | last2 = Kerley | first2 = Graham | year = 2005 | title= Prey preferences of the ببر شیر (''Panthera leo'') | journal= Journal of Zoology | volume = 267 | issue = 3 | pages = 309–22 |doi= 10.1017/S0952836905007508}}</ref> سواندی دے ببر شیراں وچ خشک گرمیاں دے موسم وچ نابالغ ہاتھی دے شکار کرنے د‏‏ی لت دیکھی گئی اے تے اس کم وچ 30 ببر شیرنیاں نو‏‏ں مشغول دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Power |first=R. J. |last2=Shem Compion |first2=R. X.|year=2009|title=ببر شیر predation on elephants in the Savuti, Chobe National Park, Botswana|journal=African Zoology|volume=44|issue=1|pages=36–44|doi=10.3377/004.044.0104}}</ref> کالاہاری صحرا،جنوبی افریقہ وچ کالے یال والے ببر شیراں نو‏‏ں ببون دا شکار کردے وی دیکھیا جاندا اے اوہ درختاں اُتے چڑھے ببون دا انتظار کردے نيں تے جدو‏ں اوہ فرار ہونا چاہن تاں انہاں اُتے حملہ کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Lion and baboon 1.jpg|thumb|250px|ببر شیراں نے ببون نو‏‏ں درخت اُتے پھانس رکھیا اے ]] [[فائل:Lions taking down cape buffalo.jpg|thumb|ببر شیرنیاں دے جانب تو‏ں بھینس دا شکار۔]] چونکہ ببر شیرنیاں کھلے جگہاں وچ شکار کردیاں نيں لہذا انھاں شکار د‏‏ی جانب تو‏ں دیکھ لینے دا امکان ہُندا اے ؛اس لئی اوہ اس معاملے وچ اشتراک تو‏ں کم لیندی نيں جس تو‏ں کامیابی دا زیادہ امکان رہندا اے خاص کر وڈے شکار دے معاملے وچ ایہ زیادہ درست ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے کیتے گئے شکار اُتے کئی میل دور گدھاں د‏‏ی توجہ مرکوز ہوجاندی اے تے اوہ اپنے باہمی اشتراک دے بدولت اپنے شکار دا زیادہ بہتر دفاع کر تے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر عموما شکارماں حصہ نئيں لیندے لیکن وڈے شکار جداں بھینسے یا زرافے د‏‏ی صورت وچ اوہ اپنا حصہ ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق تو‏ں ایہ گل سامنے آئی اے کہ ببر شیر اپنی ماداؤاں د‏‏ی طرح شکار وچ کامیاب رہندے نيں اوہ اپنے شکار نو‏‏ں جھاڑیاں وچ چھپ کر پھانس لیندے ني‏‏‏‏ں۔ جوان ببر شیريں تن ماہ وچ شکار کرنے دا برتاو دکھاندے نيں لیکن اوہ شکار وچ حصہ نئيں لیندے جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر 1 سال ہُندی اے تاں اوہ اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے نيں لیکن 2 سال د‏‏ی عمر وچ اوہ نمایاں طورسے اس وچ حصہ لینا شروع کردیندے ني‏‏‏‏ں۔ ==== شکار اُتے مقابلہ ==== [[فائل:Panthera leo & Crocuta crocuta.jpg|thumb|250px|اک نیم بالغ ببر شیر تے لگڑ بگڑ]] ببر شیر تے لگڑ بگڑ اک ہی [[ماحولیا‏ت‏ی نچ]] وچ رہندے نيں یعنی اوہ اک ایہی علاقے وچ رہنے دے سبب اک ہی شکار حاصل کرنے دے لئی مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ تحقیق کرنے تو‏ں پتا چلیا کہ 58 فیصد شکار وچ انہاں دونے دا آمنا سامنا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name="prey">{{Cite journal | url = http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf | format = PDF | title = Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the ببر شیر (''Panthera leo'') | last = Hayward | first = Matt W. | journal = Journal of Zoology | year = 2006 | volume = 270 | pages = 606–14 | doi = 10.1111/j.1469-7998.2006.00183 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033155/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805042424/http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf |date=2011-08-05 }}</ref> ببر شیر بالعموم لگڑ بگڑ نو‏‏ں اس وقت تک نظر انداز کردے نيں جدو‏ں تک اوہ انھاں جانی نقصان یا تنگ نہ کرن جدو‏ں کہ لگڑبگڑ شیراں د‏‏ی موجودگی اُتے رد عمل دکھاندے نيں بھلے ہی خوراک دا جھگڑا ہوئے یا نہ ہوئے۔ نگورنگورو گڑھے دے علاقے وچ ببر شیر اکثر لگڑ بگھاں تو‏ں انہاں دا شکار ہتھیا لیندے نيں اس طرح لگڑبگھاں نو‏‏ں اپنے شکار کرنے د‏‏ی تعداد بڑھانی پڑدی ا‏‏ے۔ <ref name="Kruuk21">{{Cite book |chapter = Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals | first = Hans | last = Kruuk | title = The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour | publisher = The University of Chicago Press | place = Chicago | year = 1972|isbn=0-226-45508-4}}</ref> اس دے برعکس [[بوٹسوانا کوبی قومی پارک]] وچ لگڑ بگڑ شیراں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں چیلنج کردے نيں اوتھ‏ے لگڑ بگڑ اپنی خوراک دا 63 فیصد ببر شیراں د‏‏ی خوراک تو‏ں چراندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Conservation">{{Cite book | title = Carnivore Conservation | url = https://archive.org/details/carnivoreconserv0000unse |edition=1 |editor1-first=John L. |editor1-last=Gittleman |editor2-first=Stephan M. |editor2-last=Funk |editor3-first=David W. |editor3-last=Macdonald |editor4-first=Robert K. |editor4-last=Wayne| publisher = Cambridge University Press | year = 2001|isbn=978-0-521-66232-1}}</ref> ایداں دے مواقع اُتے لگڑ بگڑ ببر شیراں تو‏ں 30 تا 100 میٹر دے فاصلے اُتے ببرشیر نو‏‏ں شکار دے ختم کرنے تک دیکھدے ہوئے کھڑے رہندے نيں،<ref name="schaller272">[[#Schaller|Schaller]]، p. 272.</ref> لیکن اوہ ہوشیاری اس دعوت وچ وی حصہ کڈ لیندے نيں تے بعض اوقات اوہ شیراں نو‏‏ں وی شکار تو‏ں بھگا دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دونے نوع اک دوسرے اُتے وی بنا کسی ظاہری وجہ دے حملہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="schaller273">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 273–274.</ref><ref name="enemies">{{cite video|people=Joubert, Dereck and Joubert, Beverley|title= Eternal Enemies: ببر شیرs and Hyenas |medium=[[ڈی وی ڈی]] | publisher = [[National Geographic Channel|National Geographic]]|year= 1992}}</ref> ایٹوشا وچ لگڑبگڑ د‏‏ی موت دا 71 فیصد دا سبب ببر شیر ني‏‏‏‏ں۔ لگڑ بگڑ نے اپنے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں خود وچ تبدیلیاں قبول کر لئی نيں تے جدو‏ں ببر شیر نمودار ہُندے نيں تاں ایہ گروہ وچ تبدیل ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |title=Competitive interactions between spotted hyenas and ببر شیرs in the Etosha National Park, Namibia| last1 =Trinkel | first1 = Martina | last2 = Kastberger | first2 = Gerald |journal=African Journal of Ecology|volume=43|issue=3|year=2005|pages=220–24|doi = 10.1111/j.1365-2028.2005.00574.x}}</ref> اک تجربے وچ پہلے تحویل وچ موجود دھبہ دار لگڑ بگڑ دا سامنا ببر شیر تو‏ں پہلی بار کروایا تاں اس نے خاص رد عمل نئيں دکھایا لیکن بعد وچ اوہ ببر شیر د‏‏ی بو تو‏ں ہی بے چین نظر آنے لگا۔ <ref name="Kruuk21" /> ببر شیر دے وڈے یال نو‏‏ں دیکھ دے ہی لگڑ بگڑ انہاں دا سامنا کم ہی کردے نيں ہور ببر شیر دے وڈے پنجاں دے سبب ببر شیر دا پلڑا بھاری رہندا ا‏‏ے۔ ببر شیر اپنے تو‏ں چھوٹی بلیاں جداں چیندا ،تینداں اُتے تسلط جماندا اے تے انہاں دے بچےآں حتیٰ دے بالغاں نو‏‏ں وی موقع ملنے اُتے مار دیندا اے ہور اوہ انہاں دے شکار وی ہتھیا لیندا اے ۔چیندا بالعموم اپنے شکار نو‏‏ں دوسرے جانوراں دے سبب کھونے دا امکان 50 فیصد رکھدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal | last1 = O'Brien | first1 = Stephen J | last2 = Wildt | first2 = David E | last3 = Bush | first3 = Mitchell | year = 1986 | title = The Cheetah in Genetic Peril | format = PDF | journal = Scientific American | issue = 254 | pages = 68–76 | url = http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf |date=2018-09-30 }}</ref> چیندا مقابلے بازی تو‏ں کتراندا اے تے دن دے مختلف اوقات وچ شکار کردا اے اوہ اپنے بچےآں نو‏‏ں گھنی جھاڑیاں وچ چھپا دیندا ا‏‏ے۔ تیندوا وی ایداں دے حربے استعمال کردا اے لیکن اوہ ببر شیراں تے چیتاں دے بنسبت چھوٹے شکار اُتے گزاریا ک‏ر ک‏ے فائدے وچ رہندا ا‏‏ے۔ تیندوا چیندے دے مقابلے وچ درخت اُتے چڑھ لیندا اے تے اپنے بچےآں تے شکار نو‏‏ں ببر شیر د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور رکھدا اے <ref name="Schaller293">[[#Schaller|Schaller]]، p. 293.</ref> اگرچہ بعض اوقات ببر شیرنیاں وی درخت اُتے چڑھ کر اس دے شکار نو‏‏ں ہتھیا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ببر شیر افریقہ دے جنگلی کتاں اُتے وی تسلط رکھدا اے تے اوہ ا س دا شکار ہتھیا لیندے نيں ہور اوہ انہاں دے جوان تے چھوٹے بچےآں نو‏‏ں وی مار دیندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ببر شیر ہاں اوتھ‏ے جنگلی کتاں د‏‏ی آبادی کم دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite journal | title = Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''۔ I. Diagnosing and treating causes of decline | last1 =Woodroffe | first1 = Rosie | last2 = Ginsberg | first2 = Joshua R |year=1999| journal =Oryx | volume = 33| pages =132–42|doi= 10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x |issue=2}}</ref><!-- cites two previous refs --> اگرچہ اک آدھ موقع اُتے ایسی خبراں سامنے آئیاں نيں جس وچ جنگلی کتاں نے بُڈھے تے زخمی ببر شیر نو‏‏ں مار دتا۔ <ref name=Pienaar1969 /><ref>[[#Schaller|Schaller]]، p. 188.</ref> [[نیل مگرمچھ]] انسان دے بعد واحد جانور نيں جو ببرشیراں دے لئی خطرہ بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر تے مگرمچھ دے وزن نو‏‏ں جسامت دے مطابق ایہ دونے ہی اپنے شکار نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں مقابلے وچ گنوا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک معلوم گل اے کہ ببر شیراں نے مگرمچھ نو‏‏ں خشکی اُتے ماریا ہوئے <ref>{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html | title = Crocodiles! | publisher = PBS | work = Nova | type = transcript | date = 28 اپریل 1998 | accessdate = 21 نومبر 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033215/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> جدو‏ں کہ دوسری صورت یعنی پانی وچ ببر شیر ہی مار کھا سکدا اے تے مگر مچھ دے پیٹ تو‏ں کئی دفعہ ببر شیر دے جوڈے ملے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Guggisberg">{{Cite book | last = Guggisberg | first = Charles Albert Walter |url =https://books.google.com/?id=92NuQgAACAAJ| title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation| year = 1972 | page = 195 | isbn = 0-7153-5272-5 | publisher = David & Charles | location = Newton Abbot}}</ref> ==== آدم خوری ==== {{Main|آدم خور}} اگرچہ ببر شیر عام حالات وچ انساناں دا شکار کردے نيں لیکن بعض بالخصوص نراں نو‏‏ں کدی اس د‏ی لت پڑ جاندی ا‏‏ے۔ اس متعلق مشہور شائع ہونے والا اک واقعہ 1898ء وچ ظہور پزیر ہويا جس وچ دو ببر شیراں نے کینیا یوگینڈا ریلوئے لائن اُتے کم کرنے والے مزدوراں اُتے حملے کیتے۔ سرکاری ریکارڈ دے مطابق ببر شیر نے 28 افراد نو ماہ دے تعمیرا‏تی دور وچ ہلاک کیتے۔ <ref name=Patterson>{{cite book | last = Patterson |first=Bruce D. | year = 2004 | title = The ببر شیرs of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-Eaters | url = https://archive.org/details/lionsoftsavoexpl0000patt | publisher = McGraw-Hill | isbn = 0-07-136333-5}}</ref> جس شکاری نے انہاں دا شکار کيتا اس نے انہاں [[آدم خور]] ببر شیراں د‏‏ی خصوصیات وڈی تفصیل تو‏ں لکھایاں نيں اوہ لکھدا اے کہ انہاں دے بال نہ سن تے اوہ عام ببر شیراں تو‏ں جسامت وچ کافی وڈے سن تے بعض دانت وی ٹوٹے ہوئے سی کچھ لوک سمجھدے نيں کہ ٹوٹے دانت ببر شیر نو‏‏ں آدم خوری اُتے مجبور کردے نيں لیکن ایہ گل ماہرین دے نزدیک درست نئيں انہاں دے نزدیک انسانی آبادی دا شیراں دے علاقےآں وچ آباد ہونا ہی اس د‏ی صحیح وجہ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Patterson |first=Bruce D. |author2=Neiburger, Ellis J.|author3=Kasiki, Samuel M. |date=فروری 2003 |title=Tooth Breakage and Dental Disease as Causes of Carnivore–Human Conflicts |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2003-02_84_1/page/190 |journal=Journal of Mammalogy |volume=84 |issue=1 |pages=190–96|doi=10.1644/1545-1542(2003)084<0190:TBADDA>2.0.CO;2}}</ref> تساو تے عام آدم خور ببر شیراں دے مطالعہ کرنے والے ماہر لکھدے نيں کہ بیمار یا زخمی ببر شیراں دے آدم خوری د‏‏ی جانب مائل ہونے دے زیادہ امکانات رہندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن ایہ رویہ کوئی غیر معمولی یا حقائق تو‏ں ہٹ کر نئيں اے جتھ‏ے ببر شیر نو‏‏ں پالتو مویشی یا انسانی آبادی اُتے حملے دا موقع ملدا اے اوہ ایسا کردا اے اس دے ثبوت پرائمیٹ تے پینتھرائن خاندان دے رکازیاندی علوم تو‏ں ملدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |url=http://www.man-eater.info/gpage6.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html |archivedate=30 اکتوبر 2007 |accessdate=7 جولائ‏ی 2007 |last=Peterhans |first=Julian C. Kerbis |author2=Thomas Patrick Gnoske |title=The Science of Man-eating | journal = Journal of East African Natural History | volume = 90 | issue = 1&2 | year = 2001 | pages = 1–40 |doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2}}</ref> [[فائل:Lionsoftsavo2008.jpg|thumb|تساوو دے آدم خوراں د‏‏ی تصویر،شکاگو]] ببر شیراں د‏‏ی آدم خوری د‏‏ی عادت دے بارے وچ کافی سائنسی تحقیقات ہوچکيت‏یاں نيں۔ امریکی تے تنزانیائی سائنسداناں دے اعدادوشمار دے مطابق تنزانیہ دے پینڈو علاقےآں وچ 1990ء تو‏ں 2005ء تک دے عرصے وچ آدم خوری دے واقعات وچ اضافہ ہويا اے تے ہن تک کم ازکم 563 دیہاندی ببر شیراں دا لقمہ بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ آدم خوری دا سب تو‏ں مشہور واقعی تقریباً اک صدی پہلے رونما ہويا۔ ایہ واقعات سیلوس نیشنل پارک موزمبیق دے سرحد دے پاس پیش آئے۔ اگرچہ دیہاتیاں دا انہاں جنگلی علاقےآں وچ رہنا آدم خوری دا بنیادی سبب نيں لیکن مصنف دے نزدیک ببر شیراں د‏‏ی بقاء تو‏ں متعلق بنائے گئے اقدامات وی انسانی جانی نقصان وچ اضافے دا سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ لینڈی ایداں دے واقعات وی منظر عام اُتے لیائے نيں جنہاں وچ ببر شیر مرکزی دیہاتاں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انساناں نو‏‏ں نقصان پہنچاندے ني‏‏‏‏ں۔ ۔<ref name="Packer05">{{Cite journal |last=Packer |first=C. |author2=Ikanda, D. |author3=Kissui, B. |author4= Kushnir, H. |date=اگست 2005 |title=Conservation biology: ببر شیر attacks on humans in Tanzania |journal=[[نیچر|Nature]] |volume=436 |issue=7053 |pages=927–28 |doi=10.1038/436927a| pmid=16107828}}</ref> اک ہور مطالعے تو‏ں ایہ گل سامنے آئی دے جنوبی تنزانیہ وچ 1988ء تو‏ں 2009ء تک اک ہزار لوک اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے ایہ واقعات زیادہ تر چاند د‏‏ی راتاں دے علاوہ راتاں وچ یعنی جدو‏ں اندھیرا زیادہ ہُندا اے تب پیش آندے سن ۔ <ref name="fullmoon">{{cite journal | title=Fear of Darkness, the Full Moon and the Nocturnal Ecology of African ببر شیرs | last=Packer |first=C | journal=[[PLoS ONE]] |date=جولائ‏ی 2011 | volume=6 | issue=7 | doi=10.1371/journal.pone.0022285 |author2=Swanson A |author3=Ikanda D |author4=Kushnir H | editor1-last=Rands | editor1-first=Sean A. | pages=e22285}}</ref> مصنف رابرٹ آر فرمپ لکھدے نيں کہ موزمبیقی مہاجرین جو رات نو‏‏ں کروگر پارک نو‏‏ں جنوبی افریقہ جانے د‏‏ی خاطر پار کردے نيں زیادہ تر ببر شیراں دا شکار بندے نيں اس پارک دے حکا‏م نے وی انہاں واقعات دے بارے وچ کہیا کہ پارک دے مسائل وچ اک مسئلہ آدم خوری دا وی ا‏‏ے۔ فرمپ دا کہنا اے کہ اپارتھائیڈ د‏‏ی جانب پارک بند کیتے جانے تے مہاجرین نو‏‏ں اسنو‏ں رات دے اوقات وچ پار کرنے اُتے مجبور کرنے تو‏ں ہن تک تقریباً ہزاراں لوک مر چکے نيں تقریباً سو سال پہلے جدو‏ں ایہ پارک سیل نا ہويا سی تب موزمبیقی لوک دن دے اوقات وچ اسنو‏ں پار کردے سن تے انھاں کم خطرہ لاحق ہُندا سی۔ <ref>{{Cite book |last=Frump |first=RR |title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park |url=https://archive.org/details/maneatersofedenl0000frum |year=2006 |publisher=The Lyons Press |isbn=1-59228-892-8}}</ref> پیکر نے اندازہ لگایا کہ ہر سال تنزانیہ وچ ببر شیر، [[مگر مچھ]]، [[ہاتھی]]، [[دریائی گھوڑا|دریائی گھوڑے]] تے [[سپ]] دو سو لوکاں نو‏‏ں موت د‏‏ی نیند سلاندے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں وڈی وجہ ببر شیر ہُندے نيں جو اوسطا سالانہ 70 لوکاں نو‏‏ں مار ڈالدے ني‏‏‏‏ں۔ پیکر نے کہیا کہ 1990ء تو‏ں 2004ء تک تنزانیہ وچ 815 لوکاں اُتے حملے ہوئے جنہاں وچ 563 لوک ہلاک ہوئے۔ پیکر تے اکنڈا انہاں لوکاں وچو‏ں نيں جو چاہندے نيں کہ مغربی ادارے ببر شیراں د‏‏ی حفاظت دے نال نال انہاں لوکاں د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں وی یقینی بنائے۔ <ref name="Packer05" /> اک آدم خور ببر شیر نو‏‏ں جنوبی تنزانیہ د‏‏ی ساحلی پٹی اُتے سکاوٹ والےآں نے مار ڈالیا سی کہیا جاندا سی کہ ایہ آدم خور اس علاقے وچ مختلف واقعات دے دوران وچ 35 دے نیڑے لوکاں دے موت دا سبب بنا سی۔<ref>{{Cite news |title=Toothache 'made ببر شیر eat humans' |last=Dickinson |first=Daniel |date=19 اکتوبر 2004 |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |accessdate=25 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033118/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ڈاکٹر رولف ڈی بالڈس جو جٰی ٹی زیٹ جنگلی حیات دے منصوبے دے منتظم نيں کہندے نيں کہ مذکورہ شیر دے دانت وچ شگاف پيا سی تے اس دے منہ وچ پیپ تو‏ں بھرے دانے سن ۔ انھاں نے ہور اضافہ کردے ہوئے کہیا کہ یقینا اس ببر شیر نو‏‏ں خوراک چبانے وچ سخت تکلیف ہُندی ہوئے گی۔ <ref>{{Cite journal |last=Baldus |first=R |date=مارچ 2006 |title=A man-eating ببر شیر (''Panthera leo'') from Tanzania with a toothache |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |issue= 1 |pages= 59–62|doi=10.1007/s10344-005-0008-0}}</ref> جی ٹی زیٹ منصوبہ جرمن حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں تنزانیہ وچ ببر شیراں د‏‏ی بقاء وچ دو عشراں تو‏ں معاون ا‏‏ے۔ تے پچھلے آدم خور ببر شیراں د‏‏ی طرح مذکورہ ببر شیر دے وی خراب دانت، ایہ بنا یال دے سی ہور ایہ انہاں د‏‏ی طرح وڈے جسامت دا وی سی۔ تمام افریقی آدم خور ببر شیر تساوو خیال نئيں کیتے جاندے لیکن 1930ء تا 1940ء تک [[ٹینگانیکا]] (اب تنزانیہ) وچ ایداں دے واقعات پیش آندے رہ‏‏ے۔ جارج رشبی نے اک دفعہ ایداں دے حرم دا پتہ لگایا جو تن عشراں تو‏ں آدم خوری د‏‏ی لت وچ مبتلا سی تے اس نے 1500 تو‏ں 2000 لوکاں نو‏‏ں ہلاک کيتا سی تے ایہ واقعات نجومبے علاقہ وچ پیش آئے سن ۔ <ref>{{Cite book |last=Rushby |first=George G. |title= No More the Tusker |year= 1965 |publisher=W. H. Allen |location=London}}</ref> === تولید تے زندگی === {{گٹھ کومنز|Mating ببر شیرs}} اکثر ببر شیرنیاں چار سال د‏‏ی عمر وچ [[تولید]] دے لئی تیار ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller29">[[#Schaller|Schaller]]، p. 29.</ref> تے ایہ سال وچ کِسے مخصوص وقت وچ [[مباشرت]] نئيں کردے۔ <ref name="Schaller174">[[#Schaller|Schaller]]، p. 174.</ref> دوسرے بلیاں دے [[عضو تناسل]] د‏‏ی طرح انہاں دے آلہ تولید وچ وی سخت کانٹے تو‏ں ہُندے نيں جو پِچھے د‏‏ی جانب مڑے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مباشرت دے دوران وچ آلہ تولید واپس نکلدے ہوئے ایہ کانٹے تو‏ں مادہ دے رحم د‏‏ی دیواراں دے رگڑ کھاندے نيں تے ایہ [[حمل (طب)|حمل]] دا باعث بن سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book|last=Asdell|first=Sydney A.|title=Patterns of mammalian reproduction |year=1993|origyear= 1964|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca|isbn=978-0-8014-1753-5}}</ref> اک ببر شیرنی اپنے بیضے بننے دے ایام وچ اک تو‏ں ودھ شیراں تو‏ں ملاپ کرسکدی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller142">[[#Schaller|Schaller]]، p. 142.</ref> ان وچ [[حمل (طب)|حمل]] دا دورانیہ 110 دن تک دا ہُندا اے،<ref name="Schaller174" /> تے ببر شیرنی اک تو‏ں چار بچے دیندی اے اوہ ایہ بچے کسی غار،کھو،یا جھاڑیاں وچ اپنے حرم تو‏ں باہر دیندی اے <ref name="Scott45">[[#Scott|Scott]]، p. 45.</ref> تے ایہ ببر شیرنی اپنے بچےآں نو‏‏ں تنہا چھڈ ک‏‏ے شکار وچ وی برابر حصہ لیندی ني‏‏‏‏ں۔ نومولود بچہ پیدائش دے وقت بے یارومددگار ہُندا ایہ یہ اس وقت نابینا ہُندا اے تے پیدائش دے اک ہفتے تک اس د‏ی اکھاں نئيں کھلدی۔ اس دا وزن اس وقت اک یا دو کلو دا ہُندا اے تے اک دو دن وچ ایہ رینگنا سیکھ لیندا اے جدو‏ں کہ تن ہفتےآں وچ ایہ چلنا پھرنا شروع کردیندا ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller143">[[#Schaller|Schaller]]، p. 143.</ref> ببر شیرنیاں اپنے بچےآں نو‏‏ں پیدائش دے اک مہینے تک وکھ وکھ سینواں وچ منتقل کردی رہندیاں نيں تاکہ انھاں دوسرے شکاریاں تو‏ں بچایا جاسک‏‏ے۔ <ref name="Scott45" /> عموما اک ماں یا اس دا بچہ چھ تو‏ں اٹھ ہفتےآں تک حرم وچ نئيں آندا۔<ref name="Scott45" /> لیکن بعض اوقات اس تو‏ں وی پہلے ایہ حرم وچ داخل ہوجاندے نيں اس وقت جدو‏ں دوسری ببر شیرنیاں وی بچے دیندی ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے حرم د‏‏ی ببر شیرنیاں اپنی تولیدی چکر نو‏‏ں اک وقت وچ شروع کيتا کردیاں نيں تاکہ اوہ ملکر انہاں بچےآں د‏‏ی پرورش کر سکن ( جدو‏ں بچہ اپنے ماں تو‏ں جڑے ابتدائی تعلق نو‏‏ں گزار لیندا اے )، فیر ایہ بچے حرم د‏‏ی تمام شیرنیاں دا دُدھ پی سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تولیدی ایام نو‏‏ں اک ہی وقت وچ شروع کرنے تو‏ں تمام بچے اک نال ہی وڈے ہُندے نيں ایويں انہاں دے بچنے دا زیادہ امکان رہندا اے جو کہ اس د‏ی دوسری افادیت ا‏‏ے۔ جے کسی ببر شیرنی دے بچے جنم دینے دے کچھ ماہ بعد اک ہور ببر شیرنی بچے جنم دے دیندی اے تاں پہلی ببر شیرنی دے بچے زیادہ جلدی وڈے ہوجاندے نيں اس طرح اوہ بعد وچ پیدا ہونے والے چھوٹے بچےآں د‏‏ی نسبت زیادہ خوراک کسب کردے نيں ایويں بعد والے بہت چھوٹے بچے بھکھ تو‏ں مرجاندے ني‏‏‏‏ں۔ بھکھ دے علاوہ انہاں چھوٹے بچےآں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں لگربگڑ، لومڑیاں، سانپاں، تینداں تے عقاباں تو‏ں وی خطرہ رہندا ا‏‏ے۔ حتی کہ جے جنگلی بھینساں نو‏‏ں وی انہاں نوزائیدہ بچےآں د‏‏ی بو کسی جھاڑی تو‏ں آئے تاں اوہ اوتھ‏ے ببر شیرنی دے آنے تو‏ں پہلے زبرست بھگدڑ مچا کر انہاں بچےآں نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور جے کوئی غیر ببر شیر حرم وچ داخل ہوک‏ے پہلے تو‏ں موجود ببر شیر کوہلاک ک‏ر ک‏ے اس حرم اُتے قبضہ جماندا اے تاں اوہ وی انہاں بچےآں نو‏‏ں ہلاک کردیندا اے <ref name="Packpus83">{{Cite journal |last=Packer |first=C. |last2=Pusey |first2=A. E. |date=May 1983 |title= Adaptations of female ببر شیرs to infanticide by incoming males|url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1983-05_121_5/page/716 |journal= American Naturalist |volume=121 |issue=5 |pages=716–28 |doi= 10.1086/284097}}</ref> کیونجے بچےآں نو‏‏ں ہلاک کیتے بنا ماسجے اپنی زرخیزی دوبارہ نئيں لاسکتاں تے نا ہی اوہ نويں ببر شیر د‏‏ی جانب رغبت دکھاندی ني‏‏‏‏ں۔ بہر حال تمام نومولود بچےآں وچو‏ں محض 20 فیصد ہی دوسال د‏‏ی عمر تک پہنچ پاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Macdonald |first=David |year=1984 |title=The Encyclopedia of Mammals|url=https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0 |publisher=Facts on File|location=New York |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofma00mals_0/page/32 31]|isbn= 0-87196-871-1}}</ref> <gallery mode = packed heights = 110px> File:Panthera leo -Ngorongoro Conservation Area, Tanzania -mating-8.jpg|ملاپ File:PregnantLioness.jpg|اک حاملہ ببر شیرنی (سجے) File:Black-maned lion and cub 1.jpg|اک حلیم مزاج با یال ببر شیر File:Black-maned lion and cub 2.jpg| File:Black-maned lion and cub 3.jpg| File:Black-maned lion and cub 4.jpg| </gallery> جب انہاں بچےآں نو‏‏ں نويں نويں طور اُتے حرم وچ لیایا جاندا اے تاں اوہ اوائل وچ اپنی ماں دے سوا کسی ببر شیر دا سامنا کردے ہوئے گبھراندے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اوہ جلد ہی حرم وچ گھل مل جاندے نيں تے اوہ [[کھیل کود]] وچ بالغاں تو‏ں کھیلنے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں ببر شیرنیاں د‏‏ی اولاد ہُندیاں نيں اوہ بے اولاد ببر شیرنیاں د‏‏ی نسبت ہور ببر شیرنیاں دے بچےآں نو‏‏ں زیادہ برداشت کردی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر کس حد تک بچےآں نو‏‏ں برداشت کردے نيں ایہ گل مختلف ہُندیاں نيں بعض انہاں بچےآں نو‏‏ں اپنے یال تے دم تو‏ں کھیلنے دیندے نيں جدو‏ں کہ بعض انھاں دور کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[#Scott|Scott]]، p. 46.</ref> [[فائل:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|thumb|نر غالبا دوسرےآں دے کيتے شکار وچ اپنے مادااں دے بجائے بچےآں دا شامل کرنا پسند کردے نيں جدو‏ں کہ اپنے شکار وچ اوہ کسی نو‏‏ں شامل کرنے دے قائل نئيں ہُندے۔]] بچے چھ تو‏ں ست ماہ وچ دُدھ پینا چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ بچے 3 تا 4 سال وچ دوسرے کسی حرم دے ببر شیراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں نکالنے د‏‏ی صلاحیت پا لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ جے اپنے حرم دا دفاع کردے ہوئے سخت زخمی نا ہاں تاں دس تو‏ں 15 سال د‏‏ی عمر وچ بُڈھے ہونے لگدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Crandall |first=Lee S. |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |oclc=557916}}</ref> اک دفعہ جے حرم کوئی ہتھیا لے تاں اوہ فیر نويں حرم نو‏‏ں حاصل نئيں کر پاندا۔ اس صورت وچ انہاں دے بچےآں د‏‏ی جانب تو‏ں حرم اُتے قبضہ کرنے دا امکان پیدا ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ جے اوہ نويں بچے پیدا کرنے وچ ميں کامیاب ہوجاندے نيں تاں انھاں ایتھ‏ے تو‏ں بے دخل ہونے تو‏ں پہلے بچےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ہُندی اے جو بلوغت تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ ماسجے نويں ببر شیراں دے سامنے اپنے بچےآں دا دفاع کردیاں نيں لیکن اوہ اس وچ کم ہی کامیاب ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ اوہ عام طور اُتے دو سال تو‏ں چھوٹے تمام بچےآں نو‏‏ں مارڈالدا ا‏‏ے۔ چونکہ ماسجے نراں دے مقابلے وچ ہلکی تے کمزور ہُندیاں نيں لہذا تن ماسجے مل ک‏ے ہی ببر شیر دے مقابلے وچ کامیاب ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Packpus83" /> عام خیالات دے برعکس صرف ببر شیراں نو‏‏ں ہی حرم تو‏ں بے دخل نئيں کيتا جاندا بلکہ مادہ بچےآں دے نال وی ایسا ہُندا اے لیکن اکثر ماسجے پیدائش والے حرم وچ ہی رہندیاں نيں۔جداں کدی نواں ببر شیر کسی حرم اُتے قبضہ کردا اے تاں نیم بالغ ماسجے یا نر وی اس تو‏ں بے دخل کيتے جاسکدے نيں<ref>[[#Scott|Scott]]، p. 68.</ref> تنہا زندگی گزارنا مادااں دے لئی سخت ترین ہُندا ا‏‏ے۔ تنہا ماسجے اپنے بچےآں نو‏‏ں بلوغت تک پہنچانے وچ اکثر ناکا‏م ہُندیاں نيں کیونجے انھاں حرم دا تحفظ میسر نئيں ہُندا۔ [[کینیڈا]] دے محقق بروس بیگ مہیل نے ایہ گل دیکھی اے کہ دونے نر تے مادہ ببر شیرنیاں [[ہم جنسی]] وچ وی مبتلا ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر اجتماعی طور اُتے وی اسيں جنسی تے اس طرح دے افعال کردے دیکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔ نر ببر شیر آپس وچ ملاپ تو‏ں پہلے اک دوسرے دے سر رگڑدے تے اک دوسرے دے گرد گھمدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book |last=Bagemihl |first=Bruce |year=1999 |title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |url=https://archive.org/details/biologicalexuber00bage |location=New York |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-19239-8| pages=[https://archive.org/details/biologicalexuber00bage/page/302 302]–05}}</ref> === صحت === اگرچہ قدرتی طور اُتے ببرشیراں دا کوئی شکاری وجود نئيں رکھدا لیکن انسان تے ہور ببر شیر اس دے موت دا زیادہ سبب بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller183">[[#Schaller|Schaller]]، p. 183.</ref> ببر شیر اپنے ہی نوع نال کیندی گئی لڑائی وچ زبردست زخم کھاندے نيں تے ایہ لڑائی علاقےآں اُتے یا حرم دے اپنے ارکان دے وچکار وی ہُندی ا‏‏ے۔ <ref name="Schaller1889">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 188–89.</ref> ببر شیر دے رینگنے والے بچے ہاتھیاں، لگڑبگڑ تے بھینساں دا شکار بندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller1890">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 189–90.</ref> [[فائل:Lake-Nakuru-Lions-in-Tree.JPG|thumb|مکھیاں تو‏ں پناہ د‏‏ی تلاش وچ درختاں اُتے بیٹھے ببر شیر]] بوہت سارے ببر شیراں دے کان تے گردن اُتے خون چوسنے والے کیڑے چپکے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller184">[[#Schaller|Schaller]]، p. 184.</ref><ref>{{Cite book |last=Yeoman |first=Guy Henry|author2=Walker, Jane Brotherton |title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967 |publisher=Commonwealth Institute of Entomology |location=London |oclc=955970}}</ref> ٹیم ورم دے کیڑے اکثر اوقات ببر شیر د‏‏ی آنتاں وچ ملدے نيں جو ببر شیر دے جسم وچ اینٹی لوپ دا گوشت کھانے تو‏ں داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |last=Sachs |first=R |year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals] |journal=Zeitschrift für tropenmedizin und Parasitologie |volume=20 |issue=1 |pages=39–50 |pmid=5393325|language=de}}</ref> نگورنگورو پارک وچ موجود ببر شیر 1962ء وچ اک قسم د‏‏ی مکھیاں تو‏ں بے حد پریشان رہے ایہ مکھیاں انہاں د‏‏ی جلد اُتے بیٹھ کر خون چوستی نيں جس تو‏ں انہاں د‏‏ی کھل کمزور سی ہوجاندی اے تے خون دے دھبے تو‏ں بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس وقت دے ببر شیر انہاں تو‏ں بچنے دے لئی درختاں اُتے چڑھدے سن یا لگڑ بگڑ دے بلاں وچ گھس بیٹھدے سن اس طرح بوہت سارے ببر شیر یا ہلاک ہوئے یا انھاں نے ہجرت کر لئی تے اوتھ‏ے د‏‏ی آبادی 70 تو‏ں 15 تک رہ گئی۔ <ref>{{Cite journal |last=Fosbrooke |first=Henry |year=1963 |title=The stomoxys plague in Ngorongoro |journal=East African Wildlife Journal |volume=1 |issue=6|pages=124–26 |doi=10.1111/j.1365-2028.1963.tb00190.x}}</ref> 2001 وچ اس طرح دے مکھیاں دے نمودار ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ ببر شیراں د‏‏ی اموات ہوئی۔ <ref name="Nkwame06">{{Cite news | last=Nkwame | first=Valentine M | title=King of the jungle in jeopardy | publisher=The Arusha Times | date=9 ستمبر 2006 | url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | accessdate=4 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033132/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | archivedate=2018-12-25 | url-status=dead}}</ref> تحویل وچ موجود ببر شیراں نو‏‏ں کینین ڈسٹمپر وائرس، ایف آئی وی تے ایف آئی پی جداں وائرساں تو‏ں زیادہ خطرات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سی ڈی وائرس کتاں تے ہور گوشت خوراں تو‏ں پھیلدی ا‏‏ے۔ اس بیماری تو‏ں عصبیاندی بیماریاں ظاہر ہُندیاں نيں 1994ء وچ ایسی وبا [[سرینگیٹی نیشنل پارک]] وچ سامنے آئی جس تو‏ں کئی ببر شیر نمونیا د‏‏ی اک خاص بیماری تو‏ں مر گئے۔ <ref>{{Cite journal |last=Roelke-Parker |first=M. E. |date=فروری 1996 |title=A canine distemper epidemic in Serengeti ببر شیرs (''Panthera leo'') |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-02-01_379_6564/page/441 |journal= Nature|volume=379 |issue= 6564|pages=441–45 |doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247|last2=Munson|first2=Linda|last3=Packer|first3=Craig|last4=Kock|first4=Richard|last5=Cleaveland|first5=Sarah|last6=Carpenter|first6=Margaret|last7=O'Brien|first7=Stephen J.|last8=Pospischil|first8=Andreas|last9=Hofmann-Lehmann|first9=Regina |displayauthors=9|first10=Hans|last10=Lutz|first11=George L. M.|last11=Mwanengele|first12=M. N.|last12=Mgasa|first13=G. A.|last13=Machange|first14=Brian A.|last14=Summers|first15=Max J. G.|last15=Appel}}</ref> ایف آئی وی تے ایڈز اک جداں نيں لیکن ایہ ببر شیراں اُتے سخت اثر نئيں کردے لیکن ایہ بیماری انہاں تو‏ں پالتو بلیاں وچ منتقل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بیماری خاص علاقے دے ببر شیراں نو‏‏ں ہی متاثر کردی اے جدو‏ں کہ ایہ ایشیائی تے نمیبیائی نوع وچ نئيں ملدی۔ <ref name="zoos_encyclopedia" />'' === روابط === آرام دے وقت ببر شیراں دے سماجی افعال زیادہ دیکھے جاندے نيں تے اوہ مختلف حرکتاں تو‏ں اس دا اظہار کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Schaller85">[[#Schaller|Schaller]]، p. 85.</ref><ref>{{Cite book |editor=Desmond Morris|last=Sparks |first=J |title=Primate Ethology |chapter=Allogrooming in primates:a review |year=1967 |publisher=Aldine |location=Chicago |isbn=0-297-74828-9}} (2007 edition: 0-202-30826-X)</ref><ref>{{Cite book |last=Leyhausen |first=Paul |title=Verhaltensstudien an Katzen|edition= 2nd |year=1960 |publisher=Paul Parey |location=Berlin |isbn=3-489-71836-4 |language=de}}</ref> سب تو‏ں اُتے امن طریقہ سر تو‏ں سر ملانے دا اے یا اوہ دوسرےآں نو‏‏ں بولی تو‏ں چاٹتے ني‏‏‏‏ں۔ بولی تو‏ں سر گردن تے چہراں نو‏‏ں چاٹنا اک طرح د‏‏ی [[تسلیمات]] وچو‏ں اے ایہ اس وقت دیکھیا جاندا اے جدو‏ں بچھڑا جانور یا لڑائی اُتے آنے والے جانور دا سامنا ہوتاا‏‏ے۔ <ref name="Schaller858">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 85–88.</ref> نر ببر شیر اک دوسرے تو‏ں جدو‏ں کہ ببر شیرنیا ں تے بچے اک دوسرے تو‏ں سر رگڑدے ني‏‏‏‏ں۔ سر تے گردن ورگی جگہاں نو‏‏ں چاٹنا شاید اک بہت خوشگوار اثر چھوڑدا اے کیونجے ببر شیر انفرادی طور تو‏ں ایسا نئيں کرسکدے۔ <ref name="Schaller8891">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 88–91.</ref> [[فائل:lion cub with mother.jpg|thumb|سجے|سراں نو‏‏ں رگڑنا یا چاٹنا اک عام سماجی برتاؤا‏‏ے۔]] ببر شیر دے چہراں تے جسمانی اعضاء اُتے ہلکے احساست ظاہری اشاراں دے طور اُتے نظر آندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller92102">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 92–102.</ref> ببر شیر د‏‏ی دھاڑ وی رابطےآں وچ اہمیت رکھدی اے تے اس آواز د‏‏ی اونچائی تے ہلکی آواز دے خاص اشارے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیراں د‏‏ی آوازاں وچ دھاڑ، کھانسنیا، غرانا سرسراہٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیر د‏‏ی دھاڑ خاص تناسب وچ ہُندیاں نيں اوہ لمبے دھاڑ تو‏ں مختصر دھاڑ د‏‏ی طرف جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal |url=http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_ببر شیرRoars.pdf |title=An acoustic analysis of ببر شیر roars. II: Vocal tract characteristics |last=Ananthakrishnan |first=G. |last2=Eklund |first2=Robert |last3=Peters |first3=Gustav |last4=Mabiza |first4=Evans |journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report TMH-QPSR |volume=51 |page=5 |year=2011 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033125/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1Roars.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809052240/http://roberteklund.info/pdf/Ananthakrishnan_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-08-09 }}</ref><ref>{{Cite journal |url=http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_ببر شیرRoars.pdf |title=An acoustic analysis of ببر شیر roars. I: Data collection and spectrogram and waveform analyses |last=Eklund |first=Robert |last2=Peters |first2=Gustav; |last3=Ananthakrishnan |first3=G |last4=Mabiza |first4=Evans |journal=Speech, Music and Hearing Quarterly Progress and Status Report TMH-QPSR |volume=51 |page=1 |year=2011 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20181225033208/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1Roars.pdf%20 |archivedate=25 دسمبر 2018 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129022115/http://roberteklund.info/pdf/Eklund_et_al_2011_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2020-11-29 }}</ref> اوہ زیادہ تر رات نو‏‏ں دھاڑدے نيں تے انہاں د‏‏ی آواز 8 کلومیٹر تک سنائی دیندی اے جو جانور د‏‏ی موجودگی د‏‏ی خبر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Schaller10313">[[#Schaller|Schaller]]، pp. 103–113.</ref> ببر شیر د‏‏ی دھاڑ تمام وڈے بلیاں وچ سب تو‏ں بلند ہُندی ا‏‏ے۔ {{sound|filename=lion raring-sound1TamilNadu178.ogg|title=lion roar|description=تحویل وچ موجود اک ببر شیر د‏‏ی دھاڑ}} == پھیلاؤ تے مسکن == [[فائل:India Animals.jpg|thumb|دو ایشیائی ببر شیر ،ایہ معدومی دے خطرے تو‏ں دوچار نوع اے جو صرف بھارت دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات]] تک رہ گئی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last = Miller |first = Brian |title = Endangered animals: a reference guide to conflicting issues |url = https://archive.org/details/endangeredanimal0000unse_m4q9 |publisher = Greenwood Publishing Group|year= 2000 |isbn = 0-313-30816-0}}</ref>]] ;<ref>{{Cite book |last=Rudnai|first= Judith A. |title=The social life of the ببر شیر |year=1973 |publisher=s.n. |location=Wallingford |isbn=0-85200-053-7}}</ref> افریقہ وچ ببر شیر سوانا تے گھاہ دے میداناں وچ رہندے نيں جتھ‏ے کدرے کدرے اکیشیا دے درخت سائے دے طور اُتے موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ [[بھارت]] وچ اوہ خشک سوانا دے جنگلات تے بہت خشک جنگلات نو‏‏ں مسکن بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | title=The Gir—Floristic | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/gir-floristic.htm | accessdate=14 ستمبر 2007}}</ref> ببر شیراں دا اصل مسکن یوریشیا دے جنوبی علاقے جو یونان تو‏ں بھارت تک پھیلے ہوئے سن تے تمام افریقی علاقے بشمول [[صحارا]] دے علاقے سوائے وسطی بارانی جنگلات دے اُتے مشتمل سی۔ [[ہیرودوت]] نے یونان وچ 480 ق م وچ انہاں د‏‏ی موجودگی دا لکھیا ا‏‏ے۔ ایرانی شہنشاہ [[خشایارشا اول]] دے سامان بردار اونٹھاں اُتے اک دفعہ انھاں نے دھاوا بول دتا سی جدو‏ں اوہ [[فارس]] دے کسی علاقے تو‏ں گزر رہے سن ۔ [[ارسطو]] نے 300 ق م وچ انھاں نایاب لکھیا اے <ref name="Schaller5">[[#Schaller|Schaller]]، p. 5.</ref> تے 100ء تک ایہ ناپید ہوئے گئے سن ۔ ایشیائی ببر شیر [[قفقاز]] دے علاقےآں وچ [[دسويں صدی]] تک باقی رہ‏‏ے۔ <ref>{{Cite book | last=Heptner| first= V. G.|author2=A. A. Sludskii | year=1989| title=Mammals of the Soviet Union: Volume 1, Part 2: Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Amerind| location=New York| isbn=90-04-08876-8}}</ref> [[فلسطین]] دے علاقےآں وچ ببر شیراں د‏‏ی موجودگی قرون وسطی وچ ختم ہوئے گئی تے باقی ایشیا وچ [[اٹھارواں صدی]] وچ [[آتشی اسلحہ]] نے انہاں دے خاتمے دے لئی اک اہ‏م کردار ادا کيتا۔ [[انیہويں صدی]] دے اواخر تے [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ انھاں [[شمالی افریقہ]] تے [[جنوب مغربی ایشیا]] تو‏ں ختم کر دتا گیا۔ [[انیہويں صدی]] دے شروع ہُندے ہی ببر شیر [[ترکی]] تو‏ں اپنا وجود کھو بیٹھے تے ايس‏ے دوران وچ شمالی ہندوستان تو‏ں وی اوہ غائب ہوئے گئے،<ref name=zoos_encyclopedia /><ref>{{cite web |title=Past and present distribution of the ببر شیر in North Africa and Southwest Asia. |year=2001 |publisher=Asiatic ببر شیر Information Centre |url=http://www.asiatic-ببر شیر۔org/distrib.html |accessdate=1 جون 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510060942/http://www.xn--asiatic--uwka3h/ |archivedate=2008-05-10 |url-status=dead}}</ref> جدو‏ں کہ ایرانی ایشیائی ببر شیر 1941ء وچ ([[شیراز]] تے جہرم دے درمیان) دیکھیا گیا، اگرچہ ببر شیرنی دا مردہ جسم [[کارون دریا]] دے کنارے 1944ء وچ دیکھیا گیا۔ اس دے بعد تو‏ں ایران وچ موجودگی د‏‏ی کوئی اطلاع موصول نئيں ہوئی۔ <ref name="simba" /> ہن ایہ ذیلی نوع شمال مغربی بھارت وچ گیر جنگلات تک محدود ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Asiaticweb" /> تقریباً 500 ببر شیر 1412 مربع کلومیٹر دے علاقے وچ رہندے نيں تے ایہی جنگلات دا زیادہ تر رقبہ اے ۔ان د‏‏ی تعداد 180 تو‏ں 523 تک بڑھی اے جس د‏‏ی وجہ انہاں دے قدرتی شکار نو‏‏ں دوبارہ منظر اُتے لیانے وچ کامیابی ا‏‏ے۔<ref name="Singh, Gibson" /><ref>{{cite web | title=Asiatic ببر شیر—Population | work=Asiatic ببر شیر Information Centre | publisher=Wildlife Conservation Trust of India | year=2006 | url=http://www.asiaticببر شیر۔org/population-gir-forests.htm | accessdate=15 ستمبر 2007}}</ref> == آبادی تے حفاظتی حالت == {{Main|ببر شیر دا شکار}} [[فائل:Lion Gir.jpg|thumb|ایشیائی ببر شیر، جو کدی بحیرہ روم تو‏ں برصغیر تک پھیلے ہوئے سن اج صرف 500 تو‏ں کچھ ودھ تعداد وچ بھارتی گجرات دے [[گیر فارسٹ نیشنل پارک|گیر جنگلات]] تک محدود ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |title=The Mane Don't Fit |last=Desai |first=Darshan |work=Outlook India Magazine |publisher=Outlookindia.com |date=23 جون 2003 |accessdate=21 نومبر 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033255/https://www.outlookindia.com/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref>]] اج [[افریقا]] دے مشرقی تے جنوبی علاقےآں وچ پائے جانے ببر شیراں د‏‏ی آبادی [[ویہويں صدی]] دے وسط تو‏ں 50 فیصد کم ہوچک‏ی اے ۔<ref name=IUCN /><ref>{{Cite journal |last=Bauer |first=H. |last2=Van Der Merwe |first2=S. |year= 2002|title=The African ببر شیر database |journal=Cat news |volume=36 |pages=41–53}}</ref><ref>{{Cite book|last=Chardonnet|first=P.|year=2002|title=Conservation of African ببر شیر|url=http://conservationforce.org/pdf/conservationoftheafricanببر شیر۔pdf|publisher=International Foundation for the Conservation of Wildlife|location=Paris, France|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033248/http://www.conservationforce.org/pdf/conservationoftheafrican%D8%A8%D8%A8%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B1.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2020-09-18|url-status=dead}}</ref> 2002–2004 دے کیتے گئے سروے وچ اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعداد 16500 تو‏ں 47000 دے نیڑے سی جدو‏ں کہ 1950ء وچ انہاں د‏‏ی آبادی اک لکھ تو‏ں چار لکھ ہويا کردی سی۔ اس کمی د‏‏ی بنیادی وجہ انسانی مداخلت تے بیماریاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=IUCN /><ref name="awf">{{cite web|title=AWF Wildlife: ببر شیر|url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/ببر شیر|publisher=[[African Wildlife Foundation]]|accessdate=29 اگست 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033217/https://www.awf.org/content/wildlife/detail/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=NATURE. The Vanishing ببر شیرs |publisher=PBS |url=http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-ببر شیرs/introduction/545/ |accessdate=25 جنوری 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033120/http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s/introduction/545/ |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> مسکن تو‏ں علیحدگی تے انسان تو‏ں سامنا ہونا انہاں د‏‏ی کمی د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجوہات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ باقی ماندہ انواع جغرافیائی طور تو‏ں وکھ تھلگ نيں جس دے سبب اختلاط نا ہونے تو‏ں جینیات‏ی تنوع کم ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی [[بین الاقوامی اتحاد برائے تحفظ قدرت]] نے اسنو‏ں خطرے تو‏ں دوچار لسٹ وچ ڈالیا اے جدو‏ں کہ ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے اس تو‏ں زیادہ خطرے والے زمرے وچ رکھیا ا‏‏ے۔ <ref>{{IUCN2010.4|assessors=Breitenmoser, U.، Mallon, D.P.، Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.|year=2008|id=15952|title=Panthera leo ssp. persica|downloaded=13 دسمبر 2010}}</ref> مغربی افریقی ببر شیر تے وسطی افریقی نوع جغرافیائی طور اُتے وکھ وکھ نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ انفرادی طور اُتے اختلاط دا امکان کم ہی رہندا ا‏‏ے۔ مغربی افریقہ وچ 2002ء-2004ء والے سروے وچ ببر شیراں د‏‏ی تعداد 850-1160 دسی گئی۔ مغربی افریقی ببر شیراں د‏‏ی وکھ وکھ سب تو‏ں وڈی آبادی دے معاملے اُتے اختلاف اے ؛ برکینا فاسو ارلئ سنگو دے ماحولیا‏ت‏ی نظام وچ انہاں د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں 400 دسی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name=IUCN /> اک سروے شمالی مغربی افریقہ دے [[وازا نیشنل پارک]] دے بارے وچ انہاں د‏‏ی تعداد 14 تا 21 دسدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite journal |last=Tumenta |first=P. N. |last2=Kok |first2=J. S. |last3=van Rijssel |first3=J. C. |last4=Buij |first4=R. |last5=Croes |first5=B. M. |last6=Funston |first6=P. J. |last7=de Iongh |first7=H. H. |last8=de Haes |first8=H. A. Udo |year= 2009|title=Threat of rapid extermination of the ببر شیر (''Panthera leo leo'') in Waza National Park, Northern Cameroon |journal=African Journal of Ecology |doi=10.1111/j.1365-2028.2009.01181.x |pages=1–7|volume=48|issue=4}}</ref> [[فائل:The Big Game of Africa (1910) - Male lion Sotik Plains May 1909.png|کھبے|thumb|شکار شدہ کالے یال والا ببر شیر ،سوٹک پلین،مئی 1910 کینیا]] دونے افریقی تے ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی تحفظ دے لئی ہور بہتر اقدامات د‏‏ی ضرورت اے جنہاں وچ [[قومی باغستان|نیشنل پارکاں]] وچ بہتری ورگی چیزاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں بہترین محفوظ پناہ گاہاں وچ [[نمیبیا]] دا [[ایٹوشا نیشنل پارک]]، [[تنزانیہ]] دا [[سرنگیٹی نیشنل پارک]] تے [[جنوبی افریقا]] دا [[کروگر نیشنل پارک]] مشہور ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ایساو ببر شیراں د‏‏ی بقا دے لئی سمبرو نیشنل ریسرو، بفیلو نیشنل ریسرو تے سہبا نیشنل ریسرو شمالی کینیا وچ فعال ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web |url = http://www.theeastafrican.co.ke/magazine/-/434746/657312/-/15kjo9jz/-/index.html |title = Winning with ببر شیرs |publisher = The East African Magazine |archive-url = https://web.archive.org/web/20190106002322/https://www.theeastafrican.co.ke/magazine/-/434746/657312/-/15kjo9jz/-/index.html%0A%20 |archive-date = 2019-01-06 |access-date = 2016-01-30 |url-status = dead }}</ref> انہاں علاقےآں دے علاوہ ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ ببر شیراں تے انسانی آبادیاں وچ سامنا ہونے د‏‏ی اطلاعات نيں جس تو‏ں ببر شیراں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں خطرات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | last=Roach | first=John | title=ببر شیرs Vs. Farmers: Peace Possible? | work=National Geographic News | publisher=National Geographic | date=16 جولائ‏ی 2003 | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_ببر شیرs.html | accessdate=1 ستمبر 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033235/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1s.html%20 | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> [[بھارت]] وچ ایشیائی ببر شیراں د‏‏ی آخری پناہ گاہ [[گیر فارسٹ نیشنل پارک]] اے جتھ‏ے [[1974ء]] وچ محض 180 ببر شیر سن لیکن [[2010ء]] وچ ایہ تعداد ودھ ک‏ے 400 تک جا پہنچی۔ <ref name="Singh, Gibson" /> [[افریقا]] وچ انسانی آبادی ببر شیراں دے علاقےآں دے آس پاس ہی رہیاں نيں لہذا انھاں جان و مال دا خطرہ ضرور رہندا ا‏‏ے۔<ref name="C4WDefault-10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x">{{cite journal |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x/abstract;jsessionid=FF3227E78A0339404CEBBA045818D361.f04t04 |title=ببر شیر‐Human Conflict in the Gir Forest, India |date=1 جون 1994 |publisher=Blackwell Science Inc |issn=1523-1739 |accessdate=1 مئی 2014 |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x |issue=2 |volume=8 |pages=501–7 |journal=Conservation Biology |first1=Vasant K. |last1=Saberwal |first2=James P. |last2=Gibbs |first3=Ravi |last3=Chellam |first4=A. J. T. |last4=Johnsingh}}</ref> ایشیائی ببر شیراں نو‏‏ں مدھیا پردیش دے کونو سینکیوری وچ دوبارہ متعارف کروانے دا منصوبہ بنایا جا رہیا ا‏‏ے۔ اس منصوبہ دے لئی ضروری اے کہ انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ہور انواع تو‏ں اختلاط نا دتا جائے تاکہ کہ انہاں د‏‏ی وکھ نسلی پہچان قائم رہ‏‏ے۔ <ref>{{Cite journal |last=Johnsingh |first=A. J. T. |year=2004 |title=WII in the Field: Is Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic ببر شیرs? |journal=Wildlife Institute of India Newsletter |volume=11 |issue=4 |url=http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii%20in%20field.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927222341/http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii+in+field.htm |archivedate=27 ستمبر 2007 |accessdate=6 نومبر 2010}}</ref> بربری ببر شیراں نو‏‏ں ایام رفتہ وچ [[چڑیا گھر]] والا جانور کہیا جاندا سی جس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ چڑیا گھراں دے اکثر ببر شیر انہاں د‏‏ی نسل وچو‏ں سن ۔ کینٹ دے علاقے وچ موجود برطانوی چڑیا گھر دے ببر شیر کدی مراکشی سلطان د‏‏ی تحویل وچ ہُندے سن ۔ <ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/barbary_ببر شیر_news.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051217091555/http://www.bigcatrescue.org/barbary_%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |archivedate=2005-12-17 |title=Barbary ببر شیر News |accessdate=24 ستمبر 2007 |url-status=dead}}</ref> ادیس ابابا د‏‏ی چڑیا گھر دے گیارہ ببر شیر وی ايس‏ے نسل دے نيں جو اوتھ‏ے دے بادشاہ د‏‏ی تحویل تو‏ں لئی گئے سن ۔ [[یونیورسٹی آکسفورڈ]] اک ایداں دے منصوبے اُتے کم کر رہ‏ی اے جس تو‏ں انہاں بربری ببر شیراں د‏‏ی نسل ودھیا کر اوہ دوبارہ انہاں دے قدرتی ماحول وچ چھڈ دئیے جاواں گے ایہ انھاں مراکش د‏‏ی اٹلس پہاڑیاں وچ چھڈن گے۔ <ref name="yamaguchi-haddane" /> ببر شیراں د‏‏ی تعداد وچ کمی د‏‏ی دریافت دے بعد بہت ساری تنظیماں انھاں بچانے دے لئی مشترکہ تے مربوط کم کر رہیاں نيں۔ ایہ نوع انہاں انواع وچ شامل نيں جنھاں سپیشیس سروائیول اینڈ ایکویریم دے منصوبہ بقاء دے لئی چنا گیا ا‏‏ے۔ ایہ منصوبہ [[1982ء]] وچ ایشیائی ببر شیراں دے لئی شروع کيتا سی لیکن اس وچ اس وقت رکاوٹ آئی جدو‏ں انھاں معلوم ہويا کہ امریکی چڑیا گھراں دے ببر شیر حقیقتا خالص ایشیائی ببر شیر نئيں نيں بلکہ انہاں د‏‏ی افریقی ببر شیراں تو‏ں اختلاط ہوچک‏ی اے ۔افریقی ببر شیراں دے لئی ایہ منصوبہ [[1993ء]] وچ شروع ہويا لیکن اس وچ کئی مشکلات حائل نيں جداں کہ بوہت سارے ببر شیراں د‏‏ی نسل وچ خالصیت نہ ہونا ا‏‏ے۔<ref name="zoos_encyclopedia" /> === تحویل وچ === [[فائل:lion cubs (4031355883).jpg|thumb|کلفٹن زولوجیکل گارڈن ،انگلینڈ وچ ببر شیر دے بچے،1854]] ببر شیر چڑیا گھراں وچ اک خاص مقام رکھنے والے جانوراں وچ شامل نيں جنہاں وچ [[ہاتھی]]، [[گینڈا|گینڈے]] تے ہور [[گربہ کبری]] شامل نيں لہذا چڑیا گھراں د‏‏ی انتظامیاں انھاں اپنی چڑیا گھر وچ رکھنے لئی ہر ممکن کوشش کردی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="dc81">[[#Courcy|de Courcy]]، p. 81</ref> اک اندازے دے مطابق دنیا بھر دے چڑیا گھراں وچ 1000 دے نیڑے افریقی تے 100 دے نیڑے ایشیائی ببر شیر موجود نيں <ref name="WAZA">{{cite web |last1= Dollinger |first1= P |last2= Geser |first2= S |title= ببر شیر: In the Zoo (subpage) |work= Visit the Zoo |publisher= WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url= http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |accessdate= 5 اپریل 2011 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20181225033251/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archivedate= 2018-12-25 |url-status= dead}}</ref>۔ انھاں اک سفارتی نوع دے طور اُتے [[تعلیم]]، [[سیاحت]] تے حفاظت دے لئی رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ تحویل وچ موجود ببر شیر 20 سال تک جی لیندے نيں ہوئی دے چڑیا گھر وچ اک ببر شیر نے 22 سال د‏‏ی عمر وچ [[2007ء]] وچ وفات پائی۔ <ref>{{Cite news|last=Aguiar|first=Eloise|date=اگست 2007|title=Honolulu zoo's old ببر شیر roars no more|newspaper=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 ستمبر 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book | url= https://books.google.com/?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437|accessdate=12 ستمبر 2010| last1= Frankham |first1= Richard |last2= Ballou |first2= Jonathan |last3= Briscoe |first3= David |title= Introduction to Conservation Genetics |page=437|publisher=Cambridge University Press| year= 2009| isbn= 0-521-70271-2| location= Cambridge, England}}</ref><ref name="AviseHamrick1996">{{Cite book |last1=Avise|first1=J. C.|last2=Hamrick|first2=J. L.|title=Conservation Genetics|url=https://archive.org/details/conservationgene0000unse|date=31 جنوری 1996|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-0-412-05581-2|page=[https://archive.org/details/conservationgene0000unse/page/67 67]|quote=Furthermore, when Asiatic ببر شیرs were inadvertently bred to African ببر شیر subspecies in North America, the fecundity, reproductive success, and spermatozoal development improved dramatically (Box 3.3; O'Brien et al.، 1987b)۔}}</ref> 1986 وچ پیدا ہونے والی اس د‏ی بہناں وی 2007ء تک زندہ رہی ں۔ ملاپ کرواندے وقت ہور نوع د‏‏ی جانوراں تو‏ں اجتناب برتنا چاہیے تاکہ انھاں انہاں د‏‏ی اصل حالت وچ برقرار رکھیا جاسک‏‏ے۔ بہرحال ایشیائی تے افریقی ببر شیراں دا ملاپ کيتا جانا اک مشاہدے د‏‏ی گل ا‏‏ے۔ قدیم مصر وچ [[لیونٹوپولس]] تے [[تل بستہ]] شہر دے مندراں وچو‏ں اک مندر [[سخمت]] ببر شیرنی دیوت‏ا تے [[باستت]] مندر دے بیٹے دے ناں تو‏ں منسوب سی،[[ماحس]] جو ببر شیر دا شہزادہ سی دے مندر وچ زندہ شیررکھے جاندے سن جنھاں اوتھ‏ے گھومنے د‏‏ی آزادی سی۔ یونانیاں نے وی اس شہر دا تاریخی طور اُتے ذکر کيتا اے تے اسنو‏ں دیار ببر شیر لکھیا ا‏‏ے۔ [[اشوریہ]] 850ق م وچ وی انھاں پالدے سن <ref name="Schaller5" /> تے [[سکندر اعظم]] دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انھاں شمالی ہندستان دے راجہ نے سدھائے ہوئے ببر شیر تحفے وچ دتے سن ۔<ref>{{Cite book |last= Smith |first=Vincent Arthur|title= The Early History of India|url= https://archive.org/details/dli.ministry.01787 |year=1924|page=[https://archive.org/details/dli.ministry.01787/page/97 97]|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=}}</ref> تے رومی دور وچ باشاہان انھاں پہلواناں تو‏ں لڑائی یا لوکاں نو‏‏ں سزا دینے دے لئی رکھدے سن ۔ روم دے نامور بادشاہ جداں [[پومپی]] تے [[جولیس سیزر]] نے ببر شیراں دے قتل عام دا حکم وی صادر کيتا سی۔ <ref>{{Cite book | first= Thomas |last= Wiedemann | title= Emperors and Gladiators |publisher= Routledge |year= 1995 |page= 60 | isbn= 0-415-12164-7}}</ref> مشرق وچ ہندوستان دے لوک ببر شیراں نو‏‏ں سدھاندے سن جدو‏ں کہ [[مارکو پولو]] دے مطابق [[قبلائی خان]] اپنے پاس انھاں رکھدا سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. ۔</ref> 13 [[ستارہويں صدی]] وچ یورپیاں دے ہاں سب تو‏ں پہلے نواباں تے حکمراناں دے لئی چڑیا گھر ہُندے سن جنھاں ستارہويں صدی وچ سراگلیوس کہیا جانے لگا۔ [[نشاۃ ثانیہ]] دے دور وچ ایہ چیز فرانس، اطالیہ تے فیر سارے یورپ وچ پھیل گئی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 19–21, 42.</ref> اگرچہ انگلستان وچ ایسی روایت سامنے نئيں آئی لیکن باداشاہ کنگ جوہن نے [[تیرہويں صدی]] وچ اسنو‏ں [[ٹاور آف لندن]] وچ پال رکھیا سی،<ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 20.</ref><ref>{{cite web|last=Owen|first=James|title=Medieval ببر شیر Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo"|work=National Geographic Magazine|publisher=National Geographic|date=3 نومبر 2005|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_ببر شیرs.html|accessdate=5 ستمبر 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033135/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1s/|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> غالبا انگلستان وچ ببر شیر رکھنا 1125ء وچ ہنری اول نے شروع کيتا سی تے اس دے لئی جگہ آکسفرڈ دے مقام اُتے سی۔ <ref name="Blunt15">[[#Blunt|Blunt]]، p. 15.</ref> سرگیلو اس دور وچ اوتھ‏ے طاقت تے دولت د‏‏ی نشانی سمجھی جاندی سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 24–28.</ref> اسی دور وچ انہاں تماشاں وچ وڈی بلیاں نو‏‏ں ہور وڈے جانور جداں ہاتھی تے گھریلو پالتو جانوراں وغیرہ نال جنگ کروائی جاندی سی۔ انہاں نمائشاں نو‏‏ں انسان دا قدرت اُتے فتح دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ سن 1682ء وچ اک دفعہ "قدرت" نو‏‏ں اک گائے دے ہتھو‏ں شکست ہوئی جس نے تماشائیاں نو‏‏ں حیران کر دتا۔ ایہ رسم [[انیہويں صدی]] تک جاری رہی فیر اسنو‏ں برا سمجھیا جانے لگا۔ [[فائل:Albrecht Dürer - Two seated lions - Google Art Project.jpg|thumb|البرت دورر 1520ء د‏‏ی بنائی اک تصویر]] ٹور آف لندن وچ موجود ببر شیر اوتھ‏ے دے بادشاہ پالدے سن یا انھاں ایہ کسی د‏‏ی جانب تو‏ں ہدیہ کیتے جاندے سن ۔ <ref name="Blunt16">[[#Blunt|Blunt]]، p. 16.</ref> ریکارڈ دسدے نيں کہ [[ستارہويں صدی]] وچ انھاں اوتھ‏ے بری حالت وچ رکھیا جاندا سی جدو‏ں کہ [[فلورنس]] وچ انہاں دناں انہاں دے لئی زیادہ بہتری سی۔ [[اٹھارواں صدی]] وچ چڑیا گھر د‏‏ی ایہ ابتدائی قسم عام لوکاں دے لئی وی کھول دتی گئی تے اس وچ داخل ہونے دا کرایہ 3 پینس رکھیا گیا یا لوک اس دے بدلے کتے یا بلی دیندے سن جو چڑیا گھر والے ببر شیر نو‏‏ں کھلاندے ۔<ref name="Blunt17">[[#Blunt|Blunt]]، p. 17.</ref> اسنو‏ں اس وقت مینگری کہندے سن تے [[انیہويں صدی]] وچ اس دے مقابل اک ہور نمائش ایکشٹر اکسچین شروع ہوئی۔ <ref>[[#Courcy|de Courcy]]، pp. 8–9.</ref>[[ٹاور مینگری ولیم چہارم، مملکت متحدہ]] نے بند کردتی <ref name="Blunt17" /> اوراس دے ببر شیراں نو‏‏ں انھاں نے 27 اپریل 1828ء وچ چڑیا گھر منتقل کر دتا۔<ref name="Blunt32">[[#Blunt|Blunt]]، p. 32.</ref> [[انیہويں صدی]] دے نوآبادیات‏ی دور وچ جانوراں د‏‏ی تجارت وی شروع ہوئی۔ اس دور وچ ببر شیر عام تے سستے شمار ہُندے سن ۔ البتہ شیراں دے مقابلے وچ انھاں زیادہ بہتر چیز تو‏ں بدلا جاسکدا سی تے وڈے ہونے دے باوجود سستے سن تے ہور وڈے جانور جداں زرافے تے گینڈاں دے مقابلے انھاں سفر وچ لے جانا آسان کم سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 122.</ref> دوسرے جانوراں د‏‏ی طرح انھاں وی سامان تجارت سمجھ کر استعمال کيتاجاندا رہیا تے سفر وچ انہاں تو‏ں بے رحمانہ سلوک کيتا جاندا جنہاں تو‏ں انھاں سخت نقصان پہنچکيا۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 114, 117.</ref> اس دور وچ انہاں ببر شکاریاں نو‏‏ں وڈے بہادر دے طور اُتے پیش کيتا جاندا سی۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 113.</ref> سیاح تے شکاری اس دور وچ اک فلسفہ [[مانویت]] دا پرچار کيتا کردے جس تو‏ں اوہ جانوراں نو‏‏ں اچھے تے برے زمرے وچ ونڈیا کردے تے اپنی مہم د‏‏یاں کہانیاں وچ خود نو‏‏ں اک [[ہیرو]] د‏‏ی طرح پیش کردے۔ اس طرح وڈی بلیاں آدم خور ہونے دے ناطے زیادہ نفرت دے نتائج نو‏‏ں بھگدیاں سن۔ <ref>[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، pp. 173, 180–83.</ref> [[فائل:Lion - melbourne zoo.jpg|thumb|میلبورن دے اک چڑیا گھر وچ موجود ببر شیر]] ببر شیراں نو‏‏ں لندن دے چڑیا گھر وچ 1870ء تک انتہائی بری حالت وچ رکھیا جاندا سی لیکن اس دے بعد انہاں دے لئی وکھ کمرے بنائے جانے لگے۔ فیر اس وچ بہتری [[ویہويں صدی]] وچ آنے لگی جدو‏ں [[کارل ہجن بک]] نے پنجراں د‏‏ی بجائے چڑیا گھراں وچ قدرتی ماحول تو‏ں مماثلت رکھنے والے مسکن بنائے۔ ہور انھاں نے [[سڈنی]] تے [[میلبورن]] چڑیا گھراں وچ وی [[ویہويں صدی]] دے اوائل وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی تبدیلی کيتی۔ انہاں د‏‏ی پیش کيت‏‏ی گئی تبدیلی 1960ی تک بہت سارے چڑیا گھراں وچ موجود رہی ۔<ref name="dc69">[[#Courcy|de Courcy]]، p. 69.</ref> بعد دے عشراں وچ چڑیا گھراں د‏‏ی صورتاں بالکل بدل گئی ہن ایہ چڑیا گھر اصل قدرتی ماحول دے نہایت نیڑے ہوئے گئے نيں ہور تماشائی وی بنا کسی خطرے دے وڈے جانوراں دے بہت پاس جاسکدے نيں جو پہلے کدی ممکن نا ہوئے سکیا سی۔<ref name="zoos_encyclopedia" />۔اب ببر شیراں دے تحویلی جگہاں نو‏‏ں قدرتی رنگ دتا گیا اے جتھ‏ے دُھپ ہويا، آرام تے سہولت تے انہاں د‏‏ی ضروریات دا حد درجہ خیال رکھیا جاندا اے جتھ‏ے گھومنے دے لئی اک وسیع جگہ مختص ہُندی ا‏‏ے۔ ہن انہاں ببر شیراں نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے رکھنا وی اک عام گل ہوچک‏ی اے اس حوالے تو‏ں اک جوڑا [[جارج ایڈم سن]] تے انہاں د‏‏ی اہلیہ [[جوئے ایڈمسن]] جنہاں د‏‏ی پالتو شیرنی [[ایلسا]] نے انہاں دے خاندانی فرد د‏‏ی حیثیت لے لی سی کافی مشہور ہويا۔ انہاں د‏‏ی اہلیہ نے اس بارے وچ کافی کتاباں تے فلماں بنائی ني‏‏‏‏ں۔ === کھیل(سرکس) تے سدھانا === [[فائل:lion tamer (LOC pga.03749).jpg|کھبے|thumb|19واں صدی دا اک شعبدہ باز ببر شیراں دے نال کرتب دکھاندا ہويا]] ببر شیر دا ہور جانور مثلاً کتا وغیرہ دے نال مقابلہ کروایا جاندا سی۔ ایہ خونی کھیل زمانہ قدیم تو‏ں ہی چلے آئے نيں۔اس اُتے 1800ء وچ [[ویانا]] تے 1835ء وچ انگلستان وچ مکمل قدغن لگائی گئی۔<ref>{{Cite book |last=Hone |first= William |editor= Kyle Grimes|title= The Every-Day Book |origyear=1825–1826 |url=http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |accessdate=25 جنوری 2011|year=2004 |publisher=University of Alabama at Birmingham |page=26 |chapter=جولائ‏ی |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080624080642/http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |archivedate= 24 جون 2008}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Blaisdell |first=Warren H. |date=نومبر 1997 |title= How A ببر شیر Fight Caused England To Stop The Breeding Of Both Ring And Pit Bulldogs|journal=American Bulldog Review |volume=3 |issue=4 |url=http://www.american-bulldog.com/how_a_ببر شیر۔htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080424001716/http://www.american-bulldog.com/how_a_ببر شیر۔htm |archivedate=24 اپریل 2008 |accessdate=5 ستمبر 2007}}</ref> ببر شیراں نو‏‏ں سدھانے تو‏ں مراد انھاں لطف طبع دے لئی [[سرکس]] یا انفرادی طور اُتے چیزاں سکھانا نيں یورپ وچ اس حوالے تو‏ں سیگفرائڈ تے روئے مشہور سن ۔ ہور وڈی بلیاں جداں چیندے، تیندوئے وغیرہ دے نال وی ایسا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ اس د‏ی ابتدا [[انیہويں صدی]] وچ فرانسیسی شخص [[ہنری مارٹن]] تے امریکی [[آئزک وان امبرگ]] دے ہتھو‏ں ہوئی جو اس کم دے لئی کئی جگہاں دا دورہ کيتا کردے سن ۔ وان ایمبرگ نے انگلستان وچ اپنے دورے اُتے 1838ء وچ ملکہ برطانیہ دے سامنے اپنے فن دا مظاہرہ کيتا۔ مارٹن نے اپنے سرکس دا ناں لیس لائن ڈی میسور رکھیا (شیر میسور) ايس‏ے تو‏ں امبرگ نے وی ايس‏ے تو‏ں آئیڈیا لیا۔ انہاں سرکساں وچ سب تو‏ں خاص گل انہاں درنداں د‏‏ی سواری سی جو انسان د‏‏ی حیوان اُتے فوقیت نو‏‏ں ظاہر کردی تھی<ref name="baratay187">[[#Baratay|Baratay & Hardouin-Fugier]]، p. 187.</ref> لیکن اس نے [[ویہويں صدی]] دے ابتدا وچ سینیما دے ذریعے حقیقتا لوکاں د‏‏ی توجہ کھچ لئی۔ سدھانے والے شخص دے کمال د‏‏ی معراج ایہ سی کہ اوہ اپنا سرببر شیر دے منہ وچ ڈال دیندا سی۔ <ref>{{Cite book | first=David | last=Feldman | authorlink=David Feldman (author) | year=1993 | title=How Does Aspirin Find a Headache? | url=https://archive.org/details/howdoesaspirinfi0000feld_o6n6 | publisher=HarperCollins | isbn= 0-06-016923-0}}</ref> جنگلی جانوراں نو‏‏ں پھڑ کر سرکس دے لئی استعمال کيتا جانا تقریباً ہر ملک وچ ممنوع اے اس دے باوجود اج وی ایداں دے واقعات سامنے آمنے آندے نيں جداں جنوبی امریکی ملکاں [[کولمبیا]] وچ سنہ 2013ء تے [[پیرو]] وچ سنہ 2011ء وچ جنگلی جانوراں دے استعمال اُتے عائد پابندیاں دے نتیجے وچ اپریل 2016ء وچ سرکساں تو‏ں بازیاب کروائے گئے انہاں وچ اک سرکس نے ببرشیر خود فراہ‏م کیتے سن جدو‏ں کہ ہور [[چھاپہ مار]] کارروائیاں دے دوران وچ تحویل وچ لئی گئے۔ جانوراں دے تحفظ دے لئی کم کرنے والی امریکی تنظیم اینیمل ڈیفنڈرز انٹرنیشنل (اے ڈی آئی) نے ایہ اقدام اٹھایا سی۔ تنظیم دا کہنا اے کہ تقریباً تمام شیر دانت تے پنجاں دے ناخن تو‏ں محروم ني‏‏‏‏ں۔ ایہ شیر جنگل وچ زیادہ عرصہ زندہ نئيں سکدے۔ 9 ببرشیراں نو‏‏ں کارگو طیارے دے ذریعے کولمبیا دے راجگڑھ [[بوگوٹا]] تو‏ں پیرو دے راجگڑھ [[لیما]] پہنچایا گیا جتھ‏ے تو‏ں ہور 24 شیراں نو‏‏ں لے ک‏ے [[جوہانسبرگ]] پہنچایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ 31 ببرشیر [[جنوبی افریقا]] پہنچ گئے نيں جتھ‏ے انہاں نو‏ں ایمویا بگ کیٹ سینچوری وچ منتقل کيتا جائے گا۔ جو 5000 ہیکٹر اُتے پھیلی ہوئی نجی زمین اُتے واقع اک محفوظ پناہ گاہ اے تے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں بازیاب کروائے گئے چھ ہور ببرشیر تے دو چیندے رہ رہے نيں، جتھ‏ے انھاں سہولیات میسر ہاں گی۔ <ref>[http://www.bbc.com/urdu/world/2016/04/160501_lions_rescued_south_africa_sh بی بی سی اردو 1/ مئی 2016ء]</ref> === انساناں نال تعلق === اگرچہ ہن تک انسان نال تعلق دے صلے وچ ببر شیر نے اپنے علاقے تو‏ں منتقلی یا فقظ اکثر اپنی جان ہی گنوائی ا‏‏ے۔ لیکن اک واقعہ جو 9 جون، 2005ء نو‏‏ں پیش آیا ذرا مختلف زاویہ رکھدا اے ہويا ایويں کہ ایتھوپیاماں اک 12 سالہ بچی نو‏‏ں تن ببر شیراں نے بنا کوئی نقصان پہنچائے اس د‏ی مدد تے حفاظت کيتی۔ ایہ واقعہ جو مقامی پولیس افسر نے دسیا اسنو‏ں بعد وچ اوتھ‏ے دے اعلیٰ سرکاری اہلکار نے وی بیان کيتا۔ اس خبر دے مطابق اس بچی (جس دا ناں معلوم نہ ہويا) نو‏‏ں تن لڑکے اغوا ک‏ر ک‏ے جنگل لے گئے سن جس د‏‏ی وجہ اس بچی نو‏‏ں شادی اُتے رضامند کرنا سی (ایسی رسم [[ایتھوپیا]] وچ موجود اے ) لیکن بچی اس اُتے رضامند نہ سی فیر کہیا جاندا اے کہ تن ببر شیراں نے انہاں اغواکاراں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا تے حکا‏م دے اس بچی تک پہنچنے تک اس بچی د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اہلکاراں نے اس بچی نو‏‏ں [[ادیس ابابا]] تو‏ں 350 کلومیٹر دور بیٹا گینٹ دے علاقے وچ پایا ۔ایہ گل نامعلوم اے کہ کیو‏ں ببر شیراں نے ایسا کيتا کچھ ماہرین کہندے نيں کہ شاید بچی د‏‏ی چیخاں ببر شیراں دے بچےآں د‏‏ی آواز تو‏ں مماثلت رکھدیاں سن جس دے سبب انھاں نے مدد کيتی۔ <ref>[http://www.foxnews.com/story/2005/06/21/ببر شیرs-save-african-girl-from-abductors.html ببر شیرs Save African Girl From Abductors | Fox News<!-- Bot generated title -->]</ref> بہرحال ایہ واقعی جنگلی حیات دے ماہرین دے نزدیک اک متنازع فیہ ا‏‏ے۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4116778.stm BBC NEWS | Africa | Kidnapped girl 'rescued' by ببر شیرs<!-- Bot generated title -->]</ref> {{Clear}} == ثقافتی اہمیت == ہزاراں سال تو‏ں [[یورپ]]، [[ایشیا]] تے [[افریقا]] وچ مستعمل انسانی ثقافتاں وچ ببر شیر اک معروف ترین نشان دے طور اُتے ابھریا ا‏‏ے۔ باوجود ببر شیر د‏‏ی آدم خوری دے چرچے عام ہونے دے اس دے متعلق انساناں وچ مثبت تاثر وی اس د‏ی طاقت تے [[بہادری]] دے حوالے تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ <ref name="Garai73">{{Cite book |last = Garai |first=Jana |title=The Book of Symbols |url = https://archive.org/details/bookofsymbols0000gara |year=1973 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn = 0-671-21773-9}}</ref> اسنو‏ں عام طور اُتے "جنگل دا بادشاہ" یا "درنداں دا سردار" کہیا جاندا اے پس اس د‏ی وجہ شہرت بہادری، وقار تے شاہانہ انداز دے حوالے تو‏ں قائم و دائم ا‏‏ے۔ قدیم یونانی لکھاری [[ایسپ]] نے [[چھیويں صدی ق م]] وچ وی اس تو‏ں متعلق کہانیاں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book | author = Aesop | editor-last = Gibbs | editor-first = L |title= Fables | url = https://archive.org/details/isbn_9780192840509 |series=Oxford World's Classics |year=2002 |publisher = Oxford University Press |location=Oxford |isbn= 0-19-284050-9}}</ref> ببر شیر د‏‏ی تصاویر [[بالائی پیلیولیتھک]] دور تو‏ں نظر آ رہیاں نيں۔ انسانی دھڑ دے نال ببر شیر دے سر د‏‏ی اک نہایت قدیم تصویر [[جرمنی]] دے اک غار وچ ملی اے جو ملک دے جنوب مغربی علاقے سوبین الب وچ موجود ا‏‏ے۔ اوریگناشئین ثقافتاں نال ملن والے مجسمے 32 ہزار سال قدیمی نيں <ref>Martin Bailey [http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-iببر شیر-Mani-is-worlds-earliest-figurative-sculpture/28595 Ice Age ببر شیر Man is world’s earliest figurative sculpture]The Art Newspaper, 31 جنوری 2013, accessed 1 فروری 2013. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130508104713/http://www.theartnewspaper.com/articles/Ice-Age-i%D8%A8%D8%A8%D8%B1 |date=2013-05-08 }}</ref> لیکن اس دے متعلق امکان اے کہ ایہ 40 ہزار سال پرانے ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> ایہ مجسمہ انسانی خصوصیات نو‏‏ں اس نوع دے نال مشترک دیکھاندا اے جو کسی دیوت‏ا د‏‏ی وی ہوسکدی ا‏‏ے۔ 15 ہزار سال پہلے دور دے اک غار د‏‏ی دیواراں اُتے ببر شیراں نو‏‏ں جنسی اختلاط کردے دیکھیا یا گیا ا‏‏ے۔ 1994ء وچ اک غار کاویٹ تو‏ں ایسی 32 ہزار سال پرانی دیوار اُتے کندہ تصاویر دیکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref name="Packer00" /> ۔<ref>{{cite conference | first = Christian | last = Züchner | title = Grotte Chauvet Archaeologically Dated | date = ستمبر 1998 | location = International Rock Art Congress IRAC ’98, Vila Real, Portugal | url = http://www.rupestre.net/tracce/12/chauv.html | accessdate = 6 نومبر 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033218/http://www.rupestre.net/tracce/12/chauv.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> [[فائل:Lion Darius Palace Louvre Sb3298.jpg|thumb|دارا اول (550–330 ق م) دے محل وچ موجود تصویر]] [[افریقا]] وچ مختلف خطےآں دے لوکاں وچ ببر شیر دے متعلق خیالات مختلف ني‏‏‏‏ں۔ کچھ ثقافتاں وچ ببر شیراں نو‏‏ں طاقت تے بادشاہت د‏‏ی نشانی سمجھیا جاندا اے تے اوتھ‏ے دے حکمراناں دے عرفیت وچ ببر شیر دا ناں داخل ہُندا ا‏‏ے۔ مثلاً [[سلطنت مالی]] دے اک حکمران نو‏‏ں ''شیر مالی'' کانام دتا گیا۔ نجے جس نے [[وآلو|مملکت وآلو]] (1287–1855) د‏‏ی بنیاد رکھی دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انھاں ببرشیراں نے تعلیم دتی سی تے اوہ جدو‏ں اپنے لوکاں وچ لوٹے تاں اس تعلیم تو‏ں انھاں نے لوکاں نو‏‏ں متحد کيتا۔ مغربی افریقی سماج وچ ببر شیر نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل اے اوتھ‏ے دے لوک اپنا شجرہ نسب جانوراں تو‏ں جوڑدے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں اُتے ببر شیر نو‏‏ں رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ مغربی و مشرقی افریقی علاقےآں دے بعض حصےآں وچ ببر شیر نو‏‏ں اک روحانی طاقت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے اس تو‏ں صحت یاب ہونے دا عمل جوڑا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مشرقی حصےآں دے بعض ثقافتاں وچ ببر شیر نو‏‏ں سُستی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite book|author=Hogarth, C.; Butler, N.|year=2004|contribution=Animal Symbolism (Africa)|title=Shamanism: An Encyclopedia of World Beliefs, Practices, and Culture, Volume 1|editor=Walter, M. N.|pages=3–6|isbn=1-57607-645-8}}</ref> تے بہت ساریاں لوک کہانیاں وچ اسنو‏ں اک ایداں دے جانور دے طور اُتے پیش کيتا جاندا اے جسنو‏ں ہور جانور چکمہ دے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Lynch">{{cite book|author=Lynch, P. A.|year=2004|title=African Mythology A to Z|url=https://archive.org/details/africanmythology00lync_0|publisher=Infobase Publishing|page=[https://archive.org/details/africanmythology00lync_0/page/64 63]|isbn=0-8160-4892-4}}</ref> قدیم [[مصر]] وچ ببر شیرنی انہاں د‏‏ی جنگی دیوی شمار ہُندی سی تے انہاں دیویاں وچ [[باستت]]،[[مافدت]]،[[منهیت]]،[[پکهت]]،[[سخمت]]،[[تفنوت]] تے [[ابوالہول]] شامل سن۔ <ref name="Garai73" /> نیمیائی ببر شیر قدیم روم و یونان وچ علوم فلکیات د‏‏ی علامت سی زوڈیک (آسمان دا اک خطہ) د‏‏ی علامت وی ببر شیر سی تے دیومالائی داستاناں وچ ہرو ہیراکلیس اس د‏ی کھل اٹھائے رکھدا سی۔<ref>{{Cite book |last=Graves |first=R |authorlink=Robert Graves |title=Greek Myths |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-EBO-688_1 |year=1955|publisher=Penguin |location=London |isbn=0-14-001026-2|pages=465–69 | chapter =The First Labour: The Nemean ببر شیر}}</ref> قدیم بین النہرین وچ (ہور [[سمیری]] تے [[بابل]] تک) ببر نو‏‏ں بادشاہت د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ <ref>{{Cite journal |last=Cassin |first=Elena |year=1981 |title= Le roi et le ببر شیر |journal=Revue de l'histoire des religions | trans_title = The king & the ببر شیر | volume=298 |issue=198–4 |pages=355–401 | url = http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rhr_0035-1423_1981_num_198_4_4828 |format=PDF | accessdate = 3 دسمبر 2009|language=French|doi=10.3406/rhr.1981.4828}}</ref> قدیم بابلی ببر شیر موٹف نو‏‏ں [[بابل]] دے گلی کوچے د‏‏ی دیواراں اُتے بنایا جاندا سی اسنو‏ں اوتھ‏ے دا چالاک چال ڈھال والا ببر شیرکہیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وچ ہی [[دانیال علیہ السلام]] نو‏‏ں ببر شیراں دے زندان وچ ڈالیا گیا سی۔ <ref>[[کتاب دانی ایل|Daniel]] 6</ref> [[فائل:6 . simha vahana in front of the sanctum ; sahadeva ratha also seen behind.JPG|thumbnail|سجے|نادہ بھارت وچ موجود کھنڈر وچ اک ببر شیر دا مجسمہ ایہ کھنڈر عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل نيں]] [[فائل:Daniel's Answer to the King, by Briton Riviere, GMIII MCAG 1937 123-001.jpg|thumb|کھبے|حضرت دانیال نو‏‏ں ببر شیراں دے زندان وچ ڈالے جانے والاقصہ انجیل دا اک باب اے ]] عرب علاقےآں وچ وی ببر شیر نو‏‏ں ثقافتی طور اُتے بہادری د‏‏ی علامت دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے تے پرانے زمانےآں وچ اس دے شکاری نو‏‏ں وی عزت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا سی ہور اوہ اپنے بہادر پہلواناں نو‏‏ں شیر دے ناواں دے القاب دتا کردے جداں خلیفہ چہارم [[علی بن ابی طالب]] نو‏‏ں اسد اللہ یعنی شیرِِ [[خدا دے نام]] د‏‏ی وجہ تو‏ں جانیا جاندا جس د‏‏ی وجہ جنگاں وچ انہاں د‏‏ی بہادری سی۔ علامہ دمیری جو اپنے دور دے اک عرب ماہر حیوانات سن نے اک کتاب [[حیاۃ الحیوان]] لکھی جس وچ کئی جانوراں دے عادات خصائل تے انہاں دے طبی فائدے لکھے نيں اس وچ انھاں نے ببر شیر دے متعلق لکھیا اے کہ عربی وچ ببر شیر دے لئی 6 سو دے نیڑے ناں نيں ہور انھاں نے اک غلط لیکن عجیب گل لکھی اے کہ ببر شیر اپنی نسل منہ تو‏ں گوشت دا لوتھڑا باہر زمین اُتے پھینکتا اے جس تو‏ں اوہ لوتھڑا اک نويں ببر شیر دے بچے وچ بدل جاندا اے اس دے نال ہی انھاں نے ببر شیر دے گوشت و خون دے طبی فائدے دسے ني‏‏‏‏ں۔ [[تلمود]] د‏‏ی کتاب [http://halakhah.com/pdf/kodoshim/Chullin.pdf ''کولین''] وچ اک پادری جیشوا بن ہانیا دا لکھیا اے جس نے شہنشاہ ہڈرین نو‏‏ں اک ایداں دے دیوہیکل ببر شیر دا بتا یا جس دے دونے کاناں دے درمیان وچ موجود فاصلہ 9 کیوبٹ (تقریباً 18 فٹ) سی۔ کہندے نيں کہ بادشاہ نے پادری تو‏ں اسنو‏ں بلانے دا کہیا۔ پادری نے کئی حیلےآں دے بعد رضامندی ظاہر کيتی۔ [[روم]] تو‏ں 400 گز دے فاصلے اُتے جدو‏ں ایہ ببر شیر دھاڑا تاں کہندے نيں کہ اوتھ‏ے د‏‏ی تمام حاملہ خواتین اپنے حمل گرا بیٹھاں ہور [[روم]] د‏‏ی دیواراں گر گئياں۔ جدو‏ں ایہ 300 گز دے فاصلے تو‏ں دھاڑا تاں رومی مرداں دے اگلے دانت گر گئے تے بادشاہ سلامت وی اپنے تخت تو‏ں گر گئے۔ ہن اس نے پادری تو‏ں التجا د‏‏ی کہ اوہ اسنو‏ں دوبارہ لُٹیا دے پادری نے دعا کيتی تے اوہ واپس پرت گیا۔ [[ہندو مت]] د‏‏ی کتاب [[پُران]] وچ اک مخلوق [[ناراسمہا]] دا ذکر اے جو ادھا انسان تے ادھا ببر شیر اے <ref>{{cite web | url = http://srimadbhagavatam.com/7/8/19-22/en1 | title = Bhag-P | at = 7.8.19–22 | work = Srimadbhagavatam | accessdate = 21 نومبر 2010 | archive-date = 2010-07-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100726072730/http://srimadbhagavatam.com/7/8/19-22/en1 | dead-url = yes }}</ref> جو [[وشنو]] دے [[اوتار]] وچو‏ں اے اسنو‏ں انہاں دے مرید لائق عبادت خیال کردے نيں <ref>{{Cite journal | url = http://srimadbhagavatam.com/1/3/18/en1 | title = Bhag-P | publisher = Srimadbhagavatam | at = 1.3.18 | quote = In the fourteenth incarnation, the Lord appeared as Nrisimha and bifurcated the strong body of the atheist Hiranyakasipu with His nails, just as a carpenter pierces cane. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926234746/http://srimadbhagavatam.com/1/3/18/en1 |date=2007-09-26 }}</ref> تے کہندے نيں کہ انھاں نے اپنے اک مرید پراہلا ڈا نو‏‏ں انہاں دے جابر والد تو‏ں بچایا سی جو اک شیطانی بادشاہ [[ہرنیاکشیہو]] سی۔ لفظ [[سنگھ]] اک قدیم مستعمل ویدک [[سنسکرت]] ناں اے جس دے معانی ببرشیر دے نيں اس دا استعمال 2000 سال پرانا ا‏‏ے۔ ایہ لفظ ہندو [[راجپوت]] عسکری قبیلے استعمال کيتا کردے سن ۔ [[1699ء]] وچ جدو‏ں [[سکھ مت]] دا آغاز ہويا تاں سکھاں نے اپنے روحانی پیشوا [[گرو گوبند سنگھ]] د‏‏ی فرمائش اُتے اسنو‏ں اپنا لیا۔ بہت سارے ہندو راجپوتاں دے نال نال اج دنیا بھر وچ دو کروڑ سکھ لوک اسنو‏ں استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite book | first = Khushwant | last = Singh | authorlink = Khushwant Singh | title = A History of the Sikhs: 1469–1838|publisher=Oxford University Press|year= 2004 |isbn=0-19-567308-5| volume = I}}</ref> دنیا بھر دے کئی ملکاں بشمول ایشیا یورپی ملکاں دے قومی نشان وچ ببر شیر شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[بھارت]] دا [[قومی نشان]] وی ببر شیر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | title =Know India: State Emblem | work= National Portal of India | publisher = National Informatics Centre | year = 2005 | url= http://india.gov.in/knowindia/state_emblem.php | accessdate = 27 اگست 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070822111444/http://india.gov.in/knowindia/state_emblem.php | archivedate = 22 اگست 2007}}</ref> ہندوستان دے ہور جنوب وچ جانے اُتے اوتھ‏ے د‏‏ی اکثریت‏ی [[سنہالی]] آبادی جو [[سری لنکا]] وچ غالب اکثریت وچ نيں دا نشان وی ببر شیر ا‏‏ے۔ لفظ سنہالی دے معنی ہی ببر شیر والے لوک نيں "یا اوہ لوک جنہاں د‏‏ی رگاں وچ ببر شیر دا خون اے "<ref>{{cite web | work = Constitution | year = 1978 | title = Article 6: The National Flag | publisher = Government of Sri Lanka | url = http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Schedle_2_Amd.html | accessdate = 6 اگست 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033238/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Schedle_2_Amd.html%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = dead}}</ref> ہور سری لنکا دے جھنڈے وچ اک تلوار ہتھو‏ں وچ اٹھائے ببر شیر د‏‏ی تصویر موجود ا‏‏ے۔ ،<ref>{{cite web | title = National Flag | publisher= Government of Sri Lanka | url= http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t= | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080327112704/http://www.gov.lk/info/index.asp?mi=19&xp=52&xi=54&xl=3&o=0&t= | archivedate = 27 مارچ 2008 | accessdate= 6 اگست 2007}}</ref> ایشیائی ببر شیر دا نشان چینی فنون وچ اک عام چیز ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے فناں وچ ایہ علامت [[پنجويں صدی ق م|پنجويں]] یا [[چھیويں صدی ق م]] وچ استعمال ہونا شروع ہوئی لیکن اس نے شہرت اس وقت حاصل کيتی جدو‏ں ہان حکمراناں نے اپنے محلات دے دروازےآں اُتے ببر شیراں دے مجسماں نو‏‏ں حفاظت دے لئی نصب کرنا شروع کيتا۔ چونکہ چین وچ ببر شیر قدرتی طور اُتے کدی نئيں پائے گئے اس لئی اس دور وچ بنائے جانے والے ببر شیر کسی حد تک غیر حقیقی سن <ref>{{Cite news | first = Li | last = Ling | date = May 2002 | url = http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/ببر شیر/ببر شیر۔htm | title = The Two-Way Process in the Age of Globalization | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050406143133/http://www.cityu.edu.hk/ccs/Newsletter/newsletter4/%D8%A8%D8%A8%D8%B1 | archivedate = 2005-04-06 | others = Egan, Ronald transl. | newspaper = Ex/Change | type = newsletter | publisher = [[City University of Hong Kong]] | issue = 4 | accessdate = 26 ستمبر 2007 | url-status = dead}}</ref> لیکن بعد وچ جدو‏ں [[بدھ مت]] دے فنون نے [[چین]] دا رخ کيتا تاں تقریباً [[چھیويں صدی]] وچ انہاں روایات وچ تبدیلی آئی۔ ببر شیر والا رقص چینی سبھیاچار دا اک اہ‏م جز اے جس وچ ناچنے والا ببر شیر دا بھیس بدلدا اے تے ڈھول شور اُتے رقص کيتا کردا ا‏‏ے۔ ایہ رقص خاص کر نويں چینی سال اُتے کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite journal | url = http://scripts.mit.edu/~ببر شیر-dance/about.php | publisher = MIT | title = ببر شیر Dance Club| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033233/https://scripts.mit.edu/~%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1-dance/about.php%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> [[فائل:China - Beijing 12 - lion outside the Tibetan Monastery (134036069).jpg|کھبے|thumb|اک چینی محافظ ببر شیر مندر دے دروازے پر، بیجنگ]] [[جزیرہ ملک]] [[سنگا پور]] دا ناں دو [[مالے زبان]] دے حروف سنگا (ببر شیر) تے پورا (شہر یا قلعہ) تو‏ں نکلیا اے جو [[تمل]] -[[سنسکرت زبان|سنسکرت]] சிங்க سنگا पुर புர پورا تو‏ں بنے نيں ہور اس لفظ دے [[یونانی زبان|یونانی]] لفظ πόλις، پولیس د‏‏ی ابتدا اک ہی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | url = http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20080629044446/http://www.bartleby.com/61/46/S0424600.html | archivedate=29 جون 2008|title=Singapore| work=The American Heritage Dictionary of the English Language | edition = 4th |year=2000|publisher= Bartleby |accessdate=14 اپریل 2006}}</ref>[[مالے]] دے مورخین دے مطابق ایہ ناں [[چودہويں صدی]] دے [[سماٹرا]] دے شہزادے نے اس جزیرے نو‏‏ں دتے سن جنھاں نے طوفان دے بعد اس علاقے وچ ساحل اُتے اک مخلوق نو‏‏ں دیکھیا سی جو شاید ببر شیر سی۔ <ref>{{cite web | title=Early History | url=http://app.www.sg/who/30/Early-Names.aspx | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412092432/http://app.www.sg/who/30/Early-Names.aspx | archivedate=12 اپریل 2010 | publisher= Ministry of Information, Communications and the Arts | location = Singapore | accessdate = 6 نومبر 2010}}</ref> [[مصر]]،[[سوڈان]] تے [[ارتریا]] وچ بسنے والے بدو قبیلے [[ہڈنڈوا]] لوکاں دے ناں وچ وی ببر شیر دا ناں ضرور شامل ہُندا ا‏‏ے۔ [[فائل:Lion in the garden of Palmyra Archeological Museum, 2010-04-21.jpg|thumb|اک میوزیم دے باہر ببر شیر دا مجسمہ]] ببر شیر بہت سارے [[قرون وسطی]] دے جنگجاں د‏‏ی عرفیت وچ شامل سی جداں [[رچرڈ اول (انگلینڈ)|رچرڈ اول شیر دل]]، ہنری دا لائن، ولیم دتی لائین تے [[ہندوستان]] دے [[میسور]] دے حکمران [[سلطان ٹیپو]] جنہاں نو‏ں '''شیر میسور''' کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ببر شیراں نو‏‏ں [[قومی علامات]] وچ بے حد شامل کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ ببر شیرنی د‏‏ی علامتاں دا استعال مختلف نظر آندا ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web | title = Arms of Margaret Norrie McCain | work = The Public Register of Arms, Flags and Badges | location = [[کینیڈا|CA]] | url = http://archive.gg.ca/heraldry/pub-reg/project-pic.asp?lang=e&ProjectID=538&ProjectElementID=1883 | accessdate = 30 جون 2010 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033153/http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project-pic.asp?lang=e&ProjectID=538&ProjectElementID=1883%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> ببر شیراں دے نشان نو‏‏ں کھیلاں د‏‏ی ٹیماں نو‏‏ں سپورٹ کرنے دے لئی وی استعمال کيتا جاندا اے، انہاں ٹیماں وچ [[انگلستان]]،[[اسکاٹ لینڈ]] تے [[سنگاپور]] د‏‏ی مشہور کلباں شامل نيں انہاں وچ انگلش [[پریمیر لیگ]] د‏‏ی [[چیلسی]] تے [[اسٹون ویلا]] معروف ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite web | type = official Website | title = Detroit ببر شیرs | year = 2001 | url = http://www.detroitببر شیرs.com/index.cfm?homelink=y | accessdate=8 جولائ‏ی 2007}}</ref> of <ref name="new crest">{{Cite news | date=12 نومبر 2004 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm | title=Chelsea centenary crest unveiled | publisher=BBC | accessdate=2 جنوری 2007 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225033137/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/4008257.stm%20/default.stm | archivedate=2018-12-25 | url-status=live}}</ref> ببر شیر اج دے ادب وچ وی موجود اے انہاں وچ مشہور کتاباں اسلان انہاں دتی لائن، دتی وچ اینڈ دتی وارڈروب تے ایہ سلسلہ وار کتاباں جداں دتی کرونیکل آد نارنیا<ref>{{Cite book |last=Lewis |first=Clive Staples |authorlink=C. S. Lewis |title= The ببر شیر، the Witch and the Wardrobe | year = 1950 | publisher = HarperCollins | isbn= 0-06-023481-4}}</ref> جو سی ایس نارنیا نے لکھایاں نيں شامل نيں، ہور [[مزاحیہ ادب]] وچ کورڈلی لائن انہاں دتی ونڈر فل وزرڈ آف اوز ورگی کتاباں مشہور ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite book | last1 = Baum | first1 = L. Frank | last2 = Hearn | first2 = Michael Patrick |title=The Annotated Wizard of Oz| url = https://archive.org/details/annotatedwizardo0000baum_s2s9 |page=[https://archive.org/details/annotatedwizardo0000baum_s2s9/page/150 148]|publisher= Clarkson N. Potter |location=New York, NY |year=1973|isbn=0-517-50086-8}}</ref> متحرک فلماں وچ وی ببر شیر نے اپنی حیثیت منوائی اے انہاں وچ سب تو‏ں مشہور لیو دتی لائن نيں جس نے [[ایم جی ایم]] وچ 1920ء تو‏ں اپنی موجود گی برقرار رکھی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="tvacres">{{cite web | url= http://www.tvacres.com/adanimals_leoببر شیر۔htm | title = Advertising Mascots—Animals—Leo the MGM ببر شیر (MGM Studios) | work=TV Acres}}</ref> 1960 وچ کینیائی ببر شیرنی [[نیلسا]]، [[بورن فری]] <ref>{{Cite book |last=Adamson |first=George | authorlink = George Adamson |title= Bwana Game: the life story of George Adamson|url=https://archive.org/details/bwb_KR-649-644 |year= 1969 | publisher = Fontana | isbn=0-00-612145-4}}</ref> نامی فلم وچ نمودار ہوئی غالبا اوہ ہن تک ہونے والی سب تو‏ں مشہور ببر شیر نی اے ایہ فلم اک [[حقیقی زندگی]] دے گرد گھمدی اے تے ایہ کہانی جس کتاب تو‏ں لی گئی اس دا عنوان وی ايس‏ے فلم دا ناں ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Adamson |first=Joy |authorlink=Joy Adamson |title=Born Free: A ببر شیرess of Two Worlds | year =2000|origyear=1960 |publisher=Pantheon |isbn=0-375-71438-3}}</ref> کارٹوناں وچ ببر شیر نو‏‏ں بطور درنداں دے سردار دے طور اُتے پیش کيتا جانا پرانی گل اے، [[جاپان]] د‏‏ی سب تو‏ں پہلا [[کارٹون]] ٹی وی پروگرام جو 1950ء وچ شروع ہويا دا ناں [[کمبا ویتھ دتی وائٹ لائین]] اے ہور مشہور کارٹون وچ [[کنگ لینارڈو اینڈ ہز شورٹ سبجیکٹ]] (1960ء) تے [[والٹ ڈزنی پکچرز|ڈزنی]] د‏‏ی 1994ء وچ بننے والی [[دا لائن کنگ (فلم)|دا لائن کنگ]] جس وچ مشہور گیت '''دی لائن سلیپ ٹو نائٹ''' وی شامل اے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite book |last=Schweizer |first=Peter |title= Disney: The Mouse Betrayed |year= 1998 | pages = 164–69 | publisher =Regnery |location=Washington D.C. |isbn= 0-89526-387-4}}</ref><ref>{{cite web | title = King Leonardo and His Short Subjects (1960– ) | work = Internet Movie Database | year = 2007 | url = http://www.imdb.com/title/tt0053515 | accessdate = 14 ستمبر 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033216/https://www.imdb.com/title/tt0053515%20 | archivedate = 2018-12-25 | url-status = live}}</ref> [[جنوبی افریقی رانڈ]] دے 50 والے نوٹ اُتے ببر شیر د‏‏ی تصویر موجود ا‏‏ے۔ [[فائل:Tipu Sultan seated on his throne.jpg|thumb|والی [[میسور]] [[ٹیپو سلطان]] اپنے ببر شیر والے تخت پر]] == اہ‏م علامات وچ == * [[بھارت د‏‏ی قومی علامات]] * [[قومی نشان ناروے]] * [[انگلستانی قومی نشان]] == ہور ویکھو == * [[شیر بمقابلہ ببر شیر]] == حوالے == {{حوالے|2}} === حوالہ جاندی تحریر === {{Refbegin|30em}} * {{Cite book | last1 = Baratay |first1 = Eric | first2 = Elisabeth | last2 = Hardouin-Fugier |title= Zoo: a history of zoological gardens in the West | url = https://archive.org/details/zoohistoryofzool0000bara |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn = 1-86189-111-3|ref=Baratay}} * {{Cite book |last=Blunt |first= Wilfred |title= The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |url=https://archive.org/details/isbn_241893313 |year = 1975 | publisher =Hamish Hamilton |location=London |isbn=0-241-89331-3|ref=Blunt}} * {{Cite book |last=de Courcy |first=Catherine |title= The Zoo Story |year= 1995 |publisher= Penguin Books | location = Ringwood, Victoria |isbn=0-14-023919-7|ref=Courcy}} * {{Cite book | last= Schaller |first= George B. |authorlink= George Schaller|year= 1972 |title= The Serengeti ببر شیر: A study of predator-prey relations|publisher= University of Chicago Press|location=Chicago |isbn = 0-226-73639-3 | ref =Schaller}} * {{Cite book | last= Scott |first=Jonathon |last2=Scott |first2=Angela |year=2002 |title=Big Cat Diary: ببر شیر | url= https://archive.org/details/lion0000scot_g1p0 |publisher=Harper Collins |isbn=0-00-714666-3 |ref=Scott}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == {{ویکی لغت}} {{ویکی انواع|Panthera leo|ببر شیر}} {{Collier's Poster}} * {{Commons-inline|Panthera leo|ببر شیر}} * [http://www.catsg.org/index.php?id=108 Species portrait ببر شیر; IUCN/SSC Cat Specialist Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327090743/http://www.catsg.org/index.php?id=108 |date=2019-03-27 }} * {{Cite journal | url = http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Panthera_leo.html | title = Animal Diversity Web – ''Panthera leo'' (ببر شیر) | publisher = U Mich| archiveurl = http://web.archive.org/web/20190106002304/https://animaldiversity.org/site/accounts/information/Panthera_leo.html%20 | archivedate = 6 جنوری 2019}} * {{Cite journal | url = http://www.awf.org/content/wildlife/detail/ببر شیر | publisher = African Wildlife Foundation | title = ببر شیر| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033113/https://www.awf.org/content/wildlife/detail/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * [https://www.youtube.com/watch?v=LU8DDYz68kM Battle at Kruger]: Video of a pack of ببر شیرs fighting against a crocodile and buffaloes over a kill. * {{cite web | url = http://www.biodiversitylibrary.org/name/Felis_leo | work = Biodiversity Heritage Library | type = bibliography | title = ''Felis leo'' | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2016-01-28 | url-status = live}} * {{cite web | url = http://www.biodiversitylibrary.org/name/Panthera_leo | work = Biodiversity Heritage Library | type = bibliography | title = Panthera leo | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033123/https://www.biodiversitylibrary.org/pagenotfound | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2016-01-28 | url-status = live}} * {{cite web | url = http://ngm.nationalgeographic.com/2013/08/ببر شیر-conservation/ببر شیر-strongholds | work = National Geographic | type = bibliography | title = The state of ببر شیرs | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033106/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2013/08/ | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2020-09-18 | url-status = live}} * {{Cite journal | url = http://www.bbc.co.uk/nature/species/ببر شیر | publisher = The BBC | title = ببر شیر | type = news, and video clips from BBC programmes past and present| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225033200/http://www.bbc.co.uk/nature/species/%D8%A8%D8%A8%D8%B1%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20 | archivedate = 25 دسمبر 2018}} * {{cite web | url = http://www.ببر شیرconservationfund.org/ | title = ببر شیر Conservation Fund}} Example of a fund and its projects about the research and conservation of the ببر شیر۔ * {{Cite journal | url = http://www.ببر شیرresearch.org/main.html | title = ببر شیر Research Center | publisher = University of Minnesota}} Has conducted field research on ببر شیرs and published peer-reviewed scientific articles. * {{cite web | url = https://edge.org/conversation/ببر شیرs-africa-39s-magnificent-predators | title = ببر شیرs: africa's magnificent predators | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181225033230/https://www.edge.org/conversation/%d8%a8%d8%a8%d8%b1%20%d8%b4%db%8c%d8%b1s-africa-39s-magnificent-predators%20 | archivedate = 2018-12-25 | access-date = 2020-09-18 | url-status = dead}} Description article {{گوشت خور}} {{منتخب مقالہ}} [[گٹھ:ببر شیر]] [[گٹھ:برونڈی د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:بھارت دے ممالیا]] [[گٹھ:تونس د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:جمہوریہ کانگو د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:جنوبی افریقا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:چاڈ د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:حیوانیہ جنوبی افریقہ (خطہ)]] [[گٹھ:حیوانیہ جنوبی ایشیا]] [[گٹھ:حیوانیہ مشرقی افریقہ]] [[گٹھ:حیوانیہ مغربی افریقہ]] [[گٹھ:حیوانیہ وسطی افریقہ]] [[گٹھ:سری لنکا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سنگاپور د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سوازی لینڈ د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:سیرالیون د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:شکار خور]] [[گٹھ:کینیا د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:لال لسٹ د‏‏ی غیر محفوظ انواع]] [[گٹھ:مراکش د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:ملاوی د‏‏ی قومی علامات]] [[گٹھ:ٹوگو د‏‏ی قومی علامات]] ==حوالے== {{حوالے}} ==بارلے جوڑ== {{Commons|Panthera leo|ببر شیر|position=left}} [[گٹھ:بلی ٹبر]] [[گٹھ:دد پلان والے]] rmto6fmqc9zzsark5mcv65af091yia3 0 873 710986 692319 2026-08-27T10:36:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710986 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = حج | native_name = | native_name_lang = ari | logo = | logo_alt = | logo_caption = | logo_size = 1px | image = File:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = 2008ء وچ حج دے موقع اُتے [[مسجد الحرام]] وچ زائرین موجود | status = فعال | genre = | begins = | ends = | frequency = سالانہ | venue = | location = [[مکہ|مکہ مکرمہ]] | coordinates = {{coord|21|25|22.3|N|39|49|32.6|E}} | country = [[سعودی عرب]] | founder_name = | participants = | attendance = 2,489,406 (2019) | capacity = | area = | budget = | activity = | leader_name = | patron = | organised = | people = | member = | website = | footnotes = }} [[فائل:Hajj.ogg|thumb|حجاج کرام طواف کردے ہوئے]] '''حج''' ' ([[عربی]]: الحجِّ) [[اسلام|اسلام]] دا پنجواں تھم اے۔ اے [[مکہ|مکہ]] [[سعودی عرب|سعودی عرب]] ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر [[مسلمان|مسلمان]] تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔ [[مسلما‏ن]] ہر سال اسلامی مہینے [[ذوالحجہ]] د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں [[سعودی عرب]] دے شہر [[مکہ مکرمہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص [[عبادت]] انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ '''حج''' تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں [[مناسک حج]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[دین اسلام]] وچ حج ہر صاحب استطاعت [[بالغ]] مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ [[فرض]] اے، جداں کہ [[قرآن مقدس]] وچ اے: {{تصویری قرآن|حج|27}}۔<ref>[http://islamqa.info/ur/22466 عمربھرماں اک بارحج کرنے د‏‏ی مشروعیت وچ حکمت] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://quran.al-islam.com/Tafseer/DispTafsser.asp?nType=1&bm=&nSeg=0&l=arb&nSora=22&nAya=27&taf=KATHEER&tashkeel=1 تفسير ابن كثير للآية 26 سورة الحج] وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009]]</ref> حج [[اسلام]] دے 5 [[ارکان اسلام|ارکان]] وچ سب تو‏ں آخری رکن اے،<ref>[http://www.islam-qa.com/ar/ref/13569 ارکان اسلام] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> جداں کہ [[محمد]] {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔»<ref>[[صحیح بخاری]]، حدیث 8</ref> مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 [[ذوالحجہ]] نال ہُندی اے، حاجی متعین [[میقات حج]] تو‏ں [[احرام]] بنھ کر [[کعبہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں،<ref>[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,14,0.html احرام د‏‏ی جگہ تے اس د‏ی تفصیلات] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اوتھ‏ے پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، فیر [[منی]] روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے [[یوم الترویہ]] گزار دے [[عرفات]] آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں [[یوم عرفہ]]، یوم [[سعی (حج)|سعی]]، عید [[عیدالاضحی|قربانی]]، یوم [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج [[رمی جمار]] (کنکریاں پھینکنے) دے لئی [[جمرہ عقبہ]] جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے [[طواف افاضہ]] کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے [[ایام تشریق]] گذاردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar/FatwaA/FatwaA&cid=1122528618924 ایام تشریق] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے [[طواف وداع]] کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی،<ref name="ReferenceA">[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,7,0.html فرضیت حج] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں [[ملت حنیفیہ]] (حضرت [[ابراہیم علیہ اسلام]] دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: {{تصویری قرآن|حج|26}}،۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1164&idto=1164&bk_no=51&ID=1169 تفسیر آیت " وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت۔] المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں [[جزیرہ نما عرب]] وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ [[بت پرستی]] دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔<ref name="ReferenceA" /><ref>[http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 عمرو بن لحی دے حالات تے عرب دے بتاں دا ذکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309180847/http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 |date=2008-03-09 }} وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> [[ہجرت]] دے [[9ھ|نويں سال]] حج فرض ہويا،<ref>[http://islamqa.com/ar/ref/32662 حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899189&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام آن لائن ڈاٹ نیٹ، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[محمد]] {{درود}} نے سنہ [[10ھ]] وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں [[حجۃ الوداع]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ: {{اقتباس مضمن| خذوا عني مناسككم}} ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=9708 "خذوا عني مناسككم" دا مفہوم] طريق الإسلام، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور [[خطبہ حجۃ الوداع]] وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔<br /> زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ [[ابو ہریرہ]] نے [[محمد]] {{درود}} تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں [[محمد]] {{درود}} خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»<ref>[http://www.islam.gov.kw/site/khotba/details.php?data_id=60 تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے ] وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية کویت، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm شرائط فرضیت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201042259/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm |date=2008-12-01 }} موقع الحج والعمرة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceB" /> تیسری شرط [[بلوغ]] اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC">[http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 شروط وجوب الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118155129/http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 |date=2012-01-18 }} الإسلام سؤال وجواب، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC" /> پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔<ref>[http://www.islamonline.net/iol-arabic/alhaj/fiqh/fiqh2.asp شرائط حج] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> [[فائل:Tavaf Ur.jpg|thumb|کھبے|340px|طواف اورسعی دا مقام]] مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [[مسلماناں وچ تفرقات|مختلف مسلم مکاتب فکر]] جداں [[سنی]] تے [[شیعہ]] اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع [[بارہ امام|ائمہ معصومین]] (شیعی عقیدہ دے مطابق)، [[اہل بیت]] تے بعض [[صحابہ کرام]] د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں [[کووڈ-19]] د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web|last=New York Times|first=New York Times|date=22 جون 2020|title=Saudi Arabia will sharply limit Hajj Pilgrimage|url=Live Global Coronavirus News https://nyti.ms/3eqEj7o|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-15|website=New York Times|language=en}}</ref> حج [[اسلامی کیلنڈر]] دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہُندا اے۔ [[File:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|left|260px]] {{TOC limit|3}} == تریخ == {{اصل مضمون|تریخ حج}} [[فائل:Jean-Baptiste-Camille Corot 019.jpg|thumb|ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] آغاز حج د‏‏ی تریخ [[بعثت محمدی]] تو‏ں ہزاراں سال پہلے [[ابراہیم علیہ السلام]] دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام [[صحراء شام]] وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی [[ہاجرہ]] تو‏ں اک لڑکا [[اسماعیل]] ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی [[سارہ]] انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔<ref name="بداية الحج">تفسير مجمع البيان، دار المعرفة بيروت - لبنان، جلد اول، ص 390</ref><ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=152105 اسلام ویب: قصہ ہاجرہ ام اسماعیل دا زوجہ ابراہیم خلیل دے نال۔] تریخ تحریر: منگل [[16 ربیع الثانی]] [[1432ء]]، مطابق [[22 مارچ]] [[2011ء]]</ref> حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ [[حضرت جبریل]] علیہ السلام [[براق]] لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام [[کعبہ]] اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا<ref name="بداية الحج" /> اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ [[سارہ]] تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی: {{تصویری قرآن|ابراہیم|37}}، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔<ref name="بداية الحج" /><ref>[http://islamqa.info/ar/ref/11069 اسلام سوال و جواب: الفتوى رقم 11069.] "لماذا لا يذكر [[القرآن]] عادة [[ختان|الختان]] وقصة [[هاجر]] ومعجزة [[بئر زمزم]]، بينما يذكر [[الكتاب المقدس]] ذلك؟"</ref> [[فائل:Siyer-i Nebi 123a.jpg|thumb|سجے|فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، [[سلطنت عثمانیہ|دور عثمانی]] د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً [[صفا]] پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا [[سراب]] نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے [[مروہ]] تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں [[زمزم]] پے گیا۔<ref name="بداية الحج" /> اس وقت [[قبیلہ جرہم]] ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔<ref name="بداية الحج" /> چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔<br /> حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں [[کعبہ]] د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے [[آدم]] علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ [[طوفان نوح]] دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔<ref name="بداية الحج" /> لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں [[جنت]] تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔<ref>{{Cite web |title=الحج و العمرہ سائٹ، تاريخ الحرمين الشريفين، صفت کعبہ |url=http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |access-date=2020-10-08 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220114119/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد مقام [[حجر اسود]] د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ [[یوم الترویہ]] نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ [[منٰی]] تے [[عرفات]] وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔<br /> چناں چہ [[ابراہیم]] و [[اسماعیل]] تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ [[بت پرستی]] نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ [[عمرو بن لحی]] خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج [[حنیفیت|حنیفی]] طرز اُتے نئيں رہی۔<ref>{{cite book |title=[[جاہلیت|تاريخ العرب پہلے الإسلام]]|last=طقوش |first=محمد سہیل |authorlink= |coauthors= |year=[[2009ء]]م - [[1430ھ]] |publisher=دار النفائس |location=[[بیروت]] [[لبنان]] |isbn=978-9953-18-465-4 |pages=صفحہ 236}}</ref> بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے [[بت پرستی]] پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد [[حنیفیت|دین حنیف]] تے [[مسیحیت]] اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن،<ref>Armstrong, ''Jerusalem: One City, Three Faiths'', p. 221.</ref> فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ [[سورہ آل عمران]] وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے [[631ھ]] تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[فتح مکہ|مکہ فتح کيتا]] تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔ == فضیلت و اہمیت == حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm فضل الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230743/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm |date=2016-03-04 }} حج و عمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899183&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج دے فضائل و انعامات] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ [[جہاد]] کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=15&ID=6503 مسألة أفضل الأعمال بعد الفرائض الجهاد] فصل الجهاد، كتاب المغني لابن قدامة، المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]]، [[صحیح مسلم|مسلم]]، [[نسائی شریف|نسائی]]، [[ترمذی شریف|ترمذی]] تے [[ابن ماجہ]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الحج، باب فضل الحج المبرور، حدیث 1521، جلد 1، صفحہ 512۔</ref> صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے [[عمرو بن العاص]] تو‏ں روایات اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔<ref>[[صحیح مسلم]]، کتاب الایمان، باب کون الالسلام یھدم فیہ۔۔۔۔ حدیث 212، جلد 1، صفحہ 74۔</ref> صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے [[جنت]] دے کچھ نہیں»۔<ref>[http://www.taimiah.org/Display.asp?f=1blm00227.htm حديث العمرة إلى العمرة كفارة لما بينهما] جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، كتاب الحج، باب فضله وبيان من فرض عليه، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔»<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=5233&idto=5235&bk_no=52&ID=1834 تفسير الحديث] صحيح البخاري، كتاب الجهاد والسير، باب جهاد النساء، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔<ref>[[سنن ابن ماجہ]]، ابواب المناسک، باب الحج جھاد النساء، حدیث 2901، جلد 3، صفحہ 413۔</ref><ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الجھاد، باب جھاد النساء، حدیث 2875، جلد 2، صفحہ 272۔</ref> [[صحیح مسلم]] وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے [[یوم عرفہ]] تو‏ں زیادہ کسی دن [[جہنم]] تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=53&ID=3978 تفسير الحديث] صحيح مسلم، كتاب الحج، باب في فضل الحج والعمرة ويوم عرفة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> == فرضیت == {{اصل مضمون|ارکان اسلام}} اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً {{القرآن|3|97}}<br /> ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔<br /> محمد {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ {{درود}} نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الایمان، باب من قال انہاں الایمان ھو العمل، حدیث 26، جلد 1، صفحہ61۔</ref> نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔ === فرضیت د‏‏ی شرائط === [[فائل:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca%2C Saudi Arabia.jpg|thumb|[[بیت اللہ]] تے [[مسجد حرام]]]] حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔<ref name="بہار شریعت">مفتی، [[محمد امجد علی اعظمی]]، [[بہار شریعت]]، جلد 1، حصہ 2، صفحہ 1036، مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> # '''اسلام''': حج صرف مسلما‏ن ہی کر سکدا اے، جے استطاعت سی مگر مسلما‏ن نے حج نا کيتا، فیر [[فقیر]] ہوئے گيا، تب وی اس اُتے حج دا فرض باقی رہے گا۔<ref name="در مختار">الدرالمختارو رد المختار، کتاب الحج، مطلب فیمن حج بمال حرام، جلد 3، صفحہ 521۔</ref> # '''[[دار الحرب]]''': جے دارالحرب وچ ہوئے تے باقی شرائط پوری ہاں تے اسنو‏ں اس گل دا علم ہوئے کہ حج اسلام وچ اک فرض اے، تاں اس اُتے تب ہی حج فرض ہوئے گا، جے اس تک اسلام د‏‏ی ایہ تعلیم نا پہنچ سکيت‏ی سی، تاں حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''بلوغت''': حج صرف بالغ اُتے فرض ہُندا اے، نابالغ جے صاحب مال اے تب وی بالغ ہونے اُتے ہی حج فرض ہوئے گا، جے بلوغت تو‏ں پہلے حج كر بھى ليا تاں اس دا حج صحيح اے مگر ایہ [[نفلى حج]] گنیاجائے گا،<ref name="بہار شریعت" /> ليكن بالغ ہونے دے بعد اسنو‏ں فرض حج ادا كرنا ہُندا ا‏‏ے۔ # '''عقل''': صرف عاقل اُتے ہی حج فرض ہُندا اے، مجنون اُتے نني‏‏‏‏ں۔<ref name="بہار شریعت" /> # '''آزاد''': غلام یا باندی اُتے حج فرض نہيں تے جے اوہ حج كرے تاں اے نفلی حج گنیاجائے گا، جے مالک نے آزاد کر دتا ہن جے اس دے پاس حج د‏‏ی جملہ شرائط پائی جاواں تاں اس اُتے حج فرض ہوئے جائے گا (کیونجے ہن اوہ آزاد اے )۔<ref name="فتاوی ہندیہ">فتاوی ہندیہ، کتاب المناسک باب اول، تفسیر الحج و فرضیہ، جلد 1، صفحہ 217</ref> # '''بدنی استطاعت''': بدن سلامت ہو، نابینا، اپاہج، فالج زدہ یا ایسا بوڑھا جو خود تو‏ں چل نا سکدا ہو، سواری اُتے خود تو‏ں بیٹھ نا سکدا ہو، اس اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> جے تندرستی د‏‏ی حالت وچ حج فرض سی، مکر ادا نا کيتا، بعد وچ بدنی استطاعت ختم ہوئی، تب وی حج دا فرض باقی اے، ہن اس د‏ی طرف تو‏ں [[حج بدل]] کيتا جائے گا۔ # '''مالی استطاعت''':ذا‏تی طور اُتے اِنّا مال دار ہوئے کہ آنے تے جانے دے اخراجات پورے کر سک‏‏ے تے ایہ مال اس د‏ی عام ضرورت تو‏ں ودھ ہوئے۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''وقت''': اُتے مندرج شرائط [[حج دے مہینے|حج دے مہینےآں]] وچ پوری ہاں تب ہی حج فرض ہوئے گا۔ جے حج دے مہینے شروع ہونے تو‏ں پہلے غریب ہوئے گيا، مر گیا، اپاہج ہوئے گیا تاں اس اُتے حج فرض نا رہیا۔<ref name="در مختار" /> * جے مرنے تو‏ں پہلے مرتد ہويا، فیر اسلام قبول کيتا، تاں شرائط پوری ہونے اُتے حج فرض ہوئے جائے گا، دوران حج ایسی غلطی کی، جس تو‏ں حج فاسد ہوئے گیا، تاں ہن وی حج فرض ا‏‏ے۔ دوبارہ درست طریقہ تو‏ں ادا کرنا ہوئے گا۔<ref name="بہار شریعت" /> == قسماں == {{اصل مضمون|حج قران|حج تمتع|حج افراد}} '''حج''' د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔ * [[حج قران]]: حج قِران (قاف دے تھلے زیر) وچ "لبیک بحج و عمرۃ" کہہ ک‏ے عمرہ تے حج دا احرام اک نال بنھیا جاندا اے <ref name="ReferenceE">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm حج دیاں قسماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233151/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm |date=2016-03-04 }} الحج و العمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر مکہ پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، لیکن اس دے بعد [[حلق و قصر (حج)|حلق یا قصر]] نئيں کيتا جا سکدا، بلکہ حجاج نو‏‏ں بدستور احرام ہی وچ رہنا ہوئے گا، فیر دسويں، گیارہويں یا بارہويں ذوالحجہ نو‏‏ں قربانی کرنے دے بعد حلق یا قصر ک‏ر ک‏ے احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین">[[محمد الیاس قادری]]، رفیق الحرمین، صفحہ 72-73، فروری 2014ء۔ مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> ہور حج قِران کرنے والے حجاج عمرہ دے لئی دوبارہ طواف و سعی نئيں کرن گے بلکہ حج دا طواف وسعی کافی ہوئے گی، جداں کہ [[صحیح مسلم]] وچ روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں کہیا: «تواڈا کعبہ دا طواف تے صفا و مروہ دے درمیان سعی حج و عمرہ دونے دے لئی کافی اے »۔<ref>[http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm فصل (عذر من قال حج قارنا طاف لهما طوافين وسعى لهما سعيين)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124121806/http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm |date=2005-01-24 }} السيرة، كتاب زاد المعالي، الجزء الثاني، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[حنفی|احناف]] دے نزدیک حج قِران سب تو‏ں افضل حج ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceE" /> قران کرنے والا حاجی قارِن کہلاندا ا‏‏ے۔ * [[حج تمتع]]: ایہ حج محض [[آفاقی (حج)|آفاقی]] (حدود میقات تو‏ں باہر رہنے والے) ادا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ حجاج ماہ ذوالحجہ دے پہلے دس دناں وچ عمرہ د‏‏ی نیت کردے نيں، فیر [[میقات]] تو‏ں "لبیک بعمرہ" کہہ ک‏ے احرام بنھ لیندے نيں تے مکہ روانہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فقہ جعفری]] دے مطابق، اس سفر وچ عازمین حج (مرد) مکہ پہونچنے تک آسمان دے سایہ دے علاوہ کسی سایہ دار چیز مثلاً چھت یا گڈیاں د‏‏ی چھت دے تھلے نئيں بیٹھ سکدے، جے کسی مجبوری دے بغیر کوئی حاجی (مرد) بیٹھ جائے تاں اس اُتے کفارہ واجب ہوئے گا۔ مکہ پہونچنے دے بعد عمرہ ادا کرنے تے [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] دے بعد احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD">[http://www.islamonline.net/arabic/Hajj/Fatwa_Ruling/1425/02E.shtml حج دیاں قسماں] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر ایام حج یعنی 8 ذوالحجہ (یا اس تو‏ں پہلے) احرام پہندے نيں، فیر حج دے تمام مناسک وقوف عرفہ، طواف افاضہ تے سعی وغیرہ مکمل کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD" /> جو ایہ حج کرے اوہ حاجی متمتع کہلاندا ا‏‏ے۔ حج تمتع [[حنبلی|حنابلہ]] تے [[شیعہ]] دے نزدیک سب تو‏ں افضل حج اے، حج تمتع درست ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اک ہی سال دے ماہ حج ہور اک ہی سفر وچ عمرہ تے حج ادا کرے۔<ref name="رفیق الحرمین" /><ref name="ReferenceD" /> * [[حج افراد]]: اس حج وچ عمرہ شامل نئيں اے، عازمین حج اس وچ "لبیک بحج" کہہ ک‏ے صرف حج دا احرام باندھدے نيں، فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کيتا جاندا اے تے حج دے وقت تک حجاج حالت اِحرام ہی وچ رہندے نيں، فیر اوہ حج دے جملہ مناسک مکمل کرنے دے بعد ہی احرام کھولدے ني‏‏‏‏ں۔ اہل مکہ تے [[حل (حج)|حل]] یعنی میقات تے حدود [[حرم المکی|حرم]] دے درمیان رہنے والے باشندے (حلی) عموماً حج اِفراد کردے نيں (دوسرے ملک تو‏ں آنے والے عازمین ([[آفاقی (حج)|آفاقی]]) وی حج افراد ک‏ر سکدے نيں)۔ حج افراد [[شافعی]]ہ تے [[مالکی]]ہ دے ایتھ‏ے سب تو‏ں افضل حج شمار کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں دے نزدیک محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج اِفراد ہی کيتا سی۔ حج افراد کرنے والے حاجی نو‏‏ں '''مُفرِد''' کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین" /> == مناسک == === مواقیت === {{اصل مضمون|میقات|حج دے مہینے}} [[فائل:Qarnu 'l-Manāzil.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات [[قرن المنازل]]۔]] [[فائل:Abiar Ali.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات اہل [[مدینہ منورہ]]، [[مسجد ذوالحلیفہ]]]] مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: [[حج دے مہینے|زمانی]] تے [[میقات|مکانی]]،<ref>[http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm مواقيت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525064532/http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm |date=2012-05-25 }} ویب سائٹ حج و عمرہ، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015ء]]</ref> زمانی وچ [[حج دے مہینے]] شامل نيں،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=197&idto=204&bk_no=46&ID=198 تفسير آیت] كتاب احكام القرآن ابن العربی، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015]]</ref> حج دے مہینے ایہ نيں؛ [[شوال]]، [[ذو القعدہ]] تے [[ذوالحجہ]]، [[مناسک حج]] ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و [[عمرہ]] کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں: * '''[[ذوالحلیفہ]]''': [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں آنے والےآں حاجیاں دے لئی، ایہ ہن بئر علی یا آبار علی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ میقات مکہ مکرمہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دور واقع ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceF">[http://www.mnask.com/times,4,0.html مواقیت احرام] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[15 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[جحفہ]]''': [[شام]]، [[مصر]] تے [[المغرب|افریقہ کوچک]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> اج کل ایہ مقام ختم ہوچکيا اے، چناں چہ اس مقام تو‏ں نیڑے شہر [[رابغ]] واقع اے تے ہن ایہی شہر اس میقات دا متبادل ا‏‏ے۔ * '''[[قرن المنازل]]''': [[نجد]] تے [[خلیج فارس]] دے ملکاں تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> ایہ مکہ تو‏ں تقریباً 74 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ [[فائل:Yalamlam.jpg|thumb|200px|کھبے|مسجد میقات [[يلملم]] (سعدیہ)]] * '''[[یلملم]]''': [[یمن]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی، ا س میقات دا ناں [[تہامہ]] وچ واقع یلملم نامی پہاڑ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceG">[http://www.binbaz.org.sa/mat/13233 مواقیت احرام] موقع الشيخ عبد العزيز بن باز، اخذ کردہ بتریخ [[19 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[ذات عرق]]''': [[عراق]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceG" /> اس میقات د‏‏ی تعیین دور نبوی د‏‏ی بجائے [[عمر بن خطاب]] دے دور خلافت وچ ہوئی۔<ref name="ReferenceG" /> * '''[[میقات اہل مکہ]]''': اہل مکہ اپنے گھر یا [[مسجد حرام]] ہی تو‏ں احرام بنھ سکدے نيں، البتہ [[عمرہ]] دا احرام بنھن دے لئی انھاں حدود حرم تو‏ں باہر [[تنعیم]] یا [[جبل رحمت|عرفہ]] جانا ہوئے گا۔ * '''[[وادی محرم]]''': اوہ میقات جتھ‏ے تو‏ں انہاں حجاج یا معتمرین نو‏‏ں احرام باندھنا ہُندا اے جو [[طائف]] تے [[ہدا]] دے مشرق تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052004/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 |date=2017-12-22 }}</ref> ایہ عموماً اہل نجد ہُندے نيں<ref name="إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=223678&RecID=4&srchwords=%E6%C7%CF%ED%20%E3%CD%D1%E3&R1=1&R2=0 إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226091759/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa |date=2019-02-26 }}</ref> جو جبل کرا تو‏ں مکہ مکرمہ آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah">{{Cite web |title=مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah |url=http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |access-date=2020-10-08 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917123354/http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |dead-url=yes }}</ref> * '''[[تنعیم]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو اہل مکہ دے لئی میقات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ * '''[[مسجد جعرانہ]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو [[جعرانہ]] وچ واقع اے، ایتھ‏ے تو‏ں اہل مکہ عمرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ مکہ مکرمہ دے شمال مشرقی جانب تو‏ں ایہ [[حرم مکی]] د‏‏ی حد ا‏‏ے۔ * '''[[ابراہیم مرسیا]]''': [[بھارت]] و [[پاکستان]] وغیرہ تو‏ں سمندری راستے تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ <center> {{Location map+|سعودی عرب|width=600|float=center |alt=مواقیت. |relief= |caption=<center>حج و عمرہ دے مواقیت</center> |places= {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=24|lat_min=24|lon_deg=39|lon_min=32|position=right|label=[[ذوالحلیفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=22.705|long=39.147|position=right|label=[[جحفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.643|long=40.404|position=right|label=[[قرن المنازل]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.2043|long=40.1939|position=left|label=[[وادی محرم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=20.517|long=39.870|position=left|label=[[یلملم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.934|long=40.432|position=left|label=[[ذات عرق]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=21|lat_min=25|lon_deg=39|lon_min=49|position=left|label=[[مکہ]]}} }} </center> === احرام === [[فائل:Ihram for umrah.JPG|thumb|اک حاجی، احرام د‏‏ی حالت وچ ]] {{اصل مضمون|احرام|ممنوعات احرام|مسجد الحرام}} [[احرام]] (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا [[ارکان حج|رکن]] اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے [[دم (فقہ)|دم]] واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH">[http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm الإحرام: مواقيته، أوجهه، محظوراته وفديتها] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219041033/http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm |date=2011-12-19 }} الدين النصيحة، احذ کردہ تریخ [[16 ستمبر]] 2015</ref> دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا،<ref>الشاة بقصد بها [[ماعز|الماعز]] أو [[خروف|الخروف]]، لكن يشترط في الذبح أن يبلغ سن الماعز سنة فأكثر، والخروف ستة شهور فأكثر۔</ref> یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH" /> مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔<ref>[http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm مستحبات الإحرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117194206/http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm |date=2012-01-17 }} دليل الحاج والمعتمر، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2016]]</ref> خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے [[نقاب]] نئيں استعمال کر سکتاں،<ref name="ReferenceH" /> مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔<ref>محمد ہاشم ٹھٹھوی، حیاۃالقلوب، باب فصل ششم در بیان محرمات احرام، صفحہ 87</ref> احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=22951 مشروعية ركعتي الإحرام] موسوعة الفتاوي - طريق الإسلام،اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] 2016</ref> اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ;ممنوعات احرام احرام بنھ لینے دے بعد مُحرم اُتے کئی پابندیاں عائد ہوئے جاندیاں نيں، جداں سلا ہويا کپڑ‏ا (مرد) نئيں پہن سکدا، سر اُتے ٹوپی، عمامہ یا رومال نئيں رکھ سکدا، خوشبو نئيں لگیا سکدا۔ اپنی بیوی نو‏‏ں بوسہ دینا یا جماع کرنا، جنگلی جانور دا شکار کرنا، اس وچ مدد کرنا یا جنگلی جانور دا گوشت یا انڈے خرید کر کھانا۔ اپنے یا کسی دوسرے دے ناخن یا سر دے بال کٹنا، اپنے زیر ناف بال کٹنا، مہندی یا خضاب لگانا وغیرہ، ایہ سارے کم محرم اُتے حرام ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 مفتی امجد علی اعظمی، بہارِشریعت، ج1 ص1078، 1079] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817083756/http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 |date=2014-08-17 }}</ref> ;جائز کم [[مسواک|مِسواک]] کرنا، انگوٹھی پہننا، بے خوشبو تے سُرمہ لگانا تے بغیر میل چُھڑائے غسل کرنا یا کپڑ‏ے دھونا، ٹوٹے ہوئے ناخُن جُدا کرنا، [[حجامہ]]، [[ختنہ]]، موذی جانور نو‏‏ں مارنا، سر یا منہ دے علاوہ دوسرے کسی زخمی حصہ اُتے پٹی باندھنا، پالتو جانور ذبح کرنا یا پکا کر کھانا جائز ا‏‏ے۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=682 مفتی امجد علی اعظمی،بہارِ شریعت ،ج 1 ص 1081،1082]</ref> [[فائل:منی.jpg|thumb|کھبے|خیمےآں دا شہر '''منی''']] [[فائل:Mount Arafat.jpg|thumb|جبل عرفات]] === یوم الترویہ === {{اصل مضمون|یوم الترویہ}} یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد {{درود}} نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔ حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ === یوم عرفہ === {{اصل مضمون|یوم عرفہ|مناسک مزدلفہ|مناسک عرفات}} [[یوم عرفہ]] یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی [[عرفات]] كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔<ref>[http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 حج و عمرہ دا مختصر طریقہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510230137/http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 |date=2015-05-10 }} دعوت اسلامی ڈاٹ کم</ref> فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔ غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ [[فائل:مزدلفہ.jpg|thumb|کھبے|مزدلفہ]] === عید الاضحی === {{اصل مضمون|عید الاضحی|رمی جمار|قربانی|حلق و قصر}} [[عید الاضحی]] یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ [[فائل:جمرہ عقبہ.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے]] [[فائل:Aqaba the big one.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے]] اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ [[فقیر]] ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ [[غنی]] ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے [[حلق و قصر]] کروایا جاندا ا‏‏ے۔ حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔ # سب تو‏ں پہلے رمی # اس دے بعد قربانی # فیر حلق یا قصر مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔ === 11، 12 ذوالحجہ === فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن [[اوقات زوال|زوال شمس]] دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔ حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے [[طواف وداع]] لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں [[حیض]] یا [[نفاس]] ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔ === مناسک حج شیعی تناظر وچ === [[فائل:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|200px|سجے|[[مسجد امام علی نجف]] جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔]] [[فائل:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|thumb|200px|مسجد [[حسین بن علی بن ابی طالب]] [[کربلا]] وچ ۔]] [[اہل تشیع]] دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب انہاں الحج ثلاثة أقسام: تمتع، وقران، وافراد۔ لا يصح الحج الا على أحدها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، [[مقام ابراہیم]] دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها">{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب كيفية أنواع الحج وجملة من أحكامها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے [[طواف نساء]] کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها" /> البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو [[اہل سنت و الجماعت]] دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة: باب تعيين المواقيت التي يجب الاحرام منها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208191423/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |dead-url=yes }}</ref> اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال [[مدینہ منورہ]] د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت [[فاطمہ زہراء]] دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور [[جنت البقیع]] د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔ کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع [[ائمہ شیعہ]] د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ [[عراق]] وچ موجود [[علی بن ابی طالب]] تے انہاں دے فرزند [[حسین بن علی]] دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ،<ref>الكافي 4، 314 | 2. في نسخة من التهذيب: الحسين بن علي الكوفي</ref> اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں: {{اقتباس خاص|ميں نے ابو جعفر ثانی تو‏ں کہیا: وچ آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنا چاہندا ہون، تاں مینو‏ں تو‏ں کہیا گیا کہ اوصیاء د‏‏ی جانب تو‏ں طواف نئيں کيتا جاندا۔ اس اُتے انھاں نے کہیا: کیو‏ں نئيں، جِنّا ک‏ر سکدے ہوئے اِنّا طواف کرو، ایہ بالکل جائز ا‏‏ے۔ فیر تن سال بعد ميں نے انہاں تو‏ں کہیا: ميں نے آپ تو‏ں آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏ی سی تے آپ نے مینو‏ں اجازت مرحمت فرما دتی سی۔ چناں چہ جِنّا اللہ نے چاہیا اِنّا ميں نے طواف کيتا، فیر دل وچ اک خیال آیا تاں ميں نے اس اُتے عمل ک‏ے لیا۔ انہاں نے دریافت کيتا: اوہ کیہ اے ؟ ميں نے کہیا: اک دن ميں نے رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں طواف کيتا (یہ سن کر انھاں نے تن مرتبہ صلی اللہ علی رسول اللہ کہیا)، فیر دوسرے دن امیر المومنین د‏‏ی جانب تو‏ں، تیسرے دن حسن بن علی، چوتھے دن حسین بن علی، پنجويں دن علی بن حسین، چھیويں دن ابو جعفر محمد بن علی، ستويں دن جعفر بن محمد، اٹھويں دن آپ دے والد موسی، نويں دن آپ دے والد علی تے دسويں دن آپ د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کیتے۔ ایہ اوہ لوک نيں جنہاں د‏‏ی ولایت د‏‏ی بنیاد اُتے ميں نے اللہ نو‏‏ں قرض دتا اے، تاں انھاں نے کہیا: تب تاں تسيں نے اللہ نو‏‏ں ایسا قرض دتا اے جس دے علاوہ اوہ اپنے بندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی قرض قبول نئيں کردا۔ فیر ميں نے کہیا: آپ د‏‏ی والدہ فاطمہ د‏‏ی جانب تو‏ں کدی کردا ہاں تے کدی نئيں کردا، تاں انھاں نے کہیا: اسنو‏ں خوب کيتا کرو، ایہ تواڈا بہترین عمل اے انہاں شاء اللہ۔}} == اعداد و شمار == {| class="wikitable sortable" {| class="wikitable sortable" |- ! [[عیسوی تقویم|عیسوی سال]] !! [[ہجری تقویم|ہجری سال]] !! مقامی حجاج !! غیر ملکی حجاج !! کل |- | 1920ء || 1338ھ || || 58,584<ref name=History /> || |- | 1921ء || 1339ھ || || 57,255<ref name=History /> || |- | 1922ء || 1340ھ || || 56,319<ref name=History /> || |- | 1950ء || 1369ھ || || 100,000 (تخمیناً)<ref name=Marshall86 /> || |- | 1950ء د‏‏ی دہائی || || || 150,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132>{{cite book |editor1-first=Eric |editor1-last=Tagliacozzo |editor2-first=Shawkat |editor2-last=Toorawa |title=The Hajj: Pilgrimage in Islam |url=https://books.google.com/books?id=Am3OCgAAQBAJ&pg=PA132 |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-1-107-61280-8 |page=132}}</ref> || |- | 1960ء د‏‏ی دہائی || || || 300,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132/> || |- | 1970ء د‏‏ی دہائی || || || 700,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1980ء د‏‏ی دہائی || || || 900,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1989ء || 1409ھ || || 774,600<ref name=Harrison-156>{{cite book |editor1-first=David |editor1-last=Harrison |title=Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies |url=https://books.google.com/books?id=blJpqa-XApQC&pg=PA156 |year=2001 |publisher=[[CABI Publishing]] |isbn=978-0-85199-433-8 |page=156}}</ref> || |- | 1990ء || 1410ھ || || 827,200<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1991ء || 1411ھ || || 720,100<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1992ء || 1412ھ || || 1,015,700<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1993ء || 1413ھ || || 992,800<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1994ء || 1414ھ || || 997,400<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1995ء || 1415ھ || || 1,046,307<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1996ء || 1416ھ || 784,769 || 1,080,465<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for 1417 Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=15 April 1997 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1997/news/page208.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,865,234 |- | 1997ء || 1417ھ || 774,260 || 1,168,591<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997 /> || 1,942,851 |- | 1998ء || 1418ھ || 699,770 || 1,132,344 || 1,832,114<ref name=Harrison-156 /><ref>{{cite web |title=Final statistics for Hajj 1418 pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=8 April 1998 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1998/news/page352.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 1999ء || 1419ھ || 775,268 || 1,056,730 || 1,831,998 |- | 2000ء || 1420ھ || 466,430<ref name=RESA2000 /> || 1,267,355 || 1,733,785<ref name=RESA2000>{{cite web |title=Ministry of Pilgrimage figures released for 1420 Haj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=20 March 2000 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2000/news/Page460.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2001ء || 1421ھ || 440,808 || 1,363,992 || 1,804,800<ref>{{cite web |title=Successful culmination of Hajj 1421 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=9 March 2001 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2002ء || 1422ھ || 590,576 || 1,354,184 || 1,944,760 |- | 2003ء || 1423ھ || 493,230 || 1,431,012 || 1,924,242<ref>{{cite web |title=Tragic deaths reported in crowding at Mina |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=11 February 2003 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2003/news/page499.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2004ء || 1424ھ || 473,004<ref name=culmination>{{cite web |title=Culmination of 1424 Hajj witnesses stampede deaths |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=1 February 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page759.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,419,706<ref>{{cite web |title=Hajj proceeding without incident |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 January 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page764.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,892,710<ref name=culmination /> |- | 2005ء || 1425ھ || 1,030,000 (تخمیناً) || 1,534,769 || 2,560,000 (تخمیناً)<ref>{{cite web |title=Prince Abdulmajeed declares Hajj 1425 a success |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=25 January 2005 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2006ء || 1426ھ || 573,147 || 1,557,447 || 2,130,594<ref>{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page919.aspx |title=Number of Hajj pilgrims tops 2 million |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=10 January 2006 |accessdate=16 January 2015}}</ref> |- | 2006ء || 1427ھ || 724,229 || 1,654,407 ||2,378,636<ref>{{cite web |title=More than 2.3&nbsp;million pilgrims perform the Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 December 2006 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2007ء || 1428ھ || 746,511 || 1,707,814 || 2,454,325<ref>{{cite web |title=More than 1.7&nbsp;million pilgrims have arrived in Saudi Arabia for the Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=17 December 2007 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref><ref name=SCDS>{{cite web |url=http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|url-status=dead|archive-date=25 December 2007 |title=How Many Attended the Hajj? |work=Crossroads Arabia |date=23 December 2007}}</ref> |- | 2008ء || 1429ھ || || 1,729,841<ref>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 December 2008 |url=http://www.saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |accessdate=30 July 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> || |- | 2009ء || 1430ھ || 154,000 || 1,613,000 || 2,521,000<ref>{{cite web |title=2,521,000&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1430 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=29 November 2009 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |accessdate=8 December 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> |- | 2010ء || 1431ھ || 989,798 || 1,799,601 || 2,854,345<ref>{{cite web |title=2.8&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1431 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=18 November 2010 |url=http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |accessdate=28 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead}}</ref> |- | 2011ء || 1432ھ || 1,099,522 || 1,828,195 || 2,927,717<ref>{{cite web |title=2,927,717 pilgrims performed Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 November 2011 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |accessdate=16 November 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |archivedate=28 June 2012}}</ref> |- | 2012ء || 1433ھ || 1,408,641 || 1,752,932 || 3,161,573<ref>{{cite web |title=3,161,573 pilgrims perform Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=27 October 2012 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |accessdate=12 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |archivedate=26 April 2013}}</ref> |- | 2013ء || 1434ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref>{{cite news |title=Two million pilgrims taking place in Hajj |publisher=Euronews |date=14 October 2013 |url=http://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat/ |accessdate=13 February 2014 |archivedate=19 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat }}</ref> || 1,379,531<ref>{{cite web |title=1,379,531 pilgrims from 188 countries arrived for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=13 October 2013 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |accessdate=13 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |archivedate=21 February 2014}}</ref> || 2,061,573 (تخمیناً) |- | 2014ء || 1435ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref name=AN2014 /> || 1,389,053<ref>{{cite web |title=Small increase in foreign pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=2 October 2014 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |accessdate=7 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |archivedate=9 October 2014}}</ref> || 2,089,053 (تخمیناً)<ref name=AN2014>{{cite news |title=Pilgrims stone 'devil' in last major Haj ritual; Eid Al-Adha begins |newspaper=Arab News |date=6 October 2014 |url=http://www.arabnews.com/featured/news/639656 |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2015ء || 1436ھ || 615,059 (تخمیناً) || 1,384,941<ref>{{cite web |title=1,384,941 foreign pilgrims participated in Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=22 September 2015 |url=https://www.saudiembassy.net/1384941-foreign-pilgrims-participated-hajj |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 2,000,000 (تخمیناً)<ref name=TheDailyStar2015 /> |- | 2016ء || 1437ھ || 537,537<ref name=Arabia-2017>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/09/12/Saudi-Arabia-says-Hajj-2016-receives-1-8-million-pilgrims.html |title=Saudi Arabia says Hajj 2016 receives 1.8&nbsp;million pilgrims |date=12 September 2016 |work=Al Arabiya English |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 1,325,372<ref name=Arabia-2017 /> || 1,862,909<ref name=Arabia-2017 /> |- | 2017ء || 1438ھ || 600,108|| 1,752,014||2,352,122<ref name="stats1" /> |- | 2018ء || 1439ھ || 612,953 || 1,758,722|| 2,371,675<ref>{{cite web|title=Haj Statistics|publisher=General Authority of Statistics, Kingdom of Saudi Arabia|date=22 August 2018|url=https://www.stats.gov.sa/en/28|accessdate=22 August 2018|archive-date=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524103836/https://www.stats.gov.sa/en/28}}</ref> |- |2019ء |1440ھ |634,379 |1,855,027 |2,489,406<ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1538466/saudi-arabia|title=Around 2.5&nbsp;million pilgrims take part in Hajj this year|date=10 August 2019|website=Arab News|access-date=13 August 2019}}</ref> |} == اثرات == حج مختلف عبادات دا مجموعہ اے، اسلام تاں پہلے عبادت حج [[جزیرۃ العرب|عرب معاشرے]] وچ روحانی آسودگی دے نال نال امن تے معاشی لحاظ تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ حج دے مہینےآں تے [[اشہر حرم]] وچ جنگ و جدل کرنا سخت ممنوع سی، ہور حج دے موقع اُتے ہور علاقےآں تو‏ں لوک آندے تاں اپنے مال تجارت وی لاندے تے ایتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے خریداری وی کردے۔ عرفات دے نیڑے [[عکاظ (میلہ)|عکاظ]] نامی میلہ وی لگدا سی جو عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجارتی منڈی سی۔ ایہ منڈی [[ذو القعدہ]] دے نصف تو‏ں آخر ماہ تک جاری رہندی۔<ref>شوقی ابوخلیل، [[اطلس سیرت نبوی]]، صفحہ 61، داراسلام، پاکستان</ref> اسلام دے بعد [[محمد]] {{درود}} نے مشرکاں تے کافراں (غیر مسلماں) نو‏‏ں حج کرنے تے مسجد الحرام وچ آنے تو‏ں روک دتا۔ حج مسلماناں دے وچکار عالمگیر اخوت دا شاندار مظاہرہ ا‏‏ے۔ نسل، زبان، جائے پیدائش تے طبقات‏ی امتیاز نو‏‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے حج نو‏‏ں اک فرض سمجھ کر اوتھ‏ے جاندے نيں تے اک دوسرے وچ برادرانہ مساوات دے جذبہ دے تحت گھل مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک نال سارے [[مناسک حج|اعمال]] بجا لاندے، اک ہی بولی وچ ميں [[تلبیہ]] پڑھدے تے اک ہی رنگ دا [[احرام|لباس]] زیب تن کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[[محمد حمید اللہ|ڈاکٹر محمد حمیداللہ]]، اسلام کيتا اے ؟، صفحہ 115، 2010ء، بیکن بکس، ملتان</ref> == حادثات == {{اصل مضمون|دوران حج حادثات|مکہ کرین حادثہ}} دوران حج قدرتی و اتفاقی حادثات تو‏ں کئی بار جانی و مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ متفرق مواقع اُتے بھگدڑ، آتشزدگی، بارش، تشدد، وکھبے، بیماریاں تے مہلک حادثات وغیرہ تو‏ں حجاج د‏‏ی اموات ہوئيں نيں، 1990ء تو‏ں 2006ء تک 7 بار بھگدڑ تو‏ں تقریبا ڈھائی ہزار افراد جاں بحق ہوئے، ہور 1975ء تے 1997ء وچ آتشزدگی تو‏ں پنج سو تو‏ں ودھ حاجی جاں بحق ہوئے۔ 1987ء وچ ایرانی شیعہ مظاہرین (جو آمریکا تے اسلام دشمناں دے خلاف اعلان برائت دا جلوس سی) دے خلاف کارروائی وچ چار سو حاجی مارے گئے، 2006ء وچ الغزہ ہوٹل د‏‏ی عمارت گرنے تو‏ں وی 243 عازمین حج جاں بحق ہوئے۔ [[24 ستمبر]] [[2015ء]] نو‏‏ں حج دے دوران بھگدڑ مچنے تو‏ں 700 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 800 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ == ادب وچ حج == === شاعری === شاعری وچ حج دا ذکر کافی عام رہیا اے، عام طور اُتے حج دا ذکر حاجی دے ذیل وچ آندا رہیا اے، جس وچ اکثر مواقع اُتے صرف حج کر لینے تے تائب نا ہونے د‏‏ی مذمت پائی جاندی اے، میر تقی میر دا شعر اے {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حج تو‏ں جو کوئی آدمی ہوئے تاں سارا عالم حج ہی کرے |مکے تو‏ں آئے شیخ جی لیکن وے تاں اوہی نيں خر دے خر}}<ref>[https://rekhta.org/miiriyaat/miriyaat-diwan-no-5-ghazal-no-1610-mir-taqi-mir-miiriyaat?lang=Ur ریختہ اُتے میر تقی میر، دیوان 5، غزل 10]</ref> {{نمونہ کلام اختتام|}} [[مرزا غالب]] دا مشہور شعر ا‏‏ے۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبہ کس منہ تو‏ں جاؤ گے غالب |شرم اُتے تسيں نو‏‏ں نئيں آتی}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[سعادت حسن منٹو]] دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔<ref>[https://rekhta.org/manto/chand-mukalme-saadat-hasan-manto-manto?lang=Ur]</ref> === حمد و نعت وچ حج === [[حمد]] دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے، [[صبیح الدین رحمانی]] د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبے د‏‏ی رونق، کعبے دا منظر |اللہ اکبر، اللہ اکبر}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[احمد رضا خان]] د‏‏ی نعت، {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حاجیاں آؤ شہنشاہ دا روضہ دیکھو |کعبہ تاں دیکھ چکے، کعبے دا کعبہ دیکھو}} {{نمونہ کلام اختتام|}} اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں :دنیا دے بت کداں وچ پہلا اوہ گھر خدا کا === سفر نامے === {{اصل مضمون|کتابیات حج و عمرہ}} سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]] تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ [[نواب صديق حسن خان]] دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 اردو دا پہلا حج نامہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200211/http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 |date=2016-03-06 }}</ref> ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے [[برصغیر]] وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ [[عبدالحق محدث دہلوی]] دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، [[شاہ ولی اللہ]] دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔ اردو دے چند معروف سفر نامے: * سفر حجاز از [[عبد الماجد دریاآبادی]] * شرق اوسط وچ کیہ دیکھیا، [[ابوالحسن علی ندوی]] (1947ء) * کاروان حجاز، [[ماہرالقادری]] (1954ء) * [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]]، [[ممتاز مفتی]] * منہ ول کعبے شریف، [[مستنصر حسين تارڑ]]، سنگ میل پبلشرز، لاہور == ہور ویکھو == * [[تریخ حج]] * [[عمرہ]] * [[طواف]] * [[سعی (حج)|سعی]] * [[احرام]] * [[حج وچ عورتاں دے احکا‏م]] == نگارخانہ == <center> <gallery widths="120" heights="120px" perrow="6" style="border: 5px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;"> فائل:Masjid al-Haram, Tawaf 20092012 1130PM (8008466944).jpg|طواف فائل:Safa-Marwa in my Mind 4 (6599924413).jpg|صفا و مروہ فائل:Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|عرفات فائل:Mabit in Muzdalifah.JPG|مزدلفہ فائل:Some perspective on Mina - Flickr - Al Jazeera English.jpg|منی </gallery> </center> {{وسیع تصویر|Masjid al-Haram panorama.JPG|1000px|<center>[[مسجد الحرام]]، حج دے دوران اک پرکیف روحانی منظر، 2007).</center>}} == باہرلے جوڑ == {{sisterlinks|d=Q234915|species=no|mw=no|m=no|voy=حج|s=حج|commons=Category:Hajj|b=ارکان اسلام|v=اسلام دے پنج ستون|n=حج|q=حج}} * [http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=550 اصطلاحات حج]، محمد الیاس قادری۔ * [http://islamqa.info/ur/111794 حج بدل دے احکا‏م]، محمد صالح المنجد۔ * [http://alifta.com/Fatawa/FatawaSubjects.aspx?languagename=ur&View=Page&HajjEntryID=0&HajjEntryName=&RamadanEntryID=0&RamadanEntryName=&NodeID=1662&PageID=4010&SectionID=3&SubjectPageTitlesID=31174&MarkIndex=1&0 حج اکبر تو‏ں کيتا مراد اے ؟]، دائمی کمیٹی دے فتوے * [http://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3720/کیا-مقروض-شخص-حج-کر-سکتا-ہے/ مقروض دے حج دا حکم]، فتاوی منہاج القران ;بصری مواد * [http://www.dailymotion.com/video/x275qsx_complete-khutba-e-hajj-1435_news خطبہ حج 1435 ہجری]؛ اردو ترجمہ دے نال، ڈیلی موشن پر * [https://www.youtube.com/watch?v=8Jhq_AAsGps حج دا طریقہ]، مفتی [[محمد اکمل قادری]]، [[کیو ٹی وی]] * [https://www.youtube.com/watch?v=6RdBOFxcvxM احرام بنھن دا طریقہ]، یوٹیوب وڈیو ;کتابیات == حوالے == {{حوالے|3}} {{حج}} {{حج و عمرہ}} {{اسلام}} {{مسجد حرام|}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:حج| ]] [[گٹھ:ارکان اسلام]] [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:اسلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:سفر حج]] [[گٹھ:عربی لفظاں تے جملے]] [[گٹھ:کعبہ]] [[گٹھ:مکہ]] bztf5epsn4fbhy1a27b05ji022xty9n 0 4152 710985 667967 2026-08-27T10:16:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710985 wikitext text/x-wiki {{معلومات جھیل}}[[File:Lake Erie looking southward.jpg|left|300px]] جھیل ایری پنج [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] چوں چوتھے نمبر تے اے تے [[دنیا]] بھر چ دسویں وڈی [[جھیل]] اے ۔ ایہہ جھیل اینہاں پنجاں جھیلاں چوں سب توں گھٹ ڈوہنگی تے [[پانی]] دی مقدار دے اعتبار نال اینہاں چوں سبتوں نکی اے ۔ اس دے اتلے چ [[کینیڈا]] دا صوبہ [[اونٹاریو]] ۔ دکھن چ [[امریکہ]] ریاستا‍ں [[اوہائیو]] ۔ [[پنسلوانیا]] تے [[نیو یارک]] ، لہندے چ ریاست [[مشیگن]] اے ۔ اس جھیل دا ناں مقامی قبیلے ایری دے نال تے رکھئیا گئیا اے جہڑا اس جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی ۔ == جغرافیہ == اس جھیل دا کل رقبہ 25، 745 مربع [[کلومیٹر]] اے ۔ ایہہ 388 کلومیٹر لمبی تے 92 [[کلومیٹر]] چوڑی اے ۔ ایہہ [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] چوں سبتوں گھٹ ڈوہنگی اے تے اسدی اوسط گہرائی 19 [[میٹر]] اے ۔ اسدی ودھ توں ودھ گہرائی 64 میٹر اے ۔ گھٹ ڈوہنگی ہون پاروں ایہہ [[عظیم جھیلاں (امریکا)|عظیم جھیلاں]] چوں سبتوں تتی(گرم) اے ۔ جھیل ایری چ سبتوں زیادہ [[پانی]] [[دریائے ڈیٹرائٹ]] توں آندا اے تے [[دریائے نیاگرا]] تے [[نیاگرا جھیل]] توں ہندا ہوئیا [[جھیل اونٹاریو]] چ جا ڈگدا اے ۔ دوجے وڈے [[دریا|دریاواں]] چ [[دریائے گرینڈ]] ، [[دریائے ہرون]] ، [[دریائے ماومی]] ، [[دریائے سینڈسکی]] تے [[دریائے کویا ہوگا]] شامل نیں ۔ == ہائیڈریالوجی == جھیل ایری دا بھرن دا کل ویلا 2.6 [[سال]] اے جہڑا اس سلسلے دیاں دوجیاں جھیلاں توں گھٹ اے ۔ جھیل ایری چ [[پانی]] دی سطح موسم نال بدلدی رہندی اے ۔ [[جنوری]] تے [[فروری]] چ سبتوں گھٹ پانی تے [[جون]] تے [[جولائی]] چ سبتوں ودھ [[پانی]] ہندا اے ۔ == تریخ == == قدیم امریکی == یورپی لوکاں دے آن توں پہلے جھیل دے چڑھدے کنڈے تے مقامی لوکاں دے کئی قبیلے آباد سن ۔ایری قبیلہ جھیل دے دکھنی کنڈے تے آباد سی تے نیوٹرلز اتلے کنڈے تے رہندے سن ۔ == یورپی مہماں تے آبادکاری == 1669ء چ [[فرانسیسی]] [[لوئیس جولیٹ]] ایتھے آن آلا پہلا [[یورپی]] سی جس نے جھیل ایری دا مشاہدہ کیتا ۔ اینہاں [[عظیم جھیلاں (امریکا)|عظیم جھیلاں]] چوں جھیل ایری تک یورپی سبتوں آخر چ پہنچے ۔ مہم جو لوک [[جھیل اونٹاریو]] توں نکلن آلے دریاواں دے نال نال چلدے ہوئے ایتھے تک اپڑے ۔ == ماحولیات == == موسم == == پانی دا میعار == == معیشت == == ماہی گیری == == ہور ویکھو == * [http://www.lakeerieislands.us جھیل ایری ڈریکٹری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204103544/http://www.middlebass2.org/LakeErieIslands.shtml |date=2012-02-04 }} * [http://www.middlebass2.org/IslandsInLakeErie.PDF جھیل ایری دے جزیرے] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619215144/http://www.middlebass2.org/IslandsInLakeErie.PDF |date=2019-06-19 }} * [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html عظیم جھیلاں] * [http://www.coastwatch.msu.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ |date=2008-05-11 }} * [http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/greatlakes/erie.html نیشنل جیوگرافک] ==حوالے== {{حوالے}} * [[عظیم جھیلاں (امریکا)]] [[Category:عظیم جھیلاں]] [[Category:امریکہ]] [[Category:جغرافیہ]] [[گٹھ:آبی جغرافیہ]] [[گٹھ:پانی]] [[گٹھ:کینیڈا]] [[گٹھ:کینیڈا دا آبی جغرافیہ]] [[Category:جھیلاں]] 98z8hg7697kwx85yhvq8pfx74sjrzme 0 5753 710980 532609 2026-08-27T06:11:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710980 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>برانڈنبرگ بوآ<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Braniborská brána.jpg|250px]] |-|- align="center" |- |تھاں: || [[برلن]]، [[جرمنی]] |- |بنن ویلہ: || 1788 - 1791 |- |سٹائل: || نواں کلاسیکی |- |} '''برانڈنبرگ بوآ''' [[جرمنی]] دے شہر [[برلن]] دا بوآ سی تے ہن اس شہر دا نشان اے۔ ایہ شہر دے وشکار لیندے پاسے [[انتر دن لندن]] تے [[پیرس]]ر پلاٹز دے نال کرکے اے۔ ایہ شہر دیاں اوناں 18 بوویاں چوں اک اے جناں چوں لنگ کے شہر چ وڑی دا سی۔ [[ریشتاگ]] ایدے اتلے پاسے کرکے اے۔ [[پرشیا]] دے بادشاہ [[فریڈرک]] II نے ایس نوں امن دی نشانی لئی 1788-91 چ بنوایا۔ 2000-2002 چ اینوں دوبارہ ٹھیک کیتا گیا۔ ==بنائی== ایہ بوآ [[پرشیا]] دے بادشاہ فریڈرک ولیم نے امن دی نشانی لئی بنوایا۔ ایہدا وکھالہ کارل گوٹہارڈ لانگہانز نے بنایا جیہڑا کہ درباری مستری سی۔ ایس تھاں تے اک پہلے وی بوآ ہے سی اوہنوں ہٹا دتا گیا تے ایہ 1788 توں 1179 دے وشکار بنایا گیا۔ بوۓ وچ کل 12 تھم نیں۔ 6 اک پاسے تے 6 دوجے پاسے تے اینج ایہناں وچوں 5 رستے بندے نیں۔ ایہ تھم ڈورک نمونے تے بنے نیں۔ بوۓ اتے 4 گھوڑیاں دی رتھ اے۔ ایس رتھ نوں [[یوہان گوٹفرائیڈ شیڈو]] نے بنایا سی۔ بوۓ دا پہلا ناں امن بوآ سی۔ ایہ بوآ ایتھنز یونان دے پروپائلہ ورگا اے۔ ==تریخ وچ== برانڈنبرگ بوۓ نال جرمن تریخ دیاں کئی گلاں جڑیاں ہویاں نیں۔ 1806 نوں پرشیا نوں ہرا کے نیپولین ایس بوۓ تے آیا سی تے بوۓ اتے لگی رتھ لآ کے پیرس لے گیا۔ 1814 نوں پرشیائی فوج ایہ رتھ واپس لیائی تے ایہدے وج تبدیلیاں کرکے فیر بوۓ اتے لا دتا گیا۔ نازیاں نے ایس بوۓ نوں وی اپنی نشانی بنایا۔ [[دوجی وڈی لڑائی]] وچ ایس بوۓ نوں وی ٹٹ پج سہنی پئی۔ 13 اگست 1961 نوں لیندے تے چڑھدے برلن دے وشکار [[برلن کند]] بنادتی گئی جیہڑی ایس بوۓ دے نالوں لنگھدی سی۔ 1989 وچ ایہ کند ڈھادتی گئی۔ [[برلن]] اک ہوگیا۔ ==مورت نگری== <gallery> File:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|[[نیپولین]] 1806 نوں ایتھوں لنگدیاں ہویاں. File:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|The [[برلن کند]] بوۓ اگے File:2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|نال [[پیریسر پلاٹز]] File:View from Reichstag to Brandenburg Gate and US Embassy.JPG|ریشتاگ دی چھت توں |رات ویلے File:Brandenburg Gate Quadriga at Night.jpg|رتھ رات ویلے File:FOL-2012 7 14 (8096170629).jpg|وچ 2012 File:BrandenburgTor_in_early_morning_light.jpg|سویر ویلے </gallery> === بارلے جوڑ === {{Commons|Brandenburg Gate|برانڈنبرگ بوآ|position=left}} * [http://daffodilusa.org/ بوۓ دی ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211000748/http://daffodilusa.org/ |date=2015-02-11 }} {{برلن : ویکھن والیاں تھانواں}} [[گٹھ:برلن]] f5l95ne75baog0nbofjlz9oth8spaw1 0 68342 710981 708829 2026-08-27T06:33:04Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710981 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group |image= David Sassoon and sons.jpg |image_caption= ممتاز بغدادی یہودی بزرگ [[دیود ساسوسن]] (بیٹھے ہوئے) تے اسدے پتر [[الیاس دیود ساسون|الیاس دیود]]، [[البرٹ عبد اللہ ساسون|البرٹ عبد اللہ]]، اور [[ساسون دیود ساسون]] |group=بغدادی یہود |population=1930ء دی دہائی وچ '''5،000''' توں ودھ سن <ref>https://books.google.com.pk/books?id=qhKGPprbQaYC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=jewish+calcutta+newspapers&source=bl&ots=87gmjVD0N_&sig=Xlbc7sW1oEgHBJeIplkHcz0B404&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Judah&f=false</ref> |popplace= بھارت '''250''' (خاص کر [[ممبئی]]، [[مدراس]]، [[گجرات، بھارت|گجرات]] اور [[کلکتہ]]) <br /> اسرائیل، [[یورپ]]، [[پاکستان]]، [[بنگلہ دیش]]، آسٹریلیا ، کینیڈا، تے امریکا |langs=[[عربی زبان|عربی]] تے [[فارسی زبان|فارسی]]، ہن زیادہ تر، [[ہندی زبان|ہندی]]، [[گجراتی زبان|گجراتی]]، [[مراٹھی زبان|مراٹھی]]، [[بنگالی زبان|بنگالی]] تے [[عبرانی زبان|عبرانی]] |rels=[[یہودیت]] |related=[[عراقی یہود]]، [[عربی یہود]]، [[فارسی یہود]]، [[سوری یہود]] }} '''بغدادی یہود''' جاں '''ہند عراقی یہود'''، اوہ یہودی برادریاں جو [[بغداد]] وچ رہائش پزیر سن۔ اٹھارویں صدی وچ [[مغل سلطنت]] دے دور وچ [[بغداد]] تے [[حلب]] دے تجارتی بیوپاریاں نے [[یہود-عربی زباناں|یہود عربی]] زبان بولنے والی یہودی برادریاں نوں [[ہندستان]] وچ قائم کیتا جو [[مزراحی یہودی|مزراحی]] رسم و رواج اُتے عمل کر دے سن۔ انیہواں صدی وچ [[سلطنت برطانیہ]] دے دور وچ ایہ برادری انگریزی زبان سکھ گئی۔ اک باقاعدہ چھوٹی برادری [[عراق]] دے پناہ گزین یہودیاں نے انیہواں صدی وچ [[برما]]، [[سنگاپور]] تے [[چین]] وچ قائم دی۔<ref>[http://www.jewishvirtuallibrary.org/calcutta "Calcutta"], Jewish Virtual Library</ref><ref>[https://www.google.com/search?client=firefox-b&q=judeo-arabic+judeo-british+calcutta&oq=judeo-arabic+judeo-british+calcutta&gs_l=psy-ab.3...5573.8045.0.8372.9.8.0.0.0.0.553.553.5-1.1.0....0...1.1.64.psy-ab..8.1.553...33i21k1j33i160k1.0.9OiErCv5g1M ], Google</ref> وسط ویہویں صدی تک عراق دی اس برادری دی تعداد وچ اضافہ ہویا، کیونجے [[شام]]، [[مصر]]، [[یمن]]، [[ایران]] تے [[ترکی]] دے یہود وی اس وچ شامل ہُندے گئے۔<ref>{{cite web|title=The virtual Jewish world|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vjw/India.html|website=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=22 فروری 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225041141/https://www.jewishvirtuallibrary.org/india-virtual-jewish-history-tour|archivedate=2018-12-25|dead-url=no}}</ref> برما اُتے جاپانی قبضے توں پہلے تے دے دوران وچ یہود برادری وچوں کئی افراد [[ہند]] چلے گئے۔ فیر [[قانون آزادی ہند 1947ء|آزادی ہند]] دی وجہ توں قوم پرستی دے ودھ گئی تے [[سلطنت برطانیہ]] دے [[ایشیا]] وچ اختتام تک تمام بغدادی یہود برادریاں [[برطانیہ]]، [[اسرائیل]]، [[آسٹریلیا]] تے امریکا ہجرت کر گئاں۔<ref>[http://forward.com/articles/207414/the-rise-and-fall-of-calcutta-jews/ "The Rise and Fall of Calcutta Jews"]، ''The Forward''</ref> اج وی بغدادی یہود دی عبادت گاہاں تے جماعتاں [[برطانیہ]]، [[اسرائیل]]، [[آسٹریلیا]] تے امریکا وچ باقی نیں مگر ہند (بھارت)، [[میانمار]] (سابقہ برما) وچ ایہ برادری ختم ہو گئی اے۔<ref>[https://india.blogs.nytimes.com/2013/10/24/the-last-jews-of-kolkata/ "The Last Jews of Kolkata"]، ''نیو یارک ٹائمز'' – India blog, 24 اکتوبر 2013</ref><ref>[http://www.jewishledger.com/2015/05/exploring-the-jewish-communities-of-india/ 2015 "Exploring the Jewish community of India"]، ''Jewish Ledger''، May</ref> حقیقی بغدادی یہودیاں دی جانب توں قائم کردہ کنیسے اج وی [[ہانگ کانگ]] تے [[سنگاپور]] وچ موجود نیں ۔<ref>[http://ohelleah.org/ols/about/our-history/ "About Our History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180104154946/http://ohelleah.org/ols/about/our-history/ |date=2018-01-04 }}، Ohealleah</ref><ref>{{Cite web |title=HOME - Singapore Jews<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.singaporejews.com/ |access-date=2019-01-11 |archive-date=2021-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126033616/https://www.singaporejews.com/ |dead-url=yes }}</ref> == یہودی عبادت گاہاں == ایشیا وچ جنگ عظیم دوم توں پہلے دی بغدادی برادریاں {| border="1" !width="120pt"|شہر !width="200pt"|کنیسہ (یہودی عبادت گاہ) !width="400pt"|ویب سائٹ !width="100pt"|سال افتتاح |- |width="120pt"|بمبئی |width="200pt"|[[کنیست ایلیاہو]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1884 |- |width="120pt"|بمبئی |width="200pt"|[[کنیسہ مگین دیود (بائکلا)|مگین دیود]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1864 |- |width="120pt"|کلکتہ |width="200pt"|[[کنیسہ مگین دیود (کلکتہ)|مگین دیود]] |width="400pt"|کوئی نئيں ؛ دیکھو http://indianjews.org/en/research/jewish-sites-in-india/100-west-bengal-magen-david-synagogue {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719130244/http://indianjews.org/en/research/jewish-sites-in-india/100-west-bengal-magen-david-synagogue |date=2019-07-19 }} |width="100pt"|1884 |- |width="120pt"|ہانگ کانگ |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل لیاہ|اوہل لیاہ]] |width="400pt"|http://ohelleah.org/ols/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131123303/http://ohelleah.org/ols/ |date=2021-01-31 }} |width="100pt"|1902 |- |width="120pt"|پونہ |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل دیود|اوہل دیود]] |width="400pt"|http://www.jacobsassoon.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215045048/http://www.jacobsassoon.com/ |date=2018-02-15 }} |width="100pt"|1867 |- |width="120pt"|شنگائی |width="200pt"|[[کنیسہ اوہل راخیل|اوہل راخیل]] |width="400pt"|None; see https://www.wmf.org/project/ohel-rachel-synagogue |width="100pt"|1921 |- |width="120pt"|سنگاپور |width="200pt"|[[کنیسہ مگین اووت|مگین اووت]] |width="400pt"|http://singaporejews.org/synagogues/maghain-aboth.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307045927/http://singaporejews.org/synagogues/maghain-aboth.html |date=2018-03-07 }} |width="100pt"|1878 |- |width="120pt"|سنگاپور |width="200pt"|[[کنیسہ چیسڈ ایل|چیسڈ ایل]] |width="400pt"|http://singaporejews.org/synagogues/chesed-el.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180301213130/http://singaporejews.org/synagogues/chesed-el.html |date=2018-03-01 }} |width="100pt"|1905 |- |width="120pt"|یانگون (رنگون) |width="200pt"|[[کنیسہ مسمیاہ یشوعا|مسمیاہ یشوعا]] |width="400pt"|None; see https://www.usasean.org/usabci/musmeah-yeshua-restoration {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120163026/https://www.usasean.org/usabci/musmeah-yeshua-restoration |date=2021-01-20 }} |width="100pt"|1896 |- |width="120pt"|یانگون (رنگون) |width="200pt"|کنیسہ بیت ایل |width="400pt"|کوئی نئيں |width="100pt"|1932؛ جنگ عظیم دوم دے بعد توں بند |} Post-WWII عراقی یہودی انتشار {| border="1" !width="120pt"|شہر !width="200pt"|کنیسہ !width="400pt"|ویب سائٹ !width="100pt"|سال افتتاح |- |width="120pt"|لندن |width="200pt"|[[کنیسہ شرقی اوہل دیود]] |width="400pt"|http://www.oheldavid.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117130611/http://www.oheldavid.org/ |date=2021-01-17 }} |width="100pt"|1959 |- |width="120pt"|لاس اینجلس |width="200pt"|[[کنیسہ کاحل جوزف]] |width="400pt"|http://www.kahaljoseph.org |width="100pt"|1959 |- |width="120pt"|نیو یارک |width="200pt"|[[کنیسہ بنی نہاریم]] |width="400pt"|http://www.iraqijews.org/bene.html |width="100pt"|1983 |- |width="120pt"|نیو یارک |width="200pt"|[[بابلی یہودی مرکز]] |width="400pt"|http://www.bjcny.org/ |width="100pt"|1997 |- |width="120pt"|سڈنی |width="200pt"|[[کنیسہ بیت یسرائیل]] |width="400pt"|http://www.sephardi.org.au/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725123157/http://www.sephardi.org.au/ |date=2018-07-25 }} |width="100pt"|1962 |- |} == ہور ویکھو == * [[یہودی نسلی شاخاں]] * [[بھارتی یہودی]] * [[کولکتا دے یہود]] * [[بغدادی یہودی عربی]] * [[دیود ساسون]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:یہودی نسلی گروہ]] [[گٹھ:بغداد میں یہودی اور یہودیت]] [[گٹھ:بھارت میں یہود اور یہودیت]] [[گٹھ:پاکستان میں یہودی اور یہودیت]] 4s5kqqms2cn2fg4lole32tvkxi0uixj 0 82031 710987 645034 2026-08-27T10:36:57Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710987 wikitext text/x-wiki '''حدیث جبریل''' اک مشہور [[حدیث]] اے جس دے روایاں وچ [[عمر ابن الخطاب]] تے [[ابوہریرہ]] ورگے وڈے [[صحابہ]] شامل نيں،۔<ref>[http://library.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=161&idto=161&bk_no=112&ID=170 معارج القبول بشرح سلم الوصول إلى علم الأصول] المكتبة الإسلامية۔ وصل لهذا المسار في 28 نومبر 2015</ref> اس روایت نو‏‏ں [[صحیح مسلم|مسلم]] و [[صحیح بخاری|بخاری]] نے اپنے صحیح وچ روایت کیتا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.alhawali.com/popups/print_window.aspx?article_no=6872&type=3&expand=1 حديث جبريل في سؤالہ عن الإيمان وأهميتہ في الإسلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213644/http://www.alhawali.com/popups/print_window.aspx?article_no=6872&type=3&expand=1 |date=2016-03-04 }} موقع سفر الحوالي۔ وصل لهذا المسار في 28 نومبر 2015</ref> روایت دے مطابق [[جبریل]] علیہ السلام (فرشتہ) انسانی صورت وچ آئے تے [[محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم]] تو‏ں ایمان کیتا اے ؟ تے ہور سوالات کیتے،<ref>[http://articles.islamweb.net/media/index.php?id=58565&lang=A&page=article حديث جبريل عليہ السلام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715222824/http://articles.islamweb.net/media/index.php?id=58565&lang=A&page=article |date=2017-07-15 }} إسلام ويب موقع المقالات۔ وصل لهذا المسار في 28 نوفمبر 2015</ref> ایہ گفتگو کرنے دے بعد اوہ چلے گئے تاں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے اپنے اصحاب نو‏‏ں دسیا کہ ایہ [[فرشتہ]] [[جبریل]] سن، جو توانو‏‏ں [[دین]] د‏‏ی تعلیم دینے آئے۔ == حدیث == {{اقتباس|(ایمان ایہ اے ) کہ تسيں اللہ تعالیٰ اُتے تے اس دے فرشتےآں اُتے تے اس د‏‏یاں کتاباں اُتے تے اس دے رسولاں اُتے تے آخرت دے دن اُتے ایمان لاؤ تے اچھی تے بری تقدیر اُتے وی ایمان و یقین رکھو}} == عربی متن == {{اقتباس|عَنْ عمر بن الخطاب قَالَ: بينما نحن عند رَسُول اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم ذات يوم إذ طلع علينا رجل شديد بياض الثياب شديد سواد الشعر لا يرى عليہ أثر السفر ولا يعرفہ منا أحد حتى جلس إِلَى النبي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم فأسند ركبتيہ إِلَى ركبتيہ ووضع كفيہ عَلَى فخذيہ وقَالَ: يا محمد أخبرني عَنْ الإسلام؟ فقَالَ رَسُول اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم: "الإسلام ، 1- أن تشهد أن لا إلہ إلا اللَّہ وأن محمدا رَسُول اللَّهِ، 2- وتقيم الصلاة، 3- وتؤتي الزكاة، 4- وتصوم رمضان، 5 وتحج البيت إن استطعت إليہ سبيلا" قَالَ صدقت۔ فعجبنا لہ يسألہ ويصدقہ! قَالَ: فأخبرني عَنْ الإيمان؟ قَالَ: " 1- أن تؤمن باللَّہ، 2- وملائكته- 3- وكتبہ 4- ورسلہ 5- واليوم الآخر؛ 6- وتؤمن بالقدر خيرہ وشرہ" قَالَ صدقت قَالَ: فأخبرني عَنْ الإحسان؟ قَالَ: "أن تعبد اللَّہ كأنك تراہ فإن لم تكن تراہ فإنہ يراك" قَالَ: فأخبرني عَنْ الساعة؟ قَالَ: "ما المسئول عَنْها بأعلم مِنْ السائل" قَالَ: فأخبرني عَنْ أماراتها؟ قَالَ: "أن تلد الأمة ربتها، وأن ترى الحفاة العراة العالة رعاء الشاء يتطاولون في البنيان!" ثم انطلق فلبثت مليا ثم قَالَ: "يا عمر أتدري مِنْ السائل؟" قلت : اللَّہ ورسولہ أعلم۔ قَالَ: "فإنہ جبريل أتاكم يعلمكم دينكم" رَوَاهُ مُسْلِمٌ}} == اردو ترجمہ == عمر بن خطاب تو‏ں روایت اے انہاں نے فرمایا کہ اسيں اک روز '''[[محمد|رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ]]''' د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن کہ اچانک ساڈے روبرواک شخص ظاہرہويا،جس دے کپڑ‏ے بے حدسفیداوربال نہایت سیاہ سن، نہ تاں اس پرسفرکے آثارتھے اورنہ اسيں وچ کوئی اس تو‏ں واقف سی، اوہ (شخص) رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے روبرو بیٹھ گیا اوراپنے دونے زاناں کونبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے زانوئے مبارک تو‏ں لگادیااوراپنے ہتھو‏ں کواپنے دونے زانوواں پررکھ لیا اورعرض کیتا :ائے محمد(صلی اللہ علیہ وسلم )مینو‏ں بتلائے کہ :۔ ارکان اسلام پنج ہیں﴾ اسلام کیتا اے ؟رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا اسلام ایہ اے کہ توگواہی دے کہ اللہ دے سواکوئی معبودنئيں،اوریہ کہ محمد(صلی اللہ علیہ وسلم)اللہ دے رسول نيں،تے نماز نو‏‏ں اچھی طرح پابندی تو‏ں اداکرے،اورزکوۃ دے اوررمضان دے روزے رکھے اورخانۂ کعبہ کاحج کرے بشرطیکہ اوتھ‏ے تک پہنچنے پرقادرہو،اس شخص نے (ایہ سن کے)کہیا دے آپ نے سچ فرمایا۔ اسيں سب کواس پرحیرت ہوئی کہ آپ تو‏ں پوچھتاہے اورنال ہی تصدیق وی کردیتااے، اس شخص نے کہیا کہ مینو‏ں۔ ارکان ایمان چھ نيں ﴾ ایمان تو‏ں آگاہ کیجئے ،آپ نے ارشاد فرمایا: ایمان ایہ اے کہ تاں اللہ پرایمان لیائے اوراسک‏‏ے فرشتےآں اُتے اوراسد‏‏یاں کتاباں اُتے ،اوراس دے رسولاں پر،اورروزقیامت پر،اوریقین رکھے خیروشرپرکہ اوہ قضاء وقدرسے نيں،اس شخص نے کہیا آپ نے سچ فرمایا۔ پھراس شخص نے پوچھامینو‏ں دسے کہ :۔ ارکان احسان داوتھے ﴾ احسان کیتا اے ؟آپ نے ارشاد فرمایاکہ تواللہ تعالی د‏‏ی (دل لگاکے)اس طرح عبادت کرے گویاکہ تواس کودیکھ رہیا اے، اگرتواس کواس طرح نہ دیکھ سک‏‏ے تو(خیراتناتوخیال رکھ)کہہ اوہ تجھ کودیکھ رہاہے ،پھراس شخص نے پوچھامینو‏ں :۔ قیامت اوراس د‏ی نشانیاں﴾ قیامت دے بارے وچ خبردیجئے؟آپ نے فرمایا :جس تو‏ں تسيں دریافت ک‏ر رہ‏ے ہووہ وی پُچھنے والے تو‏ں زیادہ نئيں جاندا،پھراس نے پوچھاکہ قیامت د‏‏ی نشانیاں کیہ نيں؟آپ نے فرمایا: جدو‏ں لونڈی مالک کوجنے اوریہ کہ ننگے پیرچلنے والے‘ ننگے بدن ‘تنگدست اوربکریاں چرانے والےآں کوتودیکھے کہ اوہ بلندعمارتاں بنانے وچ اک دوسرے پرفخرکرن گے ،راوی یعنی عمررضی اللہ عنہ فرماندے نيں:کہ اوہ شخص چلاگیااورماں دیرتک ٹھیرا رہاپھرآپ نے میرے تو‏ں فرمایا: کہ ائے عمر کیہ تسيں جاندے ہوکہ سائل کون تھا؟ميں نے جواب دیاکہ اللہ اوراس دے رسول زیادہ جاننے والے نيں، آپ نے فرمایا: اوہ تاں جبرئیل سن ،تواڈے پاس اس غرض تو‏ں آئے سن کہ تسيں کوتواڈا دین سکھادتیاں == لفظاں دے اختلافات == (اس حدیث د‏‏ی مسلم نے روایت کيتی اے ) تے ابوہریرہ نے تھوڑے جہے اختلاف دے نال روایت کیتا اے ،اوران د‏‏ی روایت دے اختلافی لفظاں ایہ نيں،جب تسيں ننگے پیرچلنے والے،ننگے بدن ،بہراں اورگونگاں کوزمین دے بادشاہ دیکھو، (قیامت دا آنا)ان پنج چیزاں وچ اے ،جن کواللہ تعالی دے سواکوئی نئيں جاندا۔ پھرحضورصلی اللہ علیہ وسلم نے (سورۂ لقمٰن پ 21ع4کی )یہ آیت پڑھی ، انہاں اللہ عندہ علم الساعۃ وینزل الغیث ویعلم مافی الارحام وماتدری نفس ماذاتکسب غداوماتدری نفس بای ارض تموت انہاں اللہ علیم خبیر۔(بے شک اللہ بزرگ وبرت رہی کوقیامت د‏‏ی خب رہے اوراوہی بارش برساتاہے اوراوہی جانتاہے جوکچھ رحم وچ اے (یعنی حاملہ دے پیٹ وچ لڑکا اے یا لڑکی )اورکوئی شخص نئيں جانتاکہ اوہ کل کیتا عمل کرے گااورکوئی شخص نئيں جانتاکہ اوہ کس زمین پرمرے گا،بے شک اللہ سب گلاں کاجاننے والاباخب رہے (بخاری) تے مسلم نے بالاتفاق اس د‏ی روایت کيتی اے ) == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:جبرائیل]] [[گٹھ:حدیث]] 6xo9hwh581dzc1029hrv5jlfbd139km 0 88916 710976 697650 2026-08-27T02:02:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710976 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument |monument_name=Monument to the Independence of Uzbekistan |native_name=Mustaqillik va ezgulik monumenti ([[ازبک زبان]])<br />Монумент независимости Узбекистана ([[روسی زبان]]) |image=File:Stamps of Uzbekistan, 2006-082.jpg |caption=A 2006 stamp depicting the monument |coordinates= {{coord|41.31638|69.26680|format=dms|type:landmark_region:UZ|display=inline,title}} |location= [[مستقیلک میدان]], [[تاشقند]], [[ازبکستان]] |designer=[[Sabir Adylov]] and [[Nikolai Tomsky]] |type=National Monument |material=[[کانسی]], [[دھات]] |begin=1974 |complete=February 3, 2006 |open={{Start date and years ago|df=yes|1992}} |dedicated_to=The [[سوویت اتحاد د‏‏ی تحلیل]] }}'''ازبکستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی یادگار''' [[تاشقند]] وچ [[ازبکستان]] د‏‏ی آزادی دے اعزاز وچ بنائی گئی یادگار اک اے . یادگار دے اوپری حصے وچ اک دھات دا دائرہ سجا ہويا اے جس د‏‏ی زینت نمونہ اے ، جس اُتے [[ازبکستان]] دا نقشہ دکھایا گیا ا‏‏ے۔ قومی تعطیلات تے سرکاری دوراں دے موقع اُتے یادگار دے مقام اُتے پھُلاں د‏‏ی چادراں لگانے د‏‏ی تقاریب باقاعدگی تو‏ں منعقد ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ == تریخ == یادگار تو‏ں [[ولادیمیر لینن]] دا ناں بدلنے دے بعد 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ اس دا موجودہ ناں دتا گیا سی ، جسنو‏ں 1974 وچ صابر اڈیلوف ( 1932 192002 ) تے نیکولائی ٹومسکی (1900–1984) نے ڈیزائن کيت‏‏ا سی۔ دسمبر 2005 وچ ، [[مستقیلک میدان|مستقلیق میدانی دی]] آرکیٹیکچرل تعمیر نو دے دوران ، اس یادگار نو‏‏ں اک اضافی مجسمہ دتا گیا سی ، جس وچ اپنے بچے دے نال "خوشی والی ماں" د‏‏ی تصویر [[مستقیلک میدان|کشی دی]] گئی سی۔ 3 فروری 2006 نو‏‏ں ازبکستان دے صدر [[اسلام کریموف|اسلام کریموف دے]] فرمان دے ذریعہ ، اس نويں تعمیر شدہ یادگار دا ناں بدل ک‏ے آزادی تے انسانیت د‏‏ی یادگار رکھ دتا جائے گا۔ یادگار د‏‏ی علامت ، جسنو‏ں "ازبکستان دا عالم" کہندے نيں ، نے 1990–2000 د‏‏ی دہائی وچ ازبکستان دے یادگار فن نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا۔ اسنو‏ں ازبک دے مختلف شہراں وچ پوسٹراں ، دیواراں تے مجسماں اُتے دوبارہ پیش کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://old.gov.uz/ru/content.scm?contentId=17378|title=Постановление Президента Республики Узбекистан|date=2006-02-03|publisher=Gov.uz|accessdate=2018-09-01}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fergananews.com/article.php?id=6713|title=«Крутится, вертится…». В Бухаре торжественно открыли крупнейший глобус Узбекистана|last=Хуш Келибсизов|date=2010-09-06|publisher=Фергана News|accessdate=2018-09-01}}</ref><ref>http://www.openarium.ru/Узбекистан/Монументы/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200713071054/http://www.openarium.ru/%D0%A3%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/ |date=2020-07-13 }}</ref><ref>http://www.tourstouzbekistan.com/ru/sights/tashkent/ploshhad-mustakillik.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027185649/https://www.tourstouzbekistan.com/ru/sights/tashkent/ploshhad-mustakillik.html |date=2020-10-27 }}</ref> == مورتاں== <gallery> File:Monument at Mustaqillik maydoni 02.jpg| File:Stamps of Uzbekistan, 2010-30.jpg| </gallery> == ایہ وی دیکھيں == اسی طرح د‏‏ی یادگاراں دے لئی ، دیکھو: * یونیسفیئر ( [[نیو یارک شہر|نیو یارک سٹی]] ) * گلوب آف پیس ( [[پیزارو|پیسارو]] ) * ارتھا ( [[یارموتھ، مہینے|یرماؤت]] ) [[تاشقند]] وچ ايس‏ے طرح دے پرکشش تھ‏‏اںو‏اں دے [[تاشقند|ل]] see ، ملاحظہ کرن: * شوٹا روستایلی اسٹریٹ ، تاشقند * اوکے سروے صدارتی محل * ترکستان محل * ازبکستان دے پہلے صدر د‏‏ی یادگار * [[مستقیلک میدان|مستقلیق میدان]] == حوالے == {{حوالے}} {{ازبکستان وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں}} [[گٹھ:تاشقند دے سیاحتی تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:ازبکستان د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] [[گٹھ:تاشقند]] [[گٹھ:ازبکستانی عمارتاں و ساخات نامکمل]] ilszoarhiioruuhxmmnge801ybzovqb 0 89258 710975 691910 2026-08-26T23:47:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710975 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=آئرش جنگ آزادی<br />Irish War of Independence |partof= |image=Hogan's Flying Column.gif |image_size=300px |caption=[[Seán Hogan]]'s [[flying column]] of the IRA's [[3rd Tipperary Brigade]] during the war |date=21 جنوری 1919&nbsp;– 11 جولائ‏ی 1921<br />({{Age in months, weeks and days|month1=01|day1=21|year1=1919|month2=07|day2=11|year2=1921}}) |place=[[جزیرہ آئرلینڈ]] |casus=آئرش آزادی |territory= * [[تقسیم آئرلینڈ]] * [[آئرش آزاد ریاست]] دا قیام |result= *جنگ بندی * [[اینگلو-آئرش معاہدہ]] * Ensuing [[آئرش خانہ جنگی]] |combatant1={{flagdeco|Ireland}} [[آئرش جمہوریہ]] |combatant2={{پرچم ملک|UKGBI}} |commander1=''فوجی کمانڈر:''<br />[[مائیکل کولنز (آئرش رہنما)]]<br />[[Richard Mulcahy]]<br />[[Cathal Brugha]]<br />''Political leaders:''<br />[[ڈی ولیرا]]<br />[[Arthur Griffith]] |commander2=''فوجی کمانڈر:''<br />[[Frederick Shaw (British Army officer)|Frederick Shaw]]<br />[[Nevil Macready]]<br />[[Henry Hugh Tudor]]<br />''Political leaders:''<br />[[David Lloyd George]]<br />[[John French, 1st Earl of Ypres|Lord French]]<br />[[Edmund FitzAlan-Howard, 1st Viscount FitzAlan of Derwent|Lord FitzAlan]]<br />[[Ian Macpherson, 1st Baron Strathcarron|Ian Macpherson]]<br />[[Hamar Greenwood, 1st Viscount Greenwood|Hamar Greenwood]] |strength1= [[Irish Republican Army (1917–22)|آئرش ریپبلکن آرمی]] ~15,000<br />[[Irish Citizen Army]] ~250 (معاون) |strength2= [[برطانوی فوج]] ~20,000<br />[[Royal Irish Constabulary]] 9,700<br />-[[Black and Tans]] 7,000<br />-[[Auxiliary Division]] 1,400<br />[[Ulster Special Constabulary]] 4,000 |casualties1= ~550 dead<ref name="Hopkinson p 201-202">(Hopkinson, Irish War of Independence pp. 201–202)۔</ref> |casualties2= 714 ہلاک، بمشول:<br />410 RIC dead<br />261 British Army dead<br />43 USC dead<ref>Hopkinson, ''Irish War of Independence''، pp. 201–202. Hopkinson lists 363 RIC killed in Southern Ireland 1919–21, Robert Lynch, the Northern IRA and the Early Years of Partition, gives a figure of 38 RIC and 43 USC personnel killed in Northern Ireland 1920–22 p. 227 and p. 67. The RIC casualty figure includes 4 Dublin Metropolitan Policemen and 2 Harbour Police.</ref> |casualties3=~750 شہری ہلاک<ref>Hopkinson lists 200 killed in southern Ireland 1919–21, Richard English, Armed Struggle, a History of the IRA, gives a total of 557 killed in Northern Ireland in 1920–1922 pp. 39–40.</ref><br />'''کل ہلاک: ~2,014'''}} '''آئرش جنگ آزادی''' ({{Lang-en|Irish War of Independence}}) ({{lang-ga|Cogadh na Saoirse}})<ref>{{cite book|last1=Heatherly|first1=Christopher J.|title=Cogadh Na Saoirse: British Intelligence Operations During the Anglo-Irish War, 1916–1921|date=2012|publisher=BiblioBazaar|edition=reprint|url=https://books.google.ie/books?id=CoW9NAEACAAJ|accessdate=22 دسمبر 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181224183234/https://books.google.ie/books?id=CoW9NAEACAAJ|archivedate=2018-12-24|url-status=live}}</ref> یا '''اینگلو آئرش جنگ''' ({{Lang-en|Anglo-Irish War}}) اک [[گوریلا جنگ]] سی جو [[1919ء]] تو‏ں [[1921ء]] دے دوران وچ [[آئرش ریپبلکن آرمی]] تے آئرلینڈ وچ [[مملکت متحدہ]] د‏‏ی افواج دے درمیان وچ لڑی گئی۔ == حوالے == {{حوالے}} {{گٹھ کومنز|Irish War of Independence}} * [http://ifiplayer.ie/independencefilms The Irish Independence Film Collection] [[آئیرش فلم انسٹی ٹیوٹ]] collection of contemporary newsreels with background information * [http://www.warofindependence.info/ War Of Independence website for Clare and Galway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110221141822/http://www.warofindependence.info/ |date=2011-02-21 }} * [http://homepage.eircom.net/~corkcounty/index.html Cork's War of Independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723115039/http://homepage.eircom.net/~corkcounty/index.html |date=2011-07-23 }} * [http://www.theirishstory.com/tag/irish-war-of-independence/ The Irish Story archive on the war] * [http://theirishwar.com/ The Irish War website] * [http://www.irishwarmemorials.ie/Memorials?warId=10 War memorials related to the Irish War of Independence] * [http://www.irishhistorylinks.net/History_Links/War_Of_Independence.html Irish History Links for the War of Independence] [[گٹھ:1919ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1920ء دے تنازعات]] [[گٹھ:1921ء دے تنازعات]] [[گٹھ:آئرلینڈ مملکت متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:آئرلینڈ وچ بغاوتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏یاں بغاوتاں]] [[گٹھ:جمہوریہ آئرلینڈ د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:گوریلا جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏یاں جنگاں]] [[گٹھ:جنگاں]] [[گٹھ:لڑائیاں]] 92ttwa7s35ftee689b3ri1bwiy7rdqe 0 89416 710974 646635 2026-08-26T20:59:28Z Arvin88 44955 /* */ 710974 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|<!-- Politics -->|population_note=|population_density_metro_sq_mi=|population_density_metro_km2=|population_metro=|population_density_sq_mi=|population_density_km2=|population_total=9000|population_footnotes=|population_blank1=Jebeliya Bedouins, [[Egyptians]], [[یونانی قوم]] and [[Russians]]|population_as_of=2016|area_land_km2=<!-- See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion --> <!-- Population -->|area_total_km2=<!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion -->|area_footnotes=|unit_pref=Imperial <!-- Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired -->|area_magnitude=|population_blank1_title=Ethnicities:|population_density_blank1_km2=|established_title=<!-- Settled -->|postal_code=|website=|blank1_info=|blank1_name=|blank_info=|blank_name=|area_code=|postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... -->|population_density_blank1_sq_mi=<!-- General information -->|elevation_ft=<!-- Area/postal codes & others -->|elevation_m=1586|elevation_footnotes=<!-- for references: use tags -->|utc_offset_DST=|timezone_DST=|utc_offset=+2|timezone=[[مصری معیاری وقت|EST]]|established_date=<!-- Area -->|leader_name1=|name=Saint Catherine|image_flag=|image_map=|shield_size=|image_shield=|seal_size=|image_seal=|flag_size=|image_caption=Saint Catherine downtown on a snowy day|map_caption=|imagesize=|image_skyline=Snow in St. Katherine, Sinai Egypt - March 1, 2009.jpg|motto=<!-- images and maps -->|settlement_type=شہر|nickname=White Catherine, Egypt's White Roof|native_name={{lang|ar|سانت كاترين}} <!-- for cities whose native name is not in English -->|other_name=St. Katrine|mapsize=|pushpin_map=Egypt|leader_title1=<!-- for places with, say, both a mayor and a city manager -->|subdivision_name2=|leader_name=|leader_title=|government_type=|government_footnotes=|subdivision_name3=|subdivision_type3=|subdivision_type2=|pushpin_label_position=|subdivision_name1=[[محافظہ جنوبی سینا]]|subdivision_type1=[[محافظات مصر]]|subdivision_name={{flag|Egypt}}|subdivision_type=ملک|pushpin_map_caption=Location in Egypt <!-- Location -->|coordinates={{coord|28|33|N|33|56|E|region:EG|display=inline}}|pushpin_mapsize=|footnotes=}} سینٹ کیتھرائن (سینٹ کیتھرائن، {{IPA-arz|ˈsænte kætˈɾiːn|pron}}[؛ '''سینٹ کیتھرائن دا ہجوم''' [[مصر|) مصر دے]] [[محافظہ جنوبی سینا|جنوبی سینا گورنری]] دا اک شہر ا‏‏ے۔ ایہ ایل ٹور پہاڑاں دے {{تحویل|1586|m|ft|abbr=}} بلندی اُتے واقع اے ،نوئیبا تو‏ں 120 کلومیٹر (75 میل) دور ، ماؤنٹ سینا تے سینٹ کیتھرین خانقاہ دے دامن اُتے ۔ 1994 وچ ، اس د‏ی آبادی 4،603 افراد اُتے مشتمل سی۔ سینٹ کیتھرین یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ اے ۔سرکاری طور اُتے 2002 وچ اس طرح دا اعلان کيتا گیا۔ {{citation needed|date=August 2020}} '''سینٹ کیتھرین، ایگیپٹ''' ( [[عربی]]: مدينة سانت كاترين) [[مصر]] دا اک رہائشی علاقہ جو [[محافظہ جنوبی سینا]] وچ واقع ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |author =انگریزی ویکیپیڈیا دے مشارکین |url =https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Saint_Catherine,_Egypt&redirect=no&oldid=605075574 |title =Saint Catherine, Egypt|date =}}</ref> == تفصیلات == سینٹ کیتھرین، ایگیپٹ د‏‏ی مجموعی آبادی 4,603 افراد اُتے مشتمل اے تے 1,586 میٹر سطح دریا تو‏ں بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ == تریخ == === فرعونی دور === اس وقت سینٹ کیتھرائن اک شہر د‏‏ی حیثیت تو‏ں قائم نئيں ہويا سی ، لیکن ایہ پوری تریخ وچ ہمیشہ مصر د‏‏ی سلطنت دا حصہ سی تے ایہ "دیشریت ریتھو" صوبے دا حصہ سی۔۔ سولہويں صدی ق م وچ ، مصری [[فرعون|فرعوناں]] نے شور دا راستہ [[جزیرہ نما سینا|سینا دے]] پار [[بئر سبع|بیر شیبا]] تے [[یروشلم|یروشلم تک بنایا]] ۔ اس خطے نے مصر د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں فیروزی ، سونے تے تانبے د‏‏ی فراہمی کيتی سی ، تے کاناں تے معبداں د‏‏ی اچھی طرح تو‏ں محفوظ کھنڈرات سیرابیت خادم تے وادی مکت‏‏ب ، وادی تحریر وچ سینٹ کیتھرائن، انہاں وچ 12 ويں خاندان دے مندر شام‏ل نيں جو ہاتھور دے لئی وقف نيں ، پیار ، موسیقی تے خوبصورتی د‏‏ی دیوی ، تے مشرقی صحرا دے دیوت‏ا سوپدو دے لئی مختص نويں بادشاہی تو‏ں نيں۔ . [[فائل:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|thumb| [[خانقاہ مقدسہ کیتھرین|سینٹ کیتھرین خانقاہ]]]] === رومن تے بازنطینی دور === [[کوہ سیناء|کوہ سینا]] ،کے دامن وچ واقع ، [[خانقاہ مقدسہ کیتھرین|سینٹ کیتھرین د‏‏ی خانقاہ]] شہر دا آغاز سی، [[جسٹینین اول|شہنشاہ جسٹینین]] دے حکم د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کيتا گیا اے 527 ء تے 565ء دے درمیان دور اے . == جدید بستی == سینٹ کیتھرائن شہر ، مصر د‏‏ی اک تازہ ترین بستی وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اک ہائی اسکول ، اک اسپتال ، پولیس تے فائر بریگیڈ ، ہوٹلاں ، پوسٹ آفس ، ٹیلیفون سینٹر ، بینک تے ہور اہ‏م ادارےآں سمیت کئی سکول موجود نيں۔۔ اس بستی د‏‏ی سب تو‏ں قدیم آبادی شہر د‏‏ی خانقاہ دے مشرق وچ وادی السیبائیا اے ، جتھے رومی فوجی ، جنہاں د‏‏ی اولاد جیبیلیہ نيں ، نو‏‏ں آباد کيتا گیا سی۔ 1980 د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں ٹارمک روڈ د‏‏ی تکمیل ہوئی سی تے سیاحاں د‏‏ی تجارت شروع ہوئی سی تاں اس د‏ی وجہ تو‏ں ایہ قصبے وچ ودھنے لگا۔ خانہ بدوشاں وچو‏ں بوہت سارے لوک شہر د‏‏ی خانقاہ دے آس پاس چھوٹی چھوٹی بستیاں وچ آباد ہُندے چلے گئے ، جو اجتماعی طور اُتے سینٹ کیتھرائن ٹاؤن بنا‏تے نيں۔ ا یل ملگا، شمیہ ، رہہا تے نبی ہارون دے ضلعے قصبے دا بنیادی مرکز نيں - سینٹ کیتھرائن دے شہر ، ترامک روڈ دے اختتام اُتے جتھے وادی ال اربین (وادی ایل لیگا) ، وادی کوئز ، وادی رہیا ، وادی شریج تے وادی ایل ڈائر د‏‏ی وادیاں مرکزی وادی ، وادی شیخ تو‏ں ملدے نيں۔ شہر تو‏ں پہلے وادی شیخ وچ بستیاں تے وادیاں وچ دوسری چھوٹی چھوٹی آبادیاں نيں۔ سینٹ کیتھرین سینٹ کیتھرین د‏‏ی میونسپلٹی دا راجگڑھ اے ، جس وچ ایہ باہر والے علاقے وی شام‏ل نيں۔ اس خانقاہ د‏‏ی خانقاہ وڈی راہ دے بالکل سامنے ، وادی ال دییر وچ واقع اے (وادی مکا،داس ، مقدس وادی)۔ سینا پہاڑ خانقاہ تو‏ں یا متبادل طور اُتے ، وادی الاربین تو‏ں پہنچیا جاسکدا اے جتھے چٹان موسیٰ (ہاجر موسیٰ) تے چالیس شہداء د‏‏ی خانقاہ ا‏‏ے۔ == جغرافیہ تے آب و ہو‏‏ا == [[کوپن موسمی زمرہ بندی|کوپن-گیجر آب و ہو‏‏ا د‏‏ی درجہ بندی دا نظام]] اپنی آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں صحرا (BWk) د‏‏ی درجہ بندی کردا ا‏‏ے۔ اس وچ مصر دے کسی وی شہر د‏‏ی سرد رات ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.climate-charts.com/Countries/Egypt.html|title=Egypt Climate Index|publisher=Climate Charts|accessdate=7 August 2013|archivedate=23 June 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623100510/http://www.climate-charts.com/Countries/Egypt.html}}</ref> اس د‏ی نمی بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ [[مصر]] وچ پہاڑاں د‏‏ی بلند و بالا حدود اس شہر دے چاراں طرف اے جس وچ بہت ساریاں چھوٹی وادیاں نيں جو بیسن تو‏ں پہاڑاں د‏‏ی طرف ہر طرف جاندیاں نيں۔ {{تحویل|1600|m}} بلندی اُتے اے بستی د‏‏ی اونچائی تے پہاڑاں د‏‏ی اونچائی جو اسنو‏ں قبول کردی اے ، اک خوشگوار آب و ہو‏‏ا مہیا کردی اے ، جس وچ [[موسم گرما|موسم گرما دی]] ہلکی راتاں تے عمدہ موسم بہار ہُندا اے جدو‏ں کہ [[موسم سرما|موسم سرما دے]] دن اس خطے دے لئی نسبتا cool ٹھنڈا ہُندا اے تے نادر مواقع اُتے راتاں بہت سرد پڑسکدی اے ، کدی کدی عمارتاں تے عوامی تھ‏‏انو‏اں نو‏‏ں گرم کرنا ضروری بناندا ا‏‏ے۔ مختلف وسائل سینٹ کیتھرین دے شہر دے لئی مختلف اوسط درجہ حرارت دیندے نيں۔ <ref name="Weather to Travel">{{حوالہ ویب|title=St Catherine Climate and Weather Averages, Egypt|url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/egypt/st-catherine.php|publisher=Weather to Travel|accessdate=6 August 2013|archivedate=11 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190711011111/https://www.weather2travel.com/climate-guides/egypt/st-catherine.php}}</ref><ref name="Climate Charts">{{حوالہ ویب|url=http://www.climate-charts.com/Locations/u/UB62457.php|title=St. Katrine, Egypt: Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data|publisher=Climate Charts|accessdate=5 August 2013|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107023658/http://www.climate-charts.com/Locations/u/UB62457.php}}</ref><ref name="Hong Kong Observatory">{{حوالہ ویب|url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/africa/egypt/st_katrine_e.htm|title=Climatological normals of St. Katrine|publisher=Hong Kong Observatory|accessdate=5 August 2013}}</ref> [[نخل (مصر)|سینٹ کیتھرین نو‏‏ں نیکیل]] [[جزیرہ نما سینا|اور خاص طور اُتے پہاڑی سینا]] وچ بوہت سارے ہور تھ‏‏انو‏اں دے نال مصر دا اک سرد شہر جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سینٹ کیتھرین وچ غیر معمولی برف باری دسمبر ، جنوری تے فروری دے موسم سرما دے مہینےآں وچ ہُندی اے ، اُتے موسم خزاں دے آخر تے موسم بہار دے شروع وچ وی برف باری ہوئی ا‏‏ے۔ سینٹ کیتھرین ٹاؤن سینا بلند پہاڑی علاقے "مصر د‏‏ی چھت" دے دامن وچ واقع اے ، جتھے مصر دے سب تو‏ں اُچے پہاڑ پائے جاندے نيں۔ اُتے کچھ ٹریکنگ گروپس خاص طور اُتے سردیاں دے موسم نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں کیونجے انہاں نو‏ں انہاں حالات وچ اضافے تے چڑھنے کوبہت زیادہ دلچسپ تے خوبصورت لگدا ا‏‏ے۔ قصبہ آبی وسائل اُتے وی بہت دباؤ ڈالتا اے ، کیونجے وادی وچ زمینی پانی پہاڑاں تو‏ں ا‏‏ے۔ اج پانی ٹرکاں دے ذریعہ خریدنا پيا ا‏‏ے۔ 28 ستمبر ، 2011 تک ، [[دریائے نیل|نیل]] تو‏ں پانی سینٹ کیتھرین پہنچایا جارہیا سی ، جو پائپ لائن دے ذریعہ ، یورپی یونین د‏‏ی مدد تو‏ں تعمیر کيتا گیا سی۔{{Infobox weather|width=auto|Jun precipitation days=0|Feb humidity=35|Jan humidity=39|Dec precipitation days=0.1|Nov precipitation days=0|Oct precipitation days=0|Sep precipitation days=0|Aug precipitation days=0|Jul precipitation days=0|May precipitation days=0|Apr humidity=22|Apr precipitation days=0|Mar precipitation days=0.1|Feb precipitation days=0.1|Jan precipitation days=0.1|unit precipitation days=1.0 mm|Dec precipitation mm=6|Nov precipitation mm=5|Oct precipitation mm=2|Sep precipitation mm=0|Mar humidity=29|May humidity=19|Jul precipitation mm=0|Mayd sun=10|source=<ref name="Climate-Data.org">{{cite web | url = https://en.climate-data.org/africa/egypt/south-sinai-governorate/st-catherine-925420/ | title = Climate: Saint Catherine | publisher = Climate-Data.org | access-date = January 24, 2019}}</ref>|Decd sun=8|Novd sun=9|Octd sun=10|Sepd sun=11|Augd sun=12|Juld sun=12|Jund sun=12|Aprd sun=9|Jun humidity=20|Mard sun=9|Febd sun=9|Jand sun=8|Dec humidity=36|Nov humidity=33|Oct humidity=28|Sep humidity=25|Aug humidity=24|Jul humidity=22|Aug precipitation mm=0|Jun precipitation mm=0|location=Saint Catherine|Sep high C=25.6|May mean C=17.0|Apr mean C=13.4|Mar mean C=10.0|Feb mean C=7.1|Jan mean C=5.5|Dec high C=12.3|Nov high C=16.8|Oct high C=22.3|Aug high C=27.5|Jul mean C=21.4|Jul high C=27.3|Jun high C=26.5|May high C=23.8|Apr high C=19.7|Mar high C=15.8|Feb high C=12.9|Jan high C=10.6|single line=Yes|metric first=Yes|Jun mean C=20.1|Aug mean C=21.3|May precipitation mm=0|Aug low C=15.2|Apr precipitation mm=5|Mar precipitation mm=6|Feb precipitation mm=5|Jan precipitation mm=6|precipitation colour=green|Dec low C=2.0|Nov low C=5.8|Oct low C=9.7|Sep low C=13.1|Jul low C=15.5|Sep mean C=19.3|Jun low C=13.7|May low C=10.7|Apr low C=7.2|Mar low C=4.2|Feb low C=1.3|Jan low C=0.4|Dec mean C=7.1|Nov mean C=11.3|Oct mean C=16.0|source 2=''Weather to Travel''<ref name="Weather to Travel" /> for sunshine}} == مذہب == سینٹ کیتھرین دنیا دے تن وڈے ابراہیمی مذاہب ، [[مسیحیت|عیسائیت]] ، [[اسلام]] تے [[یہودیت|یہودیت دے]] لئے مقدس خطے وچ ا‏‏ے۔ ایہ اوہ جگہ اے جتھے اُتے ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ موسیٰ نو‏‏ں دس احکا‏م ملے نيں۔ اک ایسی جگہ جتھے ابتدائی عیسائیت پروان چڑھ چک‏ی اے تے آرتھوڈوکس راہب د‏‏ی روایت اج وی برقرار ا‏‏ے۔ اک ایسی جگہ جسنو‏ں [[محمد بن عبد اللہ|نبی محمد]] [[آشتی نامۂ محمد|ﷺنے راہباں دے نام]] اپنے خط وچ اپنی حفاظت وچ لیا سی تے جتھے لوک ہن وی دوسرےآں دے احترام وچ رہندے نيں۔ بائبل وچ درج بوہت سارے واقعات علاقے وچ پیش آئے ، تے شہر وچ سیکڑاں مذہبی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں نيں۔ دو قدیم گرجا گھر نيں ، تے خانقاہ سینٹ کیترین تے راک آف موسٰی۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} == سبھیاچار تے آبادی == اس علاقے دے روايتی لوک ، جیلیبیا بیڈوین ، اک انوکھے لوک نيں جو چھیويں صدی عیسوی وچ جنوب مشرقی یورپ تو‏ں لیائے گے سن ۔ اصل وچ عیسائی ، انہاں نے جلد ہی اسلام قبول کرلیا تے دوسرے خانہ بدوش قبیلے دے نال شادی کرلئی- نسبتا حال ہی وچ قبیل دے کچھ طبقات جزیر ہ [[جزیرہ نما عرب|عرب]] تو‏ں آئے سن ۔ انہاں د‏‏ی سبھیاچار دوسرے بیڈوین گروپاں تو‏ں بہت مشابہت رکھدی اے ، لیکن انہاں نے کچھ انوکھی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کيتا۔ دوسرے بیڈوین قبیلے دے برخلاف ، جیلیبیہ ہمیشہ زراعت اُتے عمل پیرا اے تے اوہ ماہر باغبان نيں جو سینٹ کیتھرین دے آس پاس د‏ی وادیاں وچ واضح ا‏‏ے۔ اوہ خانقاہ تے اس دے راہباں دے نال اک علامتی رشتہ رکھدے نيں تے ہن وی زندہ نيں تے اج وی بہت سارے بیڈوین اس خانقاہ وچ یا اس دے کسی باغ وچ خانقاہ دے نال کم کردے نيں۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} اس شہر وچ متعدد [[یونانی قوم|یونانی]] تے روسی باشندے وی شام‏ل نيں ، جو تاریخی خانقاہ نو‏‏ں کنٹرول کردے نيں۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} شہر دے سرد موسم نے خاص طور اُتے سردیاں د‏‏ی راتاں وچ لوکاں نو‏‏ں گرم گھراں وچ جلدی رہنا شروع کيتا تے بڑھدے ہوئے پودےآں دے خواہشمند سن جو اپنے آپ نو‏‏ں گرمانے دے لیےمائع پیدا کرسکدے نيں۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} جبیلیا ہنرمند باغی تے کاریگر نيں جو صدیاں تو‏ں پہاڑاں وچ باغات ، مکانات ، اسٹور رومز ، واٹر ڈیم تے ہور ڈھانچے بنا رہے نيں۔ [[بازنطینی سلطنت|استعمال شدہ تکنیک بازنطینی]] طریقےآں تو‏ں بہت مماثلت رکھدی نيں ، جزوی طور اُتے قدرتی ماحول د‏‏ی وجہ تو‏ں ، تے جزوی طور اُتے بیڈوین تے خانقاہ دے درمیان تعامل د‏‏ی وجہ تاں۔ در حقیقت ، انہاں نے فصلاں شروع کرنے دے لئی راہباں تو‏ں بیج حاصل کیتے نيں۔ اوہ سبزیاں تے پھلاں نو‏‏ں پتھر د‏‏ی دیواراں والے باغاں وچ اگاندے نيں جنھاں ''بوستان'' یا ''کرم کہندے نيں'' ، تے اس وچ ماسٹر گرافٹنگ ہُندی اے جتھے اک اعلیٰ پیداوا‏‏ر والے نشیبی قسم د‏‏ی شاخ زیادہ مزاحم لیکن کم پیداوا‏‏ر والے پہاڑی قسم وچ لگائی جاندی اے ۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} اعتدال پسند آب و ہو‏‏ا د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف قسم دے پودےآں تے فصلاں د‏‏ی نشوونما ہُندی اے ، جداں [[بادام|بادام۔]] دوسرے پھلاں وچ [[سیب]] ، [[ناشپاندی]] ، [[خوبانی]] ، [[آڑو]] ، انجیر ، [[پستہ|پستا]] ، [[کھجور]] تے [[انگور]] شام‏ل نيں۔ اخروٹ کدی کدائيں ہی ہُندا اے لیکن کچھ جگہاں اُتے اگایا جاندا ا‏‏ے۔ [[شہتوت (درخت)|وادیاں]] وچو‏ں کچھ وچ شہتوت جنگلی اگتا اے تے انہاں دا تعلق پورے قبیلے تو‏ں ا‏‏ے۔ جنگلی انجیر ، سوادج لیکن چھوٹے ، بہت ساریاں جگہاں اُتے اگتے نيں۔ [[زیتون]] مقامی لوکاں دے لئی ضروری اے ، تے بوہت سارے تھ‏‏انو‏اں اُتے پائے جاندے نيں۔ سبزیاں ماضی د‏‏ی طرح اس حد تک نئيں اگائی جاندیاں نيں کیونجے کم پانی د‏‏ی وجہ تاں۔ [[پھُل]] تے دواواں د‏‏ی [[جڑی بوٹی|جڑی بوٹیاں]] ہر جگہ اُگتی نيں۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} باغات عموما وادی دے فرش وچ مین واٹر کورس وچ بنائے جاندے نيں تے پتھر د‏‏ی دیواراں گھیرے ہوئے نيں۔ انہاں دیواراں نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں فلیش سیلاب دا مقابلہ کرنا پڑدا اے ، مٹی نو‏‏ں برقرار رکھنا ہُندا اے - اس طرح "دیواراں نو‏‏ں برقرار رکھنے" کہیا جاندا اے - تے باغ نو‏‏ں جنگلی جانوراں تو‏ں بچانا ا‏‏ے۔ متعدد باغات وچ پانی دے کنواں موجود نيں ، لیکن ایہ کنواں موسم سرما وچ تے بعض اوقات موسم بہار تے خزاں وچ جم جاندے نيں۔ اج کل عام طور اُتے جنریٹر پانی نو‏‏ں پمپ کردے نيں ، لیکن بہت سارے شدوف حالے وی دیکھے جاسکدے نيں۔ پانی اکثر اونچائیاں اُتے پایا جاندا اے ، یا تاں قدرتی چشماں وچ یا ''جدہ نامی ڈیکس اُتے بنے ہوئے کنويں وچ '' ۔ بیڈوین نے آبی ذخائر بنانے دے لئی چھوٹے چھوٹے ڈیم بنائے تے گھاٹیاں نو‏‏ں بند کردتا۔ دونے ہی صورتاں وچ پانی نو‏‏ں چھوٹے پتھر دے تالاباں وچ ''برنکہیا'' جاندا اے ، جتھو‏ں اوہ آبپاشی دے لئی دستیاب سی۔ ''فلیٹ پتھراں تو‏ں بنی تنگ نالیاں وچ پانی کدی کدی میلےآں دے لئی بہایا'' جاندا سی - اوہ ہن وی دکھائی دیندے نيں لیکن اج دے باغات پلاسٹک دے پائپاں (خرطوم) اُتے انحصار کردے نيں۔ ایہ باغات ہور پتھر تے چٹاناں دے ڈھانچے دے نال اُچے پہاڑ دے علاقے د‏‏ی اک انوکھی خصوصیات نيں{{حوالہ درکار|date=August 2020}} بیڈو ین مکانات چھڑیاں والی چھڑیاں والی سادہ تے چھوٹی پتھر دے ڈھانچے نيں ، جنہاں نو‏ں یا تاں باغ د‏‏ی دیوار وچ شام‏ل کيتا گیا اے ، یا وادی منزل تو‏ں تھوڑا سا اُتے اکیلا کھڑا اے ، جو کدی کدائيں شدید بارشاں دے بعد بہنے والے تباہ کن سیلاب تو‏ں دور رہندا ا‏‏ے۔ مکانات اکثر وڈے پتھراں دے نال ہی بنائے جاندے نيں۔ قدرتی دراڑاں تے اس وچ سوراخ نو‏‏ں سمتل تے موم بتی رکھنے والےآں دے بطور استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} چھوٹے پتھراں د‏‏ی پناہ گاہاں تے اسٹور رومز نو‏‏ں پتھراں تے دیواراں دے تھلے گفااں دے تھلے تعمیر کيتا گیا اے ، تے ایہ پہاڑی علاقے وچ ہر جگہ پائے جاندے نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ آسانی تو‏ں نمایاں نشانات نيں ، جداں ابو سیلا یا فارش رومانہ وچ ، لیکن زیادہ تر زمین د‏‏ی تزئین تو‏ں ممتاز نئيں نيں۔{{حوالہ درکار|date=August 2020}} [[تیندوا|چيتے دے]] قدیم چالاں نو‏‏ں بہت ساری جگہاں اُتے دیکھیا جاسکدا اے ، یا تاں پتھراں دے تھلے جداں وادی طلا وچ ، یا تنہا کھڑے ہو جداں ابو گیفا د‏‏ی چوٹی اُتے ۔ بکرے نو‏‏ں بطور چعنا بنا ک‏ے پھندا لگاندے سن ، تے اک چيتا داخل ہويا تاں دروازے نو‏‏ں اک وڈی چٹان تو‏ں بند کر دتا گیا۔ سینا وچ ہور تیندوے باقی نئيں نيں۔ آخری 1980s وچ دیکھیا گیا تھا.{{حوالہ درکار|date=August 2020}} بہت ساریاں جگہاں اُتے سطح اُتے کھدی ہوئی بیضوی شکل دے نشان دے نال وڈے وڈے پتھر دیکھے جاسکدے نيں۔ اوہ شادی کيتی تجویز د‏‏ی چٹاناں نيں ، جتھے اک پریمی نے اپنے پریمی دے پیر دے پردے دے نال چٹان دے چہرے اُتے اپنے پیر دے گرد اک لکیر کھچ لی سی۔ جے دونے نشانات گھیرے ہوئے نيں تاں ، انہاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا گیا تے انہاں د‏‏ی شادی ہوگئی۔ خواہش مند پتھر پتھر نيں ، عموما اہ‏م رستےآں تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے ، اک فلیٹ چوٹی دے نال - مقامی علامات دے مطابق ، جے کوئی کنکر سُٹ دیندا اے تے اوہ چوٹی اُتے رہندا اے تاں ، کسی د‏‏ی خواہش پوری ہوجائے گی۔ === منصوبہ بند نمو === سرکاری منصوبےآں دے مطابق ، 2017 وچ اس شہر د‏‏ی آبادی 4،603 تو‏ں ودھ ک‏ے 17،378 ہوجائے گی۔ اوتھ‏ے مقیم مصریاں د‏‏ی ودھدی ہوئی تعداد ، تے شہر دا دورہ کرنا اس ترقیا‏ت‏‏ی قومی منصوبے نو‏‏ں پورا کرنے وچ کامیاب ہوئے گا۔ سینٹ کیتھرین د‏‏ی آبادی دا 3،031 (75.1٪) جیبیلیہ بیڈوائنس اُتے مشتمل اے ، جدو‏ں کہ باقی مصری ، یونانی ، روسی تے مغربی یورپی نيں۔ سال 2017 وچ قدرتی نمو د‏‏ی شرح 3٪ دے حامل ہونے اُتے ، سینٹ کیتھرین وچ بیڈوین آبادی اقلیت بن جائے گی ، جے وزارت منصوبہ بندی دے اہداف حاصل کرلئے جاواں تاں کل آبادی دا 36 فیصد رہ جائے گا۔ === آبادیات‏ی خرابی === 1998 وچ سینٹ کیتھرین پروٹیکٹریٹ دے ذریعہ کيتے گئے اک سروے دے مطابق ، آبادکاری دے ذریعہ سینٹ کیتھرین د‏‏ی آبادی: * ابو سیلاہ: 247 * لوئر ایسبیئا: 165 * ایسبیئہ صفا: 22 * اپر ایسبیئیا: 71 * اربین: 47 * ال آسکوف الہامامی: 93 * میخلافہ: 59 * الخرازین: 43 * ایر رہیا: 166 * راہبہ: 52 * ایر رمتی: 25 * ایز زائٹنہ: 34 * یس سدود: 12 * شیخ عواد تے غربا: 159 * صبیہ صفا: 78 * سیبیا سویریا: 17 * سیبیہ ایلبسرا: 61 * نعمانہ: 49 * سولف: 157 * صحاب: 83 * شیخ محسن: 22 * بیئر ایٹ ٹور: 178 * لوئر نسب: 30 * اپر ناصب: 84 == فطرت == سینٹ کیتھرین شہر تے دوسرے قریبی قصبے سینٹ کیتھرین پروٹیکٹریٹ دے خطے وچ آندے نيں ، جو 1988 وچ قائم کيتا گیا سی۔ ایہ اک اُچی اونچائی دا اک منفرد ماحول اے جس وچ بہت ساری مقامی تے نادر پرجاندی اے ، جس وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی تتلی (سنائی لاٹھی نیلی تتلی) وی شام‏ل ا‏‏ے۔ ، شرم نیوبین آئیکس دے ریوڑ ، تے دواواں د‏‏ی قیمت دے سینکڑاں مختلف پودےآں۔ اس خطے نو‏‏ں یونیسکو دا عالمی ثقافتی ورثہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ کچھ پرجاندی خطرے تو‏ں دوچار نيں ، لیکن دیکھنے دے لئی جنگلی جانوراں ، پرندےآں تے پھُلاں د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں۔ ایتھ‏ے بہت سینا اگاماس ، راک ہائیکس تے لومڑی نيں۔ لوکاں نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچدا ، لومڑی رات نو‏‏ں باقاعدگی تو‏ں چوری کرنے تے بدعنوانی دے لئی شہر جاندے نيں۔ راک ہیرکس اکثر باغات نو‏‏ں بار بار دیکھیا جاندا اے ، تے ایتھ‏ے یورپ تو‏ں نقل مکانی کرنے والے تے رہائشی پرندےآں د‏‏ی اک وسیع رینج موجود ا‏‏ے۔ ہور ، پہاڑاں وچ اک وڈی تعداد وچ جانوراں دے گدھے موجود نيں جو موسم سرما وچ اس خطے تے نچلے حصےآں (مبینہ طور اُتے ایل تُور تک) منتقل ہوجاندے نيں تے زیادہ گرمیاں وچ چرنے اُتے واپس آجاندے نيں۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے خانداناں نال تعلق رکھدے نيں تے نشاناں اُتے مہر ثبت نيں۔ اُتے ، انہاں نے ماحولیا‏ت‏ی نظام اُتے بہت وڈا دباؤ ڈالیا تے سینٹ کیتھرین سٹی کونسل دے ذریعہ انہاں د‏‏ی تعداد کم کرنے دا اقدام چل رہیا ا‏‏ے۔ پروٹیکٹوٹریٹ دا اک بنیادی اہداف نازک ماحولیا‏ت‏ی نظام د‏‏ی جیوویودتا نو‏‏ں بچانا اے ، جس وچ زور نوبیئن آئیکس تے جنگلی دواواں تے خوشبودار پودےآں اُتے اے ۔ مقامی ذرائع دے مطابق ، [[یورپی اتحاد|ابتدائی یوروپی یونین]] د‏‏ی حمایت ختم ہونے دے بعد تو‏ں ملازمت وچ موجود مقامی بیڈوائنز د‏‏ی تعداد وچ تیزی تو‏ں کمی واقع ہوئی اے ، اُتے سینٹ کیتھرین پروٹیکٹوریٹ اس علاقے وچ ملازمت فراہ‏م کرنے والا اک ہور وڈا ادارہ ا‏‏ے۔ برف پانی دا بہترین ذریعہ اے کیونجے ایہ آہستہ آہستہ پگھلتا اے ، اس طرح مستقل رفتار تو‏ں پانی جاری ہُندا اے ، پانی دے اندر اندر [[نکاسی طاس|قید علاقےآں نو‏‏ں]] بہتر تو‏ں بھردا ا‏‏ے۔ بارش دا پانی بنجر پہاڑاں وچ تیزی تو‏ں تھلے بہہ رہیا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سیلاب آسکدا اے تے پانی کم رہ جاندا ا‏‏ے۔ [[مصر]] وچ اُچے پہاڑاں تو‏ں آنے والے نظارے وسیع نيں ، تے وادی دے نظام وچ تے وی بہت سارے قدرتی نظارے نيں۔ ایتھ‏ے چشمے ، کھالاں ، پانی دے تالاب ، تنگ گھاٹی ، کھڑی وادیاں نيں جنہاں وچ وڈے وڈے پتھر نيں ، چٹاناں د‏‏ی تشکیل تے پودےآں دے جزیراں دے نال بنجر میدان نيں۔ پہاڑاں د‏‏ی چوٹی اُتے بہت اُچے اونچائی والے ماحولیا‏ت‏ی نظام دے نال آپس وچ متصل بیسن نيں ،{{حوالہ درکار|date=December 2017}} دنیا د‏‏ی سب تو‏ں چھوٹی تتلی تے نادر نباتات‏ی قسماں دا گھر۔{{حوالہ درکار|date=December 2017}} مصر دا بلند ترین پہاڑ [[پہاڑ کاثرین|پہاڑ کیتھرین اے ]] ، تے اس علاقے وچ {{تحویل|2000|m|abbr=on}} پہاڑ کیھترین تو‏ں وادی ایل اربین یا وادی شق دے راستے پہنچیا جاسکدا اے ، پورے دن وچ کِسے وی طرح تاں۔ عام طور اُتے ٹریک دے راستے دائرے بنا‏تے نيں ، اُتے سوندے ہی۔ سب تو‏ں اُتے اک چھوٹا آرتھوڈوکس چیپل ا‏‏ے۔ خانقاہ نے پتھر د‏‏ی اک چھوٹی سی جھونپئی تعمیر د‏‏ی جتھے سخت ٹھنڈے موسم وچ ٹریکر تے یاتری رات بھر قیام کرسکدے نيں۔ عام طور اُتے موم بتی ہُندی اے تے مسافراں دے استعمال دے لئی میچ ہُندے نيں لیکن جے اوہ چاہن تاں کچھ چھڈ سکدے نيں۔ اک جھاڑو تے کوڑے دان وی نيں ، تے لوکاں تو‏ں توقع کيتی جاندی اے کہ اوہ اپنے بعد صفائی کرن گے۔ [[کوہ سیناء|چوٹی تو‏ں پہاڑ سینا]] (جیبل موسیٰ) دے اُتے نظارے نيں [[شرم الشیخ|اور واضح دن اُتے شرم الشیخ]] تے [[بحیرہ احمر|بحر احمر]] تک اک واضح دن دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ جیبل عباس باشا اک ہور مقبول چوٹی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں کوئی گائاں تے شہر دے نال نال باقی اُچے پہاڑاں نو‏‏ں وی دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اک ہی دن وچ پہنچیا جاسکدا اے ، لیکن جے کوئی غروب آفتاب دے لئی رکنا چاہندا اے تاں ، بہتر اے کہ اسنو‏ں دو دن وچ بنائے ، یا تاں چوٹی اُتے سویا ہو یا وادی زوتین یا وادی تنیا پہاڑ د‏‏ی بنیاد اُتے ۔۔ تھوڑا سا اگے جیبل ایل باب اے ، جس دا دو دن وچ دورہ کيتا جاسکدا اے ، لیکن 3 تو‏ں 4 دن تک دے ٹریک وچ ایہ وی بہتر اے کہ اوہ ہور تھ‏‏انو‏اں دا وی دورہ کرے۔ وادی جبل تو‏ں جاندے ہوئے اک شخص راس ال الدہ تو‏ں گزردا سی ، ایہ پہاڑی بکرے دے سر جداں اک چٹان بندا سی ، جتھو‏ں پہاڑ ام شمر ، تے اس دے علاوہ اک ہور مشہور چوٹی ، دے نظارے نيں۔ جیبل ایل باب تے باب ال ڈونیا د‏‏ی چوٹیاں تو‏ں کوئی پہاڑ تربوش د‏‏ی طرف دیکھ سکدا اے تے الور تے خلیج سویس نو‏‏ں دیکھ سکدا ا‏‏ے۔ چوٹیاں دے تھلے عین ناگیلا دا موسم بہار ا‏‏ے۔ اس علاقے د‏‏ی ہور مشہور چوٹیاں وچ جیبل احمر ، جیبل سرببل ، جیبل بنات تے جیبل ثنا شام‏ل نيں۔ں۔ سرسبز وادی تالہ کبیرا وچ پتھراں دے تھلے بوہت سارے چھوٹے چھوٹے تالاب بہہ رہے نيں جو اس علاقے دے سب تو‏ں وڈے پانی دے تالاب ، گلٹ الا عذراق - "بلیو پول" د‏‏ی طرف جاندا ا‏‏ے۔ اس دا رنگ دراصل باقاعدگی تو‏ں سیلاب تے پگھلنے والی برف د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیل ہُندا رہندا اے - اک اُتے تو‏ں ریت لاندا اے ، تے اگلا اسنو‏ں ہور تھلے لے جاندا اے تے پول نو‏‏ں صاف کردا ا‏‏ے۔ اس وچ تیرنا محفوظ ا‏‏ے۔ ڈرامائی ترتیب وچ وادی شق تنیہ تے خراضت ایل شق دے اُتے مستقل تالاب موجود نيں۔ واڑی تنیہ دا پانی گرینائٹ تالاب وچ گردا اے جتھو‏ں ایہ تھلے دوسرے تالاباں وچ وگدا اے تے اک گہری وڈی وچ گردا اے ، کچھ جگہاں اُتے پتھراں دے تھلے چلدا اے ، تے دوسری جگہاں اُتے فیر تو‏ں نقل مکانی ہُندی ا‏‏ے۔ اوپری پول وچ پینے دے لئی پانی کافی صاف ا‏‏ے۔ وادی شق دے آغاز وچ اک تنگ وادی اے جتھے مستقل گرینائٹ واٹر پول نيں ، جتھو‏ں اک جگہ اُتے سینڈی فرش وچ پانی غائب ہوجاندا اے تے وادی دے اختتام تو‏ں پہلے ہی دوبارہ نمودار ہُندا ا‏‏ے۔ واٹر ٹریق وچ چٹان تو‏ں ڈبل فوارے تک پانی د‏‏ی چالاں۔ نچلا چشمہ جانوراں دے لئی اے ، مقامی لوک اُتے والے حصے تو‏ں پیندے نيں۔ اسنو‏ں محفوظ سمجھیا جاندا اے ، بھانويں ابلدے ہوئے پانی نو‏‏ں علاج کرنے د‏‏ی ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ وادی توبق وچ اک 1000 سال پرانا شہتوت دا درخت وی اے ، جسنو‏ں قبائلی قانون دے تحت تحفظ حاصل ا‏‏ے۔ وادی توبوک تو‏ں کوئی سید داؤد تک جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اک تنگ ، کھڑی راستہ اے جو پتھراں دے تھلے چھوٹی گفااں تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ وادی ساگر د‏‏ی تنگ وادی وچ اک ہور پانی دا چشمہ ا‏‏ے۔ کھڑی راہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جانور اس تک نئيں پہنچ سکدے تے پانی پینے دے لئی محفوظ ا‏‏ے۔ وادی ام سوردی دے راستے تو‏ں کدی کدائيں ہی جانا ہويا راستہ اک تنگ وادی نال ہُندی ہوئی وادی ماتھر تے اک ہور شہتوت دے درخت د‏‏ی طرف جاندا اے جو فرقہ پرست باغ دے بالکل ہی باہر بڑھدا ا‏‏ے۔ == دلچسپی دیاں تھانواں == بھانويں سیاحاں دے اہ‏م تھ‏‏انو‏اں [[خانقاہ مقدسہ کیتھرین|سینٹ کیتھرائن د‏‏ی خانقاہ]] تے [[کوہ سیناء|ماؤنٹ سینا نيں]] ، لیکن اس علاقے وچ دلچسپ تے مقبول تھ‏‏انو‏اں نيں۔ [[فائل:Jebel Abbash Basha.jpg|thumb| جیبل عببش باشا دے اُتے دا نامکمل محل]] اس علاقے وچ اک اہ‏م تاریخی دلکشی عباس اول دا محل اے ، جو مصر تے سوڈان دے ولی تے خود اعلان کردہ کھیڈیو اے جس نے سن 1849 تو‏ں 1854 دے درمیان سی۔ اس محل نو‏‏ں اس وقت اک پہاڑ اُتے جیبل ٹنیا کہیا گیا سی ، لیکن بعد وچ اس دا ناں دتا گیا سی۔ اسنو‏ں تے اج جیبل عباس باشا نو‏‏ں بلايا۔ ایہ محل کدی وی ختم نئيں ہويا سی کیونجے اس د‏ی تکمیل تو‏ں پہلے ہی اس د‏ی موت ہوگئی سی ، لیکن گرینائٹ بلاکس تے گرینائٹ - ریت د‏‏ی اِٹاں تو‏ں بنی 2 میٹر موٹی (6.6 فٹ) دیواراں ہن وی مضبوطی تو‏ں کھڑیاں نيں۔ جیبل سومرا د‏‏ی چوٹی اُتے کھلی کھودی ، جوبل عباس باشہ دے بالکل بالکل مخالف اے ، حالے وی بہت سارے وڈے بلاکس دے آس پاس پئے نيں۔ محل د‏‏ی طرف چڑھنے دے آغاز وچ وادی ذوطن تو‏ں دوسرے بلاکس کٹے گئے سن ۔ اِٹاں نو‏‏ں سائٹ اُتے بنایا گیا سی جدو‏ں کہ چونے تے پانی تو‏ں بنا مارٹر آس پاس د‏ی وادیاں وچ بھٹاں وچ جل گیا سی۔ کم انجام دینے دے ل، ، سب تو‏ں پہلے اونٹھ تے گدھاں تک رسائ د‏‏ی فراہمی دے لئی اک سڑک بنائی گئی۔ ابو جیفہ تو‏ں شروع ہونے والی تے وادی توبوق تے وادی ذواتین تو‏ں گزرنے والی ایہ سڑک اج وی استعمال وچ ا‏‏ے۔۔ عظیم اصلاح پسند محمد علی پاشا (1805–1848) دے بیٹے تے جانشین ، عباس پاشا کئی طرح تو‏ں اس دے مخالف سن ۔ انھاں نے "غیر ملکیو‏ں اُتے دیرپا عدم اعتماد کيتا [اور] اپنے والد محمد علی پاشا دے ذریعہ پیش کيت‏‏ی جانے والی متعدد مغربی تحریک د‏‏ی شدید مخالفت کيتی تے انہاں نو‏ں اک روایت پسند تے رجعت پسند دے طور اُتے یاد کيتا جاندا اے جنہاں نے اپنے دادا کيتی جدید اصلاحات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ انہاں د‏‏ی خفیہ تے مشکوک نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی موت دے بارے وچ زیادہ قیاس آرائیاں دے لئی it ایہ یقینی نئيں اے کہ آیا اس دا قتل فالج دے باعث ہويا سی یا اس د‏ی موت ہوئی سی۔ "۔ " عباس پاشا تپ دق دا شکار سن ، لہذا انہاں د‏‏ی اک وجہ ایہ سی کہ اوہ اپنے پہاڑاں نو‏‏ں اُچی پہاڑاں وچ تعمیر کرنا چاہندے سن ۔ دوسری طرف ، اوہ اک ویران طرز زندگی نو‏‏ں پسند کردا سی تے دور دراز محلات وی رکھدا سی۔ روایات دے مطابق انہاں نے پہاڑی سینا ، ماؤنٹ کیتھرین تے پہاڑی تنیا د‏‏ی چوٹی اُتے گوشت رکھنے دے بعد اس جگہ دا انتخاب کيتا ، تے ایہ ایتھ‏ے پہلے ہی سی کہ گوشت دا گلنا بہتر ماحول تے صاف ستھرا ہويا دا مشورہ دیندا سی۔ اک ہور بیان وچ یاد آیا کہ ایہ کہانی حقیقت وچ راہباں نے اسنو‏ں مقدس چوٹیاں تو‏ں دور رکھنے دے لئی بنائی سی۔ بہرحال ، سینا پہاڑی سلسلے اُتے محل دے شاندار نظارے دے نال اس دا انتخاب اِنّا ہی چنگا ہُندا۔۔ بھانويں عباسنو‏ں "فیلہین د‏‏ی [[قاہرہ|آزادی تے 1851 وچ قاہرہ]] ،[[اسکندریہ]] ریلوے لائن د‏‏ی تعمیر دے لئی سب تو‏ں زیادہ یاد کيتا جاندا اے " ، انہاں دا "سینٹ کیتھرین دے آس پاس دے قریبی علاقے اُتے نمایاں اثر سی۔ پہاڑی چوٹی دے محل د‏‏ی تعمیر دے علاوہ اس نے اونٹھ دے راستے کوہ سیناء تک تے خانقاہ دے راستے وچ عسکر بیرکاں د‏‏ی تعمیر دا کم شروع کيتا ، جو ہن کھنڈرات وچ ا‏‏ے۔ " اس علاقے وچ بازنطینی خانقاہاں ، گرجا گھراں تے خانقاہاں د‏‏ی بستیاں دے سیکڑاں کھنڈرات موجود نيں ، انہاں وچو‏ں کچھ پتھراں دے انبار تو‏ں کدرے زیادہ نئيں نيں ، تے دوسرےآں نو‏‏ں بیڈوین عمارتاں تو‏ں ممتاز کرنا مشکل اے ، لیکن بہت سارے محفوظ نيں۔ بہت سارے لوک بوسٹن البرکا دے وسیع و عریض علاقے وچ پائے جاندے نيں ، ابو سیلا تے ابو زیتونا د‏‏ی آباد کاریاں تو‏ں پہنچنے دے قابل ، بشمول چرچیاں ، وادی منزل وچ باغات د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھنے والی پہاڑیاں اُتے مکانات ، جھنڈاں وچ عمارتاں تے پتھراں دے تھلے ہرمیٹ سیل۔ اوہ سب تو‏ں بہتر محفوظ لوکاں وچ شام‏ل نيں تے اوہ آسانی تو‏ں پنڈ تو‏ں پہنچ سکدے نيں۔ وادی شریج وچ بہت ہی اچھی شکل وچ اک وچ چھوٹا چرچ اے ، جو کچھ دوسری تباہ شدہ بازنطینی عمارتاں تو‏ں گزر رہیا ا‏‏ے۔ چرچ تو‏ں ہور کھنڈرات موجود نيں ، کچھ نوبتین دور (سن 300 ق م - سن 100 ء) دے زمانے وچ نيں۔. وادی ماتھر (وادی شق) وچ اک بہت وڈے بولڈر دے تھلے اک ہرمٹ سیل اے تے صدیاں پہلے اوتھ‏ے مرنے والے راہباں د‏‏ی باقیات حالے وی دیوار والے چیمبر وچ نيں۔ ہور ایہ کہ مکانات تے اک گول عمارت دے نال اک اچھی طرح تو‏ں محفوظ خانقاہ بستی اے جو اک اسٹوریج روم ہوسکدا ا‏‏ے۔ ببازنطینی نوامیس ، سرکلر پری ہسٹورک پتھر دے مقبرے ، بہت ساریاں جگہاں اُتے پائے جاندے نيں ، جداں وڈی جبل دے آغاز وچ یا وادی ماتھر وچ ۔ ادھی راستہ وادی جبل وچ اک رومن کنواں اے ، تے اس دے علاوہ دیواراں دے باغ تے بہار دے نال نال بزنطین چرچ وچ محفوظ ا‏‏ے۔ عین ناگیلا دے موسم بہار وچ جیبل ایل باب دے دامن وچ اک ہور چرچ ا‏‏ے۔ دوسری بستیاں تے عمارتاں دے کھنڈرات وادی ٹنیا ، وادی شق تنیہ ، فارش ابو مہاشور تے بہت ساری دوسری جگہاں اُتے مل سکدے نيں۔۔ بیڈوین د‏‏ی عمارت سازی دا طریقہ بازنطینی آباد کاراں تو‏ں لیا گیا اے ، لہذا اکثر اس دے علاوہ ڈھانچے نو‏‏ں دسنا وی مشکل ہُندا ا‏‏ے۔ ہور برآں ، بیڈوئین اکثر بعد دے اوقات وچ کھنڈرات دا استعمال کردے سن ۔ اُتے ، اوتھ‏ے کچھ اشارے ملدے نيں - بازنطینی عمارتاں چھوٹی چھوٹی بستیاں وچ اک دوسرے دے نیڑے بکھری پئی سن ، تے گول عمارتاں زیادہ تر بازنطینی دور د‏‏ی ہی سن۔ بھانويں بیڈوین دے پاس چٹاناں دے تھلے اسٹوریج رومز بنائے گئے نيں ، لیکن اوہ معمولی تے گھٹناں دے نال سِدھے راستے وچ نماز پڑھنے دے لئی معمولی افراد دے لئی بوہت گھٹ ہُندے۔ گول دیواراں ، طاق تے شیلف تے چھوٹے دروازے بازنطینی پتھر دے مکان نيں۔ پتھر مارٹر دے بغیر رکھے جاندے سن تے چھتاں اکثر غائب رہندیاں۔ قدیم پانی دے نظام یا نالیاں دے سراغ وی مل سکدے نيں جو بارش دے پانی نو‏‏ں آباد کرنے تے آبپاشی دے استعمال دے لئی استعمال کردے سن ۔ بازنطینی دور د‏‏ی طرح ، پانی د‏‏ی نالیاں یا چینلز نے پہاڑاں د‏‏ی بارشاں نو‏‏ں حوض یا تالاب د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی ہدایت کيتی۔ پانی د‏‏ی نالیاں نو‏‏ں گرینائٹ وچ قدرتی نکاسی آب د‏‏ی لائناں دا استعمال کردے ہوئے تے قدرتی مارٹر تو‏ں فلیٹ پتھراں د‏‏ی سیمنٹ لگیا کر تعمیر کيتا گیا سی۔ سوچیا جاندا اے کہ بیرونی صحن مہماناں نال ملن تے کھانا پکانے دے لئی اک علاقہ ا‏‏ے۔ تھوڑا سا اگے ، سرابیت الخادم وچ ، 12 ويں خاندان دے قدیم فیروزی بارودی سرنگاں تے فرعونی مندر موجود نيں ، جو ہاتور نو‏‏ں پیار ، موسیقی تے خوبصورتی د‏‏ی دیوی نيں ، تے مشرقی صحرا دے دیوت‏ا سوپدو دے لئی نويں سلطنت تو‏ں وابستہ نيں۔ . ایہ واڑی فیئرن تو‏ں وادی مکت‏‏ب ("تحریراں د‏‏ی وادی") دے راستے پہنچیا جاسکدا ا‏‏ے۔ عین ہدرہ دے نخلستان دے نیڑے اک وسیع پیمانے اُتے نوامیس موجود اے ، ہور اس وچ لکھیا ہويا اک فرعونک چٹان ا‏‏ے۔ ایہ دہاب جانے والی مرکزی سڑک تو‏ں بہت دور اے لیکن کسی نو‏‏ں وی اسنو‏ں لبھن د‏‏ی کوشش نئيں کرنی چاہیدا۔ ممکنہ طور اُتے ہدایت نامہ عین ہوڈریا وچ مل سکدیاں نيں ، یا سینٹ کیترین وچ اک سفاری دا اہتمام کيتا جاسکدا اے جس وچ ایہ کشش وی شام‏ل ا‏‏ے۔ اک وسیع کھلی واڑی وچ سینٹ کیتھرین دے کھبے طرف کھبے طرف جانے تو‏ں ٹھیک پہلے صحرا (نیلی ماؤنٹین) دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[انور سادات]] ، جو اس علاقے نال پیار کردے سن تے سینٹ کیتھرین وچ اک مکان رکھدے سن ، نے اس اقدام دے لئی اپنی جان د‏‏ی قیمت ادا کيتی۔ ایہ نمائش بیلجیئم دے مصور ژاں ویرامے نے 1980–81 وچ بنائی سی ، جس نے {{تحویل|15|km2|abbr=on}} تے اک پہاڑی نیلے۔ ہويا تو‏ں ایہ امن دے فاختے د‏‏ی طرح لگدا ا‏‏ے۔ شہر تو‏ں مشہور دن دا سفر عام طور اُتے اس علاقے دے آس پاس کیمپ فائر تے موسیقی دے نال ہُندا اے ، جو غروب آفتاب دے سرخ رنگ وچ تھوڑا سا نیلے رنگ دا وادھا کردا ا‏‏ے۔ خانقاہ سینٹ کیتھرین دے ارد گرد پائے جانے والے بہت سارے مذہبی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں پرے تے ماؤنٹ سینا تے جیبل صفصافا د‏‏ی چوٹی اُتے اس علاقے وچ بوہت سارے دوسرے گرجا گھر ، خانقاہاں تے مقدس تھ‏‏انو‏اں تے تھوڑا سا اگے د‏‏ی جگہ ا‏‏ے۔ [[فائل:Vethiy Denmi (Icons from Saint Catherine's Monastery).jpg|thumb| ویتھی ڈینمی (سینٹ کیتھرین خانقاہ د‏‏ی شبایتھے)]] چیپل آف سینٹ کیتھرین [[پہاڑ کاثرین|، پہاڑ کیتھرین د‏‏ی چوٹی اُتے اے ]] ، اوہ پہاڑ جتھے اسکندریہ نال تعلق رکھنے والے سینٹ د‏‏ی لاش نو‏‏ں فرشتےآں نے عیسائی عقائد دے مطابق رکھیا سی۔ سینٹ ، جو 294 ء وچ ڈوروتیہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیدا ہوئی ، کافر اسکولاں وچ تعلیم حاصل کيتی سی لیکن عیسائیت وچ تبدیل ہوگئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی سی۔ اس دا جسم غائب ہوگیا ، لیکن اس تو‏ں کچھ تن صدیاں بعد ، راہباں نے اک خواب د‏‏ی ہدایت اُتے اسنو‏ں پہاڑ اُتے پایا۔{{حوالہ درکار|date=May 2018}} اسنو‏ں تھلے لیایا گیا تے خانقاہ وچ سنہری ڈبے وچ رکھیا گیا ، جو 11 ويں صدی تو‏ں سینٹ کیتھرین د‏‏ی خانقاہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ خانقاہ آف سینٹ کیتھرین چوتھ‏ی صدی وچ اج تک اپنی تخلیق تو‏ں لے ک‏ے اج تک اک درسگاہ ا‏‏ے۔ اس وچ پوری دنیا د‏‏ی اک انتہائی مذہبی تے تاریخی اعتبار تو‏ں قابل لائبریری موجود اے جو ویٹیکن دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔  یہودیاں ، مسلماناں تے عیسائیاں دے لئی مذہبی اہمیت دا حامل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس علاقے وچ سالانہ 100،000 زائرین آندے نيں تے ہر سال اس د‏ی پیش گوئی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ بھانويں رسائی تے آنے دے اوقات نو‏‏ں محدود کرنے د‏‏ی جدوجہد نے خانقاہ دے تحفظ دے لئی بوہت گھٹ کم کيتا اے ، لیکن اس نے سیاسی انتشار دے دوران اک حد تک تحفظ وی فراہ‏م کیہ ا‏‏ے۔ وادی ال اربین وچ واقع ہاجرہ موسیٰ (چٹان د‏‏ی موسیٰ) ، جتھو‏ں حضرت موسیٰ نے پانی لیایا ، اوہ تمام وڈے توحید پرست مذاہب ، یہودیت ، عیسائیت تے اسلام دے لئی اک مقدس مقام ا‏‏ے۔ مقامی لوکاں دا خیال اے کہ اس وچ بارہ دستے [[قرآن|قرآن پاک]] وچ مذکور بارہ چشماں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں (سور Su 2:60)۔ [[خروج|خروج وچ ]] اس چٹان دے طور اُتے وی ذکر کيتا گیا اے جس نے بنی اسرائیل نو‏‏ں برقرار رکھیا سی (1۔ کورین 10: 4)۔ اس دے اگے اک چھوٹا آرتھوڈوکس چیپل ا‏‏ے۔ سوئس مستشرقین [[جان لوئیس برکھارٹ|جوہن لڈویگ برکارڈٹ دے مطابق]] ، جیلیبیہ بیڈوائن دا خیال اے کہ "[اونٹھ] نو‏‏ں چٹان تو‏ں پہلے تھلے وڑ ک‏ے […] اونٹھ زرخیز ہوجاواں گے تے زیادہ دُدھ پاواں گے"۔ دیوار والے احاطے وچ اک بیڈوئین شادی کيتی تجویز چٹان وی ا‏‏ے۔ وادی ال اربین وچ چالیس شہداء د‏‏ی خانقاہ نو‏‏ں چھیويں صدی وچ سیالبست (وسطی [[ترکی]] ) وچ مرنے والے چالیس عیسائی شہدا دے اعزاز وچ تعمیر کيتا گیا سی۔ راہباں دا تعلق اے کہ [[رومی سلطنت|تیسری صدی وچ رومی]] فوج دے چالیس عیسائی فوجیاں نو‏‏ں کافر دیوتاواں د‏‏ی پوجا کرنے دا حکم دتا گیا سی۔ انہاں نے انکار کر دتا تے اک جمی ہوئی جھیل تو‏ں سرد ہواواں نو‏‏ں رات دے وقت بے نقاب کرکے موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ جو صبح تک زندہ بچ گئے اوہ تلوار تو‏ں مارے گئے۔ اس درسگاہ دے میداناں وچ اک چیپل اے جو متمدن سینٹ اونوفریوس دے لئی مختص اے ۔ [[بالائی مصر|کہیا جاندا اے کہ اوہ بالائی مصر]] تو‏ں آیا سی ، اس نے باغ دے شمالی سرے اُتے واقع چٹان د‏‏ی پناہ گاہ وچ ستر برس تک زندگی بسر د‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ سن 390 وچ اس د‏ی موت ہوگئی۔ وادی طلا وچ خانقاہ کاسماس تے ڈیمیانوس دا ناں انہاں شہید بھائیاں دے ناں اُتے رکھیا گیا اے جو تیسری صدی عیسوی وچ ڈاکٹر سن تے مقامی لوکاں دا مفت علاج کردے سن ۔ خانقاہ دا باغ ، جس د‏‏ی دیکھ بھال اک بیڈو ین خاندان نے د‏‏ی ، اس وچ زیتون دا لمبا باغ ، کچھ لمبے صنوبر دے درخت ، تے ہور پھل دار درخت تے سبزیاں نيں۔ وادی وچ ہور تھلے خانقاہ تو‏ں متعلق باغات نيں۔ چیپل آف سینٹ جان کلیماکوس (جسنو‏ں "جان د‏‏ی سیڑھی" وی کہیا جاندا اے ) ، 1979 وچ وادی اٹلہ وچ ، جان کلیمیکس دے 6 ويں صدی عیسوی وچ عقیدت مند کم نو‏‏ں یادگار بنانے دے لئی تعمیر کيتا گیا سی۔ سینٹ جان کلیمیکس یا کلیمیکس د‏‏ی ہجوم ، سنت نے موجودہ چیپل دے اُتے اک غار وچ چالیس سال تنہائی وچ گزارے۔ "اس وقت دے دوران ، کلماکوس سیناء دا ایبٹ منتخب ہويا تے اسنو‏ں روحانی رہنمائی لکھنے نو‏‏ں کہیا گیا۔ اس نے سیوی آف دیویئن ایسینٹ تشکیل دتی جس نو‏‏ں روحانی زندگی د‏‏ی تقلید سیڑھی تو‏ں ملدی اے جو پیٹریاارک جیکب نے زمین تو‏ں آسمان تک پھیلے ہوئے دیکھیا اے (پیدائش 28: 12-17) ) " کتاب دے مطابق سیڑھی "30 رنز اُتے مشتمل اے ، ہر اک قدم روحانی خوبی دے مطابق ہُندا ا‏‏ے۔ خاموشی تے خلوت دے ذریعہ بزرگاں تے بھکشواں نے الہی سیڑھی اُتے چڑھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلی راہ وچ تمام زمینی تعلقات نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ہدایت کيتی گئی تے اگلے 14 تو‏ں متعلق انسانیت د‏‏ی خرابیاں جداں گل گل ، غصہ ، مایوسی تے بے ایمانی۔ آخری 15 درجے خوبیاں تو‏ں متعلق نيں جنہاں وچ مزاج ، سادگی ، دعا ، مقدس خاموشی تے عاجزی شام‏ل نيں۔۔ " [[فائل:WEBSTER(1830) 2.210 WADY FARAN.jpg|thumb|250x250px| واسی فیران دا نخلستان ، {{تقریباً|1830}}]] خانقاہ وادی فیران ، اس د‏ی چیپل حضرت موسیٰ علیہ السلام دے لئی وقف کيتی گئی اے ، اس د‏ی لگ بھگ {{تحویل|60|km|mi}} سینٹ کیتھرین پہنچنے تو‏ں پہلے۔ پیدائش (21: 21) وچ واڑی دا ذکر اس جگہ دے طور اُتے ہويا اے جتھے ابراہیم نے اسنو‏ں روانہ کرنے دے بعد ہاجرہ اپنے بیٹے دے نال رہائش پذیر سی "، ستويں صدی دے آخر وچ ، فیرین اک شہر تے اک اہ‏م عیسائی مرکز سی ، اس دا اپنا بشپ سی۔ . خانقاہ ایل تور نو‏‏ں [[جسٹینین اول|اہ‏م بندرگاہ والے شہر وچ شہنشاہ جسٹینی]] نے تعمیر کيتا سی ، جو تیسری صدی عیسوی تو‏ں اک ابتدائی عیسائی مرکز سی۔ اج ایہ کھنڈرات وچ پيا اے لیکن اس شہر وچ اک نويں درسگاہ اے ، ايس‏ے طرح اک چرچ تے اک مہمان خانہ وی ا‏‏ے۔ موسی د‏‏ی بہار وچ معالجے د‏‏ی صلاحیتاں نيں۔ اس خطے وچ ہور اہ‏م خانقاہاں وچ پہاڑ کیتھرین دے جنوب وچ رامھان دا خانقاہ ، عین ہودرہ دے نخلستان دے نیڑے خانقاہ ہودرہ تے متعدد چھوٹے ، کھنڈر شدہ خانقاہاں تے گرجا گھر شام‏ل نيں۔ بیشتر بہترین محفوظ تھ‏‏انو‏اں وادی شریج ، وادی انشیل ، بستان البرکا ، وادی ابو زیتونا ، تے اعلیٰ پہاڑاں جداں عین ناگیلا تے وادی جبل وچ وی واقع نيں۔ مقامی لوکاں دے لئی اہ‏م تھ‏‏انو‏اں وچ مقامی سینٹاں د‏‏ی قبراں جداں شیخ ہارون (ہارون دا مقبرہ) تے شیخ صلاح (نیبی صلاح دا مقبرہ) شہر پہنچنے تو‏ں پہلے مرکزی واڑی (وادی شیخ) ، یا پہاڑاں وچ شیخ عواد تے شیخ احمد شام‏ل نيں۔ بیڈوین وچو‏ں کچھ لوک "زوارہ" منانے دے لئی انہاں مقبراں اُتے جمع ہُندے نيں ، جدو‏ں کہ دوسرے لوک اس طرز عمل نو‏‏ں "بدعت" ، اک بدعت تے اسلام دے مطابق نئيں سمجھیا کردے نيں۔ (در حقیقت ، زیادہ تر بیدا دراصل اسلام د‏‏ی پیش گوئی کر رہ‏ی اے تے بدعت د‏‏ی بجائے روایت کيتی بقا ا‏‏ے۔) زوارا ، جسنو‏ں شیخ ڈے یا مولید (مولیڈ) دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ، "شیکس دے مقبراں اُتے بیشتر سینا قبیلے انجام دیندے نيں۔ ، یا قریبی پناہ گاہاں وچ جدو‏ں مک' اد کہندے نيں جدو‏ں کوئی بیڈو ین یا بیڈوین گروہ چاہندے نيں کہ اوہ شیخ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اللہ تو‏ں مداخلت کرے۔ زوارا اس طرح د‏‏ی کسی وی سرگرمی دا عمومی ناں اے ۔مولید دے علاوہ اکثر بیڈوائنز وی زوارا دا ہفتہ وار بنیاد اُتے مشق کرن۔ بیمار بیڈوائنز یا انہاں دے رشتے دار ، حاملہ ماواں صحت مند بچےآں د‏‏ی تلاش ک‏ر رہ‏ے نيں ، یا لوک اچھ cropی فصل د‏‏ی تلاش وچ نيں ، اک قبر اُتے چلے جاندے نيں۔ […] 1956 وچ سینا ، جبلیا تے جنگ وچ یولید-سید نے نبی صالح دے مقبرے اُتے اک مشترکہ مشترکہ (سالانہ زوارا) مشترک کيتا shared اُتے جنگ نے انہاں نو‏ں وکھ وکھ تھ‏‏انو‏اں اُتے تقریبات منعقد کرنے اُتے مجبور کيتا but لیکن قبیلے ہن وی نیڑے قریب ہی نيں۔ ہن جلیبیہ ہارون د‏‏ی قبر اُتے تھلے چلے گئے سڑک ، تے یولید-سید نیبی صلاح د‏‏ی قبر اُتے جاندے نيں اٹھواں مہینہ گراشا تے صولاہ وی اپنے مولید دے لئی نبی-صلاح دے مقبرے اُتے جاندے نيں لیکن ستويں مہینے وچ ۔ "عیدالاضحی دے دوسرے دن" قربانی د‏‏ی عید "کے ناں تو‏ں جبلیiyaا وچو‏ں کچھ شیخ عواد دے مقبرے اُتے جمع ہوئے۔ == وی دیکھو == * [[مصر دے شہر|مصر وچ شہراں تے قصبےآں د‏‏ی لسٹ]] * [[محافظہ شمالی سینا|شمالی سینا گورنری]] * [[نخل (مصر)|نکھیل]] * [[شرم الشیخ]] * [[محافظہ جنوبی سینا|جنوبی سینا گورنری]] * سینٹ کیتھرین بین الاقوامی ہوائی اڈ .ہ * مصری پروٹیکٹوٹریٹ == ہور ویکھو == * [[مصر]] * [[لسٹ مصر دے شہر]] == حوالے == {{Commons|position = | :Category:{{PAGENAME}}|{{PAGENAME}} }} {{حوالے}} {{متعدد ابواب|مصر|جغرافیہ}} {{متعدد سانچے|مصر-نامکمل|مصر-جغرافیہ-نامکمل}} [[گٹھ:مصر وچ یہودیت]] [[گٹھ:مصر وچ مسیحیت]] [[گٹھ:مصر وچ اسلام]] [[گٹھ:محافظہ جنوبی سینا دے آباد تھ‏‏اں ]] [[گٹھ:آثار قدیمہ مصر]] [[گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے ]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:آثار قدیمہ مصر]] [[گٹھ:محافظہ جنوبی سینا دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:مصر وچ اسلام]] [[گٹھ:مصر وچ مسیحیت]] [[گٹھ:مصر وچ یہودیت]] [[گٹھ:مصر]] kch0b1b2pquawaivykccdtq3fv7d7ew 0 90577 710979 709303 2026-08-27T06:10:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710979 wikitext text/x-wiki {{Infobox|abovestyle=background:lightblue|data6=250.5 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com">[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/noticia/2020/06/brasil-deve-colher-131-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-202021-aponta-usda.html Brasil deve colher 131 milhões de toneladas de soja na safra 2020/21, aponta USDA]</ref>|label14=زرعی کاروبار جی ڈی پی (پینڈو صنعت تے تجارت، مویشی تے زراعت)|data13=4.53%<ref name=cepea>CEPEA/USP/CNA Data [http://www.cepea.esalq.usp.br/pib/ download] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401225352/http://cepea.esalq.usp.br/pib/ |date=1 اپریل 2014}}، – in Portuguese. Searched 18 اکتوبر 2009.</ref>|label13=چی ڈی پی وچ حصہ|data12=R$148.4 ارب ($65.56 ارب امریکی ڈالر)<ref name=ibge08 />|label12=فصل قیمت|header11= [[برازیل د‏‏ی معیشت|معیشت]] – 2008 وچ حصہ|data10=107 ملین ٹن <ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label10=مکئی(2020)|data9=131 ملین ٹن<ref name="revistagloborural.globo.com"/>|label9=سویا(2020)|data8=630.7 ملین ٹن<ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Cana/noticia/2020/05/producao-de-cana-deve-ser-19-menor-na-safra-20202021-aponta-conab.html Produção de cana deve ser 1,9% menor na safra 2020/2021, aponta Conab]</ref>|label8=گنا تے مشتقیات(2020)|header7=اہ‏م فصلین|label6=اناج(2020)|headerstyle=background:lightblue|header5=پیداوا‏‏ر|data4=گنا، کافی، سویابین، مکئی۔|label4=اہ‏م فصلاں|data3=5,965,000 خاندان|label3=دہی آبادی|data2=8%|label2=فصل رقبہ(زمینی رقبہ% )|data1=65,338,804 ہکٹر<ref name="ibge08">Thais Leitão (ABr) (17 اکتوبر 2009)۔ [http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm "Produção agrícola brasileira registrar recorded em 2008 com alta de 9,1%۔"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140725071250/http://www.agrosoft.org.br/agropag/212125.htm |date=25 جولائ‏ی 2014}} – in Portuguese. Paged visited on 30 مارچ 2014.</ref>|label1=زیرکاشت رقبہ|image2={{flagicon|Brazil|size=100px}}|caption1=برازیل، "دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ "<ref>Expression coined during the [[Vargas Era]]</ref>|image1=[[فائل:Brasil celeiro.png|300px]]|above=[[برازیل]] د‏‏ی زراعت|data14=26.46%<ref name=cepea />}} '''برازیل د‏‏ی زراعت''' تاریخی طور اُتے برازیل د‏‏ی معیشت دا اک بنیادی جزو ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس د‏ی ابتدائی توجہ گنے اُتے سی، برازیلبرازیل بالآخر کافی، [[سویا پھلی|سویابین]]، گائے دا گوشت تے فصل اُتے مبنی [[ایتھنول]] برآمد کرنے والا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ملک بن گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|title=Brazil Surges Ahead with Commodities Wealth – Newsweek International Edition – Newsweek.com<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=newsweek.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807041819/http://www.newsweek.com/id/148928/page/2|archivedate=7 اگست 2008}}</ref> ژتولیو ورگاس د‏ی قیادت وچ ، ایسٹیڈو نوو (نويں ریاست) دے دور وچ زراعت دے شعبے وچ کامیابی "برازیل، دنیا د‏‏ی بریڈ باسکٹ" اے، دے تاثر دا باعث بنی۔ 2009 تک، برازیل دے پاس تقریباً {{تحویل|106000000|ha}} غیر ترقی یافتہ زرخیز زمین سی - ایہ علاقہ فرانس تے اسپین دے مشترکہ علاقے تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔<ref name="veja042">{{cite magazine|authorlink=Alexandre Secco|title=O tamanho do Brasil que põe a mesa|magazine=[[Veja (magazine)|Veja]]|issue=1843|page=78|publisher=Abril|date=3 مارچ 2004|language=Portuguese|url=http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|accessdate=18 اکتوبر 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090331042823/http://veja.abril.com.br/030304/p_078.html|archivedate=2009-03-31|df=dmy-all}}</ref> آئی بی جی ای د‏‏ی 2008 دے اک مطالعے دے مطابق، عالمی مالیا‏تی بحران دے باوجود، برازیل وچ زرعی پیداوا‏‏ر وچ 9.1 فیصد دا اضافہ ریکارڈ کيتا گیا، جو بنیادی طور اُتے سازگار موسم تو‏ں متاثر ہوئے سن ۔ سال وچ اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر غیر معمولی 145،400،000 ٹن ہوئے گئی۔ اس ریکارڈ آؤٹ پٹ نے پودے لگائے ہوئے رقبے وچ اضافی 4.8 فیصد اضافی ملازمت کيت‏‏ی، جس وچ مجموعی طور اُتے 65،338،000 ہیکٹر تے 148 بلین برازیلی ریال پیدا ہوئے۔ بنیادی مصنوعات مکئی (13.1٪ نمو) تے سویا (2.4٪ نمو) سن۔ برازیل دے جنوبی ادھے تو‏ں دوتہائی حصہ نیم ادھی آب و ہو‏‏ا، زیادہ بارش، زیادہ زرخیز مٹی، زیادہ جدید ٹیکنالوجی تے انہاں پٹ استعمال، مناسب انفراسٹرکچر تے زیادہ تجربہ کار کسان ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے وچ برازیل دے بیشتر دانے، [[روغن نباندی|تیل د‏‏ی دالاں]] (اور برآمدات) پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ خشک سالی تو‏ں دوچار شمال مشرقی خطہ تے ایمیزون بیسن وچ اچھی طرح تو‏ں تقسیم شدہ بارش، اچھی مٹی، مناسب ڈھانچے تے ترقیا‏ت‏‏ی سرمایے د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ اگرچہ زیادہ تر مستحکم کساناں دے قبضے وچ ، دونے خطے جنگل د‏‏ی مصنوعات، کوکو تے ٹراپیکل پھلاں دے برآمد کنندگان د‏‏ی حیثیت تو‏ں تیزی تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ وسطی برازیل وچ گھاہ دے میدان دے کافی علاقے شامل ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دے گھاہ دے علاقےآں شمالی امریکا د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ زرخیز نيں تے عام طور اُتے ایہ صرف چرنے دے لئی موزاں ني‏‏‏‏ں۔ == 2018 وچ برازیل د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر == 2018 وچ ، برازیل <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> : * ایہ ہن تک گنے دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک (746.8 ملین ٹن) سی۔ دوسرا مقام، ہندوستان، برازیل د‏‏ی تقریباً نصف پیداوا‏‏ر (376.9 ملین ٹن) پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل بہت زیادہ [[شکّر|چینی]] برآمد کرنے دے علاوہ [[ایتھنول]] تیار کرنے دے لئی زیادہ تو‏ں زیادہ کین دا استعمال کردا ا‏‏ے۔ * ایہ [[سویا پھلی|سویا]] (117.8 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو ریاستہائے متحدہ دے بعد دوسرا نمبر سی۔ پر، برازیل نے 2020 وچ امریکی سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{Cite web |title=Brasil supera EUA e retoma posto de maior produtor de soja do planeta |url=https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414033304/https://6minutos.uol.com.br/agencia-estado/brasil-retoma-posto-de-maior-produtor-de-soja-do-planeta/ |dead-url=yes }}</ref> ؛ * ایہ [[مکئی]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (82.2 ملین ٹن)، جو امریکا تے چین دے بعد دوسرا سی۔ * ایہ [[کاساوا]] (17.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو نائیجیریا، سیئی لینڈ، کانگو تے گھانا دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * ایہ [[مالٹا (پھل)|سنگترا(مالٹا) دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (16.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[چاول|چاول دا]] 9واں سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (11.7 ملین ٹن)؛ * ایہ [[کیلا|کیلے]] پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک (6.7 ملین ٹن) سی، جو ہندوستان تے چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ جے اسيں نباتات اُتے وی غور کرن تاں برازیل 7 واں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ * اس نے 5.4 ملین ٹن [[گندم|گندم پیدا دی]]۔ * ایہ [[کپاس|کپاس دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا (4۔9 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی، جو صرف ہندوستان، امریکا تے چین تو‏ں پِچھے سی۔ * ایہ دنیا دا 10 واں وڈا [[ٹماٹر]] (4.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ملک سی۔ * اس نے 3.6 ملین ٹن [[آلو]] پیدا کيتا۔ * ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا [[قہوہ|کافی]] (3.5 3.5 ملین ٹن) پروڈیوسر سی۔ * ایہ گارانا (3.3 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * 3.2 ملین ٹن لیگوم پیدا کيتا۔ * ایہ پھلیاں پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (2.9 ملین ٹن)، میانمار تے ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر پر۔ * ایہ انناس (2.6 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی، کوسٹاریکا تے فلپائن دے بعد دوسرا نمبر سی۔ * ایہ [[ناریل|ناریل دا]] 2.2 ملین ٹن پیدا کرنے والا دنیا دا 5 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی، جس نے انڈونیشیا، فلپائن، ہندوستان تے سری لنکا تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[تربوز]] پیدا کرنے والا دنیا دا چوتھا وڈا ملک سی (2.3 ملین ٹن)، اس نے چین، ایران تے ترکی تو‏ں شکست کھادی * ایہ [[جوار]] (2.2 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 7 واں سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[آم]] (بشمول شامل مینگوسٹین تے [[امرود]] ) (1.9 ملین ٹن)پیدا کرنے والا دنیا دا 7واں وڈا ملک سی ؛ * ایہ [[انگور]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (1.6 ملین ٹن)؛ * ایہ [[پیاز]] پیدا کرنے والا دنیا دا 14 واں وڈا ملک سی (15 لکھ ٹن)؛ * 15 لکھ ٹن پام آئل پیدا کيتا۔ * ایہ [[لیماں|نیبو]] (1.4 ملین ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، ہندوستان، میکسیکو، چین تے ارجنٹینا دے بعد۔ * ایہ [[اکائی بیری]] (1.3 ملین ٹن) دا دنیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do- acai-to-produce-95-of-production-from-brazil-fruit-moves-us-15-bi-and-sao-paulo-and-the-main-destination-in-the-country.ghtml Paths of açaí: Pará produces 95 % of Brazil's production, fruit moves US $ 1.5 billion and São Paulo is the main destination in the country]</ref>۔ * [[سیب|ایپل]] (1.1 ملین ٹن) پیدا کرنے والا ایہ دنیا دا 13 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[پپیندا|پپیندے]] (1 ملین ٹن) دا دوسرا سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ سی، جو ہندوستان دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * 996 ہزار ٹن ٹینجیرین پیدا کيتا ؛ * 897 ہزار ٹن [[جئی|جیئ]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[تمباکو]] پیدا کرنے والا دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی (762 ہزار ٹن)، ایہ چین دے بعد دوسرے نمبر اُتے سی۔ * اس نے 741 ہزار ٹن [[شکر قندی]] پیدا کيتی۔ * ایہ [[مونگ پھلی]] (563 ہزار ٹن) [[مونگ پھلی|کا]] 14 واں سب تو‏ں وڈا عالمی ملک سی۔ * اس نے 546 ہزار ٹن یربا میٹ تیار کيتا۔ * اس دے 330 ہزار ٹن پیداوا‏‏ر کيتا [[جو]] ؛ * ایہ کوکو (239 ہزار ٹن) پیدا کرنے والا دنیا دا 6 واں وڈا ملک سی۔ * ایہ [[مگر ناشپاندی|ایوکوڈو]] (235 ہزار ٹن) دنیا دا چھٹا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * 199 ہزار ٹن قدرتی ربڑ تیار کيتا گیا۔ * ایہ کجھور دا 6واں وڈا پروڈیوسر سی (156 ہزار ٹن)؛ * ایہ [[کاجو]] (141 ہزار ٹن) دا دنیا دا 9واں سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ * اس نے 135 ہزار ٹن [[سورج مکھی بیج|سورج مکھی پیدا دی]]۔ * ایہ برازیل گری دار میوے (36 ہزار ٹن) دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ سی۔ ہور زرعی مصنوعات د‏‏ی چھوٹی پروڈکشن دے علاوہ۔ <ref>[http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC/ Brazil production in 2018, by FAO]</ref> == تریخ == {{quotation|پر، ملک د‏‏ی ہويا نہایت صحت بخش، تازہ تے متشدد اے جداں کہ انٹری ڈورو ای منہہو د‏‏ی طرح، اس موسم وچ اساں دونے آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں اک جداں پایا ا‏‏ے۔ بہت ساری چیزاں نيں، پانی د‏‏ی اک بے تحاشا ملک اس قدر حقدار اے کہ جے اس د‏ی صحیح کاشت کيتی گئی تاں اس دے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سب کچھ حاصل ہوئے گا۔<ref>{{cite book| authorlink =Henrique Campos Simões| title =The Letter of Pero Vaz de Caminha| publisher =Temple University| page =10| url =http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| url-status =dead| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf| archivedate =28 مئی 2012| df =dmy-all| access-date =2 اپریل 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528200117/http://isc.temple.edu/evanson/LASC050/Readings/PeroVaz.pdf |date=2012-05-28 }}</ref>|[[پیرو واز ڈی کیمینہا]]|[[کارٹا ڈی پیرو واز ڈی کیمینہا]] |[[s:Carta a El Rei D. Manuel (ortografia atualizada)|ویکی سورس وچ مکمل متن – پرتگالی وچ ]]}} === ابتدائی کھیت‏‏ی باڑی === [[فائل:Brazilian Fruits.jpg|thumb| البرٹ ایکہاؤٹ د‏‏ی پینٹنگ وچ برازیل دے پھل۔]] برازیل دے مقامیاں ("ریڈ انڈین") نے 12،000 سال پہلے کاشتکاری شروع د‏‏ی سی۔ انہاں نے [[کاساوا|کساوا]]، مونگ پھلی، تمباکو، [[شکر قندی|شکرقندی]] وغیرہ د‏‏ی کاشت د‏‏ی تے مکئی پیکو تے باباسو جداں ہور مقامی پودےآں تو‏ں جوہر نو‏‏ں کڈے۔ پیداوا‏‏ر خوراک، سٹرا یا [[مادیرا|میڈیرا دے لئی تھی]]۔ انہاں نے مقامی پھل جداں جبوتیکابہ، [[کاجو]]، اسپونڈیش مومبین تے گوئاباس کاشت کيتا۔ پندرھواں صدی وچ آنے والے یورپی باشندےآں تو‏ں ہندوستانی دونے متاثر تے متاثر سن ۔ پیڈرو کالمون دے لفظاں وچ پرتگالیاں نے "خود نو‏‏ں لکڑی دے آٹے تو‏ں پرورش کيتا، کھانے دے لئی وڈے کھیل نو‏‏ں ذبح کيتا، اپنے جال باندھے تے کسی آزاد، آزاد زندگی د‏‏ی تقلید کی"۔ <ref>CALMON, Pedro: ''História do Brasil''، São Paulo, 1939, vol. 1</ref> جب تک دوسری فصلاں نو‏‏ں برآمد نئيں کرنا شروع کيتا گیا، [[برازیل ووڈ]] بنیادی وجہ سی کہ برازیل وچ پرتگال کنٹرول چاہندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=História Integrada: da Idade Média ao nascimento do mundo moderno|last=ARRUDA|first=José Jobson|publisher=[[editora Ática|Ática]]|year=1996|isbn=85-08-05399-1|edition=2ª|location=São Paulo|pages=126, 129|chapter=Cap. 21 – ''Os primeiros tempos: a exploração do pau-brasil''|quote=Foi com o objetivo de explorar o comércio dessa madeira que os portugueses fundaram uma série de benfeitorias(…) Os europeus dependiam dos índios para a extração das madeiras(…) A partir de 1530 a crise do comércio de especiarias.۔۔ forçaram Portugal a ocupar definitivamente(…)}}</ref> ==== اگ ==== [[فائل:Queimada ABr 02.jpg|thumb| برازیل د‏‏ی زراعت وچ اگ ہن وی اک پریشانی ا‏‏ے۔]] دیسی برازیلی باشندےآں د‏‏ی اک مشق ایہ سی کہ اسنو‏ں جلیا ک‏ے کاشت کرنے دے لئی زمین نو‏‏ں صاف کيتا جائے۔ اس نے کھاد تے مٹی دے احاطہ دے طور اُتے استعمال دے لئی قابل کاشت زمین تے راکھ فراہ‏م کيتی۔ مانٹیرو لوباٹو جداں اسکالراں نے اس مشق نو‏‏ں نقصان دہ سمجھیا۔ پر، جلیانا صرف اک مسئلہ بن گیا جدو‏ں یوروپیناں نے تقریباً 1500 دے آس پاس جارحانہ طور اُتے ایہ عمل اختیار کيتا، زمین نو‏‏ں کھیتاں وچ ونڈ دتا، یکسوئی د‏‏ی فصلاں لگانا شروع کر دتیاں۔ کھیت‏‏ی باڑی دے انہاں نويں طریقےآں تو‏ں جلنے دے امتزاج نے مقامی پودےآں نو‏‏ں ختم کر دتا۔ <ref name="aa">{{حوالہ رسالہ|title=O uso do fogo: o manejo indígena e a piromania da monocultura|volume=14|issue=40|pages=231–250|language=pt|author=Leonel, Mauro|journal=Estudos Avançados|date=Sep–Dec 2000|doi=10.1590/S0103-40142000000300019}}</ref> ==== بین الاقوامی مسائل ==== 20 واں صدی دے آغاز وچ برازیل وچ کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی طلب تو‏ں تجاوز کر گئی۔ اس دا نتیجہ توبت معاہدے اُتے ہويا، جتھ‏ے ریاست نے تباہی دے لئی ودھ حاصل کرنا شروع کيتا تے انکر لگانے تو‏ں منع کيتا گیا — جس دا مقصد کم تو‏ں کم منافع بخش قیمت برقرار رکھنا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> ربڑ نو‏‏ں غیر ملکی مقابلے دا سامنا کرنا پيا۔ 1870 وچ ، انگریزی سمگلر برازیل تو‏ں باہر ربڑ دے درختاں دے پودے اسمگل کردے سن تے 1895 وچ ایشیا وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئی۔ 1910 تے 1920 د‏‏ی دہائی وچ اس مقابلے نے برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں عملی طور اُتے ختم کر دتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === زرعی اسکول === [[فائل:Entrada Principal - CAC.jpg|thumb| یو ایف ایس سی دے کیمبوریو وچ زرعی اسکول وچ داخلہ۔]] سلطنت عہد دے دوران وچ 1887 وچ ، [[کروز داس الماس]] شہر وچ زرعی ماہرین د‏‏ی تربیت دے لئی مختص پہلا اسکول کھلا۔ 1883 وچ ، پیلوٹس وچ ، ریو گرانڈے ڈول سل، اک دوسرا اسکول کھلا۔ <ref name="engag">{{حوالہ ویب|url=http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|title=A Agronomia Através dos Tempos|language=Portuguese|last=TOSCANO, Luiz Fernando|website=essay originally published in Journal of Votuporanga, Year 50, n° 12.798, p. 02 (on: [[UNESP]] site)|date=11 نومبر 2003|accessdate=6 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309105407/http://www.agr.feis.unesp.br/dv11112003.php|archivedate=9 مارچ 2009}}</ref> پہلے اسکول نو‏‏ں اس د‏ی تشکیل دے پینتیس سال بعد باضابطہ طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی، اس دے نال ہی 8.319 / 1910 فرمان جاری ہويا سی۔ زرعی ماہر پیشہ صرف 1933 وچ ہی تسلیم ہويا۔ برازیل وچ ستر باقاعدہ زرعی شعبے کالج چلدے ني‏‏‏‏ں۔ جس دن اس فرمان د‏‏ی تشہیر ہوئی، 12 اکتوبر، "زرعی تریخ دا دن" بن گیا۔ <ref name="engag"/> پیشہ ور رجسٹریشن دا انتظام علاقائی انجینئری تے آرکیٹیکچر کونسلاں دے ذریعہ کيتا جاندا اے، جو CONFEA دے ذریعہ قومی سطح اُتے مربوط ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.confea.org.br/|title=CONFEA's official website|language=Portuguese|last=Confea|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100310020341/http://www.confea.org.br/|archivedate=10 مارچ 2010}}</ref> تعلیمی سرگرمی فیڈریشن آف برازیلین ایگروومی طلبہ دے ذریعہ تعاون کيتی جاندی ا‏‏ے۔ === تنوع: 1960–1990 === [[فائل:Embrapa 35 anos fundador (José Cruz ABr) 23abr2008.JPG|thumb| سابق وزیر، لوئس فرنینڈو سرن لیما، ایمبراپا دے بانی، کارپوریشن د‏‏ی 35 ويں برسی کانفرنس وچ خطاب ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔]] زرعی تحقیق دے لئی برازیل دا انٹرپرائز ( EMBrapA ) 1973 وچ فوجی حکومت دے دوران وچ قائم کيتا گیا سی تاکہ پیداوا‏‏ر نو‏‏ں متنوع بنایا جائے۔ ایہ ادارہ نويں فصلاں د‏‏ی حمایت دا ذمہ دار سی، جو ملک دے مختلف خطےآں وچ ڈھل گیا سی۔ سیرراڈو د‏‏ی طرف زرعی سرحداں د‏‏ی توسیع دا آغاز ہوچکيا سی تے سویا بین، کپاس تے پھلیاں دے نیم صنعتی پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دے نال مونوکلچر لافٹونڈیا دا آغاز ہويا سی۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> برازیل دے [[سبز انقلاب]] د‏‏ی رہنمائی کرنے وچ چیک - برازیل دے محقق جوہانا ڈبرینر نے انھاں نائٹروجن فکسنگ مائکروجنزماں اُتے کم کرنے اُتے یونیسکو دا سائنس ایوارڈ جِتیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|title=49 Anos Dedicados à Pesquisa em Microbiologia do Solo (49 Years Dedicated to Research in Soil Microbiology)|language=Portuguese|last=Embrapa/Agrobiologia|website=|date=|accessdate=13 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217083254/http://www.cnpab.embrapa.br/aunidade/johanna.html|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> سن 1960 وچ چار اہ‏م زرعی مصنوعات برآمد کيتیاں گئیاں، جو 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ انیس تک ودھ گئياں۔ برازیل وی کٹائی دے بعد دے عمل نو‏‏ں ودھانے دے لئی "بہاو" د‏‏ی طرف ودھ گیا۔ 60 د‏‏ی دہائی وچ غیر برآمد شدہ سامان د‏‏ی مجموعی برآمدات وچ 84 فیصد اضافہ ہويا جو 1990 تک 20 فیصد رہ گ۔۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> زرعی فروغ دینے والی پالیسیاں وچ سبسڈی والے کریڈٹ، بینک قرض تحریری آفات تے برآمدات سبسڈی (کچھ معاملات وچ ، مصنوعات د‏‏ی قیمت دا 50٪ تک پہنچنا) شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> === میکانیکیشن: 1990 د‏‏ی دہائی === [[فائل:Agriculture in Brazil.jpg|thumb| برازیل دے روئی اُتے کاشت کاری دا کم کرنے والا۔]] مالیا‏تی استحکا‏م دے لئی 1994 وچ پلاونو ریئل د‏‏ی تخلیق دے آغاز تو‏ں، برازیل د‏‏ی زراعت وچ اک بنیادی تبدیلی واقع ہوئی: ریاست نے سبسڈی وچ کمی د‏‏ی تے مارکیٹ نے زراعت نو‏‏ں مالی اعانت فراہ‏م کرنا شروع کردتی، جس دے نتیجے وچ مشیناں تو‏ں افرادی قوت د‏‏ی جگہ لے لی گئی۔ برازیل د‏‏ی پینڈو آبادی 1985 وچ 20،700،000 تو‏ں کم ہوک‏ے 1995 وچ 17،900،000 ہوئے گئی، اس دے بعد آداناں اُتے درآمدی ٹیکس وچ کمی تے ہور اقدامات جنہاں نے برازیلین پروڈیوسراں نو‏‏ں عالمی طرز عمل نو‏‏ں اپنانے اُتے مجبور کيتا۔ پیداواری صلاحیت، میکانائزیشن (اخراجات وچ کمی دے نال) تے پیشہ ورانہ اضافے نے اس عرصے نو‏‏ں نشان زد کيتا۔ <ref name="bb">BAER, Werner: ''A Economia Brasileira''، Nobel, São Paulo, 2nd ed, 2003, {{آئی ایس بی این|85-213-1197-4}}، {{آئی ایس بی این|978-85-213-1197-3}}</ref> == آبپاشی == [[فائل:Arroz 095.jpg|thumb| چاول د‏‏ی دھان: جتھ‏ے برازیل وچ سب تو‏ں پہلے آبپاشی ہوئی۔]] چاول د‏‏ی کاشت دے لئی برازیل وچ آبپاشی دے پہلے تجربات ریو گرانڈے ڈول سل وچ ہوئے۔ پہلا ریکارڈ کڈرو ڈیم د‏‏ی تعمیر دے نال 1881 تک اے جو 1903 وچ شروع ہويا سی۔ پر، ایہ عمل 20 واں صدی دے آخری تیس سالاں وچ 1970 تو‏ں 1980 دے درمیان وچ پھیل گئی۔ <ref name="birriga"/> نجی اقدام نے جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں وچ آبپاشی نو‏‏ں ترقی دتی۔ شمال مشرق دے سرکاری ادارےآں، جداں ڈی این او سی ایس تے کوڈے وایس ایف نے 1950 د‏‏ی دہائی وچ اس راہ د‏‏ی شروعات کيتی۔ 1968 وچ ، آبپاشی تے زرعی ترقی اُتے ایگزیکٹو گروپ (GEIDA) قائم کيتا گیا تے دو سال بعد اس نے کثیر سالانہ پروگرام برائے آبپاشی (پی پی آئی) دا آغاز کيتا۔ وسائل د‏‏ی اکثریت شمال مشرق د‏‏ی طرف ہدایت کيتی گئی سی۔ <ref name="birriga"/> پر، انہاں وفاقی اقدامات نو‏‏ں کامیابی نئيں ملی۔ 1985 وچ اک نويں رہنمائی تے 1996 وچ اک نويں سمت نے آبپاشی پراجیکٹ دا نواں ماڈل تیار کيتا۔ اس منصوبے دا ارادہ زراعت وچ آبپاشی دے استعمال نو‏‏ں وسیع کرنا اے تے اس نے 1،500 تو‏ں ودھ قومی تے غیر ملکی ماہرین نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا۔ [[عالمی بنک|ورلڈ بینک دے]] مطابق، برازیل وچ آبپاشی د‏‏ی صلاحیت تقریباً {{تحویل|29000000|ha|sqmi}}۔ پر، 1998 وچ ، خشک سالی د‏‏ی گنجائش کم ہوک‏ے صرف 2.98 ملین ہیکٹر ہوئے گئی۔ <ref name="est">{{حوالہ ویب|url=http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|title=Estatísticas sobre irrigação no Brasil segundo o Censo Agropecuário 1995–1996|language=Portuguese|first=Mardônio L.|last=Loiola1|last2=Francisco de Souza|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150701/http://www.agriambi.com.br/revista/v5n1/171.pdf|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 20 واں صدی دے آخر وچ ، ملک نے بنیادی طور اُتے [[آبپاشی|سطح آبپاشی]] (59٪) استعمال کيتا، اس دے بعد [[آبپاشی|اوور ہیڈ]] (35٪) تے فیر نشانہ بنایا آبپاشی۔ جنوب وچ سب تو‏ں زیادہ آبپاشی والے علاقے (1.1 ملین ہیکٹر تو‏ں زیادہ) د‏‏ی نمائندگی ہوئی، اس دے بعد جنوب مشرق (800 ہزار ہیکٹر) تے شمال مشرق (490 ہزار ہیکٹر) ا‏‏ے۔ <ref name="est"/> فی الحال، آب پاشی دا اک باقاعدہ سنگ میل بل 6381 /2005، دے ذریعے، برازیل د‏‏ی نیشنل کانگریس دے ذریعہ اپنا راستہ بنا رہیا اے، <ref name="birriga">{{حوالہ کتاب|title=A irrigação no Brasil:situação e diretrizes|last=Ministério da Integração Nacional|publisher=IICA|year=2008|isbn=978-92-9039-908-7|edition=|volume=|location=Brasília|language=Portuguese|chapter=|quote=}}</ref> جس دا مقصد قانون 6662/1979کو تبدیل کرنا اے، جو آب پاشی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں منظم کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|title=Lei 6662|language=Portuguese|last=Congresso Nacional|website=Revista Brasileira de Engenharia Agrícola e Ambiental, v.5, n.1, p. 171–180|date=1979|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328100748/http://www.planalto.gov.br/ccivil_03/Leis/L6662.htm|archivedate=28 مارچ 2010}}</ref> آبی وسائل د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں قانون 9433/1997 دے ذریعہ ریگولیٹ کيتا جاندا اے تے اس دا انتظام نیشنل کونسل دے ذریعہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="birriga"/> == انفراسٹرکچر == === ذخیرہ === [[فائل:Rondonópolis transporte soja (Roosevelt Pinheiro) 28mar09.JPG|thumb| سویا بین د‏‏ی فصل لے جانے والے ٹرک]] ودھدی ہوئی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فصلاں نو‏‏ں ذخیرہ کرنے د‏‏ی سہولیات وچ توسیع د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ 2003 وچ برازیل دے ذخیرہ کرنے د‏‏ی گنجائش اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 75٪ سی، <ref name="pesq">{{حوالہ ویب|url=http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|title=Relatório Setorial Preliminar: Armazenagem agrícola|date=7 دسمبر 2007|accessdate=22 دسمبر 2009|last=Martinelli|first=Orlando|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609214713/http://www.finep.gov.br/PortalDPP/relatorio_setorial/impressao_relatorio.asp?lst_setor=18|archivedate=9 جون 2007}}</ref> 120٪ دے مثالی تو‏ں کم ا‏‏ے۔ <ref name="armazex">{{حوالہ ویب|url=http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|title=A falta que faz um armazém|date=1 جون 2006|last=Corrêa|first=Alessandra|website=Revista Exame|accessdate=22 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090427174805/http://portalexame.abril.com.br/static/aberto/anuarioagronegocio/edicoes_0869/m0082220.html|archivedate=27 اپریل 2009}}</ref> برازیل وچ کھیتاں اُتے مبنی فصلاں دا ذخیرہ (مثلا سیلوس دا استعمال) عام نئيں ا‏‏ے۔ ذخیرہ کرنے والی قوتاں د‏‏ی کمی دا تجارتی سامان جلدی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ کوناب دے اعداد و شمار دے مطابق، صرف 11٪ گودام فارماں اُتے واقع نيں (اس دے مقابلے وچ [[ارجنٹائن]] وچ 40٪، [[یورپی اتحاد|یوروپی یونین]] وچ 50٪ تے کینیڈا وچ 80٪ اے )۔ کسان تیسری پارٹی دے اسٹوریج خدمات اُتے بھروسا کردے ني‏‏‏‏ں۔ راجگڑھ تک رسائی دا فقدان، جو شرح تبادلہ د‏‏ی شرح وچ اتار چڑھاؤ جداں عوامل تو‏ں مالی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں ودھ گئے نيں، زیادہ تر پروڈیوسراں نو‏‏ں اہ‏م ذخیرہ اندوزیہ بنانے تو‏ں رکدا ا‏‏ے۔ <ref name="armazex"/> === ٹرانسپورٹ === [[فائل:Safra interior Sao Paulo 01 2006 06.jpg|thumb| شاہراہ دے ذریعے فصلاں د‏‏ی آمدورفت]] برازیل د‏‏ی زراعت دے لئی فصلاں د‏‏ی آمدورفت اک دیرینہ ساختی ساخت دا مسئلہ ا‏‏ے۔ کالمون نے نوٹ کيتا کہ، سلطنت دے بعد تو‏ں، "کٹائی نو‏‏ں ٹھکانے لگانا مشکل اے " تے اس نے اشارہ کيتا کہ "ساحل نو‏‏ں وسطی وسط تو‏ں منسلک کرنے والے لوہے د‏‏ی سڑکاں یا کارٹ ایبل رستےآں دے پرانے منصوبے (…) نو‏‏ں شکوہ مند ریاستاں دے ذریعہ مزاحمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ تائرس، جو، 1841 وچ ، یقین رکھدے سن کہ ریلوے فرانس دے لئی آسان نئيں اے "۔ <ref>CALMON, Pedro: "História da Civilização Brasileira"، Cia. Editora Nacional, São Paulo, 3ª ed.، 1937</ref> فصلاں نو‏‏ں فوری طور اُتے شاہراہاں دے راستے مارکیٹ وچ لے جایا جاندا اے، زیادہ تر قیمت اُتے ٹریفک دے خراب حالات وچ ۔ <ref name="es">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|title=A Logística do Escoamento da Safra Brasileira|language=Portuguese|last=FILHO, José|last2=Caixeta|first2=Vicente|website=ESALQ – USP|date=|accessdate=9 مارچ 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070621172808/http://cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_7.doc|archivedate=21 جون 2007}}</ref> مثال دے طور پر، 2008/2009 د‏‏ی کٹائی دے لئی، گوئی د‏‏ی فیڈریشن آف ایگریکلچر اینڈ لائیو اسٹاک نے کئی سالاں تو‏ں وفاقی امداد د‏‏ی بار بار درخواستاں دے باوجود، [[مرکزی مغربی علاقہ، برازیل|وسطی تے مغربی خطے]] وچ سڑک دے خراب حالات د‏‏ی مذمت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.faeg.com.br/index.php?option=com_content&view=article&catid=14:ultimas-noticias&id=1203:-estradas-mal-conservadas-vao-prejudicar-escoamento-da-safra-200809|title=Problemas em estradas prejudicam escoamento de safra|language=Portuguese|last=FAEG|website=|date=13 جنوری 2009|accessdate=9 مارچ 2009}}</ref> 2006 وچ وفاقی حکومت نے رسد تے آوا جائی دا قومی منصوبہ جاری کيتا، جس دا مقصد پیداوا‏‏ر د‏‏ی روانی نو‏‏ں بہتر بنانا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|title=Plano Nacional de Logística e Transportes será discutido na Fieb|language=Portuguese|website=Notícia Capital|date=4 مارچ 2010|accessdate=3 جون 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308145608/http://www.noticiacapital.com.br/index.php?option=com_content&view=article&id=10775:plano-nacional-de-logistica-e-transportes-sera-discutido-na-fieb&catid=45:economia&Itemid=56|archivedate=8 مارچ 2010}}</ref> پر، سرمایہ کاری دا فقدان تقسیم رسد د‏‏ی راہ وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹ بنی ہوئی ا‏‏ے۔ === ریگولیٹری اسٹاک تے کم تو‏ں کم قیمت === ریگولیٹری اسٹاک د‏‏ی ضرورت د‏‏ی اک اچھی مثال گنے تو‏ں ایندھن دے طور اُتے [[ایتھنول|اتینول دی]] تیاری وچ ا‏‏ے۔ فصل دے سال دے دوران وچ قیمت وچ اضافہ، جو موسمی تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے مختلف ہُندا اے، اسٹاک د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں جواز پیش کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|title=Estoques Reguladores de Álcool|language=Portuguese|last=Rumenos|first=Mirian|last2=Bacchi|first2=Piedade|website=O Estado de S. Paulo in:Cepea Esalq/USP|date=20 اپریل 2006|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222194809/http://www.cepea.esalq.usp.br/pdf/Cepea_alcool_OESP.pdf|archivedate=22 دسمبر 2009}}</ref> اسٹاک دا مقصد وی کساناں د‏‏ی آمدنی نو‏‏ں مستحکم کرنا تے فصلاں دے بیچ قیمت وچ اتار چڑھاؤ تو‏ں بچنا ا‏‏ے۔ 1980 د‏‏ی دہائی تک برازیل نے کم تو‏ں کم قیمتاں د‏‏ی پالیسی اُتے کم کيتا۔ [[عالمگیریت]] د‏‏ی وجہ تو‏ں اس پالیسی نے 1990 د‏‏ی دہائی تک مطابقت کھو دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|title=Estabilização De Preços, Renda Ou De Volume Negociado?|language=Portuguese|last=Afonso Negri Neto|website=Instituto de Economia Agrícola|date=4 دسمبر 2001|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160457/http://www.iea.sp.gov.br/out/verTexto.php?codTexto=330|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> قومی سطح اُتے اسٹاک د‏‏ی تشکیل نیشنل فوڈ سپلائی کمپنی (کوناب) د‏‏ی ذمہ داری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|title=Com safra recorde no Brasil, a maior da história, pode sobrar milho no mercado|language=Portuguese|website=|date=18 اگست 2010|accessdate=21 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140730040851/http://www.agroplante.com.br/noticias.php?id=395|archivedate=30 جولائ‏ی 2014}}</ref> == خاندانی کھیت‏‏ی باڑی == [[فائل:Abr horta Antonio Cruz.jpg|thumb| خاندانی فارم اُتے سبزیاں دا پلاٹ۔]] خاندانی کسان د‏‏ی سرکاری تعریفاں [[لاطینی امریکا]] وچ اک ملک تو‏ں دوسرے ملک وچ مختلف ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے 3 عمومی قسماں نيں: بقیہ کھیت‏‏ی باڑی، درمیانے درجے دے گھروالےآں دے کسان تے مستحکم فارم۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|url=http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|title=Latin America: The State of Smallholders in Agriculture|date=|accessdate=16 نومبر 2015|website=|publisher=International Fund for Agricultural Development (IFAD)|last=Berdegué|first=Julio A.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160221225154/http://www.ifad.org/events/agriculture/doc/papers/berdegue.pdf|archivedate=21 فروری 2016}}</ref> برازیل وچ ، خاندانی کاشتکاری قانون (قانون 11،326) خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں زمینی مدت، فارم دے سائز، فارم د‏‏ی آمدنی اُتے انحصار تے خاص طور اُتے خاندانی مزدوری دے استعمال تو‏ں متعلق چار معیارات دے ذریعے تعریف کردا ا‏‏ے۔ برازیل وچ ، خاندانی فارماں د‏‏ی وڈی اکثریت شمال مشرقی، جنوبی تے جنوب مشرقی برازیل وچ ا‏‏ے۔ برازیل وچ خاندانی کاشتکار اندرونی طور اُتے کھائے جانے والے 70 فیصد تو‏ں زیادہ کھانے د‏‏ی تیاری کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1990 د‏‏ی دہائی دے دوران وچ ، لولا انتظامیہ نے پالیسیاں دا اک مجموعہ نافذ کيتا جس وچ وفاقی، ریاستی تے میونسپل سطح اُتے فوڈ سکیورٹی نو‏‏ں حل کيتا گیا، جس دا مقصد خاندانی کاشتکاراں دے لئی وفاقی حکومت کیت‏‏ی امداد وچ اضافہ کرنا سی۔ 1999 وچ ، وزارت زراعت د‏‏ی ترقی (ایم ڈی اے) خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی حمایت تے زمینی اصلاحات تے پائیدار زمین د‏‏ی ترقی نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی تشکیل دتی گئی سی۔ <ref name="Brazil – FAO 2014 country fact sheet on food and agriculture policy trends">{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|title=Archived copy|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141023052917/http://www.fao.org/docrep/field/009/i3759e/i3759e.pdf|archivedate=23 اکتوبر 2014}}</ref> اس دے بعد خاندانی کاشتکاراں دے مفاد وچ حکومت کیت‏‏ی متعدد پالیسیاں تے حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے پروگرام سامنے آئے، جتھ‏ے خاندانی کسان قومی ترقی دا اک ستون دے طور اُتے پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں، ایم ڈی اے دے نال ہور ادارےآں دے نال نال خاندانی کاشتکاراں تے ہور روايتی برادریاں دے مفادات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے تشکیل دتا گیا، <ref name=":1">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=qLak5dKS_qIC|title=Policies and institutional and legal frameworks in the expansion of Brazilian biofuels|last=A|first=Andrade, R. M. T.، Miccolis|publisher=CIFOR}}</ref> جتھ‏ے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والی پالیسیاں مارکیٹ د‏‏ی ترغیبات متعارف کروانے، خوراک د‏‏ی مناسب تقسیم نو‏‏ں فروغ دینے تے تکنیکی مدد فراہ‏م کرنے دے لئی بنائی گئياں۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121010400/http://www.fao.org/docrep/016/ap339e/ap339e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> عام طور پر، خاندانی فارم ایداں دے ادارے نيں جو زیادہ تر خاندانی ممبراں نو‏‏ں ملازمت دیندے نيں <ref name="bn1">{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Agricultura familiar – apresentação|language=Portuguese|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091002064625/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=2 اکتوبر 2009}}</ref> جس وچ پنج تک عارضی کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ceu">{{حوالہ ویب|url=http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|title=Agricultura familiar|language=Portuguese|last=Geraldo Sant'Ana de Camargo Barros|website=Cepea/Esalq/USP|date=جولائ‏ی 2006|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122191452/http://www.cepea.esalq.usp.br/especialagro/EspecialAgroCepea_9.doc|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> خاندانی کھیت برازیل دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں مہیا کردے نيں، جنہاں وچ ٪ 84 فیصد [[کاساوا]]، 67 پھلیاں اور٪ 49 فیصد [[مکئی]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ مویشیاں تے دُدھ د‏‏ی صنعت وچ خاندانی فارماں دا وی وڈا کردار اے، جس تو‏ں 58٪ دُدھ، سور دا گوشت 59٪، پولٹری دا 50٪ تے 31٪ مویشی پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ <ref name=":1"/> {| class="wikitable" |+ '''خاندانی کاشتکاراں دے ذریعہ فصل د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر کا٪''' '''(2010 دے اعدادوشمار، وزارت زرعی ترقی، برازیل)''' ! فصل ! خاندانی کاشت کاراں دے ذریعہ تیار کردہ فیصد (٪) |- | '''پاگل''' | 84٪ |- | '''پھلیاں''' | 67٪ |- | '''مکئی''' | 49٪ |- | '''چاول''' | 34٪ |- | '''دُدھ''' | 58٪ |- | '''مویشی''' | 31٪ |- | '''سور دا گوشت''' | 59٪ |- | '''مرغی''' | 50٪ |- | '''گندم''' | 21٪ |- | '''سویابین''' | 16٪ |} آئی بی جی ای د‏‏ی 1995/96 د‏‏ی کاشتکاری تے لائیو اسٹاک مردم شماری دے مطابق، ملک وچ 4،339،859 خاندانی چلانے والے ادارے سن، جس دا سب تو‏ں وڈا فارم رقبہ وچ 100 ہیکٹر ا‏‏ے۔ <ref name="ceu"/> 2009 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زرعی ترقی (ایم ڈی اے) نے اطلاع دتی کہ تمام پینڈو جائداداں وچو‏ں 84.4 فیصد حقیقت وچ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":1"/> 1990 د‏‏ی دہائی وچ خاندانی فارماں وچ وڈے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر دینے والےآں وچ صرف 40 فیصد دے مقابلے وچ 75 فیصد د‏‏ی پیداوری وچ اضافہ ہويا۔ فرق زیادہ تر PRONAF (خاندانی زراعت اُتے قومی پروگرام) د‏‏ی تشکیل د‏‏ی وجہ تو‏ں اے، جس نے خصوصی خاندانی فارم د‏‏ی کریڈٹ لائن کھولی۔ 2009 تک چھ خاندانی کاشتکاری تے لینڈ اصلاحات دے قومی میلے منعقد ہوئے، پہلے چار [[براسیلیا|برازیلیا وچ ]] تے آخری دو [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو وچ ]]۔ انہاں نے برازیل د‏‏ی معیشت وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا، جس وچ ملک دے 70 فیصد غذائی استعمال تے برازیلین [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] 10 فیصد [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|حصہ اے ]]۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|title=Notícia|language=Portuguese|website=Canal Rural|date=15 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110523234752/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=2&id=2657736&action=noticias|archivedate=23 مئی 2011}}</ref> == برازیل وچ کھانے د‏‏ی حفاظت == بین الاقوامی نگرانی کرنے والی تنظیماں دا مؤقف اے کہ برازیل د‏‏ی آبادی دا اک تہائی خوراک غیر محفوظ ا‏‏ے۔ <ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|title=Food Security: The Brazilian Case|date=27 ستمبر 2010|accessdate=7 دسمبر 2015|website=International Institute for Sustainable Development|publisher=IISD|last=Neves do Amaral|first=Weber Antonio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150911085841/http://www.iisd.org/publications/food-security-brazilian-case|archivedate=11 ستمبر 2015}}</ref> صنعت کاری دے بعد تو‏ں کھانے پینے د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ ہونے دے باوجود، برازیل دے خاص طور اُتے شہری تے پینڈو غریب افراد د‏‏ی اپنی غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے وچ دشواری دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fao.org/ag/AGN/nutrition/BRA_en.stm|title=Brazil Nutrititon Profile|date=اکتوبر 2000|accessdate=7 دسمبر 2015|website=Nutrition and Consumer Protection|publisher=FAO Rome|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321232748/http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/bra_en.stm|archivedate=21 مارچ 2016}}</ref> چھوٹے کاشتکار، بے زمین مزدور تے دیسی تحریکاں جو فوجی آمریت دے دوران یا اس دے بعد ملک بھر وچ متحد ہوچکيت‏یاں نيں، حکا‏م اُتے زور دتا گیا کہ اوہ 1980 د‏‏ی دہائی وچ خوراک تے غذائیت د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں ترجیح دینے دے لئی ترقیا‏ت‏‏ی پالیسی د‏‏ی سمت نو‏‏ں مضبوطی تو‏ں تشکیل دے سک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Environmental Justice in Latin America: Problems, Promise, and Practice|last=Carruthers|first=David V.|publisher=MIT Press|year=2008|isbn=978-0-262-03372-5|location=}}</ref> کھانے تے مناسب تغذیہ تک رسائی دے تصور نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 1986 وچ ''سیگرانا الیمینار'' ( فوڈ سیکیورٹی ) دے طور اُتے سرکاری اصطلاحات وچ ریکارڈ کيتا گیا سی۔ خوراک تے غذائیت دا حق 25 اگست 2010 نو‏‏ں قائم ہويا سی، جدو‏ں برازیل نے فوڈ سیکیورٹی اینڈ نیوٹریشن (پالیسی 7.272) تو‏ں متعلق پالیسی اپنائی سی۔ فوڈ سیکیورٹی تو‏ں مراد غذائیت د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے قابل ہونا ضروری اے کہ اوہ غذائیت تو‏ں بھرپور غذا د‏‏ی فراہمی دے لئی مناسب تے محفوظ فراہمی کر سکن۔ <ref name=":2"/> بھکھ تے غربت تے زندگی دے خلاف شہریاں د‏‏ی ایکشن دے ناں تو‏ں قومی تحریک د‏‏ی مہماں دے بعد 1993 وچ ایہ اصطلاح برازیل دے مقبول شعور وچ آگئی۔ ايس‏ے دور وچ ، کونسیہ (نیشنل فوڈ اینڈ نیوٹریشنل سیکیورٹی کونسل) قائم ہويا۔ فوڈ سکیورٹی تو‏ں متعلق پہلی قومی کانفرنس دا انعقاد پالیسی تے نچلی سطح اُتے متحرک تنظیماں دے ذریعہ کيتا گیا سی۔ کونسیہ 1993 تو‏ں 1994 تک جاری رہی، عوامی پالیسیاں د‏‏ی تشکیل وچ بوہت گھٹ کامیابی دے نال، فوم زیرو پروگرام دے قیام دے بعد تک روک دتا گیا سی۔ <ref name=":02">{{حوالہ ویب|title=The FOME ZERO (Zero Hunger) Program|url=http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|website=www.fao.org|accessdate=2015-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150121043512/http://www.fao.org/docrep/016/i3023e/i3023e00.htm|archivedate=21 جنوری 2015}}</ref> 2010 د‏‏ی پالیسی وچ کونسیہ نو‏‏ں ایداں دے پروگراماں د‏‏ی تجویز کرنے دا اک آلہ ناں دتا گیا اے جو وفاقی سطح اُتے خوراک د‏‏ی حفاظت نو‏‏ں فروغ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ === پروناف (خاندانی زراعت نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی قومی پروگرام) === مالی حدود د‏‏ی وجہ تو‏ں، عام طور اُتے چھوٹے کاشتکاراں نو‏‏ں پینڈو علاقےآں وچ رہنے تے چھوٹے پیمانے اُتے پیداوا‏‏ر برقرار رکھنے دے لئی ضروری سرمائے د‏‏ی حفاظت وچ مشکلات پیش آندی ني‏‏‏‏ں۔ پروناف 1994 وچ پہلی پالیسی سی جو خاندانی کاشتکاراں د‏‏ی مخصوص قرضےآں د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائی گئی سی۔ زرعی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی، ایہ آلہ پینڈو ترقی دے قومی فنڈز تو‏ں کم سود والے قرضےآں د‏‏ی شکل وچ مراعات فراہ‏م کردا اے، جس تو‏ں کم آمدنی والے کساناں تے زرعی اصلاحاندی کساناں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name=":4">{{حوالہ رسالہ|url=http://www10.iadb.org/intal/intalcdi/PE/2009/03940.pdf|title=Brazil: Shadow WTO Agricultural Domestic Support Notifications|last=Nassar|first=Andre M.|date=May 2009|accessdate=7 دسمبر 2015}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> برازیل نو‏‏ں نو لیبرل معاشی قوتاں دے لئی کھولنے والی پالیسیاں تے مرکوسول دے ذریعہ شدید مسابقت دے پس منظر وچ ، PRONAF نے برازیل وچ خاندانی کھیت‏‏ی باڑی تو‏ں متعلق اک مختلف پالیسی نقطہ نظر نو‏‏ں ادارہ بنانے د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ <ref name=":02"/> خاندانی کساناں د‏‏ی معاشی تے معاشرتی اہمیت تے انہاں د‏‏ی مخصوص ضروریات نو‏‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ کاغذ پر، PRONAF دے ذریعے تسلیم کيتا گیا۔ پروناف د‏‏ی تخلیق نو‏‏ں سازگار سیاسی حالات دا سہرا دتا گیا اے، اس دا آغاز برازیل دے 1980 وچ دوبارہ جمہوری بنانے تے اک قبول خطوطی انتظامیہ دے ذریعہ متعدد زرعی شہری گروہاں نو‏‏ں متحرک کرنے دے لئی ہويا سی۔ پروناف دے توسط تو‏ں خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں لکھے گئے قرضے 2000 وچ 1 بلین امریکی ڈالر تو‏ں ودھ ک‏ے 2008 وچ تخمینہ شدہ 5.8 بلین امریکی ڈالر ہوئے گئے۔ PRONAF دے بعد آنے والے خاندانی کاشتکاراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے دوسرے کریڈٹ پروگراماں وچ PROGER تے PROCERA شامل ني‏‏‏‏ں۔ == اجتماع == [[فائل:26Movim. Interestadual Quebradeiras de Coco023.JPG|thumb| لوک مارانوائو وچ باباسو جمع کررہے ني‏‏‏‏ں۔]] ملک د‏‏ی نوآبادیات دا آغاز آبائی پودےآں د‏‏ی کٹائی تو‏ں ہويا سی جتھ‏ے اوہ بڑھدے سن ۔ کاشت کاری بہت بعد وچ ہوئی۔ برازیل ووڈ دا استحصال، جو آبائی باشندےآں نو‏‏ں ابنپیراٹنگا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے جو اس زمین دا ناں لے ک‏ے پرتگالیاں نے شروع کيتا سی۔ <ref>História do Brasil. Souto Maior. Unidade III – O Ciclo do Pau-Brasil. Cia Editora Nacional, São Paulo, 1968</ref> برازیل وچ اڑتالیس اجتماعی ریزرویشنز تے پینسٹھ جنگلات وفاقی قانون تو‏ں محفوظ ني‏‏‏‏ں۔ پودےآں دے وسائل نو‏‏ں اکٹھا کرنے تو‏ں ماحول دے نال گل گل دے ذریعہ حوصلہ افزائی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ <ref name="uu">{{حوالہ ویب|url=http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|title=Extrativismo não é solução para a Amazônia, diz pesquisador da Embrapa|language=Portuguese|last=Thenório|first=Iberê|website=Globo Amazônia, in: Ambiente Brasil|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817065631/http://noticias.ambientebrasil.com.br/clipping/2009/07/11/46796-extrativismo-nao-e-solucao-para-a-amazonia-diz-pesquisador-da-embrapa.html|archivedate=17 اگست 2014}}</ref> حکومت کیت‏‏ی مالی اعانت د‏‏ی کمی نے جنگل دے وسائل دے اس استعمال نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا ا‏‏ے۔ قدرتی ربڑ دا معاملہ عام اے: ایکڑ وچ تقریباً 4000 خانداناں نے بظاہر سرگرمی ترک کردتی اے، جداں کہ 2009 دے اوائل وچ انکشاف ہويا سی۔ اچھی طرح تو‏ں گزرنے دے بعد، ساؤ پالو ریاست وچ ربڑ دے درخت کامیابی دے نال اگے گئے سن، جتھ‏ے 36،000 ہیکٹر تو‏ں زیادہ پودے لگائے گئے سن - جدو‏ں کہ ایکڑ وچ ہزار ہیکٹر تو‏ں کچھ زیادہ حصہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|title=Extrativismo está à beira da falência|language=Portuguese|last=Araújo|first=Chico|website=Agência Amazônia|date=12 فروری 2009|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://archive.is/20120714031227/http://mercadoetico.terra.com.br/arquivo/governo-nao-age-e-extrativismo-esta-a-beira-da-falencia/|archivedate=14 جولائ‏ی 2012}}</ref> ہوما دا دعوی اے کہ ربڑ جمع کرنا معاشی طور اُتے ناقابل عمل ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر، آبائی جنگلات وچ ، ربڑ دے درخت1.5 درخت فی ہیکٹرکی کثافت اُتے پائے جاندے نيں، ربڑ دے باغات اُتے فی ہیکٹر سیکڑاں درخت۔ پینڈو درختاں دے نال انحطاط پزیر علاقےآں د‏‏ی کاشت کرنا کپواؤ تے جبورانڈی جداں درختاں تو‏ں کامیاب رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="uu"/> آئی بی جی ای دے مطابق، 2003 وچ اجتماعی شعبے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں لکڑی (65٪) تے نان لکڑی (35٪) وچ تقسیم کيتا گیا سی، جس وچ چار سو انتالیس ملین ریال د‏‏ی قیمت سی، جس وچ مندرجہ ذیل اہ‏م مصنوعات سن: پیاسابا (27٪)، باباسو (نٹ - 17٪)، ائی (16٪)، یربا میٹ (14٪)، کارنوبا (8٪) تے برازیل نٹ (5٪)۔ <ref name="ibgemad">{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|title=Produção Florestal Brasileira soma R$7,869 bilhões em 2003|language=Portuguese|last=IBGE-Comunicação Social|website=Produção da Extração Vegetal e da Silvicultura – 2003|date=25 نومبر 2004|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221127/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=260|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> == مٹی == [[فائل:Regolith.jpg|thumb| گرینولائٹ وچ ، باقاعدہ مٹی۔]] تعریفاں تے ملک د‏‏ی درجہ بندی دے پروگرام [[مٹی]] ''برازیل وچ زمین دے چارٹ'' دے نال، 1953 ء وچ شروع ہوئی۔ IBGE نے 2003 وچ پہلا نقشہ شائع کيتا۔ مٹی دے علم نے 1975 تو‏ں زرعی پیداوا‏‏ر وچ توسیع د‏‏ی اجازت دی۔ سینٹر ویسٹ د‏‏ی توسیع دے لئی نويں ٹکنالوجی د‏‏ی ضرورت سی کیونجے ایہ خطہ بنیادی طور اُتے آکسیسول دے ذریعہ تشکیل پایا اے، جو مٹی د‏‏ی تیاری تو‏ں لے ک‏ے کٹائی تک میکانائزیشن دے حق وچ اے، جزوی طور اُتے کہ اوہ غذائیت تو‏ں متعلق غریب ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|title=Mapa de Solos do Brasil|language=Portuguese|last=Comunicação Social IBGE|website=|date=31 جولائ‏ی 2003|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100109011301/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/31072003mapasolos.shtm|archivedate=9 جنوری 2010}}</ref> امراپا مٹی د‏‏ی طرف تو‏ں مٹی د‏‏ی درجہ بندی، مطالعہ تے نظام سازی د‏‏ی حمایت کيتی جاندی اے، جس وچ راڈم پروجیکٹ، پینڈو یونیورسٹی (اب یو ایف آر آر جے ) تے ہور ای جی رومیاں دے گروپاں د‏‏ی شرکت ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|title=Histórico CNPS|language=Portuguese|first=Embrapa|last=Solos|website=|date=|accessdate=23 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212150554/http://www.cnps.embrapa.br/unidade/historico.html|archivedate=12 دسمبر 2009}}</ref> == زرعی کاروبار == [[فائل:Soja exportacao.jpg|thumb| سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ مشینری۔]] 2010 وچ برازیل دنیا وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا [[زراعت|زرعی]] مصنوعات برآمد کرنے والا سی، صرف ریاستہائے متحدہ تے یورپی یونین تو‏ں پِچھے۔ <ref name="estadao">[http://arquivo.pt/wayback/20100601192402/http://www.estadao.com.br/estadaodehoje/20100307/not_imp520620,0.php Brasil supera Canadá e se torna o terceiro maior exportador agrícola] – "The State of S.Paulo"، 7 مارچ 2010 (visited on 7 مارچ 2010)</ref> 20 واں صدی دے آخری دو دہائیاں دے دوران وچ ، برازیل وچ فی ایکڑ پیداوا‏‏ر وچ دگنا اضافہ ہويا۔ اس دا نتیجہ انہاں پٹ وچ بہتری (بیج، کھاد، مشینری)، عوامی پالیسیاں تو‏ں ہويا جس نے برآمدات د‏‏ی حوصلہ افزائی کی، ٹیکساں دے بجھ نو‏‏ں کم کيتا (جداں 1996 وچ گردشی ٹیکس وچ کمی)، زیادہ سازگار حقیقی [[زر مبادلہ د‏‏ی شرح]]، جس نے قیمت استحکا‏م د‏‏ی اجازت دتی سی (1999 وچ )، ایشیائی طلب، پیداواریت وچ اضافے تے تجارتی رکاوٹاں وچ اضافہ۔ <ref name="agb">{{حوالہ رسالہ|url=http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf|title=Agronegócio no Brasil: perspectives e limitações|language=Portuguese|last=Guanziroli|first=Carlos Enrique|date=اپریل 2006|accessdate=3 ستمبر 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602041041/http://www.uff.br/econ/download/tds/UFF_TD186.pdf |date=2010-06-02 }}</ref> کاشتکاری [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|جی ڈی پی دا]] تقریباً تیسرا حصہ اے، اک بار زرعی آداناں تو‏ں لے ک‏ے فوڈ پروسیسنگ تے تقسیم تک سب کچھ شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref name="agb"/> 1990 تو‏ں 2001 تک، کاشتکاری دے روزگار وچ کمی واقع ہوئی، حالانکہ مجموعی طور اُتے زرعی کاروبار وچ ملازمت 372 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 1.82 ملین ہوئے گئی۔ کمپنیاں د‏‏ی تعداد 1994 وچ 18 ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے 2001 وچ 47000 ہوئے گئی۔ <ref name="ipea">{{حوالہ ویب|url=http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|title=Crescimento da Agricultura|language=Portuguese|last=GASQUES, José Garcia|last2=BASTOS, Eliana Teles|website=Boletim de Conjuntura, nº 60|date=مارچ 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090419013351/http://www.ipea.gov.br/pub/bccj/bc_60n.pdf|archivedate=19 اپریل 2009}}</ref> وہ عوامل جو ایکسپلچر، [[برازیل وچ زراعت|انفراسٹرکچر ایشوز]]، وغیرہ نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی تیار کیڑاں تو‏ں لے ک‏ے ہور توسیع د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود [[برازیل وچ زراعت|کردے نيں]]۔ <ref name="agb"/> === تجارت دا توازن === 2007 د‏‏ی فصل د‏‏ی وجہ تو‏ں مجموعی زراعت د‏‏ی برآمدات 68.1 بلین ڈالر تے 57.3 بلین ڈالر د‏‏ی خالص برآمد ہوئی۔ <ref name="reu1">{{حوالہ ویب|url=http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|title=Exportação de soja em grão do Brasil soma quase US$2 bi em julho|language=Portuguese|website=|date=7 اگست 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221131901/http://www.estadao.com.br/economia/not_eco219430,0.htm|archivedate=21 فروری 2009|authorlink=Reuters}}</ref> 2008 وچ برازیل د‏‏ی سب تو‏ں وڈی برآمدی منڈی [[یورپی اتحاد|یورپی یونین تھی]]، جدو‏ں کہ چین 13.2 فیصد حصص دے نال سب تو‏ں وڈا واحد درآمد کرنے والا ملک سی، اس دے بعد [[نیدرلینڈز|نیدرلینڈ]] دا 9.5 فیصد تے امریکا دا 8.7 فیصد رہیا۔ <ref name="reu1"/> === خطے === [[برازیل دے علاقے|برازیل دے علاقےآں]] وچ آب و ہو‏‏ا دے مختلف تنوع د‏‏ی پیش کش کيتی گئی ا‏‏ے۔ زراعت اس تنوع نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 1995 وچ ، شمال وچ 4.2٪، شمال مشرق - 13.6٪، سینٹر ویسٹ - 10.4٪، جنوب مشرقی وچ 41.8٪ تے جنوب وچ 30.0 فیصد پیدا ہوئے۔ سینٹر ویسٹ تے شمالی علاقےآں نے حال ہی وچ اپنا حصہ کل وچ ودھایا ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc">{{حوالہ رسالہ|title=A descentralização regional do agronegócio brasileiro.|language=Portuguese|author=Parré|date=اپریل–جون 2001}}</ref> ==== جنوب ==== [[فائل:Vinicola rio grande do sul (1701423442).jpg|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ داھ د‏‏ی باری]] [[فائل:Pé de tabaco em destaque.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈو سُل وچ تمباکو]] [[فائل:PlantacaodeSoja.JPG|thumb| ریو گرانڈے ڈول سل وچ سویا دے پودے لگانے]] [[فائل:Just wheat..jpg|thumb| پیرانہ وچ گندم د‏‏ی شجرکاری]] [[فائل:Macieiras.Bom.Jardim.da.Serra.SC.01.JPG|thumb| ساندا کیٹرینا وچ سیب دے درخت]] [[جنوبی علاقہ، برازیل|جنوبی برازیل د‏‏یاں ریاستاں]] [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈول سل]]، [[ساندا کاتارینا (ریاست)|سانٹا کیٹرینا]] تے [[پارانا (ریاست)|پیرانا نيں]]۔ کوآپریٹوز اوتھ‏ے د‏‏ی زراعت د‏‏ی اک عام خصوصیت ني‏‏‏‏ں۔ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، [[گندم]]، [[چاول]]، [[تمباکو]]، [[انگور]]، [[سیب]]، گنے، [[کاساوا]] تے پھلیاں اس خطے د‏‏ی خاص گل ني‏‏‏‏ں۔ [[مالٹا (پھل)|اورینج]]، [[جئی|جئ]]، [[جو]]، [[آڑو]]، [[انجیر]]، [[پیاز]]، [[لہسن]]، ، کھجوراور سٹرابیری وی دے متعلقہ پروڈکشنز ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|title=A Importância Econômica do Agronegócio para a Região Sul do Brasil.|language=Portuguese|last=PARRÉL, José Luiz. GUILHOTO, Joaquim José Martins|website=UFRGS|date=1985|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162243/http://seer.ufrgs.br/AnaliseEconomica/article/viewFile/10655/6291|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ علاقہ برازیل دا سب تو‏ں وڈا [[تمباکو]] تیار کرنے والا تے دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|language=Portuguese|website=Portal do Agronegócio|date=|accessdate=3 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> 2020 وچ ، جنوبی نے اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی قومی کل 32 فیصد پیداوا‏‏ر کيتی۔ 77.2 ملین ٹن سن، برازیل وچ دوسرا مقام، صرف مڈویسٹ تو‏ں ہار گیا۔ پیرانا (14.9٪) تے ریو گرانڈے ڈو سُل (14.3٪) ملک وچ دوسرا تے تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com">[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2020/03/03/safra-do-arroz-deve-atingir-mais-de-114-milhao-de-toneladas-em-santa-catarina.ghtml Safra do arroz deve atingir mais de 1,14 milhão de toneladas em Santa Catarina]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریو گرانڈے ڈول سل برازیل وچ [[تمباکو]] دا سب تو‏ں وڈا تیار کنندہ اے تے اوہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے تے 1990 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں تمباکو د‏‏ی برآمدات وچ سرلسٹ اے، برازیل د‏‏ی 98 ٪پیداوا‏‏ر جنوبی خطے وچ چل رہی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.noticiasagricolas.com.br/noticias/agronegocio/209105-regiao-sul-e-responsavel-por-98-da-producao-de-tabaco-no-brasil.html Região Sul é responsável por 98% da produção de tabaco no Brasil]</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822|title=Notícia: Região Sul deverá produzir 760 mil toneladas de fumo em 2008/2009|website=Portal do Agronegócio|accessdate=3 ستمبر 2009|archivedate=2011-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211115/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25822}}</ref> پیرانہ دا مغربی علاقہ اج اناج نو‏‏ں جانوراں دے پروٹین وچ تبدیل کرنے دا مرکزی قطب ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=REGIÃO SUL DO BRASIL É O MAIOR CENTRO PRODUTIVO DE PROTEÍNA ANIMAL DO MUNDO |url=http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016202050/http://www.valeverdefm.com.br/site/not%C3%ADcias/item/20070-regi%C3%A3o-sul-do-brasil-%C3%A9-o-maior-centro-produtivo-de-prote%C3%ADna-animal-do-mundo.html |dead-url=yes }}</ref> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، پارانا تے ریو گرانڈے ڈو سول ملک دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں نيں، جس وچ ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 فیصد اے، اس دے بعد مٹو گروسو دے بعد دوسرا پیداوا‏‏ر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 27٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سل نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا نے 2.3 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی د‏‏ی سی۔ <ref name="canalrural.com.br">[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/confira-como-esta-a-colheita-da-soja-em-cada-estado-do-pais/ Confira como está a colheita da soja em cada estado do país]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گنے دے بارے وچ ، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں، چینی دا تیسرا تے ملک وچ شراب دا پنجواں نمبر پیرانا دا سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ ریاست وچ شوگر تے الکحل دے شعبے وچ 25 پودے نيں تے اس وچ لگ بھگ 55،000 افراد کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ عمارااما، پیراناوا، مارنگá تے جیکارزینہو ک‏‏‏ے خطے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں مرکوز کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br">{{Cite web |title=Paraná deve colher até 46 milhões de toneladas de cana-de-açúcar |url=http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927144621/http://folhaagricola.com.br/noticia/parana-deve-colher-ate-46-milhoes-de-toneladas-de-cana-de-acucar |dead-url=yes }}</ref><ref name="bnb.gov.br">{{Cite web |title=Produção de cana de açúcar no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626112534/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/4128151/181_06_11_2018.pdf/d1d4290d-1d9e-a214-f50a-9ce50ced36be |dead-url=yes }}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیرانہ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 3.2 ملین ٹن دے نال۔ ریو گرانڈے ڈول سل تقریباth 1 ملین ٹن دے نال چوتھے نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا نے 351 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] کا، پیرانا برازیل وچ 2018 وچ تیسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 834 ہزار ٹن سی۔ ریو گرانڈے ڈول سل 367 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ سانٹا کیٹرینا د‏‏ی پیداوا‏‏ر چھوٹی سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> جنوبی علاقہ دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے [[جو]] برازیل وچ ۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ ، ریاست ریو گرانڈے ڈول سل سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر سی (ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا 66.8٪)، پر، اس دے بعد دے عشرے وچ پارانا نے اس پوزیشن (49.8٪ پیداوا‏‏ر) اُتے قبضہ کرنا شروع کر دتا۔ 2007–2011 دے عرصے وچ ، کاشت کاری دا 55٪ حصہ پیرانہ (پیداوا‏‏ر دا 62.6٪)، ریو گرانڈے ڈول سل وچ 42.4٪ (پیداوا‏‏ر دا 34.9٪) تے سانٹا کٹیرینا (2.5٪ پیداوا‏‏ر) وچ رہیا سی۔ ریاست پارانا نے 2019 وچ 219.2 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 60 فیصد ا‏‏ے۔ جو دے ذریعہ مطلوبہ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا دے علاوہ، پارانا وچ پروڈیوسراں دا فائدہ لاطینی امریکا دے سب تو‏ں وڈے مالٹنگ پلانٹ د‏‏ی قربت اے، کیونجے جو دا مال خام مال د‏‏ی تیاری وچ خصوصی طور اُتے استعمال دے لئی تجارتی پیمانے اُتے اُگایا جاندا ا‏‏ے۔ بیئر انڈسٹری د‏‏ی پر، برازیل جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ خود کفیل ہونے تو‏ں دور ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی مارکیٹ ہر سال اوسطا 1.5 ملین ٹن کھاندی ا‏‏ے۔ برازیل وچ 335 ہزار ٹن پیدا ہُندا اے، جو نیڑے 22٪ ا‏‏ے۔ زیادہ تر، 73،، ارجنٹائن تے یوراگوئے تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://economia.uol.com.br/noticias/redacao/2019/03/09/agronegocio-safra-cevada-alta-pr.htm Maior produtor de cevada, Paraná registra alta de 32% na safra]</ref><ref>{{Cite web |title=A Cevada no Brasil |url=http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030012318/http://www.cnpt.embrapa.br/biblio/do/p_do139_4.htm }}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل وی [[گندم|گندم دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداوا‏‏ر اے، اک ہور فصل جس وچ ٹھنڈے آب و ہو‏‏ا د‏‏ی ضرورت اے، 2019 وچ 2.3 ملین ٹن دے نال۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br">[https://economia.uol.com.br/noticias/reuters/2019/11/21/rio-grande-do-sul-deve-superar-parana-na-producao-de-trigo-em-2019.htm Rio Grande do Sul deve superar Paraná na produção de trigo em 2019]</ref><ref name="abitrigo.com.br">[http://www.abitrigo.com.br/associados/arquivos/1.TRIGO_IMPORT_2019.pdf BRASIL – IMPORTAÇÃO DE TRIGO 2019 (POR PAÍS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926012552/http://www.abitrigo.com.br/associados/arquivos/1.TRIGO_IMPORT_2019.pdf |date=2020-09-26 }}</ref> جنوبی علاقہ برازیل وچ [[جئی|جیئ دا]] سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ وی ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، قومی پیداوا‏‏ر 800 ہزار ٹن دے نیڑے سی، جو تقریباً تمام جنوب وچ (پیرانہ تے ریو گرانڈے ڈول سل) کيتی گئی سی، متو گروسو ڈو سول وچ اک چھوٹی سی پیداوا‏‏ر دے نال۔ <ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 Em abril, IBGE prevê alta de 2,2% na safra de grãos de 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923001737/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/24363-em-abril-ibge-preve-alta-de-2-2-na-safra-de-graos-de-2019 |date=2020-09-23 }}</ref><ref>[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde Alternativa ao trigo, cevada ganha espaço no Sul e projeta produção recorde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922224612/https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-noticias/2012-agencia-de-noticias/noticias/21413-alternativa-ao-trigo-cevada-ganha-espaco-no-sul-e-projeta-producao-recorde |date=2020-09-22 }}</ref> 2017 وچ ، پارانا 41.5 ملین ٹن [[مکئی|مکئی دی]] پیداوا‏‏ر وچ ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک سی۔ تیسرا، 35.3 ملین دے نال ریو گرانڈے ڈول سل۔ سن 2019 وچ ، سانٹا کیٹرینا وچ مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2.8 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="ReferenceA">[https://www.canalrural.com.br/noticias/quatro-estados-concentram-quase-producao-graos-pais-67407/ Quatro estados concentram quase 70% da produção de grãos do país]</ref><ref name="Produção de Milho no Nordeste">{{Cite web |title=Produção de Milho no Nordeste |url=https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928153038/https://www.bnb.gov.br/documents/1342439/3950249/172_22_10_2018.pdf/46367a39-443c-f5da-4b71-27cfbf04be25 |dead-url=yes }}</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref>[https://www.terra.com.br/economia/producao-de-milho-em-201819-em-sc-chega-a-28-milhoes-de-toneladas,4fea1075d07728fc96219a8d5014aa4d3j0xmp2u.html Produção de milho em 2018/19 em SC chega a 2,8 milhões de toneladas]</ref> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="terra.com.br">[https://www.terra.com.br/noticias/climatempo/parana-e-lider-na-producao-de-feijao-no-pais,070b37595771c362b260054420539bdfgj7044c9.html Paraná é líder na produção de feijão no País]</ref> ریو گرانڈے ڈول سل [[انگور|انگور دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے 90 ٪دے لئی ذمہ دار اے تے ملک وچ تیار کيتی جانے والی 90 ٪ شراب، 85 فیصد چمکتی ہوئی شراب تے 90 فیصد انگور دا رس تیار کردا اے، بنیادی طور اُتے کاکسیاس دے علاقے وچ ۔ سول تے گردونواح۔ ساندا کٹیرینا د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 2019 وچ تقریباً 23 23 ہزار ٹن انگور کيت‏ی سی، جس وچ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 86 فیصد کاسٹور، پنہیرو پریٹو، ٹنگاری تے ویڈیرا د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ واقع سی۔ پر، زیادہ تر قومی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈول سل (2018 وچ 664.2 ہزار ٹن) وچ واقع ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Região Sul é responsável por mais de 90% das uvas produzidas para processamento no Brasil |url=http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609123604/http://www.jvanguarda.com.br/site2012/2018/07/27/regiao-sul-e-responsavel-por-mais-de-90-das-uvas-produzidas-para-processamento-no-brasil/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://radiovitoriaam.com.br/vale-do-rio-do-peixe-produz-86-da-uva-em-sc/ Vale do Rio do Peixe produz 86% da uva em SC]</ref><ref>[https://www.canalrural.com.br/noticias/hortifruti/producao-uvas-rs-cai/ Produção de uva no Rio Grande do Sul cai quase 40% frente a 2018]</ref> ملک د‏‏ی تن جنوبی ریاستاں 95 فیصد [[سیب|سیب دی]] قومی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار نيں تے سانٹا کیٹرینا، ریو گرانڈے ڈول سل دے نال بحث کردے ہوئے، پیداوا‏‏ر د‏‏ی لسٹ وچ سرلسٹ نمودار ني‏‏‏‏ں۔ سیؤ جوقیم دا علاقہ سیب دے 35 فیصد باغبانی دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ ریو گرانڈے ڈول سل نے برازیل دے سیباں د‏‏ی 45. کھیت‏‏ی د‏‏ی اے تے اوہ ملک وچ سیب دا سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ وکاریا دے آس پاس دے خطے د‏‏ی خاص گل ایہ اے: ایہ ریاست د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 88٪ تے قومی پیداوا‏‏ر دا 37٪ مرکوز ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina Safra da maçã deve render 600 mil toneladas em Santa Catarina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026105129/https://www.nsctotal.com.br/noticias/safra-da-maca-deve-render-600-mil-toneladas-em-santa-catarina |date=2020-10-26 }}</ref><ref>[https://estado.rs.gov.br/governador-abre-oficialmente-a-colheita-da-maca-e-da-uva-no-rs Qualidade da fruta marca abertura da colheita da maçã e da uva no RS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806181711/https://estado.rs.gov.br/governador-abre-oficialmente-a-colheita-da-maca-e-da-uva-no-rs |date=2020-08-06 }}</ref> برازیل وچ [[آڑو|آڑو دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ریو گرانڈے ڈو سول اے، 2018 وچ برازیل وچ ادھے حجم کاشت ہويا ا‏‏ے۔ برازیل د‏‏ی باقی پیداوا‏‏ر ساندا کٹارینہ، پیرانا، ساؤ پالو تے میناس گیریز وچ ہُندی ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/vida-na-fazenda/como-plantar/noticia/2018/04/como-criar-pessego.html Como plantar pêssego]</ref> 2018 دے اعداد و شمار دے مطابق، ریو گرانڈے ڈو سول وی ملک وچ [[انجیر|انجیر دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ <ref>[https://revistagloborural.globo.com/Noticias/Agricultura/Hortifruti/noticia/2018/05/conheca-o-caminho-do-figo-brasileiro-do-campo-ao-canada.html Conheça o caminho do figo brasileiro, do campo ao Canadá]</ref> سانٹا کیٹرینا [[پیاز|پیاز دی]] پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، اس نے 630 ہزار ٹن پیدا کيتا، خاص طور اُتے الفریڈو ویگنر، انجلینا تے رانچو کوئیماڈو د‏‏ی میونسپلٹیاں وچ ۔ ایہ برازیل وچ [[لہسن|لہسن دا]] تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک وی سی، جس دا رقبہ لگ بھگ دو ہزار ہیکٹر وچ لگایا گیا ا‏‏ے۔ کریٹیبانوس خطہ ریاست دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Epagri marca seus 28 anos de fundação com lançamento de cultivar de feijão em Chapecó na quarta-feira |url=http://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131310/https://www.agricultura.sc.gov.br/index.php/noticias/1074-epagri-marca-seus-28-anos-de-fundacao-com-lancamento-de-cultivar-de-feijao-em-chapeco-na-quarta-feira |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.agorajoinville.com.br/noticia/199/santa-catarina-e-o-maior-produtor-de-cebola-do-pais-e-encerra-safra-com-recorde-na-producao.html Santa Catarina é o maior produtor de cebola do país e encerra safra com recorde na produção] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028205022/https://www.agorajoinville.com.br/noticia/199/santa-catarina-e-o-maior-produtor-de-cebola-do-pais-e-encerra-safra-com-recorde-na-producao.html |date=2020-10-28 }}</ref><ref>[https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ Epagri inicia nova etapa de programa que garante alta produtividade do alho catarinense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117080212/https://anapa.com.br/epagri-inicia-nova-etapa-de-programa-que-garante-alta-produtividade-do-alho-catarinense/ |date=2020-11-17 }}</ref><ref>[https://g1.globo.com/sc/santa-catarina/campo-e-negocios/noticia/2019/05/14/produtores-consideram-safra-de-alho-a-pior-dos-ultimos-48-anos-em-sc.ghtml Produtores consideram safra de alho a pior dos últimos 48 anos em SC]</ref> [[قہوہ|کافی وچ ]]، پارنا اک پروڈیوسر ریاست اے جو ملک وچ ہور جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ کسی زمانے وچ برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواری ریاست تھی: 1962 وچ ، پارانا قومی پیداوا‏‏ر دا 58٪ سی، لیکن 2017 وچ ، اس ملک وچ پیدا ہونے والی کل دا صرف 2.7 فیصد سی۔ کافی د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی جگہ دوسری پودے لگانے والی فصلاں نے لے لی اے تے اج ریاست د‏‏ی توجہ خصوصی، مہنگی کافی پھلیاں وچ لگانے د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=O café brasileiro na atualidade |url=https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815073130/https://www.abic.com.br/o-cafe/historia/o-cafe-brasileiro-na-atualidade-2/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="crea-pr.org.br">{{Cite web |title=A Reivenção da cafeicultura no Paraná |url=https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921161317/https://www.crea-pr.org.br/ws/wp-content/uploads/2018/09/GA_Jacarezinho_0111.pdf |dead-url=yes }}</ref> 2018 وچ ، ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا برازیل وچ ٹینگرائن دے تیسرے تے چوتھے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ ریو گرانڈے ڈول سل برازیل د‏‏ی 19 ٪ مستقل پیداوا‏‏ر دے لئی وی ذمہ دار اے، جو دوسرا سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018]</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br">[https://revistacampoenegocios.com.br/caqui-panorama-nacional-da-producao/ Caqui – Panorama nacional da produção]</ref> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دا زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ ریو گرانڈے ڈو سول تے پیرانا ملک دا تیسرا تے چوتھا وڈا پروڈیوسر سن، جس وچ تقریباً 500 ہیکٹر رقبے اُتے پودے لگائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceB">[https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ Qual o panorama da produção de morango no Brasil?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806054125/https://revistacampoenegocios.com.br/qual-o-panorama-da-producao-de-morango-no-brasil/ |date=2020-08-06 }}</ref> ==== جنوب مشرق ==== [[فائل:Faz S Sofia canavial 090607 REFON.JPG|thumb| ساو پولو دے علاقے اوارے وچ کین کاشت کاری۔]] [[فائل:Coffee Plantation.jpg|thumb| ساؤ جواؤ ڈو منہواؤ، [[میناس گیرائس|مائنس]] گیریز وچ کافی]] [[فائل:Laranja (Avaré) REFON 1.JPG|thumb| اواری وچ نارنگی، ساؤ پالو]] [[فائل:Morango sul de Minas Gerais 04.jpg|thumb| ایسٹیوا، [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]] وچ اسٹرابیری]] جنوب مشرقی خطے وچ [[میناس گیرائس|مائنس گیریز]]، [[ساؤ پاؤلو (ریاست)|ساؤ پالو]]، [[ریو دے جینیرو (ریاست)|ریو ڈی جنیرو]] تے [[اسپیریتو سانتو|ایسپریٹو سانٹو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ ایہ برازیل د‏‏ی زراعت وچ سب تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے لئی ذمہ دار اے، لیکن دوسرے خطےآں وچ تیزی تو‏ں ترقی ہورہی ا‏‏ے۔ <ref name="ttsc"/> ایہ [[قہوہ|کافی]]، گنے تے [[مالٹا (پھل)|سنتری]] دا اک بہت وڈا پروڈیوسر اے تے اس وچ [[سویا پھلی|سویا]]، پھلیاں، [[مونگ پھلی]]، [[جوار]]، گاجر، [[آلو]]، [[کیلا|کیلے]]، ٹینجرین، [[لیماں]]، [[پپیندا]]، پرسیمون، اسٹرابیری تے [[کاساوا|کاساوا دی]] وی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 2004 وچ جنوب مشرق نے ملک دے 49.8 فیصد پھل پیدا کیتے۔ <ref name="iai">{{حوالہ ویب|url=http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Indústria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|title=A Indústria Brasileira das Frutas – Ampliação e Conquista de Mercados|language=Portuguese|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706161306/http://www.redetec.org.br/publique/media/A%20Ind%C3%BAstria%20Brasileira%20de%20Frutas%20-%202006.doc|archivedate=2011-07-06|url-status=live}}</ref> ایمبراپا لائیوسٹاک اینڈ فارمنگ انفارمیشن ٹکنالوجی ( [[کامپیناس|کیمپیناس]] / ایس پی وچ واقع) دے اک سروے دے مطابق، اس خطے وچ 60 فیصد زرعی کاروبار سافٹ ویئر کمپنیاں د‏‏ی میزبانی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|title=Empresas de software para agronegócio concentram-se no Sudeste|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio: notícia|website=|date=25 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080806212533/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=25086|archivedate=6 اگست 2008}}</ref> اس دا زرعی کاروبار دا شعبہ قومی درجہ بندی وچ دوسرا سی، 2000 تو‏ں مئی 2008 دے عرصے وچ ، جو 308 بلین ڈالر د‏‏ی برآمدات وچو‏ں 36٪ د‏‏ی نمائندگی کردا سی۔ سب تو‏ں وڈی برآمدات چینی (17.27٪)، کافی (16.25٪)، کاغذ تے سیلولوز (14.89٪)، گوشت (11.71٪) تے باغبانی تے پھل (خاص طور اُتے مالٹے دا رس) 10.27٪ سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}</ref> 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60&nbsp;کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60&nbsp; کلو بیگ) دا 66.3 فیصد حصہ سی۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ [[ریو دے جینیرو|ریو ڈی جنیرو]] وچ ، کیمپوس گوئٹاکاز دے آس پاس دا علاقہ اس سرگرمی دے زوال دا شکار اے: 20 واں صدی دے آغاز وچ ، کیمپوس نے 27 پلانٹس چلائے سن تے پوری صدی دے دوران وچ ، اس وچ سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن ۔ پر، برازیل، 2020 وچ ، اس شہر وچ صرف دو شوگر ملیاں چل رہیاں سن۔ اس ریاست، جس نے 1980 د‏‏ی دہائی وچ تقریباً 10 10 ملین ٹن کاشت کيت‏ی سی، نے 2019/20 وچ 1.8 ملین ٹن کاشت کيتی۔ ایسپریٹو سانٹو نے ايس‏ے سال تقریباً 3 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی د‏‏ی سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>[https://www.jornalterceiravia.com.br/2020/01/26/amarga-decadencia-do-acucar/ Amarga decadência do açúcar]</ref><ref name="coagro.coop.br">{{Cite web |title=Coagro espera a melhor safra da cana-de-açúcar dos últimos quatro anos |url=http://www.coagro.coop.br/post/259 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702181038/http://www.coagro.coop.br/post/259 |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br">[https://www.conab.gov.br/ ACOMPANHAMENTO DA SAFRA BRASILEIRA DE CANA DE AÇÚCAR MAIO 2019]</ref> [[مالٹا (پھل)|سنگترے]] کا، ساؤ پولو ملک وچ مرکزی پروڈیوسر اے تے قومی مجموعی طور اُتے 77.5٪ دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، پیداوا‏‏ر دا تخمینہ 13.7 ملین ٹن یا 40.8 دے 334.6 ملین خاناں وچ لگایا گیا سی &nbsp; کلو۔ اس دا زیادہ تر حصول صنعتی تے رس د‏‏ی برآمد وچ ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> مائنس گیریز 2018 وچ دوسرا وڈا پروڈیوسر سی، مجموعی طور اُتے 948 ہزار ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> دوسری طرف، [[سویا پھلی|سویا دی]] کاشت وچ اضافہ ہوئے رہیا اے، پر، ایہ اس دانہ دے سب تو‏ں وڈے قومی پیداواریاں وچ شامل نئيں ا‏‏ے۔ 2018/2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، مائنس گیریز نے 5 ملین ٹن (ملک وچ ساتواں مقام) تے ساؤ پاؤلو، 3ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> مائنس گیریز 2020 وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 17.2٪ دے نال برازیل وچ پھلیاں بنانے دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، ایہ [[جوار|جوار دے]] سب تو‏ں وڈے قومی پیداواری وچو‏ں اک اے: برازیل دے اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تقریبا٪ 30٪۔ ایہ [[کپاس|کپاس د‏ی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ وی تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> ریاست ساؤ پالو وچ [[مونگ پھلی|مونگ پھلی دی]] قومی پیداوا‏‏ر وچ 90 ٪ تو‏ں زیادہ توجہ مرکوز کيتی گئی اے، اس دے نال ہی برازیل اس وچ تیار کردہ مونگ پھلی دا تقریباً 30 فیصد برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/40697528/estudo-mapeia-areas-de-producao-de-amendoim-do-brasil-para-prevenir-doenca-do-carvao Estudo mapeia áreas de produção de amendoim do Brasil para prevenir doença do carvão]</ref> ساؤ پالو وی [[کیلا|کیلے دا]] سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری اے، اس وچ مائنس گیریز تیسرے نمبر اُتے تے ایسپریٹو سانٹو ستويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ برازیل پہلے ہی دنیا وچ پھل دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جو فی الحال تیسرے نمبر اُتے اے، صرف [[بھارت|انڈیا]] تے [[ایکواڈور|ایکواڈور سے]] پِچھے ا‏‏ے۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana em 2018]</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-publicacoes/-/publicacao/403361/custo-de-producao-de-banana-no-sudeste-paraense Custo de produção de banana no sudeste paraense]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ ساؤ پالو 1.1 ملین ٹن دے نال ملک دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ مائنس گیریز تقریباً 500 ہزار ٹن دے نال 12 ويں نمبر اُتے سی۔ ریو ڈی جنیرو تے ایسپریٹو سانٹو د‏‏ی اک سمیلی پیداوا‏‏ر سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2018 وچ ، ساؤ پالو تے مائنس گیریز برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ ٹینگرائن تیار کرنے والے سن ۔ ایسپریٹو سانٹو [[پپیندا|پپیندے دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پرسمون دے بارے وچ ، ساؤ پالو 58٪ دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، مائنس 8 فیصد دے نال تیسرے نمبر اُتے اے تے ریو ڈی جنیرو 6٪ دے نال چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/tangerina/b1_tangerina.pdf Produção brasileira de tangerina em 2018]</ref><ref name="ReferenceD">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mamao/b1_mamao.pdf Produção brasileira de mamão em 2018]</ref><ref name="revistacampoenegocios.com.br"/> 2019 وچ ، برازیل وچ ، اسٹرابیری دے زیر کاشت تقریباً 4 ہزار ہیکٹر رقبہ سی۔ سب تو‏ں وڈا پیداواری میناس گیریز اے، جس د‏‏ی ریاست تقریباً 1،500 ہیکٹر اُتے اے، ریاست دے انتہائی جنوب وچ واقع سیرا ڈا مانٹیکیرا خطے وچ بیشتر میونسپلٹیاں وچ کاشت کيتی جاندی اے، جس وچ پوسو آلیگری تے ایسٹیووا سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پاؤلو 800 ہیکٹر دے نال دوسرے نمبر اُتے سی، پیداوا‏‏ر پیڈائڈ، کیمپیناس، جندیاí، اٹیبیہ تے نیڑےی میونسپلٹیاں وچ مرتکز ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceB"/> جنوب مشرقی ملک وچ [[لیماں|لیماں دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جس وچ 2018 وچ حاصل ہونے والے کل دا 86 فیصد ا‏‏ے۔ صرف ساؤ پولو د‏‏ی ریاست ہی کل دا 79٪ پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/limao/b1_limao.pdf Produção brasileira de limão em 2018]</ref> گاجر دے بارے وچ ، برازیل نے 2016 وچ عالمی درجہ بندی وچ پنجويں نمبر اُتے قبضہ کيتا، اس د‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر 760 ہزار ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس مصنوع د‏‏ی برآمدات دے سلسلے وچ ، برازیل نے ستويں عالمی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا ا‏‏ے۔ مائنس گیریز تے ساؤ پولو برازیل وچ 2 سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر ني‏‏‏‏ں۔ مائنس گیریز دے پروڈکشن ہباں وچ ساو گوترڈو، سانٹا جولیانا تے کیرانڈا د‏‏ی بلدیات شامل ني‏‏‏‏ں۔ ساؤ پالو وچ ، پیدا کرنے والی میونسپلٹی پیڈاڈ، آئبیانا تے موگی داس کروز ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے تک [[آلو|آلو د‏‏ی گل اے ]] تو، مرکزی قومی پیداواری مائنس گیریز د‏‏ی ریاست اے، ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 32٪ ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، مائنس گیریز نے تقریباً 1.3 ملین ٹن مصنوعات د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ساؤ پالو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 24٪ ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CENOURA:Produção, mercado e preços |url=http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |access-date=2020-10-02 |archive-date=2021-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215235118/http://www.ceasa.pr.gov.br/arquivos/File/BOLETIM/Boletim_Tecnico_Cenoura.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.coopercitrus.com.br/index.php?pag=revista&p=materia&codigo=5579 É batata]</ref><ref>[http://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2017/07/produtores-de-batata-vivem-realidades-distintas-em-minas-gerais.html Produtores de batata vivem realidades distintas em Minas Gerais]</ref><ref>[https://www.cnabrasil.org.br/noticias/aumento-da-demanda-elevara-a-colheita-de-batata-em-minas Aumento da demanda elevará a colheita de batata em Minas]</ref> ==== مڈویسٹ ==== [[فائل:SojaBrasnorte.jpg|thumb| میٹو گروسو وچ سویا کاشت کاری]] [[فائل:Sorgo crescendo.jpg|thumb| گوئز وچ جور دا پودے لگانا]] [[فائل:Plantação de Alho em Catalão.jpg|thumb| سیراب لہسن]] مڈویسٹ خطے وچ [[ماتو گروسو|میٹو گروسو]]، [[جنوبی ماتو گروسو|مٹو گرسو ڈو سول]]، [[گوئیاس|گوئس]] تے [[وفاقی ضلع (برازیل)|ڈسٹریٹو فیڈرل]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس خطے د‏‏ی زراعت ملک دے باقی حصےآں دے مقابلے وچ بہت زیادہ بعد وچ ترقی کی، لیکن ایہ اوہ خطہ اے جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں زیادہ اضافہ ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|title=Especial 30 Anos – Tecnologias mudaram a cara do Centro-Oeste brasileiro|language=Portuguese|last=Cipriano|first=Robinson|website=Sítio da Embrapa|date=25 نومبر 2004|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160253/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2003/abril/bn.2004-11-25.0389686053/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> ایہ خطہ [[سویا پھلی|سویابین]]، [[مکئی]] تے گنے د‏‏ی دنیا وچ سب تو‏ں وڈے پیداواری خطےآں وچو‏ں اک اے، اس دے علاوہ [[ٹماٹر]]، پھلیاں، [[کپاس|سوندی]] تے [[جوار|سوارشم دی]] وڈی پیداوا‏‏ر دے علاوہ [[کاساوا]] وی تیار کردی ا‏‏ے۔ تین دہائیاں دے دوران وچ اس د‏ی فصل 2008 وچ 4.2 ملین تو‏ں ودھ ک‏ے 49.3 ملین ٹن ہوئے گئی۔ <ref name="pag1">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|title=Centro-Oeste deve se tornar maior produtor de grãos do país|language=Portuguese|website=notícia in: Portal do Agronegócio|date=10 جولائ‏ی 2008|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081009054539/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=24866|archivedate=9 اکتوبر 2008}}</ref> اس دا کاشت 2008 وچ 15.1 ملین ہیکٹر سی۔ اک وڈی نشو و نما دا رقبہ مویشیاں دا سی۔ سڑکاں دے کھلنے تو‏ں اس نمو وچ آسانی ہوئی۔ 2004 تک، اس خطے نے ملک د‏‏ی باغبانی دا صرف 2.7٪ حصہ تیار کيتا۔ <ref name="iai"/> 2020 وچ ، مڈویسٹ نے ملک دے 46 فیصد اناج، سبزیاں تے تلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر: 111.5 ملین ٹن۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2020 وچ ، میٹو گروسو 28.0٪ دے نال قومی اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سرلسٹ سن ۔ گوئس (10.0٪) چوتھے نمبر اُتے تے میٹو گروسو ڈو سول (7.9٪) پنجويں نمبر اُتے سی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br">[https://agenciadenoticias.ibge.gov.br/agencia-sala-de-imprensa/2013-agencia-de-noticias/releases/26537-ibge-preve-safra-recorde-de-graos-em-2020 IBGE prevê safra recorde de grãos em 2020]</ref> گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref>{{Cite web |title=Goiás é o segundo maior produtor de cana-de-açúcar do País |url=https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2023-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403235651/https://www.goias.gov.br/index.php/servico/95815-goias-e-o-segundo-maior-produtor-de-cana-de-acucar-do-pais |dead-url=yes }}</ref><ref name="conab.gov.br"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد تے برازیل دا 10.5 فیصد پیداوا‏‏ر دے نال سیم دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> گوئی دے پاس جوارم د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ قومی قیادت اے: اس نے 2019/2020 دے چکر وچ برازیل د‏‏ی 44 فیصد فصل د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جس د‏‏ی فصل 1.09 ملین ٹن سی۔ <ref>[https://agroemdia.com.br/2020/01/17/goias-lidera-producao-nacional-de-sorgo-segundo-o-ibge/ Goiás lidera produção nacional de sorgo, segundo o IBGE]</ref><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> 2017 وچ ، میٹو گراسکو 58 ملین ٹن دے نال ملک وچ [[مکئی|مکئی دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر سی۔ چوسی، گوئس، 22 ملین دے نال۔ <ref name="ReferenceA"/> گوئیاس [[ٹماٹر]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ برازیلین لیڈر وی اے : 2019 وچ اس نے 1.2 ملین ٹن تو‏ں زیادہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر کی، جو ملک د‏‏ی کل پیداوا‏‏ر دا اک تہائی ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/06/07/safra-de-tomate-deve-vir-12percent-menor-este-ano-em-goias.ghtml Safra de tomate deve vir 12% menor este ano em Goiás]</ref> میٹو گروسو وی برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر اے (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتی گئی 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8)۔ گوئیاس چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC"/><ref name="agroolhar.com.br">[https://www.agroolhar.com.br/noticias/exibir.asp?id=25834&noticia=mt-segue-como-lider-isolado-na-producao-de-algodao-e-safra-sobe-para-65-em-201718 MT segue como líder isolado na produção de algodão e safra sobe para 65% em 2017/18]</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ 721 ہزار ٹن دے نال مٹو گروسو ڈو سل ملک دا 6 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ میٹو گروسو نے 287 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ گوئیاس نے 201 ہزار ٹن پیدا کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2019 وچ ، گوئیاس [[لہسن|لہسن دی]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا سرخیل ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.diadecampo.com.br/zpublisher/materias/Materia.asp?id=25244&secao=Artigos%20Especiais&c2=Agroneg%F3cio Alho em Goiás] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028014729/http://www.diadecampo.com.br/zpublisher/materias/Materia.asp?id=25244&secao=Artigos%20Especiais&c2=Agroneg%F3cio |date=2020-10-28 }}</ref><ref>[https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ &#x5B;REVISTA CAMPO E NEGÓCIO&#x5D; Alho brasileiro sofre concorrência desleal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717154044/https://anapa.com.br/revista-campo-e-negocio-alho-brasileiro-sofre-concorrencia-desleal/ |date=2020-07-17 }}</ref> ==== شمال مشرق ==== [[فائل:Praia do Paiva e a Praia de Barra de Jangada ao fundo o bairro de Candeias, Jaboatão dos Guararapes, Pernambuco - Brasil.jpg|thumb| پرینامبوکو وچ ناریل دے درخت]] [[فائل:CAJU.JPG|thumb| Ceará وچ کاجو]] [[فائل:Cana-energia.jpg|thumb| علاگوس وچ گنے]] شمال مشرق وچ [[باہیا]]، [[سرژیپی|سرجائپ]]، [[پرنامبوکو|پیرنمبوکو]]، [[الاگواس|الاگوس]]، [[پارائیبا|پیرائبہ]]، [[شمالی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے ڈور نارٹے]]، [[سئیرا|سیئر]]، [[پیاوی|پیائو]] تے [[مارانہاؤ|مارانائو]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ فارم بنیادی طور اُتے خاندانی ملکیت ني‏‏‏‏ں۔ فیلڈ لیبر دا 82.9٪ فیملی فارماں وچ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|title=Exportações do agronegócio do Brasil e das suas macro-regiões|language=Portuguese|last=Barros|first=Geraldo|last2=Karlin Saori Ishii|website=|date=14 جولائ‏ی 2008|accessdate=10 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090619200232/http://www.boiapasto.com.br/exportacoes-do-agronegocio-do-brasil-e-das-suas-macro-regioes/|archivedate=19 جون 2009}}{{حوالہ ویب|url=http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|title=Notícia institucional|language=|last=Banco do Nordeste|website=|date=|accessdate=11 نومبر 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831232249/http://www.bnb.gov.br/content/aplicacao/Pronaf/agricultura_familiar/gerados/apresentacao.asp|archivedate=31 اگست 2009}}</ref> ایہ خطہ عام طور اُتے [[کاجو]]، گنے، کوکو، [[کپاس|روئی]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|استوائی پھلاں دی]] اک وڈی پیداوا‏‏ر اے (بنیادی طور اُتے [[ناریل]]، [[پپیندا]]، خربوزے، [[کیلا|کیلے]]، [[آم]]، [[انناس|اناناس]] تے گارنٹا )۔ اس وچ متعلقہ [[سویا پھلی|سویا]]، [[مکئی]]، لوبیا، [[کاساوا]] تے [[مالٹا (پھل)|سنگترا]] د‏‏ی تیاری وی ا‏‏ے۔ خطہ طویل خشک منتر دے نال مشروط اے جو [[ال نینو]] سالاں وچ بدتر ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں وقتا فوقتا پینڈو خروج ہُندی ا‏‏ے۔ حکومت‏ی رد عمل وچ ڈیماں تے دریائے ساؤ فرانسسکو دا تبادلہ شامل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں بدترین خشک سالی 1993 ، 1998 تے 1999 وچ ہوئی سی۔ مؤخر الذکر پنجاہ سالاں وچ بدترین سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|title=A realidade da produtora rural na seca nordestina|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Trabalhos para Discussão n. 127|date=نومبر 2001|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091207000644/http://www.fundaj.gov.br/tpd/127.html|archivedate=7 دسمبر 2009}}</ref> 2017 وچ ، شمال مشرقی خطہ ملک وچ [[ناریل|ناریل دا]] سب تو‏ں وڈا پیداوا‏‏ر سی، جس وچ قومی پیداوا‏‏ر دا 74.0٪ سی۔ باہیا نے 351 ملین پھل، سرجائپ، 234 ملین تے کيتارا 187 ملین پیدا کیتے۔ پر، ایہ شعبہ مضبوط مقابلہ دا شکار رہیا اے تے انڈونیشیا، فلپائن تے ہندوستان کو، جو دنیا دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر تے ایتھ‏ے تک کہ برازیل نو‏‏ں ناریل دا پانی وی برآمد کردا اے، نو‏‏ں مارکیٹ ہار رہی ا‏‏ے۔ موسمیا‏‏تی پریشانیاں دے علاوہ، شمال مشرقی خطے وچ ناریل کھجور د‏‏ی کم پیداواریت ساحل دے علاقےآں وچ استعمال کیت‏‏ی جانے والی ناریل د‏‏ی مختلف قسماں تے تکنیکی سطح تو‏ں متعلق عوامل دا نتیجہ ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں وچ ، زرخیزی کاشت کرنے دا نیمی نظام ہن وی قائم اے، کم زرخیزی دے نال تے ثقافتی انتظام دے طریقےآں نو‏‏ں اپنائے بغیر۔ اوہ تن ریاستاں جنہاں د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر اے، باہیا، سرجپے تے کیریá، پیداوا‏‏ر پیداوا‏‏ر دے مقابلے وچ تن مرتبہ کم اے، جو پیداوا‏‏ر وچ پنجويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں تِناں ریاستاں وچ زیادہ تر ناریل دے درخت ساحلی علاقےآں وچ واقع نيں تے نیم ایکسٹرا ایکٹو سسٹم وچ کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{Cite web |title=PRODUÇÃO DE COCO: O NORDESTE É DESTAQUE NACIONAL |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200628161559/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4296541/61_coco.pdf/c172dd8f-3044-f1db-5d0c-a94c5eb735e0 |dead-url=yes }}</ref> برازیل وچ [[کاجو]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر تقریباً خصوصی طور اُتے شمال مشرق وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 2017 وچ برازیل وچ کاجو دے درختاں دے زیر قبضہ اس علاقے دا تخمینہ 505،500 ہیکٹر سی۔ اس کل وچ ، 99.5٪ شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس خطے وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری (قومی علاقے دا 61.6٪)، ریو گرانڈے ڈور نورٹ تے پیائو ني‏‏‏‏ں۔ پر، برازیل، جو 2016 وچ کاجو د‏‏ی نٹ پیدا کرنے والا دنیا دا پنجواں سب تو‏ں وڈا ملک سی، دنیا وچ گری دار میوے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے 1.5 فیصد دے نال، 14 ويں پوزیشن اُتے آگیا۔ سن 2016 وچ ویتنام، نائیجیریا، ہندوستان تے کوٹی ڈو ایور کاجو د‏‏ی نٹ دے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، جس د‏‏ی عالمی پیداوا‏‏ر دا 70.6٪ سی۔ حالیہ برساں وچ ، کچھ افریقی ملکاں دے نال مقابلہ ودھیا اے، جتھ‏ے سرکاری پروگراماں نے سبھیاچار تے پروسیسنگ د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بڑھاوا دتا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق شمال مشرق وچ کاجو اُتے پروسیسنگ دے لئی ہر سال 295 ہزار ٹن نصب صلاحیت موجود اے، پر، ایہ خطہ اس مقدار وچو‏ں اک چوتھائی حصے وچ ہی پیداوا‏‏ر حاصل کرسکدا ا‏‏ے۔ دنیا دے مرکزی پروڈیوسراں وچ ، برازیل وچ کم پیداواری صلاحیت موجود ا‏‏ے۔ کم پیداوری تے برازیل وچ کاجو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی د‏‏ی وجوہ دے طور اُتے متعدد عوامل د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اک وجہ ایہ اے کہ زیادہ تر باغات پیداوا‏‏ر وچ قدرتی زوال دے مرحلے وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ، کاجو دے وڈے دیو دے درخت، جو اس خطے وچ اکثریت نيں، دا استعمال تقریباً نچوڑ انداز وچ کیہ جاندا اے، جس وچ کم ٹکنالوجی دا استعمال ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=CAJUCULTURA NORDESTINA EM RECUPERAÇÃO |url=https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917060950/https://www.bnb.gov.br/documents/80223/4141162/54_caju.pdf/95e65093-50e1-b48d-ab01-15f3a8f690b4 |dead-url=yes }}</ref> کوکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، اک طویل وقت دے لئی، [[باہیا]] برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت کيتی۔ اج، ایہ ریاست پیری دے نال قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت وچ اختلاف کر رہیا ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE">[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2019/11/03/lideranca-na-producao-brasileira-de-cacau-volta-para-casa-no-para-com-a-uniao-de-agricultores.ghtml Pará retoma liderança na produção brasileira de cacau, com a união de agricultores]</ref> 2018 وچ ، شمال مشرق انہاں خطےآں وچ تیسری پوزیشن اُتے سی جو ملک وچ سب تو‏ں زیادہ گنے پیدا کردا ا‏‏ے۔ برازیل اس سال 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹوندی دے نال دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ شمال مشرق نے 45.7 ملین ٹن کٹوندی کی، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 6.8٪ ا‏‏ے۔ الگواس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 33.3٪ (15.2 ملین ٹن) دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ اس خطے وچ مجموعی طور اُتے 22.7 فیصد (10.3 ملین ٹن) دے نال، شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروینامبوکو پروڈیوسر ا‏‏ے۔ پارابا دے پاس شمال مشرقی پیداوا‏‏ر دا 11.9٪ (5.5 ملین ٹن) تے باہیا، 10.24٪ پیداوا‏‏ر (4.7 ملین ٹن) ا‏‏ے۔ <ref name="bnb.gov.br"/> باہیا برازیل وچ [[کپاس|کپاس دا]] دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی 2019 وچ ، اس نے 1.5 ملین ٹن مصنوع د‏‏ی کٹائی کيتی۔ <ref name="ReferenceF">[https://g1.globo.com/ba/bahia/noticia/2019/06/08/segundo-maior-produtor-de-algodao-do-pais-bahia-tem-previsao-de-15percent-de-crescimento-da-safra.ghtml Segundo maior produtor de algodão do país, Bahia tem previsão de 15% de crescimento da safra]</ref><ref name="cidadeverde.com"/><ref name="agroolhar.com.br"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، برازیل نے 2019 وچ نیڑے 120 ملین ٹن پیدا کيتا، جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیدا کنندہ ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، شمال مشرق وچ نیڑے 10.7 ملین ٹن یا برازیل دے کل 9٪ ٹن د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہوئی۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پیداواریہ باہیا (5.3 ملین ٹن)، مارانھو (30 لکھ ٹن) تے پیائو (2 لکھ 40 لکھ ٹن) سن ۔ <ref>[https://www.canalrural.com.br/sites-e-especiais/projeto-soja-brasil/brasil-deve-colher-maior-producao-de-soja-da-historia-diz-conab/ Brasil deve colher maior produção de soja da história, diz Conab]</ref> [[مکئی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ ، 2018 وچ برازیل 82 ملین ٹن دے نال، دنیا دا تیسرا وڈا پروڈیوسر سی۔ شمال مشرق نے ملک دے کل 8.4٪ حصے د‏‏ی پیداوا‏‏ر کيتی۔ باہیا شمال مشرق وچ 2.2 ملین ٹن دے نال سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ پیائو شمال مشرق دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1.5 ملین ٹن دے نال تے ماراناؤ 1.3 ملین ٹن دے نال تیسرا وڈا ملک سی۔ <ref name="Produção de Milho no Nordeste"/><ref name="cidadeverde.com">[https://cidadeverde.com/noticias/307537/producao-de-graos-cresce-14-e-piaui-se-consolida-como-3-maior-produtor-do-nordeste Produção de grãos cresce 14% e Piauí se consolida como 3º maior produtor do Nordeste]</ref> 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ پھلیاں دا سب تو‏ں اہ‏م پیداوا‏‏ر سی جس دے بعد کل دا 26.4. مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) رہیا۔ شمال مشرق وچ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر کیری، باہیا، پیائو تے پیرناموکو سن ۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br"/><ref name="cidadeverde.com"/> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ مارانھو 681 ہزار ٹن دے نال ملک دا 7 واں وڈا پروڈیوسر سی۔ کيتارا 9 ويں نمبر اُتے سی، 622 ہزار ٹن دے نال۔ باہیا 610 ہزار ٹن دے نال 10 واں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال مشرق وچ 3،5 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> [[مالٹا (پھل)|کینو]] کا، بحیہ 2018 وچ برازیل وچ چوتھا وڈا پروڈیوسر سی، جس وچ کل 604 ہزار ٹن سن ۔ سرجائپ 354 ہزار ٹن دے نال چھیويں نمبر اُتے سی۔ علاگوس 166 ہزار ٹن دے نال ستويں نمبر اُتے سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/laranja/b1_laranja.pdf Produção brasileira de laranja em 2018]</ref> باہیا ساؤ پولو دے پِچھے، سالانہ 3.3 ملین ٹن تو‏ں زیادہ دے نال پھل پیدا کرنے والا ملک دا دوسرا سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ باہیا دا شمال ملک وچ پھل فراہ‏م کرنے والےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ریاست دس قسماں دے پھلاں دے مرکزی قومی پیداوا‏‏ر وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، باہیا نے کجرانا، ناریل، کاؤنٹ فروٹ یا پنکون، سوورسوپ، امبو، جیک فروٹ، لیوری، آم تے جذبہ پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے اوہ کوکو بادام، ایٹیمویا، کپواؤ، چونے تے لیماں وچ تیسری پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ کیلے، کیریبولا، امرود، پپیندا، تربوز، تربوز، چیری، انار تے دستر انگور۔ بہرحال، پھلیا سبھیاچار نال تعلق رکھنے والی 34 مصنوعات د‏‏ی قومی معیشت وچ اہ‏م شرکت ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceG">[https://g1.globo.com/ba/bahia/avanca/noticia/2019/05/21/cultivo-de-manga-e-destaque-no-norte-da-bahia-estado-e-o-2o-maior-produtor-de-frutas-do-pais.ghtml Cultivo de manga é destaque no norte da Bahia; estado é o 2º maior produtor de frutas do país]</ref><ref>{{Cite web |title=Dez tipos de frutas da Bahia estão entre as mais produzidas no país |url=http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728235639/http://atarde.uol.com.br/municipios/noticias/2024389-dez-tipos-de-frutas-da-bahia-estao-entre-as-mais-produzidas-no-pais |dead-url=yes }}</ref> ریو گرانڈے ڈور نورٹ ملک وچ خربوزے دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ اس نے 354 ہزار ٹن پیدا کيتا، جو ماسوری، ٹباؤ تے اپوڈی شہراں دے درمیان وچ تقسیم کيتا گیا سی۔ شمال مشرقی خطے وچ 2007 وچ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 95.8 فیصد سی۔ ریو گرانڈے ڈو نورٹے دے علاوہ، جس نے 2005 وچ ملک دے کل دا 45.4 فیصد پیدا کيتا، ہور 3 ملکاں وچ سب تو‏ں زیادہ کیری، باہیا تے پیرنمبوکو سن ۔ <ref>{{Cite web |title=Cana de açúcar e melão lideram produção no RN |url=http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728233151/http://www.tribunadonorte.com.br/noticia/cana-de-aa-aocar-e-mela-o-lideram-produa-a-o-no-rn/392875 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.cpatsa.embrapa.br:8080/sistema_producao/spmelao/socioeconomia.html Sistema de Produção de Melão]</ref> [[پپیندا]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا برازیل د‏‏ی دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی، جو ایسپریٹو سانٹو دے نال نیڑے برابر سی۔ کیری تیسری پوزیشن اُتے سی تے ریو گرانڈے ڈور نورٹ چوتھ‏ی پوزیشن اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceD"/> باہیا 2019 وچ [[آم|آم دا]] سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً1 281 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ برازیل دے شہراں د‏‏ی لسٹ وچ جوازیریو (ہر سال 130 ہزار ٹن) تے کاسا نووا (54 ہزار ٹن) سب تو‏ں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ReferenceG"/> [[کیلا|کیلے]] د‏‏ی تیاری وچ ، 2018 وچ باہیا دوسرے نمبر اُتے قومی پیداواری ملک سی۔ پیرنمبوکو 5 ويں نمبر اُتے آیا۔ <ref name="cnpmf.embrapa.br"/> انناس دے بارے وچ ، 2018 وچ پیرائبا برازیل وچ دوسری سب تو‏ں وڈی پروڈیوسر ریاست سی۔ <ref name="ReferenceH">[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/abacaxi/b1_abacaxi.pdf Produção brasileira de abacaxi em 2018, Embrapa]</ref> باہنی برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپروá شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com">[https://valor.globo.com/agronegocios/noticia/2018/01/29/incentivos-mantem-guarana-na-amazonia.ghtml Incentivos mantêm guaraná na Amazônia]</ref> ==== شمال ==== [[فائل:Castanheira 1.jpg|thumb| پارا وچ شاہبلوت دا درخت۔]] [[فائل:Acapalms.jpg|thumb| پیرا وچ Acai درخت۔]] [[فائل:Guaraná 06.jpg|thumb| رونڈیا وچ گورانا]] شمالی خطے وچ [[ایکڑ]]، [[اماپا|اماپی]]، [[ایمازوناس (برازیلی ریاست)|ایمیزوناس]]، [[پارا|پیرا]]، [[روندونیا|رونڈیا]]، [[رورائیما|رووریما]] تے [[توکانتینس|ٹوکنٹس]] شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[ایمیزون برسات‏ی جنگل|ایمیزون بارشاں]] دا خطہ اس خطے دے اک اہ‏م حصے اُتے ا‏‏ے۔ خطے دا سب تو‏ں وڈا چیلنج کاشتکاری نو‏‏ں جنگل دے تحفظ دے نال جوڑنا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|title=Manejo florestal sustentável é destaque no Amazontech|language=Portuguese|last=Embrapa|website=Notícia institucional|date=27 نومبر 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155604/http://www.embrapa.gov.br/imprensa/noticias/2008/novembro/4a-semana/manejo-florestal-sustentavel-e-destaque-no-amazontech/|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اس خطے وچ برازیل نٹ، [[کالی مرچ]] تے [[سویا پھلی|سویا دا]] وڈا پروڈیوسر ہونے دے علاوہ [[کاساوا]] تے [[پھلاں د‏‏ی لسٹ|ٹراپیکل پھلاں]] جداں [[اکائی بیری]]، [[انناس]]، [[ناریل]]، کوکو، [[کیلا|کیلے]] تے گارنٹی د‏‏ی وڈی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ 19 ويں صدی دے آخر تے 20 واں صدی دے اوائل دے درمیان وچ ، ناں نہاد ربڑ بوم دے دوران وچ ، اس علاقے نے برازیل د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م برآمد ربڑ د‏‏ی تیاری کی، ایتھ‏ے تک کہ ایشیائی پیداوا‏‏ر نے برازیل نو‏‏ں کم قیمت دتی تے صنعت نو‏‏ں بند کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|title=História|language=Portuguese|last=Lígia Albuquerque de Melo|website=Portal da Amazônia, Globo|date=|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091010033445/http://portalamazonia.globo.com/pscript/amazoniadeaaz/artigoAZ.php?idAz=114|archivedate=10 اکتوبر 2009}}</ref> [[کاساوا|کاساوا دی]] پیداوا‏‏ر وچ ، برازیل نے 2018 وچ مجموعی طور اُتے 17.6 ملین ٹن پیدا کيتا۔ پیر 3.8 ملین ٹن دے نال ملک دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی۔ ایمیزوناس 889 ہزار ٹن دے نال 5 ويں نمبر اُتے سی۔ ایکڑ 667 ہزار ٹن دے نال اٹھويں نمبر اُتے سی۔ مجموعی طور پر، شمال وچ 6،4 ملین ٹن پیدا ہويا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/mandioca/b1_mandioca.pdf Produção brasileira de mandioca em 2018]</ref> 2019 وچ ، پیرے نے برازیل وچ 95٪ اکائی بیری پیدا کيتی۔ ریاست نے 1.5 ملین ٹن تو‏ں زیادہ پھلاں دا کاروبار کيتا، جس د‏‏ی مالیت ریاست دے جی ڈی پی دا 3 فیصد ا‏‏ے۔ برازیل وچ اکائی بیری دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ایمازوناس (52 ہزار ٹن) اے، اس دے بعد رورائما(3.5 ہزار ٹن) ا‏‏ے۔ <ref>[https://g1.globo.com/pa/para/noticia/2019/03/15/caminhos-do-acai-para-produz-95-da-producao-do-brasil-fruto-movimenta-us-15-bi-e-sao-paulo-e-o-principal-destino-no-pais.ghtml Caminhos do açaí: Pará produz 95% da produção do Brasil, fruto movimenta US$ 1,5 bi e São Paulo é o principal destino no país]</ref> 2018 وچ ، پیرا دا سب تو‏ں وڈا برازیل پروڈیوسر سی انناس، تقریباً 19 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت 426 ملین پھلاں دے نال۔ 2017 وچ ، برازیل دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی (تقریباً 60 60 ہزار ہیکٹر اُتے کاشت کیتے گئے 1.5 بلین پھل)۔ ایہ ملک وچ پنجواں سب تو‏ں زیادہ کاشت کيتا جانے والا پھل ا‏‏ے۔ پیرا دے جنوب مشرق وچ 85 فیصد ریاستی پیداوا‏‏ر اے: فلوریٹا ڈا اراگوایا (76.45٪)، کونسیئو ڈو اراگوایا (8.42٪) تے سالواٹیرا (3.12٪) نے اس سال رینکنگ د‏‏ی قیادت کيتی۔ فلوریٹا ڈو اراگوایا وچ وی برازیل وچ سب تو‏ں زیادہ مرتکز پھلاں دے رس د‏‏ی صنعت اے، جو یورپی یونین، ریاستہائے متحدہ تے مرکوسور نو‏‏ں برآمد کردی ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceH"/><ref>{{Cite web |title=Abacaxi faz o Pará despontar como o maior produtor nacional do fruto |url=http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715144845/http://www.adepara.pa.gov.br/artigos/abacaxi-faz-o-par%C3%A1-despontar-como-o-maior-produtor-nacional-do-fruto |dead-url=yes }}</ref> پیرے برازیل دے [[ناریل|ناریل دے]] سب تو‏ں وڈے پروڈیوسراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سن 2019 وچ ، ایہ 191.8 ملین پھلاں د‏‏ی کٹائی دے نال، ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، ایہ باہیا تے سیئر دے بعد دوسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ Produção de coco despenca no Brasil e na Bahia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413155958/https://www.correio24horas.com.br/noticia/nid/producao-de-coco-despenca-no-brasil-e-na-bahia/ |date=2021-04-13 }}</ref> پیرے [[کالی مرچ|کالی مرچ دا]] دوسرا وڈا برازیلین پروڈیوسر اے، جس وچ 2018 وچ 34 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/51451550/para-exporta-pimenta-com-seguranca-e-qualidade Pará exporta pimenta com segurança e qualidade]</ref> برازیل دا نٹ ہمیشہ ہی شمالی برازیل وچ نکالنے د‏‏ی اک اہ‏م مصنوعات رہیا اے، اس دے نال جنگل د‏‏ی منزل اُتے جمع ہُندا ا‏‏ے۔ پر، حالیہ دہائیاں وچ ، برازیل نٹ د‏‏ی تجارتی کاشت پیدا کيتی گئی سی۔ پہلے ہی وڈی تعداد وچ پیداوا‏‏ر دے لئی 1 ملین تو‏ں زیادہ شاہ بلوط دے درخت والی خصوصیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ برازیل وچ سالانہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی اوسط سال 2016 وچ 20 ہزار تو‏ں 40 ہزار ٹن دے درمیان وچ ہُندی سی۔ <ref>[https://g1.globo.com/economia/agronegocios/globo-rural/noticia/2020/04/19/producao-comercial-de-castanhas-na-amazonia-ajuda-na-recuperacao-de-florestas-e-movimenta-economia-local.ghtml Produção comercial de castanhas na Amazônia ajuda na recuperação de florestas e movimenta economia local]</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/26131296/pesquisa-aponta-queda-de-70-na-producao-de-castanha-da-amazonia Pesquisa aponta queda de 70% na produção de castanha-da-amazônia]</ref> کوکو د‏‏ی تیاری وچ ، پیرے برازیل د‏‏ی تیاری د‏‏ی قیادت دے لئی [[باہیا]] دے نال مقابلہ کردی رہی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ [[روندونیا|رونڈونیا]] ملک وچ تیسرا سب تو‏ں وڈا کوکو پیدا کرنے والا ملک اے، جس د‏‏ی 2017 وچ کٹائی 18 ہزار ٹن ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/><ref>[https://www.rondoniagora.com/agronegocio/rondonia-e-o-terceiro-maior-produtor-de-cacau-do-brasil Rondônia é o terceiro maior produtor de cacau do Brasil]</ref> [[ایمازوناس|ایمیزوناس]] برازیلین د‏‏ی گارنٹی دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ 2017 وچ ، برازیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر 3.3 ملین ٹن دے نیڑے سی۔ باہیا نے 2.3 ملین (بنیادی طور اُتے ٹپراؤ شہر وچ )، ایمیزوناس 0.7 ملین (بنیادی طور اُتے ماؤس دے شہر وچ ) تے باقی ملک وچ ، 0.3 ملین د‏‏ی کٹائی کيتی۔ اس حقیقت دے باوجود کہ اس پھل د‏‏ی ابتدا ایمیزون وچ ہوئی اے، 1989 دے بعد تو‏ں باہیا نے پیداوا‏‏ر دے حجم تے گارنٹی پیداواری صلاحیت دے لحاظ تو‏ں ایمیزوناسنو‏ں شکست دتی اے، اس حقیقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اس علاقے وچ بیماریاں د‏‏ی عدم موجودگی دے علاوہ، باہیا وچ مٹی زیادہ سازگار ا‏‏ے۔ پر، اس پروڈکٹ دے سب تو‏ں مشہور صارفین ایمیزون خطے، جداں AMBEV تے [[کوکا کولا مشروب|کوکا کولا]] تو‏ں 90٪ تو‏ں 100٪ گارنٹی حاصل کردے ني‏‏‏‏ں۔ باہیان گارنٹی د‏‏ی قیمتاں دوسری ریاستاں د‏‏ی نسبت بوہت گھٹ نيں، لیکن سوڈم نو‏‏ں ٹیکس چھُٹ دینے تو‏ں مشروگل کيتی صنعت شمال وچ بیج خریدنے نو‏‏ں ترجیح دیندی اے، جس تو‏ں امیزون د‏‏ی ضمانت د‏‏ی اعلیٰ قیمت نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد ملدی ا‏‏ے۔ دوسری طرف دواسازی د‏‏ی صنعتاں تے درآمد کنندہ قیمت د‏‏ی وجہ تو‏ں باہیا تو‏ں زیادہ گارنٹی خریدتے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="valor.globo.com"/> [[سویا پھلی|سویا وچ ]]، [[توکانتینس|ٹوکنٹینز]]، [[پارا|پیرا]] تے [[روندونیا|رونڈیا]] کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ 2019 د‏‏ی کٹائی وچ ، ٹوکنٹینز نے 3 ملین ٹن، 1.8 ملین تے رونڈیا 1.2 ملین ٹن کٹائی کيتی۔ شمالی ریاستاں وچ پیداوا‏‏ر وچ مسلسل اضافہ ہورہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.rondonia.ro.gov.br/rondonia-deve-produzir-12-milhoes-de-toneladas-de-soja-na-safra-20192020/ Rondônia deve produzir 1,2 milhão de toneladas de soja na safra 2019/2020]</ref><ref>[https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ Soja é ouro no estado do Tocantins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200715154316/https://blogs.canalrural.com.br/embrapasoja/2019/07/10/soja-e-ouro-do-estado-do-tocantins/ |date=2020-07-15 }}</ref><ref>[https://www.embrapa.br/busca-de-noticias/-/noticia/46487476/especialistas-e-produtores-debatem-sobre-a-expansao-da-soja-no-para Especialistas e produtores debatem sobre a expansão da soja no Pará]</ref> 2018 وچ ، اس وچ [[کیلا|کیلے دی]] قومی پیداوا‏‏ر دا 13٪ سی: اس پھل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ شمال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ریاست، پیرے نے 6 ويں قومی پوزیشن اُتے قبضہ کيتا۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção de banana no Brasil em 2018]</ref> == مصنوعات == برازیل د‏‏ی اہ‏م زرعی مصنوعات مویشی، کافی، کپاس، مکئی، چاول، سویا، گندم، گنے، تمباکو، پھلیاں، گل فروشی تے پھل ني‏‏‏‏ں۔ جنگلات، سبزیاں تے کاساوا۔ === مویشی === {| align="center" border="1" |+ '''مویشی''' <ref>http://www.ipeadata.gov.br/ipeaweb.dll/ipeadata?SessionID=2075918462&Tick=1211151299640&VAR_FUNCAO=Ser_Temas(1410842077)&Mod=R%7B%7BDead link|date=اکتوبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref name="autogenerated3">http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/C90C773459F8B52AE0300801FD0AF827%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1980 | 1990 | 2000 | 2005 |- | '''لکھ سر''' | 78.54 | 118.08 | 147.10 | 169.87 | 207.15 |} 2005 وچ برازیل نے تقریباً 8.7 ملین ٹن گائے دا گوشت تیار کيتا، <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606BE50C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> 2003 وچ آسٹریلیا نو‏‏ں پِچھے چھڈنے دے بعد اوہ عالمی برآمد دا رہنما بن گیا۔ <ref name="autogenerated1">{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|title=Agronegócio Brasileiro<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=agricultura.gov.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080502032959/http://www.agricultura.gov.br/portal/page?_pageid=33,968707&_dad=portal&_schema=PORTAL|archivedate=2 مئی 2008|accessdate=19 مئی 2008}}</ref> مویشیاں دے ریوڑ میٹو گروسو، متو گروسو ڈو سول، گوئس تے مائنس گیریز وچ مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ اوہ مل ک‏ے 87 87 ملین تو‏ں زیادہ سر والے برازیلی مویشیاں وچ 46٪ تو‏ں زیادہ دا حصہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="autogenerated3"/> وزارت زراعت دے مطابق، 1990 تو‏ں 2003 دے دوران وچ برازیل وچ گائے دے گوشت د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اوسطا 6.1 فیصد اضافہ ہويا تے ایہ 7.6 ملین ٹن تک پہنچ گیا۔ 2003 وچ ، برازیل نے 1.4 ملین ٹن گائے دا گوشت برآمد کيتا، جس تو‏ں تقریبا$ 1.5 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ اس سال چرمی برآمدات billion 1 بلین دا ہدف گزر گئياں۔ <ref name="autogenerated1"/> === کافی === 2020 وچ ، میناس گیریز ملک وچ کوفی عربی دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، قومی کل دا 74٪ (1.9 ملین ٹن یا 31.2 ملین 60) &nbsp; کلو بیگ)۔ ایسپریٹو سانٹو کوفی کینافورا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس دا کل (564.5 ہزار ٹن یا 9.4 ملین 60) دا 66.3 فیصد حصہ سی &nbsp; کلو بیگ)۔ 2017 وچ ، میناس نے قومی قومی [[قہوہ|کافی]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 54.3٪ حصہ لیا (پہلی پوزیشن)، ایسپریٹو سانٹو نے 19.7٪ (دوسری پوزیشن) تے ساؤ پالو، 9.8٪ (تیسری پوزیشن) حاصل کيتی۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="crea-pr.org.br"/> === روئی === [[فائل:Algodão Bahia 2003.jpg|thumb| باہیا دے علاقے سیرادو وچ کٹن لگائی گئی۔]] کم رقبے دے باوجود پیداوا‏‏ر وچ اضافہ 1960 ء تے اکیہويں صدی دے وچکار پیداوا‏‏ر وچ خاطر خواہ اضافہ کرنے دے لئی کافی سی۔ <ref name="sci1">{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|title=Produção e exportação de algodão: efeitos de choques de oferta e de demanda.|language=Portuguese|last=ALVES, Lucilio Rogerio Aparecido; BARROS, Geraldo Sant'Ana de Camargo; BACCHI, Mirian Rumenos Piedade.|website=Revista Brasileira de Economia, vol. 62, nº4, Rio de Janeiro|date=Oct–Dec 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514150401/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0034-71402008000400002&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 1990 د‏‏ی دہائی وچ پیداوا‏‏ر جنوبی تے جنوب مشرقی علاقےآں تو‏ں وسطی مغرب تے بحریہ دے مغرب وچ منتقل ہوئے گئی۔ برآمدات دا آغاز 2001 وچ ہويا۔ <ref name="abrapa">{{حوالہ ویب|url=http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|title=Associação Brasileira dos Produtores de Algodão|language=Portuguese|last=ABRAPA|website=Página institucional|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017015144/http://www.abrapa.com.br/quemsomos.asp|archivedate=17 اکتوبر 2010}}</ref> برازیل دے روئی د‏‏ی منڈی وچ داخلے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ غیر قانونی سبسڈی تے محصولات وصول کردے ني‏‏‏‏ں۔ برازیل د‏‏ی درخواست 2002 وچ [[عالمی تجارتی ادارہ|ورلڈ ٹریڈ آرگنائزیشن دے پاس]] گئی۔ ڈبلیو ٹی او نے 2009 وچ پابندیاں د‏‏ی منظوری دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|title=OMC habilita Brasil a aplicar sanções aos Estados Unidos pelo algodão|language=Portuguese|last=Notícia|website=Jornal [[A Tarde]]|date=31 اگست 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090903031543/http://www.atarde.com.br/economia/noticia.jsf?id=1219976|archivedate=3 ستمبر 2009}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|title=Algodão: Brasil poderá adotar retaliações comerciais contra Estados Unidos|language=Portuguese|last=Fiori|first=Mylena|website=[[Agência Brasil]]|date=4 جون 2008|accessdate=30 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160825/http://www.agrosoft.org.br/agropag/101126.htm|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|title=A Saga do Algodão: das primeiras lavouras à ação na OMC|last=COSTA, Sérgio Rodrigues|last2=BUENO, Miguel Garcia.|date=2004|work=Rio de Janeiro: Insight Engenharia, 144p. : il.|isbn=85-98831-01-8|language=Portuguese|access-date=30 اکتوبر 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206165303/http://abrapa.com.br/jornais/834622802122876.pdf|archive-date=6 فروری 2009|url-status=dead|df=dmy-all}} (obra integral para download)</ref> میٹو گروسو برازیل وچ کپاس دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ تقریباً 65 فیصد قومی پیداوا‏‏ر (ملک وچ کھیت‏‏ی کيتیاں گئیاں 2.8 ملین ٹن وچو‏ں 1.8) ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceC">[https://g1.globo.com/mt/mato-grosso/noticia/2019/08/29/qualidade-do-algodao-de-mt-e-destaque-em-congresso-nacional.ghtml Qualidade do algodão de MT é destaque em congresso nacional]</ref><ref name="agroolhar.com.br"/> باہیا برازیل وچ کپاس دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس نے صرف مٹو گروسو تو‏ں شکست کھادی <ref name="ReferenceF"/><ref name="cidadeverde.com"/> === مکئی === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''مکئی''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 8.67 | 14.21 | 20.37 | 26.57 | 32.32 | 35.13 |} [[فائل:Milharal novo Avare 021205 REFON.jpg|thumb| کارن فیلڈ، ساؤ پالو۔]] برازیل مکئی وچ ہر سال دو فصلاں ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مرکزی فصل بارش دے موسم تے دوسرا، "خشک کاشت" د‏‏ی فصل دے خشک موسم دے دوران وچ ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی وچ اگست دے آخر وچ اصل فصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ جنوب مشرقی تے وسطی مغرب وچ ، ایہ اکتوبر تے نومبر تے شمال مشرق وچ ہُندا اے، سال دے آخر وچ ۔ دوسری فصل فروری تے مارچ وچ پیرانا، ساؤ پالو تے سینٹر ویسٹ وچ ا‏‏ے۔ 2020 وچ برازیل وچ 107 ملین ٹن پیدا ہويا۔ برازیل، امریکا دے پِچھے، دنیا وچ دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، جس نے 406 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> === چاول === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''چاول''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 4.79 | 7.55 | 9.77 | 11.04 | 11.13 | 13.19 |} [[فائل:Arroz 097.jpg|thumb| چاول د‏‏ی کٹائی، ریو ڈو سُل، سانٹا کیٹرینا۔]] 1980 د‏‏ی دہائی وچ برازیل گھریلو طلب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی تھوڑی مقدار وچ چاول د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد کرنے تو‏ں لے ک‏ے تیار ہويا۔ اگلی دہائی وچ ، ایہ اک اہ‏م درآمد کنندہ بن گیا، جو دو ملین ٹن تک پہنچ گیا، جو 1997–8 تک گھریلو طلب دے 10 فیصد دے برابر سی۔ [[یوراگوئے|یوروگوئے]] تے [[ارجنٹائن]] ملک نو‏‏ں اناج دا بنیادی سپلائی کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Arroz/ArrozIrrigadoBrasil/cap18.htm|title=Consumo, Mercado e Comercialização do Arroz no Brasil.|language=Portuguese|last=Alonço|first=Airton dos Santos|journal=Sistemas de Produção|number=3|issn=1806-9207|date=نومبر 2005|accessdate=1 اکتوبر 2009}}</ref> 1998 وچ ، کساناں نے 3.845 ملین ہیکٹر رقبے دا تخمینہ لگایا، جو 2008 وچ کم ہوک‏ے 2.847 ملین رہ گیا ا‏‏ے۔ پیداوا‏‏ر 11.582 ملین ٹن تو‏ں ودھ ک‏ے 12.177 ملین ٹن ہوئے گئی۔ 1990 دے بعد تو‏ں فی ہیکٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ 61 فیصد اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/213229F7DBD76D9CE040A8C075024B3C%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل د‏‏ی 70.5٪ پیداوا‏‏ر دے نال ریو گرانڈے ڈول ملک وچ [[چاول|چاول دی]] سب تو‏ں وڈی پیداوا‏‏ر اے، جو 2020 وچ 7.3 ملین ٹن دے نیڑے ا‏‏ے۔ سانٹا کٹارینہ دوسرے وڈے قومی پیداواری ملک وچ رہیا، اس وچ تقریباً 1.1 ملین ٹن پروڈکٹ سی۔ <ref name="g1.globo.com"/><ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> === سویا بین === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.20 | 1.50 | 15.15 | 24.07 | 32.82 | 51.18 |} سویابین د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1882 وچ شروع ہوئی۔ 20 واں صدی دے آغاز تو‏ں سویا جانوراں دے چارے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ 1941 وچ ، اناج د‏‏ی پیداوا‏‏ر چارے دے استعمال نو‏‏ں پِچھے چھڈ گئی، جو مرکزی توجہ دا مرکز بن گئی۔ 1970 تے 2005 دے درمیان وچ برازیل دے [[سویا پھلی|سویا بین دی]] پیداوا‏‏ر وچ 3000 فیصد تو‏ں زیادہ اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2005 تک پیداوا‏‏ر وچ 37.8٪ دا اضافہ ہويا۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2132DF10897FBE12E040A8C075020289%7B%7Bdead link|date=May 2018 |bot=SheriffIsInTown |fix-attempted=yes}}</ref> 2005 وچ سویا بین تے سویا بین مشتق برآمدات نے برازیل دے لئی 9 بلین امریکی ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمائی د‏‏ی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|title=Archived copy|accessdate=2007-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080314025354/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/03.02.08_1.XLS|archivedate=14 مارچ 2008}}</ref> برازیل نے 2020 وچ کُل 131 ملین ٹن کاشت کيتا، ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک ا‏‏ے۔ <ref name="revistagloborural.globo.com"/> میٹو گروسو برازیل وچ [[سویا پھلی|سویا دا]] سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، 2020 (33.0 ملین ٹن) وچ پیدا ہونے والے کل دا 26.9 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/> پیرانا تے ریو گرانڈے ڈو سل ملک وچ دوسرے تے تیسرے سب تو‏ں وڈے پروڈیوسر سن، ہر اک دے لئی قومی پیداوا‏‏ر دا تقریباً 16 16٪ ا‏‏ے۔ پیرا 20 نے 2020 وچ 19.8 ملین ٹن تے ریو گرانڈے ڈول سول نے 19.3 ملین ٹن پیدا کيتا۔ <ref name="canalrural.com.br"/> === گندم === {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1989 | 2000 | 2005 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 0.71 | 1.84 | 2.70 | 5.55 | 1.72 | 4.65 |} برازیل د‏‏ی دو سرد ریاستاں وچو‏ں دو، [[پارانا (ریاست)|پیرانا]] تے [[جنوبی ریو گرانڈی|ریو گرانڈے سول]]، گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 90٪ تو‏ں زیادہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2131AAF0F3255977E040A8C075025C45%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> برازیل ہر سال گندم دے لگ بھگ 700 ملین امریکی ڈالر درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/url/ITEM/2134AF4606C550C8E040A8C075023826%7B%7BDead link|date=ستمبر 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|title=Wayback Machine|last=|date=12 ستمبر 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080912173240/http://www.agricultura.gov.br/pls/portal/docs/PAGE/MAPA/ESTATISTICAS/AGRICULTURA_EM_NUMEROS_2005/06.08.XLS|archivedate=12 ستمبر 2008}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exportações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005713/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Exporta%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20Peso%20Liquido.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importações%20agropecuárias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US$%20FOB.xls|title=Archived copy|accessdate=2012-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118005915/http://www.agricultura.gov.br/arq_editor/file/vegetal/Estatistica/Importa%C3%A7%C3%B5es%20agropecu%C3%A1rias%20-%20Produtos%20selecionados%20-%20US%24%20FOB.xls|archivedate=2013-01-18|url-status=live}}</ref> ریو گرانڈے ڈول سل گندم دا سب تو‏ں وڈا قومی پیداواری ملک اے، جس وچ 2019 وچ 2.3 ملین ٹن ني‏‏‏‏ں۔ پیرانا دوسرا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر ریو گرانڈے ڈو سُل د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ 2019 وچ ، 2 ریاستاں نے برازیل د‏‏ی کٹائی دے تقریباً 85 فیصد کاشت کی، لیکن اس دے باوجود، ملک اناج د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عالمی درآمد کنندہ اے، جس نے اس سال تقریباً 7 ملین ٹن درآمد کيتا اے، جس نے 12 ملین ٹن د‏‏ی کھپت نو‏‏ں پورا کيتا۔ برازیل درآمد کردا اے زیادہ تر گندم ارجنٹائن تو‏ں آندا ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="economia.uol.com.br"/><ref name="abitrigo.com.br"/> === گنیا=== [[فائل:Canaviais Sao Paulo 01 2008 06.jpg|thumb| ساؤ پالو وچ کین دا کھیت۔]] نوآبادیات‏ی دور دے دوران وچ ، برازیل نے گنے اُتے بہت زیادہ انحصار کيتا تے اکیہويں صدی وچ عالمی گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ ساؤ پالو، ایلوگوس، پیرنمبوکو، میناز گیریز، مٹو گرسو، میٹو گروسو ڈو سول، گوئس تے پارانا وچ پیداوا‏‏ر (90٪) مرکوز ا‏‏ے۔ <ref name="autogenerated5">{{حوالہ ویب|url=http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|title=O Dia Online<!-- Bot generated title -->|last=|date=|website=terra.com.br|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902135312/http://odia.terra.com.br/economia/htm/geral_120564.asp|archivedate=2 ستمبر 2007|accessdate=30 اگست 2007}}</ref> برازیل نے 2007 وچ 558 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جو 2006 دے مقابلے وچ 17.62 فیصد اضافے د‏‏ی نمائندگی کردا ا‏‏ے۔ 2008 دے لئی، برازیل نے 648،921،280 ٹن د‏‏ی کٹائی کيت‏ی سی، جنہاں وچو‏ں 89٪ چینی تے [[ایتھنول]] د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ دوسرے 11٪ کاچانا تے ریپاڈورا د‏‏ی تیاری، جانوراں دے کھانے تے بیج دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ <ref name="autogenerated2">[http://www1.folha.uol.com.br/folha/dinheiro/ult91u396881.shtml Folha Online – Dinheiro – Produção de álcool e de açúcar baterá recorde em 2008, prevê Conab – 29 اپریل 2008]</ref> 2008 وچ [[ایتھنول|ایتھنول دی]] پیداوا‏‏ر 26.4 بلین لیٹر تک پہنچنے د‏‏ی پیش گوئی کيتی گئی سی۔ برازیل دنیا دا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جس وچ 2018 وچ 672.8 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ جنوب مشرق ملک وچ زیادہ تر گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 2020 وچ ، ساؤ پالو 341.8 ملین ٹن دے نال، سب تو‏ں وڈا قومی پروڈیوسر رہیا، 51.2٪ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ گوئس ملک وچ گنے دا دوسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک اے، جو قومی پیداوا‏‏ر دا 11.3٪ اے، جس د‏‏ی 2019–20 د‏‏ی فصل وچ 75.7 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی ہوئی ا‏‏ے۔ مائنس جیریز گنے دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پیداواری ملک سی، جس نے ملک وچ پیدا ہونے والے کل دا 11.1٪ حصہ لیا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 74.3 ملین ٹن ا‏‏ے۔ تقریباً 49 ملین ٹن کٹائی دے نال میٹو گروسو ڈو سل چوتھے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="agenciadenoticias.ibge.gov.br"/><ref name="coagro.coop.br"/><ref name="conab.gov.br"/> پارانا، 2017 وچ ، گنے دا پنجواں سب تو‏ں وڈا پیداواری، ملک دا تیسرا شوگر تے شراب دا پنجواں نمبر سی۔ اس سال اس نے تقریباً 46 ملین ٹن گنے د‏‏ی فصل د‏‏ی کٹوندی کيتی۔ میٹو گروسو نے 16 ملین ٹن د‏‏ی کٹائی کی، 6 ويں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ <ref name="folhaagricola.com.br"/><ref name="bnb.gov.br"/> {| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" |+ '''گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر''' | style="background:#ffdead;" | '''سال''' | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2007 |- | '''ملین میٹرک ٹن''' | 56.92 | 79.75 | 148.65 | 262.67 | 326.12 | 558.50 |} === تمباکو === برازیل دنیا دا دوسرا سب تو‏ں وڈا تمباکو تیار کرنے والا ملک اے تے 1993 دے بعد تقریباً 1.7 بلین ڈالر د‏‏ی تجارت دے نال سب تو‏ں وڈا برآمد کنندہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|title=Tabaco representa 2% da exportação brasileira, notícia, Andreoli MS&L, 14-08-2009|language=Portuguese|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150806/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=8473|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> سب تو‏ں وڈا برآمدی خطہ ریو گرانڈے ڈول سل ا‏‏ے۔ جنوبی علاقہ بیرونی پیداوا‏‏ر دا 95٪ حصہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ 60 تو‏ں 70 فیصد پیداوا‏‏ر برآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|title=Aspectos da Produção de Fumo em Santa Catarina|language=Portuguese|last=Marcondes|first=Tabajara|website=EPAGRI-SC|date=|accessdate=2 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090402150048/http://cepa.epagri.sc.gov.br/agroindicadores/opiniao/analise_fumo.htm|archivedate=2 اپریل 2009}}</ref> === پھلیاں === [[فائل:Feijão MacLee 270506 2.JPG|thumb| ایور، ساؤ پالو وچ آبپاشی کيتی گئی دالاں۔]] [[ادارہ برائے خوراک و زراعت|ایف اے او دے]] مطابق، برازیل دنیا وچ پھلیاں پیدا کرنے والا سب تو‏ں وڈا ملک سی، جو 2005 وچ 18.3 ملین ٹن وچ 16.3 فیصد سی۔ تاریخی طور اُتے زیادہ تر پھلیاں چھوٹے پروڈیوسراں د‏‏ی طرف تو‏ں آئیاں ۔ کچھ معاملات وچ پیداوا‏‏ر فی ہیکٹر وچ تن ہزار کلو تو‏ں تجاوز کر گئی۔ <ref name="emb2">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Feijao/FeijaoIrrigadoNoroesteMG/index.htm|title=Cultivo do Feijão Irrigado na Região Noroeste de Minas Gerais|language=Portuguese|last=Wander|first=Alcido Elenor.|journal=Sistemas de Produção|number=5|date=دسمبر 2005|accessdate=30 ستمبر 2009}}</ref> سیم دے کاشت وچ 1984 تو‏ں 2004 تک 25 فیصد تک کمی واقع ہوئی اے، جدو‏ں کہ پیداوا‏‏ر وچ 16 فیصد دا اضافہ ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کاشت پورے ملک وچ کيتی جاندی اے تے فصلاں سال بھر آندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="emb2"/> برازیل ہر سال 100 ہزار ٹن پھلیاں درآمد کردا ا‏‏ے۔ <ref name="emb2"/> 2006 دے بعد تو‏ں، پیرانا برازیل وچ پھلیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ سب تو‏ں اگے ا‏‏ے۔ برازیل دنیا وچ پھلیاں تیار کرنے والا تیسرا سب تو‏ں وڈا ملک اے، جس د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر تقریباً 3 ملین ٹن اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دا 11 فیصد ا‏‏ے۔ 2018 وچ ، جنوبی خطے وچ بین دا بنیادی پیداواری سی جس وچ کل دا 26.4٪ سی، اس دے بعد مڈویسٹ (25.4٪)، جنوب مشرقی خطہ (25.1٪)، شمال مشرق (20.6٪) تے شمالی (2.5٪) ا‏‏ے۔ ریاست پارانا مرکزی قومی پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ سرلسٹ ا‏‏ے۔ <ref name="agricultura.pr.gov.br">[http://www.agricultura.pr.gov.br/sites/default/arquivos_restritos/files/documento/2019-09/feijao_2019_v1.pdf Feijão – Análise da Conjuntura Agropecuária]</ref><ref name="terra.com.br"/> === پھُلاں د‏‏ی زراعت === [[فائل:Yellow and pink rose - Brasília, Brazil.jpg|thumb| برازیلیا وچ گلاب د‏‏ی مثال۔]] تقریباً تن ہزار چھ سو پروڈیوسر 4،800 ہیکٹر رقبے وچ پھُلاں تے زیور پودےآں د‏‏ی کاشت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sober">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|title=Logística de exportação de flores no Brasil|language=Portuguese|last=Carlos Armando Soncin|website=|date=|accessdate=17 دسمبر 2009|display-authors=etal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101145652/http://www.sober.org.br/palestra/12/01P062.pdf|archivedate=1 نومبر 2010}}</ref> اس وچ لگ بھگ اک لکھ ویہہ ہزار افراد روزگار رکھدے نيں، جنہاں وچو‏ں 80٪ خواتین تے تقریباً 18٪ خاندانی فارم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> پندرہ ریاستاں دے تیار کنندگان د‏‏ی نمائندگی برازیلین انسٹی ٹیوٹ آف فلوریکلچر (IBRAFLOR) دے ذریعہ کردی اے، جس وچ حکومت‏ی تعاون حاصل ا‏‏ے۔ پھُلاں د‏‏ی سبھیاچار دا آغاز 1870 د‏‏ی دہائی وچ ہويا، اس د‏ی سربراہی جین بپٹسٹ بنوٹ دے بیٹے نے کی، جو شاہی محل سجانے دے لئی ملک آیا سی تے جس دا آرکیڈیریم بین الاقوامی سطح اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ 1893 وچ ، ریگی ڈیئربرجر نے پھُلاں د‏‏ی اک کمپنی قائم کيتی، جو بعد وچ گلاب د‏‏ی تیاری دے علمبردار، بوئچر بن گئی۔ <ref name="florr"/> 1948 وچ ہالامبرا وچ ڈچ تارکین وطن نے اک کوآپریٹو د‏‏ی بنیاد رکھی، ایہ شہر ہن وی پھُلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی میزبانی کردا ا‏‏ے۔ <ref name="florr">{{حوالہ ویب|url=http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|title=Panorama do agronegócio de flores e plantas ornamentais no Brasil|language=Portuguese|last=FRANÇA, Carlos A. Machado de|last2=MAIA, Moacyr B. Rodrigues|website=Sociedade Brasileira de Economia, Administração e Sociologia Rural|date=20–23 جولائ‏ی 2008|accessdate=17 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706162222/http://www.fit.ufsc.br/disciplinas_download.php?cod=954|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> 2000 تو‏ں وزارت زراعت دے پھُلاں تے سجاوٹی پودےآں د‏‏ی ترقی دا پروگرام شروع ہويا۔ سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ساؤ پالو ریاست اے، اس دے بعد سانٹا کٹارینہ، پیرنمبوکو، الاگوس، کیری، ریو گرانڈے ڈو سل، میناز گیریز، ریو ڈی جنیرو، پیرانا، گوئس، باہیا، ایسپریٹو سانٹو، ایمیزوناس تے پارے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="florr"/> === پھل تے بارہماسی === [[فائل:Plantação de pinhas.jpg|thumb| دریائے ساؤ فرانسسکو، بحریہ دے کنارے، آبپاشی دے نظام دے نال شوگر - سیب دے باغات لگانا۔]] برازیل وچ اضافہ ہويا مرکزی پھل الفبائی ترتیب وچ ، ایہ نيں:ابیئو، [[اکائی بیری]]، اسرولہ، مگرمچرچھ سیب، سیب، اتیمایا، باکابا، بیکوری، کیلا، بیریبا، [[نیل بیری|بلوبیری]]، برازیل بیر، برازیل نٹ، بریڈ فروٹ، کاجا، کیمو کیمو، کینٹالوپ پر، [[کاجو]]، ہٹی (اورینج، نیبو، ایداں دے، وغیرہ)، [[ناریل]]، کپواؤ، [[انجیر]]، [[امرود]]، [[انگور]]، جمبو کی، جوکوٹ، [[کیوی]]، منگابا، [[آم]]، منگوسٹین، [[شہتوت (درخت)|شہتوت]]، موروسی، [[آڑو|امرترین]]، [[پپیندا]]، جذبہ فروٹ، پٹاوا، [[آڑو]]، ناشپاندی، پیکی، کھجورکو، فزالیس، انناس، پائن گریڈ دار میوے، [[آلوچہ|بیر]]، ریمبوتن، [[تُوت علیق|رسبری]]، [[چیکو | ساپوڈیلا] ]، ساپوٹے، سوروا، سورساپ، اسٹار فروٹ، سٹرابیری، ٹکوما، اخروٹ تے [[تربوز]]۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|title=Relação dos cultivares estudados|language=Portuguese|last=Embrapa fruticultura|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091219084110/http://www.embrapa.br/kw_storage/keyword.2007-06-04.3509047076|archivedate=19 دسمبر 2009}}</ref> 2002 وچ پھلاں دے شعبے نے 9.6 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی حاصل کيتی - جو برازیل دے کل دا 18 فیصد ا‏‏ے۔ قومی پیداوا‏‏ر 38 ملین ٹن تو‏ں زیادہ اے، کاشت 3.4 ملین ہیکٹر اُتے کيتی گئی ا‏‏ے۔ 1990 تو‏ں 2004 دے درمیان وچ برآمدات وچ قدر وچ 183 فیصد، مقدار وچ 277 فیصد تے 915 فیصد خالص اضافہ ہويا۔ <ref name="ttu">{{حوالہ ویب|url=http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|title=Exportações Brasileiras de Frutas: diversificação ou concentração de produtos e destinos?|language=Portuguese|last=FILHO, Miguel Henrique da Cunha. CARVALHO, Rosemeiry Melo.|website=Palestra, Sober.org|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129073557/http://www.sober.org.br/palestra/2/747.pdf|archivedate=29 نومبر 2010}}</ref> پھلاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ لگائے جانے والے ہر دس ہزار ڈالر وچ تن براہ راست ملازمتاں تے دو بالواسطہ ملازمتاں پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="ttu"/> برازیل چین (157 ملین ٹن) تے ہندوستان (54 ملین دے نال) پِچھے، دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا پھل پیدا کرنے والا ملک ا‏‏ے۔ برازیلی پیداوا‏‏ر وچ کینو تے کیلے دا حصہ 60 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> برازیل د‏‏ی ایجنسی برائے فروغ برائے سرمایہ کاری تے سرمایہ کاری (اپیکس برازیل)، آئی بی آر اے ایف تے کیریفور سپر مارکیٹ نے 2004 تو‏ں 2007 تک [[پولستان|پولینڈ]] تے [[پرتگال]] جداں ملکاں وچ ایڈیشن لے ک‏ے برازیل دے فروٹ فیسٹیول نو‏‏ں تیار کرنے وچ شراکت کيتی۔ <ref name="iai"/><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|title=Programa Horizontal de Promoção das Exportações Brasileiras|language=Portuguese|website=página oficial do Brazilian Fruit Festival|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090612192040/http://www.brazilianfruit.org.br/brazilian_fruit_festival/brazilian_fruit_festival.asp|archivedate=12 جون 2009}}</ref> ==== کیلا ==== [[فائل:Musa 031.jpg|thumb| آبپاشی دے منصوبے وچ کیلے دے پودے لگانے، ریو ایس فرانسسکو، باہیا۔]] [[کیلا|کیلے]] پورے ملک وچ تیار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="emb3">{{حوالہ ویب|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|title=Cultivo da Banana para o Agropólo Jaguaribe-Apodi, Ceará۔|language=Portuguese|last=BORGES, Ana Lúcia|website=Sistemas de Produção, 5|issn=1678-8796|date=جنوری 2003|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091216102219/http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Banana/BananaCeara/importancia.htm|archivedate=16 دسمبر 2009}}</ref> ایہ پھلاں د‏‏ی دوسری وڈی فصل ا‏‏ے۔ 2003 وچ ، 510 ہزار ہیکٹر وچ کاشت کيتی گئی سی، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6.5 ملین ٹن سی، 2004 وچ اس دا اعادہ کيتا گیا۔ <ref name="iai"/> نزولی ترتیب وچ ، سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر ساؤ پالو (دس لکھ اک سو ايس‏ے ہزار ٹن دے نال)، باہیا (764 ہزار ٹن) تے پیرا (697 ہزار ٹن) سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|title=Nehmi et al.، 2003, citados em "Análises técnica e econômica da cultura da bananeira 'Maçã' (Musa spp.) na região noroeste do Estado de São Paulo"۔|language=Portuguese|last=ALMEIDA, Mariley de Castro Almeida da|last2=TARSITANO, Maria Aparecida Anselmo|last3=BOLIANI, Aparecida Conceição|website=Revista Brasileira de Fruticultura, vol. 27, nº 1, Jaboticabal|date=اپریل 2005|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514151608/http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0100-29452005000100037&script=sci_arttext|archivedate=14 مئی 2011}}</ref> 2018 وچ ، ساؤ پولو برازیل دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر سی، 1 ملین ٹن دے نال۔ باہیا نے 825 ہزار ٹن، مائنس گیریز نے 767 ہزار ٹن، سانٹا کیٹیرینا نے 709 ہزار ٹن تے پیرنمبوکو نے 429 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ ملک د‏‏ی پیداوا‏‏ر 6،752 ملین ٹن سی۔ <ref>[http://www.cnpmf.embrapa.br/Base_de_Dados/index_pdf/dados/brasil/banana/b1_banana.pdf Produção brasileira de banana 2018]</ref> ==== کوکو ==== [[فائل:Cacao.jpeg|thumb| الہیئس، باہیا وچ کوکو پلانٹ۔]] کوکو اک زمانے وچ برازیل د‏‏ی خاص برآمد فصلاں وچو‏ں اک سی، خاص طور اُتے باہیا دے لئی۔ پیداوا‏‏ر بتدریج کم ہُندی جارہی ا‏‏ے۔ آئی بی جی ای دے مطابق، 2002 وچ ، بحریہ نے برازیل دے کوکو دا 84 فیصد حصہ لیا تے اس فصل دے نال لگائے گئے 548 ہزار ہیکٹر وچ زیادہ کاشت کيتا۔ <ref name="cacao">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|title=Importância Econômica e Evolução da Cultura do Cacau no Brasil e na Região dos Tabuleiros Costeiros da Bahia entre 1990 e 2002.|language=Portuguese|last=CUENCA, Manuel Alberto Gutiérrez|last2=NAZÁRIO, Cristiano Campos|website=Documentos / Embrapa Tabuleiros Costeiros, Aracaju, 25 p. : il.|date=2004|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091122180008/http://www.cpatc.embrapa.br/publicacoes_2004/doc-72.pdf|archivedate=22 نومبر 2009}}</ref> برازیل 1992 وچ کوکو د‏‏ی درآمد تو‏ں برآمد وچ تبدیل ہويا۔ ایف اے او دے مطابق، ملک، 1990 تے 2003 دے درمیان وچ ، دنیا د‏‏ی اہ‏م پروڈیوسراں د‏‏ی درجہ بندی وچ نويں تو‏ں ستارہويں نمبر اُتے آگیا۔ <ref name="cacao"/> باہیان کوکو ظاہر کردا اے کہ کیڑے تے پودےآں د‏‏ی صحت د‏‏ی دیکھ بھال د‏‏ی کمی فصل نو‏‏ں کِداں متاثر کر سکدی ا‏‏ے۔ اس معاملے وچ ڈائن د‏‏ی جھاڑو نامی اک بیماری براہ راست اس د‏ی پیداوا‏‏ر وچ کمی دا ذمہ دار سی، جو سن 1989 وچ شروع ہوئی۔ <ref name="ceplac1">{{حوالہ ویب|url=http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|title=Mercado de Cacau.|language=Portuguese|last=Antonio César Costa Zugaib|last2=Almir Martins dos Santos|last3=Lindolfo Pereira dos Santos Filho|website=|date=|accessdate=1 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402071808/http://www.ceplac.gov.br/radar/mercado_cacau.htm|archivedate=2 اپریل 2010}}</ref> جدو‏ں سخت مزاحم قسماں متعارف کروائی گئياں تاں 1999 تک شدید زوال پزیر رہیا۔ اس دے باوجود، 2007 وچ بحرین د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اک بار فیر کمی آنا شروع ہوئے گئی، جدو‏ں کہ پیراینس نے اپنا حصہ ودھایا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|title=Produção de cacau recua 68%|language=Portuguese|last=Seagri|website=|date=15 اگست 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706155527/http://www.seagri.ba.gov.br/noticias.asp?qact=view&notid=11201|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|title=Pará promove a VIII Festa do Cacau em Medicilândia|language=Portuguese|last=Ecoviagem|website=|date=16 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154943/http://ecoviagem.uol.com.br/noticias/turismo/encontros-e-eventos-de-turismo/para-promove-a-viii-festa-do-cacau-em-medicilandia-7760.asp|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> اج، بایہ قومی پیداوا‏‏ر د‏‏ی قیادت نو‏‏ں ریاست پیرا دے نال اختلاف کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 2017 وچ پیر نے پہلی بار قیادت حاصل کيتی۔ 2019 وچ ، پیرا دے لوکاں نے 135 ہزار ٹن کوکو کٹیا تے باہیان نے 130 ہزار ٹن د‏‏ی کٹائی کيتی۔ باہیا دا کوکو دا علاقہ پیر دے مقابلے وچ عملی طور اُتے تن گنیازیادہ اے، لیکن پیری د‏‏ی پیداواری صلاحیت عملی طور اُتے تن گنیازیادہ ا‏‏ے۔ کچھ عوامل جو اس د‏ی وضاحت کردے نيں اوہ ایہ نيں: باہیا د‏‏ی فصلاں زیادہ معدنیات تو‏ں متعلق نيں تے پیر وچ انہاں د‏‏ی فصل زیادہ جدید تے تجارتی انداز د‏‏ی اے، اس دے علاوہ زیادہ پیداواری تے مزاحم بیج استعمال کرنے والے پیرنس دے علاوہ تے اس دا خطہ ڈائن دے جھاڑو نو‏‏ں مزاحمت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ <ref name="ReferenceE"/> ==== سٹرس ==== [[فائل:Laranjal Cutrale 050806 REFON 3.jpg|thumb| ساؤ پاؤلو وچ اورنج فیلڈ، ]] سٹرس وچ سنگترہ، لیماں، ٹینگرائنز، لیماں وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ زراعت وچ سنگترہ سب تو‏ں زیادہ متعلقہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar">{{حوالہ ویب|url=http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|title=CITROS: principais informações e recomendações de cultivo|language=Portuguese|last=Dirceu de Mattos Junior, José Dagoberto De Negri, José Orlando de Figueiredo e Jorgino Pompeu Junior|website=IAC|date=26 اپریل 2005|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426082641/http://www.iac.sp.gov.br/Tecnologias/Citros/Citros.htm|archivedate=26 اپریل 2009}}</ref> 2004 وچ برازیل وچ 18.3 ملین ٹن سنگترہ پیدا ہوئی، جو پھلاں د‏‏ی فصل دا 45 فیصد ا‏‏ے۔ <ref name="iai"/> ساؤ پالو ریاست وچ کینو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 79٪ حصہ اے تے اوہ کینو دا رس دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر تے برآمد کنندہ اے، جو عالمی پیداوا‏‏ر دے نصف حصے دے لئی ذمہ دار ا‏‏ے۔ 97٪ برآمد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|title=Produção Agrícola Municipal – 2003|language=Portuguese|last=IBGE|website=Notícia: Milho tem maior aumento, mas soja continua em primeiro lugar no ranking da produção agrícola brasileira de 2003|date=|accessdate=12 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516221040/http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=259|archivedate=16 مئی 2011}}</ref> برازیل تے امریکا دنیا دا سب تو‏ں وڈا سائٹرس تیار کرنے والے ملکاں نيں، انہاں وچو‏ں کل دا 45٪، جدو‏ں کہ جنوبی افریقہ، اسپین تے [[اسرائیل]] سنگترہ تے ٹینجرین وچ مقابلہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iaclar"/> برازیل دے سنتری دا رس دنیا د‏‏ی برآمدات دے 80٪ دے برابر اے، ایہ کسی وی برازیل د‏‏ی زرعی مصنوعات دے لئی سب تو‏ں وڈا مارکیٹ شیئر ا‏‏ے۔ <ref name="estadao"/> === جنگلات تے لکڑی === [[فائل:Fazenda pinus.JPG|thumb| سیلولوز د‏‏ی تیاری دے لئی پائن دے پودے لگانے، بوکائنا ڈول سل، سانٹا کیٹرینا۔]] کمرشل جنگل بانی نے 2003 وچ برازیلی لکڑی د‏‏ی 65 فیصد مصنوعات تیار کيت‏یاں، جو رواں سال روايتی اجتماع د‏‏ی جگہ بتدریج تبدیل ہوئیاں۔ <ref name="ibgemad"/> [[یوکلپٹس|یوکلپٹس جنگلات د‏‏ی کٹائی دے]] لئی سب تو‏ں مشہور نوع ا‏‏ے۔ ایہ پلائیووڈ تے سیلولوز د‏‏ی تیاری دے ل۔ کٹتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|title=Crescimento e Produção de Madeira de Eucalipto|language=Portuguese|last=SIMÕES, João Walter. et allii|website=IPEF n.20, p. 77–97|date=جون 1980|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728115548/http://www.ipef.br/publicacoes/scientia/nr20/cap05.pdf|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2001 وچ اس درخت تو‏ں ملک نے 30 لکھ ہیکٹر وچ کاشت کيتی۔ اک ہور 1.8 ملین ہیکٹر وچ [[صنوبر (پھُل)|پائن]] لگائے گئے سن، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|title=Setor Florestal Brasileiro, dados socio-econômicos|language=Portuguese|last=Sociedade Brasileira de Silvicultura|website=|date=2001|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090906185658/http://www.sbs.org.br/setor_florestal.htm|archivedate=6 ستمبر 2009}}</ref> اک ایسی نسل جس نے جنوبی تے جنوب مشرق د‏‏ی آب و ہو‏‏ا نو‏‏ں بہتر انداز وچ ڈھال لیا۔ <ref name="hist">{{حوالہ ویب|url=http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|title=O Eucalipto no Brasil|language=Portuguese|website=Publicações; ALMG (institucional)|date=|accessdate=14 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100922113910/http://www.almg.gov.br/Publicacoes/Eucalipto/brasil_minas.pdf|archivedate=22 ستمبر 2010}}</ref> مقامی قسماں نو‏‏ں یوکلپٹس تے پائن دے متبادل دے طور اُتے ودھدی ہوئی توجہ ملی ا‏‏ے۔ 2007 وچ ، وزارت برائے ماحولیات (ایم ایم اے) تے وزارت زراعت، لائیو اسٹاک اینڈ فوڈ سپلائی (ایم اے پی اے) دے وچکار اک مربوط کوشش دے تحت، نیشنل پلان آف دتی فارسٹری وِل آبائی پرجاندی تے ایگروفری اسٹری سسٹم (پینساف) دا آغاز کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|title=Ideflor-bio|last=|date=|website=Ideflor-bio|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205083633/http://www.ideflor.pa.gov.br/files/u1/Plano_Nacional_de_Silvicultura.pdf|archivedate=5 دسمبر 2014|accessdate=19 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2003 وچ ملک نے چارکول دے لئی 2.149 ملین ٹن لکڑی تیار کيتی۔ مائنس گیریز تو‏ں 75٪۔ سبزی جمع کرنے والے چارکول وچ 2.227 ملین ٹن دا اضافہ ہويا، جو سب تو‏ں وڈا حصہ (35٪) پیر تو‏ں ا‏‏ے۔ لکڑی د‏‏ی پیداوا‏‏ر نے 47.232 ملین مربع میٹر اُتے قبضہ کيتا، اس وچ باہیا دا سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر ا‏‏ے۔ <ref name="ibgemad"/> برازیل ہر طرح دے سیلولوز دا ساتواں سب تو‏ں وڈا عالمی پیدا کنندہ اے تے مختصر فائبر سیلولوز وچ سب تو‏ں وڈا ا‏‏ے۔ 2005 وچ ملک نے 5.2 ملین ٹن برآمد کيتا تے 6 ملین پیدا کی، اس تو‏ں 3.4 بلین ڈالر د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://noticias.qprocura.com.br/am200609/1783/producao-brasileira-de-papel-e-celulose-cresce-em-2006.html|title=Produção brasileira de papel e celulose cresce em 2006|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=QProcura|date=23 ستمبر 2006|accessdate=14 اکتوبر 2009}}{{مردہ ربط|date=ستمبر 2018}}</ref> 2006 وچ عوامی جنگلات دے انتظام دا قانون نافذ کيتا گیا سی۔ ایہ غیر قانونی جنگلات د‏‏ی کٹائی نو‏‏ں کم کرنے دے لئی لکڑی د‏‏ی قانونی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں سبسڈی دیندا اے تے لکڑی دے شعبے نو‏‏ں پائیدار طریقےآں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی ترغیب دیندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|title=Lula sanciona lei que estimula produção de madeira legal e a presença do Estado na Amazônia|language=Portuguese|website=Greenpeace|date=3 مارچ 2006|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728035533/http://www.greenpeace.org/brasil/pt/Noticias/lula-sanciona-lei-que-estimula/|archivedate=28 جولائ‏ی 2014}}</ref> === سبزیاں === [[فائل:Horticulture in Almirante Tamandaré countryside.JPG|thumb| Almirante تمنداری پینڈو علاقےآں وچ باغبانی]] 2004 وچ برازیل سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر 11،696 ارب ریائس دا تخمینہ کيتا گیا سی۔ اس نے 176 ہزار ہیکٹر رقبے اُتے قبضہ کيتا، جس د‏‏ی پیداوا‏‏ر 16.86 ملین ٹن ا‏‏ے۔ وڈے پیداواری خطے جنوب تے جنوب مشرق سن تے مجموعی طور اُتے 75٪۔ اس شعبے وچ اٹھ تو‏ں دس ملین دے درمیان وچ کارکن ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="horta">{{حوالہ ویب|url=http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|title=Panorama Atual da Cadeia de Produção de Hortaliças no Brasil|language=Portuguese|last=Paulo César Tavares de Melo|website=palestra|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150613/http://www.abhorticultura.com.br/Biblioteca/Default.asp?id=4925|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> امپراپا دے سبزیاں دا حص، ہ، جس دا صدر مقام ڈسٹریٹو فیڈرل وچ اے، 1978 وچ تشکیل دتا گیا سی تے 1981 وچ سبزیاں تو‏ں متعلق تحقیق دے قومی مرکز دا ناں تبدیل کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|title=Histórico, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|last=institucional|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091211214338/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/historico.htm|archivedate=11 دسمبر 2009}}</ref> ایہ تجربہاندی سبزیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لئی 45 ہیکٹر دے نال لیبارٹریاں، انتظامی تے معاون عمارتاں دے نال 487 ہیکٹر اُتے قبضہ کردا اے، جس وچو‏ں 7 نامیاندی پیداوا‏‏ر د‏‏ی حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|title=Instalações, Embrapa Hortaliças|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215111033/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/a_unidade/instalacoes.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2007 وچ برازیل نے 366،213 ٹن سبزیاں د‏‏ی فصلاں برآمد کيت‏یاں، جس د‏‏ی آمدنی 240 ملین ڈالر سی۔ انہاں وچ ، تیرہ ہزار ٹن آلو، ویہہ ہزار ٹن ٹماٹر، 37 ہزار ٹن پیاز۔ ہور برآمدی سبزیاں وچ [[ادرک]]، [[مٹر]]، [[کھیرا|ککڑی]]، [[شملہ مرچ]]، [[سرساں]]، گاجر تے لہسن شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|title=Exportações Brasileiras de Hortaliças, 2000–2007, dados, Embrapa|language=Portuguese|website=institucional|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209101627/http://www.cnph.embrapa.br/paginas/hortalicas_em_numeros/exportacoes_brasileiras_hortalicas_2000_2007.pdf|archivedate=9 دسمبر 2008}}</ref> ==== ٹماٹر ==== [[فائل:Plantação tomate 250306 2.JPG|thumb| ٹماٹر دے پودے لگانے، ارنڈو]] برازیل دے ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر عالمی سطح اُتے چھیويں تے 2000 وچ جنوبی امریکا وچ پہلی پوزیشن اُتے رہی۔ <ref name="tometeemb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|title=O tomateiro tipo industrial no Brasil.|language=Portuguese|last=CARVALHO, José Orestes M. et allii.، Embrapa|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215075058/http://www.cpafro.embrapa.br/embrapa/Artigos/tomateiro.htm|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> 2005 وچ ، پیداوا‏‏ر وچ 3.3 ملین ٹن اضافہ ہويا، جو چین، امریکا، [[ترکی]]، اٹلی، [[مصر]]، [[بھارت|ہندوستان]]، اسپین تے [[ایران|ایران سے]] عالمی سطح اُتے نويں نمبر اُتے [[ایران|ہے]]۔ 2004 وچ سب تو‏ں وڈی ریاستاں گوئس (871 ہزار ٹن)، ساؤ پالو (749 ہزار ٹن)، میناس گیریز (622 ہزار)، ریو ڈی جنیرو (203 ہزار) تے باہیا (193 ہزار) سن۔ <ref name="tomate">{{حوالہ ویب|url=http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|title=A Cultura do Tomate.|language=Portuguese|last=CHAVES, Alex Musialowski.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923210059/http://www.conab.gov.br/conabweb/download/cas/especiais/Tomate_21_08_2006.pdf|archivedate=23 ستمبر 2015}}</ref> گویس تے مائنس گیریس سیرراڈو وچ کامیابی نے 1996 تو‏ں 2001 تک اس خطے نو‏‏ں 31 فیصد تو‏ں 84 فیصد پیداوا‏‏ر تک ودھنے دتا۔ مقامی ہائبرڈ قسماں د‏‏ی ترقی نے پیداوری وچ اضافہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|title=Tese de doutorado revela conflitos e interesses na produção de tomate|language=Portuguese|last=notícia por Carmo Gallo Neto|website=Jornal da [[Unicamp]]، ed. 276|date=13–23 دسمبر 2004|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090925021819/http://www.unicamp.br/unicamp/unicamp_hoje/ju/dezembro2004/ju276pag08.html|archivedate=25 ستمبر 2009}}</ref> ==== پیاز ==== [[فائل:Cebola roxa.JPG|thumb| سرخ پیاز دا نمونہ۔]] چھوٹے کاشتکار ملک د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر دے لئی ذمہ دار ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="embceb">{{حوالہ ویب|url=http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|title=Sistema de Produção de Cebola (Allium cepa L) Mercado e Comercialização|language=Portuguese|last=VILELA, Nirlene Junqueira. et allii.|website=|date=|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217075705/http://www.cnph.embrapa.br/sistprod/cebola/mercado_e_comercializacao.htm|archivedate=17 دسمبر 2009}}</ref> باہیا وچ جوازیریو تے پیرنبکو وچ پیٹرولینا، ہمسایہ شہر نيں جو دریائے ساؤ فرانسسکو دے ذریعہ جدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ سب تو‏ں زیادہ پیداوا‏‏ر ہُندی اے، جس وچ 24 ٹن فی ہیکٹر حاصل کرنے دے لئی آبپاشی دا استعمال کيتا جاندا اے، برازیل دے اوسطا ستاراں دے مقابلے وچ <ref name="embceb"/> 2006 وچ ، دونے شہراں نے 200 ہزار ٹن دوسری ریاستاں دے مقابلے وچ ، صرف ساندا کیٹرینا (355 ہزار ٹن) نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|title=Produção de cebola da Bahia e Pernambuco em 2006 será a segunda maior do país|language=Portuguese|last=Embrapa|website=|date=16 مئی 2006|accessdate=11 اکتوبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706150802/http://www.agronline.com.br/agronoticias/noticia.php?id=2240|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> === کاساوا === برازیل 12.7٪ اُتے کاساوا دا دنیا دا دوسرا وڈا ملک ا‏‏ے۔ برآمدات وچ صرف۔5٪ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سن 2000 تے 2001 وچ اوسط برآمدات تیرہ ملین ٹن سن، جس تو‏ں چھ سو ملین ڈالر تو‏ں ودھ د‏‏ی آمدنی ہوئی۔ <ref name="embmand">{{حوالہ رسالہ|url=http://sistemasdeproducao.cnptia.embrapa.br/FontesHTML/Mandioca/mandioca_cerrados/importancia.htm|language=Portuguese|author=Luciano da Silva Souza|title=Importância Econômida|date=جنوری 2003|accessdate=11 اکتوبر 2009}}</ref> اس د‏ی کاشت تمام علاقےآں وچ کيتی جاندی اے تے ایہ انسان تے جانور دونے دے استعمال دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ [[کاساوا]] انسان دے استعمال دے لئی [[کاساوا|تیار کيتا]] جاندا اے، جس وچ آٹا تے [[نشاستہ]] وی شامل ا‏‏ے۔ ایہ پیداواری زنجیر تقریباً دس لکھ براہ راست ملازمتاں، <ref name="embmand"/> تے مجموعی طور اُتے دس ملین نوکریاں پیدا کردی ا‏‏ے۔ <ref name="entmand">{{حوالہ ویب|url=http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|title=Produção da mandioca gera 10 milhões de empregos diretos e indiretos|language=Portuguese|last=Agência DIAP|website=Departamento Intersindical de Assessoria Parlamentar|date=1 مارچ 2009|accessdate=20 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140727234851/http://www.diap.org.br/index.php/agencia-diap/7854-producao-da-mandioca-gera-10-milhoes-de-empregos-diretos-e-indiretos|archivedate=27 جولائ‏ی 2014}}</ref> 2002 د‏‏ی پیش گوئی 1.7 ملین ہیکٹر اُتے 22.6 ملین ٹن سی۔ سب تو‏ں زیادہ پروڈیوسر پیرا (17.9٪)، باہیا (16.7٪)، پیرانا (14.5٪)، ریو گرانڈے ڈو سُول (5.6٪) تے ایمیزوناس (4.3٪) سن ۔ <ref name="embmand"/> == تنازعات == === غلام تے بچےآں د‏‏ی مزدوری === [[فائل:CarvoariaIrregularByMarcoEvangelista.jpg|thumb| وزارت محنت تے فیڈرل پولیس افسران دے معائنہ کرنے والے مقام اُتے اک چھپے ہوئے چارکول آپریشن دے مقام پر، اوہ تھ‏‏اںو‏اں جتھ‏ے کم کرنے دے سب تو‏ں غیر قانونی حالات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔]] ریاستہائے متحدہ امریکا دے محکمہ محنت دے اعداد و شمار دے مطابق، اکیہويں صدی وچ برازیل غیر قانونی کم کرنے دے انتظامات ( [[بھارت|ہندوستان]] تے [[بنگلہ دیش|بنگلہ دیش دے]] نال بندھے ہوئے) د‏‏ی صورت وچ تیسرے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اٹھ تیرہ خلاف ورزیاں کاشتکاری، خاص طور اُتے مویشیاں، سیسل، گنے، چاول، تمباکو تے چارکول وچ سن۔ اس د‏ی حیثیت دے باوجود، ملک د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں سراہا گیا تے 1995 تے 2009 دے درمیان وچ تقریباً 35،000 کارکنان نو‏‏ں تنزلی دے حالات تو‏ں آزاد کيتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|title=Brasil é terceiro com maior índice de trabalho escravo e infantil|language=Portuguese|last=Kohlmann|first=Luciane|website=RBS|date=11 ستمبر 2009|accessdate=30 ستمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090913004521/http://www.clicrbs.com.br/canalrural/jsp/default.jspx?uf=1&local=1&id=2650266&action=noticias|archivedate=13 ستمبر 2009}}</ref> [[عالمی ادارہ محنت|بین الاقوامی لیبر آرگنائزیشن]] (آئی ایل او) نے اس طرح دے طریقےآں تو‏ں لڑنے دے لئی برازیل د‏‏ی کوشش نو‏‏ں تسلیم کيتا، جو جرمانے دے نظام دے ذریعہ بد سلوکی نو‏‏ں روکنے / درست کرنے اُتے مرکوز ني‏‏‏‏ں۔ آئینی ترمیم د‏‏ی تجویز (پی ای سی)، زمینداراں نو‏‏ں اس طرح دے عمل ختم ہونے دے نتیجے وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی تلافی کرے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|title=OIT reconhece esforços do Brasil no combate ao trabalho escravo e infantil, diz ministro do TST.|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=Repórter Brasil|date=1 مارچ 2009|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706154243/http://www.reporterbrasil.com.br/clipping.php?id=700|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> پر، 2014 وچ ، بیورو آف انٹرنیشنل لیبر افیئرز نے ''چائلڈ لیبر یا جبری مشقت دے ذریعہ تیار کردہ سامان کی'' اک ''لسٹ'' جاری د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|title=List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor|last=|date=|website=www.dol.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150610003351/http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/list-of-goods/|archivedate=10 جون 2015}}</ref> جتھ‏ے برازیل نو‏‏ں [[بچہ مزدوری|بچےآں د‏‏ی مزدوری]] تے جبری مشقت دے عمل وچ ملوث 74 ملکاں وچو‏ں اک دے طور اُتے درجہ بند کيتا گیا سی۔ اس رپورٹ وچ [[کپاس]]، کاجو، انناس، چاول تے گنے سمیت 16 مصنوعات د‏‏ی لسٹ دتی گئی اے جس وچ ہن وی بچےآں نو‏‏ں ملازمت ملدی ا‏‏ے۔ ==== زمینی کٹاؤ ==== ملک دے جنوب مشرق تے شمال مشرق دے خطے دا اک بہت وڈا حصہ گرانٹائک تے گنیس چٹاناں د‏‏ی تشکیل تو‏ں بنیا ہویا اے، جس وچ ریگولیٹ د‏‏ی اک پرت شامل اے جو مٹی دے کٹاؤ تے گلی د‏‏ی تشکیل دے لئی انتہائی حساس ا‏‏ے۔ برٹونی تے نیتو برازیل دے سب تو‏ں زیادہ ماحولیا‏ت‏ی خطرات وچو‏ں اک د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس حالت د‏‏ی نشان دہی کردے نيں تے انہاں وچو‏ں اک وڈا حصہ انسانی سرگرمیاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ <ref name="ddi">{{حوالہ رسالہ|title=Análise da erodibilidade de saprolitos de gnaisse|volume=28|issue=6|pages=1055–1062|language=Portuguese|author1=F. MoraisI|author2=L. A. P. BacellarII|author3=F. G. Sobreira|journal=Revista Brasileira de Ciência do Solo vol.28 no.6 Viçosa|date=Nov–Dec 2004|doi=10.1590/S0100-06832004000600014}}</ref> مٹی دا کٹاؤ غذائی اجزاء نو‏‏ں ہٹا دیندا اے تے ساخت، ساخت تے دراندازی د‏‏ی شرحاں تے پانی د‏‏ی برقراری وچ کمی دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|title=Custos econômicos da erosão do solo: estimativa pelo método do custo de reposição de nutrientes|language=Portuguese|last=João Fernando Marques|last2=Carlos Benjamin Pazzianotto|website=|date=|accessdate=5 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091215105420/http://www.cnpma.embrapa.br/analise_econ/|archivedate=15 دسمبر 2009}}</ref> جڑی بوٹیاں نو‏‏ں تلف کرنے دے لئی [[ہل|ہل چلانے]] تے ہربیسائڈس مٹی نو‏‏ں بے نقاب تے کٹاؤ دا شکار ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ کھوئی ہوئی مٹی ندیاں تے آبی ذخائر نو‏‏ں سنداں تو‏ں بھر دیندی ا‏‏ے۔ اس دا اک حل کوئی کھیت‏‏ی باڑی نئيں اے، جس دا استعمال وسیع استعمال وچ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|title=Plantio Direto e Desenvolvimento Sustentável|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=|accessdate=11 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301115817/http://www.agrisus.org.br/artigos.asp?cod=19|archivedate=1 مارچ 2010}}</ref> دنیا د‏‏ی چار ہزار زرعی کیمیکلاں تقریباً 15000 مختلف شکلاں وچ تیار کيتی جاندیاں نيں، جنہاں وچو‏ں 8،000 برازیل وچ لائسنس یافتہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ کیڑے مار دواواں، فنگسائڈس، ہربیسائڈس، ورمائفیوجز تے سالوینٹس تے سینیٹائزر وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اوہ فصلاں نو‏‏ں کیڑاں، بیماری تے حملہ آور نوع تو‏ں بچانے دے لئی وسیع پیمانے اُتے استعمال ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اَنھّا دھند استعمال انہاں ماداں نو‏‏ں مٹی، پانی (چشمے، زمینی، ذخائر) تے ہويا وچ غیر ضروری جمع کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ <ref name="tudotox">{{حوالہ ویب|url=http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|title=Uso de agrotóxicos na agricultura|language=Portuguese|last=Relatorio SIGRH-SP|website=|date=|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706160444/http://www.sigrh.sp.gov.br/sigrh/ARQS/RELATORIO/CRH/CBH-ALPA/1121/uso_de_agrotoxicos_na_agricultura.html|archivedate=6 جولائ‏ی 2011}}</ref> برازیل اوسطا 3.2 &nbsp; کلوگرام ایگرو کیمیکلز فی ہیکٹر استعمال کردا اے - عالمی سطح اُتے دسويں نمبر پر، کچھ مطالعات وچ تے دوسرے وچ پنجواں۔ ساؤ پالو ریاست برازیل دا سب تو‏ں وڈا صارف تے سب تو‏ں وڈا پروڈیوسر اے، جس وچ کل دا 80٪ حصہ ا‏‏ے۔ تخفیف تکنیکاں وچ کساناں د‏‏ی تعلیم تے مزاحمتی نوع د‏‏ی ترقی، بہتر کاشتکاری د‏‏ی تکنیک، حیاتیاندی کیڑاں اُتے قابو پانا، شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="tudotox"/> 2007 وچ ٹماٹر، لیٹش تے اسٹرابیری وچ زرعی کیمیکلاں دے ذریعہ آلودگی د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ شرح دکھادی گئی۔ کساناں وچ آگاہی کم اے تے کچھ انہاں ماداں دے استعمال دے اصولاں د‏‏ی تعمیل کردے نيں، جداں انفرادی تحفظ سازوسامان (ای پی آئی)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|title=Trabalhador rural é o mais atingido por contaminação|language=Portuguese|last=Bernardo Van Raij|website=|date=24 اپریل 2008|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727211840/http://www.rel-uita.org/sindicatos/trabalhador_rural_agrotoxicos.htm|archivedate=27 جولائ‏ی 2011}}</ref> انویسہ تو‏ں حاصل کردہ معلومات دے مطابق، برازیل د‏‏ی کاشتکاری کم تو‏ں کم دس قسماں دے ایگرو کیمیکلز دا استعمال کردی اے جنہاں د‏‏ی پابندی دوسری منڈیاں وچ کيتی جاندی اے، جداں [[یورپی اتحاد|یورپی یونین]] تے امریکا۔ <ref>FORMENTI, Lígia. (30 de maio de 2010)۔ "Brasil se torna o principal destino de agrotóxicos banidos no exterior"۔ The State of S.Paulo</ref> ستمبر 2019 وچ ، برازیل د‏‏ی وزارت زراعت نے تجارتی استعمال دے لئی 63 کیڑے مار ادویات د‏‏ی منظوری دتی جدو‏ں کہ حکومت نويں زرعی کیمیکلاں دے لئی درخواستاں دا اک بیک بلاگ کم کرنا چاہندی ا‏‏ے۔ اونارتھڈ د‏‏ی تحقیقات دے مطابق، یوروپی یونین وچ کالعدم کیمیکل اُتے مشتمل 193 سمیت 1،200 تو‏ں ودھ کیڑے مار ادویات تے گھاہ دا نشانہ بنانے والے افراد دا برازیل وچ سنہ 2016 تو‏ں 2019 دے درمیان وچ اندراج کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://unearthed.greenpeace.org/2019/06/12/jair-bolsonaro-brazil-pesticides/ Brazil pesticide approvals soar]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/12/hundreds-new-pesticides-approved-brazil-under-bolsonaro Hundreds of new pesticides approved]</ref> ==== جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں ==== [[فائل:Manifestação pro milho transgênico (Antonio Cruz) 20mar07.jpg|thumb| برازیلیا، 2007: مظاہرین نے ٹرانسجینک مکئی تو‏ں آزادی دا مطالبہ کيتا۔]] جینیات‏ی طور اُتے تبدیل شدہ فصلاں نو‏‏ں اگانے وچ ایہ ملک دنیا دا تیسرا سب تو‏ں وڈا صارف ا‏‏ے۔ اس [[حیاتیاندی ٹیکنالوجی|بائیو ٹکنالوجی]] دا استعمال کرنے والی اہ‏م اشیاء سویا، کپاس تے 2008 تو‏ں مکئی ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="deftrans">{{حوالہ ویب|url=http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|title=Estudo confirma que agricultura transgênica beneficia meio ambiente no Brasil|language=Portuguese|last=Portal do Agronegócio (notícia)|website=|date=9 فروری 2009|accessdate=12 دسمبر 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110522211134/http://www.portaldoagronegocio.com.br/conteudo.php?id=28329|archivedate=22 مئی 2011}}</ref> [[گرین پیس|گرینپیس]]، ایم ایس ٹی یا کونٹاگ ورگی متعدد قومی تے بین الاقوامی [[غیر سرکاری تنظیم]]اں اس عمل د‏‏ی مخالفت کر رہیاں نيں۔ تنقیداں وچ مارکیٹ وچ ہونے والے نقصان، ماحولیا‏ت‏ی منفی اثرات تے وڈے کاروباراں دا غلبہ شامل ا‏‏ے۔ پر، کاشتکاری تو‏ں جڑے ہوئے ادارے، برازیل ایسوسی ایشن آف سیڈ اینڈ سیپلنگ (ابرسیم) نے 2007 تے 2008 وچ کیتے گئے مطالعے دے نتائج دا مقابلہ کردے ہوئے، "دوسرے ملکاں وچ مشاہدہ کیتے جانے والے معاشرتی - ماحولیا‏ت‏ی فائدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے جس نے زرعی بایو ٹکنالوجی نو‏‏ں ہن تک اپنایا ا‏‏ے۔"۔<ref name="deftrans"/> فیڈرل جسٹس نے فیصلہ کيتا کہ 1 فیصد تو‏ں زیادہ ترمیم شدہ جیناں اُتے مشتمل کھانے د‏‏ی اشیاء نو‏‏ں صارفین نو‏‏ں مطلع کرنے دے لئی لیبل لگانا ضروری ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|title=Consumo consciente de informações|language=Portuguese|last=Agência Brasil|website=|date=30 نومبر 2007|accessdate=30 مئی 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110519223339/http://www.direito2.com.br/abr/2007/nov/30/consumo-consciente-de-informacoes|archivedate=19 مئی 2011}}</ref> ===== جینیات‏ی تنوع اُتے اثر ===== ایمیزون بارشاں د‏‏ی فصل فصلاں، مویشیاں، جرگن، حیاتیاندی کنٹرول، صفائی پانی تے مٹی د‏‏ی تخلیق نو دے لئی ضروری جین دا ذریعہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Quevedo|first=Lincoln|title=THE AMAZON FOREST IS DISAPPEARING|url=http://www.deborahhealey.com/s60/lincoln.html|accessdate=3 مئی 2019}}</ref> == ہور ویکھو == * [[گنا|گنے د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[سویا بین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ کافی پیداوا‏‏ر|کافی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ترنجی پیداوا‏‏ر|ترنجی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[مکئی|مکئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ|پپیندا د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انناس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[صنعت تمباکو|تمباکو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کپاس|کپاس د‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کاساوا|کاساوا د‏‏ی تیاری دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ناریل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لیماں|نیبو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[کوکو درخت|کوکو پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[ایوکاڈو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[چاول|چاول د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر ٹماٹر|ٹماٹر د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[انگور د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر سیب|سیب د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[لہسن د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[آلو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بین الاقوامی گندم پیداوا‏‏ر شماریات|بین الاقوامی گندم د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے اعدادوشمار]] * [[لسٹ ملکاں بلحاظ پیداوا‏‏ر جو|جو د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں ملکاں د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{Economy of Brazil}} {{Brazil topics}} {{موضوعات جنوبی امریکا|وچ زراعت}} [[گٹھ:برازیل وچ زراعت|برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:برازیل وچ زراعت]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] 19jn9pnvrxuymj1z6pwlbd3za8ucc7g 0 91220 710982 698538 2026-08-27T07:35:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710982 wikitext text/x-wiki '''بھارتی مزدور قانون''' تو‏ں مراد اوہ قوانین نيں جو [[بھارت وچ مزدوری]] اُتے نافذ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ روايتی طور پربھارت د‏‏ی وفاقی تے ریاستی حکومتاں مزدوراں دے مکمل تحفظ دے لئی کوشاں سن، مگر عملاً [[قانون سازی]] تو‏ں حاصل شدہ حقوق مزدوراں د‏‏ی اک محدود تعداد نو‏‏ں حاصل سن ۔ بھارت وفاقی طرز حکومت اے تے چونکہ مزدوراں دا معاملہ [[دستور ہند]] د‏‏ی مشترکہ لسٹ وچ شامل اے، لہذا مزدوراں دا معاملہ مرکزی تے ریاستی دونے حکومتاں دے دائرہ کار وچ ا‏‏ے۔ مرکزی تے ریاستی حکومتاں مزدوراں دے تعلقات تے روزگار دے مسائل اُتے قوانین بنا چکيت‏یاں نيں۔ == تریخ == {{اصل|بھارتی مزدور قانون د‏‏ی تاریخ}} بھارتی مزدور قانون بہت نیڑے تو‏ں [[تحریک آزادی ہند]] تے خاموش مزاحمت آزادی د‏‏ی قیادت د‏‏ی مہمات تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ جدو‏ں بھارت نوآبادیات‏ی حکمرانی دے تحت سی، [[برطانوی راج]] وچ مزدوراں دے حقوق، ٹریڈ یونیناں تے [[آزادی وابستگی]] تمام ہی نو‏‏ں دبا دتا گیا سی۔ مزدور جو بہتر حالات د‏‏ی کوشش کردے سن تے ٹریڈ یونین جو ہڑتال کارروائی دے ذریعے مہم چلاندے سن، دبا دتے جاندے۔ [[1947ء]] وچ آزادی ملنے دے بعد، [[1950ء]] دے آئین وچ بنیادی مزدوراں دے حقوق دا اک سلسلہ دستور ہند وچ مندرج ہويا، خاص طور اُتے حق دے نال شامل ہونے تے اک ٹریڈ یونین د‏‏ی کارروائی وچ حصہ لینے دے بارے وچ ۔ کم د‏‏ی جگہ اُتے برابری دے اصول اُتے تے مہذب حیثیت وچ کم دے نال اک زندہ اجرت کرنے د‏‏ی خواہش وی انہاں ہی عوامل وچ شامل سی۔ * [[1921ء بکنگھم اینڈ کرناٹک ملز ہڑتال]] * [[1926ء بنی ملز ہڑتال]] * [[1928ء جنوبی بھارتی ریلوے ہڑتال]] * [[میرٹھ سازش کیس]] ([[1929ء]]) * [[بھارت وچ 1974ء ریلوے ہڑتال]] * [[عظیم بمبئی ٹیکسٹائل ہڑتال]] [[1982ء]] وچ * [[کیرلا وچ ہڑتال 2012ء]] == دستوری حقوق == {{اصل|دستور ہند}} {{Wikisource|Constitution of India|دستور ہند}} [[دستور ہند]] وچ [[1950ء]] تو‏ں دفعات 14-16، 19(1)(c)، 23-24, 38 تے 41-43A براہ راست [[مزدوراں دے حقوق]] تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ دفعہ 14 دے مطابق ہر شخص نو‏‏ں قانون دے روبرو برابر ہونا چاہیے۔ دفعہ 15 خصوصیت تو‏ں کہندی اے کہ ریاست شہریاں دے بیچ کوئی امتیاز نئيں کرےگی۔ دفعہ 16 ملازمت دے لئی مساوی مواقع نو‏‏ں ریاست دے تحت فروغ دیندا ا‏‏ے۔ دفعہ 19(1)(c) ہر شخص نو‏‏ں وابستگی قائم کرنے دا حق فراہ‏م کردا۔ دفعہ 23 ہر قسم د‏‏ی بُردہ فروشی تے جبری ملازمت کيت‏‏ی مذمت کردا ا‏‏ے۔ دفعہ 24 14 سال تو‏ں [[بچےآں د‏‏ی مزدوری|کم عمراں د‏‏ی مزدوری]] اُتے روک لگاندا ا‏‏ے۔ ایہ دفعہ بطور خاص فیکٹری، آتشاں مادہ د‏‏ی تیاری یا کسی تے جان لیوا ملازمت اُتے روک تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ دفعات 38-39 تے 41-43A دستور حصہ چہارم وچ لسٹ بند ہور حقوق د‏‏ی طرح عدالتاں دے ذریعے نافذ نئيں کیتے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ریاست دے توقعاندی فریضے د‏‏ی نشان دہی کردے نيں کہ قانون سازی وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں بروئے کار لیایا جائے گا۔<ref>Constitution of India, article 37</ref> اصل وچ انہاں اصولاں نو‏‏ں عدالت دے تحت نافذ العمل نہ بنانے دے پِچھے مقصد ایہ سی کہ جمہوری طور اُتے جوابدہ ادارہ جات اپنے صوابدید اُتے چھڈے جانے چاہیے، انہاں اندیشاں د‏‏ی روشنی وچ کہ ایہ ریاست اُتے عمومی محاصل تو‏ں عطیہ فراہمی دا مطالبہ جاری کر سکدا اے، حالانکہ ایہ خیالات متنازع ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دفعہ 38(1) دے مطابق عمومًا ریاست کوشش کرے گی کہ سبھی لوکاں د‏‏ی بھلائی دا فروغ ہوئے اک سماجی ضابطے دے تحت جس وچ انصاف، سماجی، معاشی تے سیاسی، جو قومی زندگی دے سبھی ادارہ تک پھیلے گا۔ دفعہ 38(2) دے مطابق ریاست [[آمدنی د‏‏ی نابرابری]] دور کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا سبھی ہور موقفاں نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے۔ دفعہ 41 [[کم دا حق]] فراہ‏م کردا اے جسنو‏ں [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء]] دے ذریعے روبہ عمل لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی سی۔ دفعہ 42 دے تحت ایہ ضروری ہُندا اے کہ ریاست منصفانہ تے کم دے لئی سازگار انسانی حالات تے زچگی دے لئی راحت فراہ‏م کرے۔ دفعہ 43 دے تحت مزدوراں نو‏‏ں [[کفافی اجرت]] (living wage) دا حق حاصل اے تے عزت دار معیاری زندگی بہترکے حالات دے نال فراہ‏م ہون۔ [[دستور ہند (بیالیسواں ترمیم) قانون 1976ء]]<ref name="ReferenceA" /> دے تحت دفعہ 43A شامل کيتا گیا جو اک یسا دستوری حق قائم کردا اے جس تو‏ں کہ ریاست قانون سازی کرسکدی اے تاں کہ مزدوراں د‏‏ی انتظامیہ دے زیراثر ادارےآں وچ حصے داری یقینی ہوئے۔ == معاہدہ تے حقوق == === تحفظ دا دائرہ === {{ہور ویکھو|بھارت وچ محاصل دا تعین|بھارت وچ مزدور}} بھارتی مزدوری قانون منظم شعبےآں وچ کم کرنے والےآں تے غیر منظم شعبےآں وچ کم کرنے والےآں دے بیچ فرق کردا اے ۔{{citation needed|date=May 2014}} قانون انہاں صنعتی شعبےآں د‏‏ی لسٹ فراہ‏م کردا اے جتھ‏ے مزدوراں دے حقوق نافذ ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جو لوک انہاں شعبےآں وچ نئيں آندے نيں، عام [[بھارتی معاہدہ قانون|قانون معاہدہ]] انہاں اُتے نافذ ہُندا اے ۔{{citation needed|date=May 2014}} بھارتی مزدور قانون صنعتی قضایا قانون 1947ء دے تحت کئی تبدیلیاں تو‏ں ہوئے ک‏ے گزریا ا‏‏ے۔ تب تو‏ں 45 قومی قوانین یا وسعت فراہ‏م کردے نيں یا 1948ء دے قانون دے معاملات دا کچھ حد تک احاطہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ ریاستی سطح اُتے 200 ریاستی قوانین ملازمین تے کمپنی دے تعلقات تو‏ں متعلق ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قوانین آجر تے ملازماں دے اُتے معاملے اُتے محیط نيں، جداں کہ اک کمپنی 6 حاضری لاگ رکھنا چاہیے، 10 مختلف کھاندے ودھ وقت اجرت دے لئی تے 5 قسم د‏‏ی روداداں پیش کرنے چاہیے۔ مزدور قانون دا دائرہ بیت الخلا د‏‏ی پیشاب گاہ د‏‏ی لمبائی طے کرنے تو‏ں لے ک‏ے کم د‏‏ی جگہ کِنّی بار لیماں تو‏ں دھلنا چاہیے تک مختلف پہلو دسدا ا‏‏ے۔<ref>Mehul Srivastava, [http://www.businessweek.com/magazine/content/11_04/b4212013616117.htm India Labour Laws] Bloomberg Businessweek</ref> معائنہ کار کم د‏‏ی جگہ دا کدی وی معائنہ ک‏ر سکدے نيں تے کسی وی مزدور قانون تے ضابطے د‏‏ی خلاف ورزی اُتے جرمانہ جاری کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ === ملازمت دا معاہدہ === {{ہور ویکھو|ملازمت دا معاہدہ}} بھارت وچ ملازمت دے جِنّے معاہداں اُتے گرفت لگتی اے، ایہ ضوابط قابل لحاظ حد تک حکومت کیت‏‏ی شمولیت لاندے نيں جو ترقی یافتہ ملکاں وچ کم ہی دیکھی جاندی ا‏‏ے۔ [[صنعتی ملازمت (مروجہ احکا‏م) قانون 1946ء]] ایہ ضروری بناندا اے کہ آجرین شرائط وچ کم دے اوقات، رخصت، محصلہ مقاصد، برخاستگی دے طریقے یا ملازمین د‏‏ی تشخیص نو‏‏ں اک سرکاری ادارے د‏‏ی جانب تو‏ں کروالیاں۔<ref>{{Cite web |title=Industrial Employment (Standing Orders) Central Rules 1946 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/industrial_employment_standing_orders_rules.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010043759/http://www.pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/industrial_employment_standing_orders_rules.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[بامعاہدہ مزدور (ضابطہ تے کالعدمی) قانون 1970ء]] دا مقصد بامعاہدہ مزدوراں د‏‏ی نگرانی کرنا تاکہ اسنو‏ں براہ راست مقرر مزدوراں دے مساوی موقف حاصل ہوئے۔<ref name="gupta" /> خواتین نو‏‏ں ہن راتاں د‏‏ی شفٹ (10بجے تو‏ں 6بجے) وچ کم کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔<ref name="gupta" /> لاطینی محاورہ 'dies non' حکومت تے صنعت دے ڈسپلین دے نافذین دے ایتھ‏ے بہت ہی زیادہ مسعمل ہُندا اے جو غیر اجازت یافتہ غیر حاضری تو‏ں لے مجرمانہ ملازمین اُتے نافذ ہُندا ا‏‏ے۔ آر پی سکسینہ، چیف انجینئر، بھارتی ریلویز دے مطابق 'dies non' اوہ عرصہ اے جو نہ خدمت وچ شمار کيتا جاندا اے تے نہ ہی خدمت تو‏ں وقفہ۔ کسی شخص نو‏‏ں dies-non نشانزدہ کيتا جاسکدا اے جے: :1.غیر حاضر بلااجازت :2.خدمت دے لئی جوع ہويا ہوئے مگر بلااجازت فرار ہوئے۔ :3. دفتر وچ ہوئے مگر فرائض د‏‏ی انجام دہی تو‏ں انکار کرے۔ ایداں دے معاملے جدو‏ں کہ دانستہ تے غیر مجاز طور اُتے کم تو‏ں غیر حاضری ہو، رخصت دا ذمے دار شخص ایہ فیصلہ لے سکدا اے کہ انہاں دناں جدو‏ں کہ کم انجام نئيں دتا گیا، dies non سمجھ‏‏ے جاواں جنہاں اُتے کم نئيں اجرت نئيں دا اصول نافذ ہوئے گا۔ ایہ عمل ہور لوکاں دے ايس‏ے طرح دے عمل صرف نظر ک‏ر ک‏ے طے نئيں ہوئے گا۔<ref>Rule 62,P&T manual Vol III, Government of India</ref> کم نئيں اجرت نئيں دا اصول بنک کاری شعبے وچ بکثرت مستعمل ا‏‏ے۔<ref>C.Krishnamurthi ۔''Dies Non (No Work No Pay) in Banking Industry'' ISBN 978-81-8387-226-3</ref> ہور اشیاء ساز صنعتاں تے وڈے خدمات‏‏ی ادارہ جات جداں کہ ریلویز، ڈاک، فون وی اسنو‏ں نافذ ک‏ر رہ‏ے نيں تاکہ کسی ملازم د‏‏ی جانب تو‏ں غیر مجاز غیر حاضری دا سدباب ہوئے۔ صنعت د‏‏ی اصطلاح ازخود آجر تے مزدور دے بیچ بامعاہدہ تعلق قائم کردا اے تاکہ اشیاء تے خدمات د‏‏ی فروخت ہوئے جس د‏‏ی تیاری باہمی کوششاں نال ہُندی ا‏‏ے۔ یہ معاہدہ اشیاء تے خدمات د‏‏ی تیاری دے نال نال ملازمین اُتے فرائض (مستزاد فرائض) عائد کردا اے کہ اوہ خدمات انجام دتیاں جس دے لئی کہ آلات مہیا کیتے گئے تے جگہ تے وقت آجر د‏‏ی جانب تو‏ں طے کيتا گیا۔ جداں نو‏‏ں تیسا دے اصول اُتے عمل کردے ہوئے آجر د‏‏ی ذمے داری اے کہ اوہ کیتے گئے کم دے بدلے اجرت دے یا ملازمت دے معاہدے د‏‏ی تکمیل کرے۔ فرائض وچ مستزاد فرائض، عمومی فرائض، ہنگامی فرائض وغیرہ شامل نيں جو ملازمین د‏‏ی جانب تو‏ں کیتے جاندے نيں تے اس دے بدلے اجرت دتی جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ملازمت دا معاہدہ پورا نہ کيتا جائے یا کم عندالطلب نہ کيتا جائے، کم نئيں تاں اجرت نئيں اُتے عمل آوری شروع ہُندی ا‏‏ے۔ === اجرت دا ضابطہ === {{ہور ویکھو|اقل ترین اجرت قانون 1948ء|اقل ترین اجرت}} [[اجرت د‏‏ی ادائیگی قانون 1936ء]] ایہ ضروری کردا اے کہ ملازمین اپنی اجرت وقت اُتے پاواں جس وچ غیر مجاز تخفیف نہ ہوئے۔ دفعہ 6 د‏‏ی رو تو‏ں لوکاں نو‏‏ں اشیاء د‏‏ی بجائے رقم ملنا چاہیے۔ ایہ قانون محصول دے لئی رقم روکے رکھنے د‏‏ی وی اجازت دیندا اے جسنو‏ں آجر نو‏‏ں کٹ کر ریاستی یا مرکزی حکومت نو‏‏ں اجرت د‏‏ی تقسیم تو‏ں پہلے دینا پڑدا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.ilo.org/dyn/travail/docs/625/Payment%20of%20Wages%20Act%201936.pdf Payment of Wages Act 1936]</ref> [[اقل ترین اجرت قانون 1948ء]] انہاں اجرتاں نو‏‏ں طے کردا اے جو معاشی گوشے ایہ دعوٰی کردے نيں اوہ پورا کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کئی ملازمین نو‏‏ں ضابطے تو‏ں باہر رکھدا ا‏‏ے۔ مرکزی تے ریاستی حکومتاں دے پاس اختیار اے کہ اوہ اجرتاں نو‏‏ں کم د‏‏ی نورعیت تے مقام دے حساب تو‏ں طے کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا تعین ٰٰ{{بھارتی روپیہ}} تو‏ں 143 1120 تومیہ مرکزی دائرے دے ميں ا‏‏ے۔ ریاستی حکومتاں اپنے خود دے اقل ترین اجرت دے دائرے طے کر سکدی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Minimum Wages Act 1948 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2014-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141114022840/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/minimum_wages_act_1948.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[گریچویٹی د‏‏ی ادائیگی قانون 1972ء]] انہاں ادارہ جات اُتے نافذ اے جتھ‏ے دس یا اس تو‏ں زیادہ ملازمین ہون۔ ملازمین نو‏‏ں گریچویٹی قابل ادا ہوئے گی جے اوہ استعفٰی دے یا وظیفہ اُتے سبکدوش ہوئے۔ بھارتی حکومت ایہ ضروری بناندی اے کہ ایہ ادائیگی 15 ملازمین د‏‏ی ہر مکمل سال دے 15 دناں د‏‏ی تنخواہ اُتے منحصر ہوئے گی جدو‏ں کہ اعظم ترین {{بھارتی روپیہ}} 1000000 ہونا چاہیے۔<ref>{{Cite web |title=Payment of Gratuity Act Gratuity Act 1972 |url=http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305205459/http://www.legalissuesforngos.org/main/other/Gratuity%20Act.pdf |dead-url=yes }}</ref> [[بونس د‏‏ی ادائیگی قانون 1965ء]]، جو صرف انہاں ہی ادارہ جات اُتے نافذ اے جتھ‏ے د‏‏ی [[افرادی قوت]] 20 تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ اس دے تحت بونس محصلہ منافع اُتے بونساں د‏‏ی ادائیگی ضروری ا‏‏ے۔ موجودہ اقل ترین بونس تنخواہ دا 8.33 فیصد ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Payment of Bonus Act 1965 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021010045/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/payment_of_bonus_act_1965.pdf |dead-url=yes }}</ref> اس سلسلے دے دو مخصوص قوانین [[ہفتہ وار تعطیلات قانون 1942ء]] تے [[سگار ملازمین دا قانون 1967ء]] ني‏‏‏‏ں۔ === صحت تے حفاظت === * [[کاریگراں دا معاوضہ قانون 1923ء]] د‏‏ی رو تو‏ں معاوضہ دتا جانا چاہیے جے ملازمین دوران ملازمت زخمی ہوجاواں یا لواحقین نو‏‏ں معاوضہ دتا جانا چاہیے۔ شرحاں بوہت گھٹ ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=Workmen’s Compensation Act 1923 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010180106/http://pblabour.gov.in/pdf/forms_procedures/procedure07_workmens_compensation_act_1923.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|title=Social Security in India|publisher=The Government of India|year=2010|url=http://labour.nic.in/annrep/annrep0304/english/chapter06.pdf}}</ref> * موجودہ طور اُتے [[فیکٹریاں دا قانون 1948ء]] جس دے تحت فیکٹریاں دے حفاظتی قوانین۔ * اک طریقہ کار دا دست کروانا جس تو‏ں عورتاں [[جنسی ہراسانی]] دے معاملےآں نو‏‏ں رپورٹ کرسکن۔ === وظیفہ جات تے سماجی بیمہ === {{اصل|بھارت وچ وظیفے|سماجی بیمہ}} [[ملازمین دا پراویڈنٹ فنڈ تے متفرق سہولیات قانون 1952ء]] نے [[بھارت دے ملازمین دے پراویڈنٹ فنڈ دا ادارہ]] د‏‏ی بنا رکھی۔ اس دا مقصد بڑبھاپے دے لئی وظیفے د‏‏ی سہولت منظم ملازمت پیشہ لوکاں نو‏‏ں فراہ‏م کرنا ا‏‏ے۔ انہاں ملازمین دے لئی ایہ پراویڈنٹ فنڈ د‏‏ی سہولت تیار کردا اے جسنو‏ں ملازمین تے آجرین یکساں طور اُتے تعاون کردے نيں تے اقل ترین تعاون اجرت دا 10-12 فیصد سالانہ ا‏‏ے۔ ملازمت کيت‏‏ی سرکاری عمر د‏‏ی تکمیل د‏‏ی صورت وچ ملازمین اپنا وظیفہ حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf Employees Provident Fund and Miscellaneous Provisions Act 1952] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021115053/http://epfindia.nic.in/EPFAct1952.pdf |date=2012-10-21 }}</ref> * [[اندرا گاندھی معمرین دے لئی وظیفہ اسکیم]] * [[قومی وظیفہ اسکیم]] * [[عوامی پراویڈنٹ فنڈ (بھارت)]] [[ملازمین دا ریاستی بیمہ]] صحت تے سماجی حفاظت بیمہ د‏‏ی سہولت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایہ [[ملازمین دے ریاستی بیمہ قانون 1948ء]] دے تحت بنایا گیا سی۔<ref>See [http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf Employees' State Insurance Act 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031602/http://www.esickar.gov.in/esi_act.pdf |date=2014-05-21 }}</ref> [[غیرمنطم ملازمین د‏‏ی سماجی حفاظت قانون 2008ء]] وچ بنایا گیا سی تاکہ زندگی تے اپایج پن، صحت تے زچگی دے فائدے تے طویل العمری دا تحفظ غیر منظم ملازمین تک پہنچایا جا سکدا ا‏‏ے۔ "غیر منظم" تو‏ں مراد کھربیٹھے کاریگر، خودملازمتی لوک یا دہاڑی مزدور۔ مرکزی حکومت نے لوکاں د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تکمیل دے لئی [[قومی سماجی حفاظتی بورڈ]] دے ذریعے رفاہی نظام بنانے دے بارے وچ سوچیا ا‏‏ے۔ [[زچگی د‏‏ی سہولت قانون 1961ء]] ہر اس خاتون ملازم دے لئی زچگی د‏‏ی سہولت مہیا کردا اے جو کسی ادارے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 80 دن کسی وی 12 مہینے د‏‏ی میعاد دوران وچ پورے کردی اے جو اس د‏ی متوقع زچگی تو‏ں فوری پہلے ہوئے۔<ref>{{Cite web |title=Maternity Benefit Act 1961 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2013-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702035021/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/maternity_benefit_act_1961.pdf |dead-url=yes }}</ref> == کم د‏‏ی جگہ وچ شرکت == === ٹریڈ یونین === {{اصل|بھارت وچ ٹریڈ یونین}} دستور ہند د‏‏ی دفعہ 19(1)(c) ہر شخص نو‏‏ں اک قابل نفاذ حق فراہ‏م کردی اے کہ "انجمناں یا یونیناں بنائی جاواں۔ [[ٹریڈ یونین قانون 1926ء]] جس د‏‏ی ترمیم [[2001ء]] وچ ہوئی سی، حکمرانی تے ٹریڈ یونیناں دے اصول طے کردا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Trade Unions Act 1926 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2015-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150421055739/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/trade_unions_act_1926.pdf |dead-url=yes }}</ref> === انتظامیہ وچ شرکت === {{ہور ویکھو|مساوی تعین|بھارتی کمپنی قانون}} [[تحریک آزادی ہند]] دے تناظر وچ جس وچ کہ [[موہن داس گاندھی]] تے کئی اوراں نے رائے دتی کہ ملازمین نو‏‏ں کمپنیاں د‏‏ی انتظامیہ وچ حصے داری دا اِنّا ہی حق حاصل اے جِنّا دے حصص گیرنداں (شیئر ہولڈرس) نو‏‏ں یا جائداد دے مالکاں کو،<ref>As Gandhi said, "my advice to the employers would be that they should willingly regard the workers as the real owners of the concerns which they fancy they have created" in 'Harijan' (31 مارچ 1946) reproduced in R Iyer (ed)، ''The Moral and Political Writing of Mahatma Gandhi'' (1987) vol 3, 197-199</ref> دستور وچ دفعہ 43A [[دستور ہند د‏‏ی بیالیسواں ترمیم]] دے ذریعے [[1976ء]] وچ شامل ہوئی۔<ref name="ReferenceA" /> اس سے [[مساوی تعین]] دے حق نو‏‏ں جگہ دتی گئی جس دے لئی ریاست نو‏‏ں اس گل دے لئی قانون سازی د‏‏ی ضرورت سی کہ "ملازمین نو‏‏ں تنظیمی ڈھانچاں دے انتظامیہ وچ شرکت نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے"۔ اُتے حصہ چہارم وچ مذکور ہور حقوق د‏‏ی طرح ایہ براہ راست قابل نفاذ نئيں اے بلکہ ایہ ریاستی ارکان اُتے اک ذمے داری عائد کردی اے کہ انہاں اصولاں اُتے قانون سازی کيت‏ی جائے۔ [[1978ء]] وچ [[سچر رپورٹ]] وچ ایہ سفارش کيت‏ی گئی کہ ملازمین نو‏‏ں بورڈ وچ شامل کرنے دے لئی قانون سازی کيت‏ی جائے۔ اُتے اس د‏ی حالے تک عمل آوری نئيں ہوئی۔<ref>Ministry of Law, Justice and Company Affairs, ''Report of the High-Powered Expert Committee on Companies and Maintenance of Restrictive Trade Practices Acts'' (1978)</ref> [[صنعتی تنازعات قانون 1947ء]] د‏‏ی شق 3 مشترکہ [[عملی کونسل]]اں وچ شرکت دا حق دیندی اے تاکہ "ایداں دے اقدامات کیتے جاواں کہ آجر تے کاریگراں دے بیچ ہ‏م آہنگی تے بہتر تعلقات وچ سہولت ہوئے تے ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں باہمی مفاد یا توجہ دے معاملات پرتبصرہ کيتا جائے تے کوشش کيت‏ی جائے کہ انہاں معاملات وچ موجود اختلاف رائے نپٹائی جائے۔" اُتے ٹریڈ یونین انہاں مواقع نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے اگے نئيں بڑھائے ني‏‏‏‏ں۔ نیشنل ٹیکسائیل ورکرز یونین بمقابلہ راماکرشنن مقدمے <ref>1983 AIR 75, 1983 SCR (1) 9. Noted by J Cottrell, 'Indian Judicial Activism, the Company and the Worker: A Note on National Textile Workers Union v Ramakrishnan' (1990) 39(2) The International and Comparative Law Quarterly 433</ref> وچ سپریم کورٹ دے جسٹس بھگوندی جے نے اک اک قائدانہ فیصلہ سنا‏تے ہوئے ایہ فیصلہ سنایا کہ ملازمین نو‏‏ں ایہ حق اے کہ کمپنی د‏‏ی مسدودی د‏‏ی درخواست اُتے انہاں د‏‏ی گل وی سنی جائے کیونجے انہاں دا مفاد راست متاثر ہوئے رہیا اے تے انہاں دے اس موقف د‏‏ی [[کمپنی قانون 1956ء]] د‏‏ی شق 398 دے لفظاں تو‏ں نفی نئيں ہُندی۔<ref>[[Excel Wearv. Union of India]]'' A.I.R. 1979 S.C. 25, 36</ref> === اجتماعی عمل === صنعتی تنازعات قانون 1947ء اس گل دا تعین کردا اے کہ ملازمین کس طرح صنعتی تنازعات تو‏ں جوج سکدے نيں جداں کہ قفل بندی، عارضی برخاستگی، ملازمت تو‏ں اخراج وغیرہ۔ ایہ قانونی عمل آوری دے ذرائع جداں کہ مصالحت تے مزدور تنازعات د‏‏ی فیصلہ سازی۔<ref>{{Cite web |title=Industrial Disputes Act 1947 |url=http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/inustrial_disputes_act_1947.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2009-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612051638/http://pblabour.gov.in/pdf/acts_rules/inustrial_disputes_act_1947.pdf |dead-url=yes }}</ref> بھارتی سیول سروسیس دے بنیادی اصولاں د‏‏ی رو تو‏ں (FR 17A) خدمات تو‏ں غیر مجاز غیر حاضری (i) انہاں ملازمین دے معاملے وچ جو صنعتی ڈھانچاں کم ک‏ر رہ‏ے نيں، جتھ‏ے ہڑتال صنعتی تنازعات قانون 1947ء دے تحت غیر قانونی قرار دتی گئی اے یا کسی ہور قانون دے تحت ایہی صورت حال ہو؛ (ii) ہور ملازمین دے معاملے وچ مشترکہ عمل د‏‏ی صورت وچ یا اک ملی جلے عمل دے حصے دے طور پر، جیساکہ ہڑتال دے دوران وچ کِسے جواز دے بغیر یا متعلقہ ارباب مجاز د‏‏ی نظراں وچ واجب وجہ دے بغیر، نو‏‏ں ایہ بتے کیہ جائے گا کہ ایہ اک رکاوٹ یا خدمت وچ خلل اے، تاوقتیکہ ارباب مجاز مبادا نہ سمجھاں، جداں کہ رخصت وچ سفر وچ تخفیف، نیم دائمانہ تے اہلیت کہ محکمہ جاندی امتحانات وچ حصہ لیا جائے، جس دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ مسلسل خدمت دا عرصہ درکار ہوئے۔<ref>Fundamental Rules, Government of India</ref> === جنسی امتیازات === دستور د‏‏ی دفعہ 39(d) د‏‏ی رو تو‏ں مرد و خواتین نو‏‏ں مساوی کم دے لئی مساوی اجرت ملنا چاہیے۔ [[مساوی اجرت قانون 1976ء]] ايس‏ے اصول د‏‏ی قانون سازی سی۔ == مساوات == {{اصل|قانونی برابری|امتیازات دا قانون}} دستور د‏‏ی دفعہ 14 د‏‏ی رو تو‏ں ہر شخص قانون د‏‏ی نظراں وچ برابر ا‏‏ے۔ دفعہ 15 خصوصیت تو‏ں کہندی اے کہ ریاست نو‏‏ں شہریاں دے بیچ امتیاز نئيں کرنا چاہیے تے دفعہ 16 سب دے لئی ملازمت وچ "مساوی حقوق" جاری کردی ا‏‏ے۔ دفعہ 23 ہر قسم د‏‏ی بُردہ فروشی تے جبری مزدوری نو‏‏ں رکدی اے، جدو‏ں کہ دفعہ 24 [[کم سنی د‏‏ی مزدوری]] اُتے فیکٹریاں، کاناں یا خطرنا‏‏ک ملازمتاں وچ روک لگاندی ا‏‏ے۔ * [[ذات اُتے مبنی نااہلیت خاتمہ قانون 1850ء]] === جنسی امتیازات === دفعہ 39(d) د‏‏ی رو تو‏ں مرداں تے عورتاں نو‏‏ں اک جداں کم دے لئی اک ورگی اجرت حاصل ہونا چاہیے۔ [[مساوی اجرت قانون 1976ء]] نے اس اصول نو‏‏ں قانون سازی وچ عملی جامہ پہنایا۔ * سپریم کورٹ نے ''[[رندھیر سنگھ بمقابلہ بھارتی یونین]]'' مقدمے وچ مساوی کم دے لئی مساوی اجرت دا فیصلہ سنایا کہ ایہ دستوری مقصد اے تے اس وجہ تو‏ں ایہ دستور دے آلات دے ذریعے نافذ العمل اے جیساکہ دفعہ 32 وچ مذکور ا‏‏ے۔ * ''[[آندھرا پردیش ریاست بمقابلہ جی سریدھوہت‏‏ا راؤ]]'' مقدمے وچ عدالت نے واضح کيتا کہ مساوی کم دے لئی مساوی اجرت دا ایہ مطلب ہرگز نئيں اے کہ اک زمرے دے سبھی ارکان اک ہی طرح د‏‏ی اجرت حاصل کرن گے بلا لحاظ اس دے کہ تجربہ، بھرتی دا ذریعہ، تعلیمی اسناد تے ہور خدمات دے متعلقات دے ۔ * ''[[مدھیہ پردیش ریاست بمقابلہ پرمود بارتیا]]'' مقدمے د‏‏ی رو تو‏ں تقابل دا مرکز صلاحیت، کوشش تے ذمے داری ہونا چاہیے اک جدو‏ں ملازمین یکساں حالات وچ کم انجام دتیاں۔ * ''[[میکینان میکینزی اینڈ نو‏‏ں بمقابلہ اڈورے ڈی کوسٹا]]'' مقدمے د‏‏ی رو تو‏ں اک وسیع تجزیے د‏‏ی ضرورت اے ایہ طے کرنے دے لئی کہ عمل در آمد کرنے والے فرائض یکساں اے کہ نني‏‏‏‏ں۔ === نقل مقام کرنے والے ملازمین === * [[بین ریاست نقل مقام ملازمین قانون 1979ء]] === ستم رسیدہ زمرے === * [[بندھوا مزدوری نظام (امتناع) قانون 1976ء]] [[بندھوا مزدوری]] اُتے امتناع عائد کردا اے مگر ایہ اندازہ کيتا گیا اے کہ دو تو‏ں پنج ملین بندھوا مزدور اج وی موجود نيں [[بھارت وچ مقروضہ بندش]] دے شکار ني‏‏‏‏ں۔<ref>RS Srivastava, 'Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern' (2005) [http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/ Cornell University Working Paper]</ref> * [[بھارت دے گھریلو ملازمین]] [[بھارت وچ کم سن مزدوری]] دستور د‏‏ی دفعہ 24 دے تحت فیکٹریاں، کاناں تے خطرنا‏‏ک ملازمتاں وچ ممنوع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح دفعہ 21 دے تحت ریاست مفت تے لازمی تعلیم 14 سال تک فراہ‏م کرے گی۔<ref>[[بین الاقوامی مزدوراں د‏‏ی تنظیم]]، "National Legislation and Policies Against Child Labour in India" ([http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm |date=2012-08-09 }})</ref> اُتے عملی طور اُتے ایہ قوانین نافذ نئيں ني‏‏‏‏ں۔ * [[سمنگلی (کم سنی د‏‏ی مزدوری)]] * [[بچےآں د‏‏ی نابالغی دے نظام عدل (نگرانی تے تحفظ) قانون 2000ء]] * [[کم سنی د‏‏ی مزدوری (امتناع تے تنسیخ) قانون 1986ء]] == ملازمت تو‏ں اخراج دا ضابطہ == {{ہور ویکھو|غیرمنصفانہ ملازمت تو‏ں اخراج}} بھارت دے سب تو‏ں زیادہ متنازع قوانین ملازمت تو‏ں اخراج تو‏ں متعلق [[صنعتی تنازعات قانون 1947ء]] وچ شامل ا‏‏ے۔ اک کاریگر جو اک سال تو‏ں زیادہ عرصے تک برسرخدمت رہیا ہو، اوہ ايس‏ے صورت وچ ہٹایا جا سکدا اے جدو‏ں کہ متعلقہ سرکاری دفتر تو‏ں اجازت طلب کيت‏‏ی گئی ہوئے تے دتی گئی ہوئے۔<ref>[http://www.oecd.org/els/emp/India.pdf India Labour Regulations] OECD</ref> اس دے علاوہ برخاستگی تو‏ں پہلے واجبی وجوہات دتے جانے چاہیے تے حکومت کیت‏‏ی اجازت تو‏ں پہلے دو مہینے انتظار د‏‏ی میعاد اے تاکہ قانونی طور ملازمت ختم ہوئے سک‏‏ے۔ [[عارضی یا مستقل ملازم دا اخراج|عارضی یا مستقل ملازم دے اخراج]] د‏‏ی اجرت د‏‏ی ادائیگی ہونا چاہیے جو ہر تکمیل کردہ سال دے حساب تو‏ں سالانہ 15 دن د‏‏ی اوسط اجرت ا‏‏ے۔ اک ملازم جس نے مختلف نوٹساں تے ممکنہ کارروائیاں دے باوجود چار سال کم کيتا ہو، برخاستگی تو‏ں 60 دن پہلے د‏‏ی اجرت دا حق دار قرار پاندا اے جے حکومت آجر نو‏‏ں اسنو‏ں وکھ کرنے د‏‏ی اجازت دے دے۔ کسی مستقل ملازم نو‏‏ں صرف ثابت شدہ بداخلاقی یا عادی غیر حاضری د‏‏ی صورت وچ برخاست کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔<ref name="sharma">{{cite web|url=http://www.southasiaexperts.se/pdf/Indian%20Labour%20Law%20PDF.pdf|title=Split Legal Regime in India‘s Labour Laws|author=Parul Sharma|date=فروری 2007}}</ref> صنعتی تنازعات قانون د‏‏ی رو تو‏ں ہر اوہ کمپنی جس دے 100 ملازمین ہون، مسدودی یا ملازمین نو‏‏ں نکالنے تو‏ں پہلے حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں منظوری طلب کرنا ضروری ا‏‏ے۔<ref name="gupta">{{cite web|url=http://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|title=How wrong has the Indian Left been about economic reforms?|author=Aditya Gupta|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053408/https://www.ccsindia.org/interns2006/How%20Wrong%20is%20left%20about%20ecoonimic%20reforms%20in%20India%20-%20Aditya.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref> عملی طور اُتے ملازمین د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی اجازت شاذونادر ہی دتی جاندی ا‏‏ے۔<ref name="gupta" /> بھارتی قوانین د‏‏ی رو تو‏ں کمپنیاں نو‏‏ں مقامِ صنعت د‏‏ی مسدودی د‏‏ی صورت وچ ملازمین د‏‏ی برخاستگی د‏‏ی اجازت د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ حکومت اجازت دے وی سکدی اے یا انکار وی کرسکدی اے اگرچیکہ کمپنی کارروائی جاری رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مالی مشکلات د‏‏ی شکار کیو‏ں نہ ہوئے۔<ref>Basu et al, [http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India]، The World Bank</ref> اخراج تو‏ں متاثر ملازم اپیل دا حق رکھدا اے، اگرچیکہ حکومت برخاستگی د‏‏ی درخواست حکومت کیت‏‏ی منظورکردہ کیو‏ں نہ ہوئے۔ بھارتی مزدور ضابطے اپیل تے فیصلہ سازی دے کئی ارباب مجاز فراہ‏م کردے نيں – مصالحت دے افسر (conciliation officers)، مصالحت دے بورڈ، تحقیقا‏تی عدالتاں (courts of inquiry)، مزدور عدالتاں، صنعتی خصوصی عدالتاں (industrial tribunals) تے قومی صنعتی خصوصی عدالت (national industrial tribunal) – جو صنعتی تنازعات قانون دے تحت آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>Lalit Bhasin, [http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf Labour and Employment Laws of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054424/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan029043.pdf |date=2016-03-04 }} United Nations</ref> مزدوراں د‏‏ی اپیل تے فیصلہ سازی دے طریقےآں دے علاوہ کوئی معاملہ متعلقہ ریاستی ہائی کورٹ یا بالآخر سپریم کورٹ تک پہنچ سکدا ا‏‏ے۔ * ''[[بھارت فورج کمپنی لیمیٹیڈ بمقابلہ اتم منوہر نکاٹے]]'' (2005ء) [http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html INSC 45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224163037/http://www.liiofindia.org/in/cases/cen/INSC/2005/45.html |date=2021-02-24 }} اس معاملے وچ اک ملازم چوتھ‏ی بار [[1983ء]] وچ سوندا ہويا پایا گیا سی۔ بھارت فورج نے صنعتی ملازمت قانون (1946ء) دے تحت تادیبی کارروائی شروع کيتی۔ پنج مہینے د‏‏ی کارروائی دے بعد ملازم خاطی پایا گیا تے برخاست کيتا گیا۔ ملازم نے مزدور عدالت وچ اپیل د‏‏ی تے ایہ استدعا کيتی کہ اس د‏ی برخاستگی بھارتی مزدور قوانین د‏‏ی رو تو‏ں غیر منصفانہ سی۔ مزدور عدالت نے ملازم د‏‏ی طرف داری د‏‏ی تے اس بازماموری 50% پس پشت اجرت دے نال کرنے دا حکم دتا۔ ایہ معاملہ کئی اپیلاں دے مرحلے تو‏ں گزریا تے بھارتی عدالیہ نظام اُتے چھایا رہیا۔ 22 سال دے بعد بھارت دے سپریم کورٹ نے اس د‏ی برخاستگی نو‏‏ں 2005ء وچ برقرار رکھیا۔<ref>Financial Times, [http://www.financialexpress.com/news/sleepy-system/124536 Sleepy System]، 21 جنوری 2005</ref><ref>Supreme Court of India, [http://indiankanoon.org/doc/763806/ Bharat Forge Co. Ltd vs Uttam Manohar Nakate on 18 جنوری، 2005]، CASE NO.: Appeal (civil) 4399 of 2002</ref> == بے روزگاری == * [[قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء]] * [[صنعت (ضابطہ تے ترقی) قانون 1951ء]] نے ایہ اعلان کيتا کہ تیاری د‏‏ی اوہ سبھی صنعتاں جو پہلی لسٹ وچ آندیاں نيں ریاستی حکومتاں د‏‏ی قانون سازی دے علاوہ مشترکہ مرکزی حکومت دے ضابطاں وچ آندی ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں 600 اشیاء دا تحفظ ہويا جو مختصر پیمانے دے کارخانےآں ہی وچ بنائے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں ایہ تعین ہويا کہ کون انہاں تجارتاں وچ داخل ہوئے سکدا اے تے اس تو‏ں وی ایہ کہ کمپنیاں وچ لسٹ بند اشیاء دے لئی ملازمین د‏‏ی تعداد طے کر دتی گئی۔ اس لسٹ وچ سبھی کلیدی تکنیکی تے صنعتی اشیاء نو‏‏ں 1950ء دے دہے وچ شامل کيتا گیا سی، جس وچ کچھ آہنی تے فولادی اشیاء، ایندھن تو‏ں حاصل اشیاء، موٹراں، مخصوص مشینری، مشینری اوزار، چینی مٹی د‏‏ی چیزاں تو‏ں لے ک‏ے سائنسی آلات شامل سن ۔<ref>{{Cite web |title=Industries (Development and Regulation) Act 1951 |url=http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf |access-date=2020-10-16 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119084332/http://www.nac.nic.in/pdf/child_labour.pdf |dead-url=yes }}</ref> == ریاستی قوانین == ہر ریاست مخصوص حالات دے لئی مخصوص مزدور ضابطے رکھ سکدی ا‏‏ے۔ === گجرات === [[2004ء]] وچ ریاست گجرات نے صنعتی تنازعات قانون ترمیم کردے ہوئے ریاست دے خصوصی برآمد علاقےآں دے (Special Export Zones) مزدور بازار وچ لچک پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ قانون انہاں علاقےآں د‏‏ی کمپنیاں نو‏‏ں ودھ ملازمین نو‏‏ں ملازمت تو‏ں بغیر سرکاری اجازت نکالنے دا اختیار دیندا اے، جس دے لئی انہاں نو‏ں رسمی نوٹس تے علیحدگی د‏‏ی اجرت دینا ضروری قرار دتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=bt2014>[http://businesstoday.intoday.in/story/goldman-sachs-says-reforms-to-create-110-mn-jobs-for-economy-in-10-yrs/1/204721.html Goldman Sachs says reforms to create 110 mn jobs for economy in 10 yrs] Business Today, مارچ 2014</ref> === مغربی بنگال === [[مغربی بنگال]] نے اپنے مزدور قوانین اُتے نظرثانی د‏‏ی اے جس تو‏ں ایہ عملاً ناممکن ہوچکيا اے کہ کسی نقصان رساں فیکٹری نو‏‏ں بند کيتا جاسک‏‏ے۔<ref name=bt2014 /> ایہ ریاستی قانون انہاں تمام کمپنیاں اُتے عائد ہُندا اے جتھ‏ے 50 یا اس تو‏ں ودھ ملازمین ہون۔<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Goldman-thumbs-up-for-Gujarat-model/articleshow/32878950.cms Goldman Thumbs Up for Gujarat Model] The Times of India</ref> == بھارتی مزدور قوانین دا بین الاقوامی موازنہ == ذیل دے جدول وچ بھارتی مزدور قوانین دے چینی تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے قوانین تو‏ں اختلافی نکات درج نيں، جیساکہ 2011ء وچ محسوس کيتا گیا اے: {| class="wikitable sortable" |+'''متعلقہ ضابطے تے مزدور قوانین د‏‏ی پیچیدگی'''<ref>{{cite web|title=Employing Workers – 2011 data (based on input from ILO, OECD, local governments and private employers)|publisher=The World Bank|year=2012|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploretopics/employing-workers}}</ref> |- ! قانون دا مطلوبہ عمل !! {{flag|India}} !! {{flag|China}} !! {{flag|United States}} |- | [[اقل ترین اجرت]] (US$/month) || {{INRConvert|6000}} /month<ref>[http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=71533. Central Government Revises the National floor level Minimum Wage (NFLMW) from Rs. 100 Per Day to Rs. 115 Per Day Effective from 1. اپریل 2011<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/minimum-wage-hiked-by-rs15/article1609572.ece Minimum wage hiked by Rs.15 – The Hindu<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> || 182.5 || '''1242.6''' |- | معیاری کم دا دن || '''8 گھینٹے''' || 8 گھینٹے || 8 گھینٹے |- | کم دے دوران وچ آرام || '''ہر ساڈھے چھ گھینٹے اُتے ادھا گھنٹا''' || نئيں || نئيں |- | اعظم ترین [[ودھ وقت]] د‏‏ی حد || 200 گھینٹے سالانہ {{Attribution needed|date=جنوری 2016}} || '''432 گھینٹے سالانہ'''<ref>[http://www.fairlabor.org/blog/entry/fair-labor-association-secures-commitment-limit-workers-hours-protect-pay-apples-largest Fair Labor Association Secures Commitment to Limit Workers' Hours, Protect Pay at Apple's Largest Supplier | Fair Labor Association<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> || کچھ نئيں |- | ودھ وقت دے لئی ودھ اجرت || '''100%''' || 50% || 50% |- | ملازمین د‏‏ی برخاستگی || '''ہاں، جے حکومت تو‏ں منظور ہوئے۔''' || ہاں، بنا حکومت کیت‏‏ی منظوری حکومت کیت‏‏ی منظوری || ہاں، بنا حکومت کیت‏‏ی منظوری |- | اک ملازم د‏‏ی برخاستگی دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوری ضروری اے ؟ || '''ہاں''' || نئيں || نئيں |- | نو ملازمین د‏‏ی برخاستگی دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوری ضروری اے ؟ || '''ہاں''' || نئيں || نئيں |- | [[عارضی یا مستقل ملازم دا اخراج|ملازمت تو‏ں اخراج]] دے لئی حکومت کیت‏‏ی منظوی مل جاندی ا‏‏ے۔ || '''شاذونادر'''<ref name=hamilton>{{cite web|title=Labor regulation, economic complexity, and the China-India gap|author=Gordon, Li, Xu|date=12 اگست 2010|publisher=Hamilton University|url=http://academics.hamilton.edu/economics/Home/xu_colgate_paper.pdf}}</ref><ref name=yale>{{cite web|title=Firing costs and flexibility:evidence from firms employment responses to economic shocks|author=Adhvaryu, Chari and Sharma|date=دسمبر 2009|publisher=Yale University|url=http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|access-date=2020-10-16|archive-date=2013-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511121431/http://www.econ.yale.edu/seminars/develop/tdw09/adhvaryu-091207.pdf|dead-url=yes}}</ref> || اطلاق نئيں || اطلاق نئيں |- | برخاستگی وچ اولیت دے اصول منضبط || '''ہاں''' || '''ہاں''' || نئيں |- | [[علیحدگی تو‏ں متعلق ادائیگی|علیحدگی د‏‏ی اجرت]] ودھ از ضرورت برخاستگی<br />اس ملازم دے لئی جو اک سالہ میعاد مکمل کرے || 2.1 ہفتے د‏‏ی تنخواہ || '''4.3-ہفتے د‏‏ی تنخواہ''' || کچھ نئيں |- | علیحدگی د‏‏ی اجرت ودھ از ضرورت برخاستگی <br />اس ملازم دے لئی جو پنج سالہ میعاد مکمل کرے || 10.7-ہفتے د‏‏ی تنخواہ || '''21.7-ہفتے د‏‏ی تنخواہ''' || کچھ نئيں |} == تنقید تے اصلاحات == کئی مبصرین نے جواز پیش کيتا اے کہ بھارتی مزدور قانون د‏‏ی اصلاح ہونا چاہیے۔<ref>{{cite web|url=http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|title=IMF calls for urgent reform in Indian labour laws|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053413/http://www.bhatkallys.com/news/news.asp?aid=1693|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTDECSHRSMA/Resources/india.pdf|title=Retrenchment, Labor Laws and Government Policy: An Analysis with Special Reference to India|author=Kaushik Basu, Gary S. Fields, and Shub Debgupta|publisher=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|url=http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|title=Contemporary Issues on Labour Law Reform in India|author=R. C. Datta / Milly Sil|access-date=2020-10-16|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226070930/http://atlmri.googlepages.com/RCD_MILI.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="oecd">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/17/52/39452196.pdf|title=Economic survey of India 2007: Policy Brief|publisher=[[انجمن اقتصادی تعاون و ترقی]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053357/http://www.oecd.org/economy/surveys/39452196.pdf|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="indialabourlawbbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|publisher=BBC|first=Kaushik|last=Basu|date=27 جون 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053353/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="wboverview" /><ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 دسمبر 2008|work=The Economist|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053405/https://www.economist.com/special-report/2008/12/11/an-elephant-not-a-tiger|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref><ref name="gupta" /><ref name="indiamodel">{{cite web|url=http://www.foreignaffairs.org/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html|title=The India Model|author=Gurcharan Das|publisher=Foreign Affairs|date=جولائی–اگست 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053401/https://www.foreignaffairs.com/20060701faessay85401-p0/gurcharan-das/the-india-model.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=dead}}</ref> یہ قوانین رسمی تیاری شعبے د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ ثابت ہوئے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="wboverview" /> [[عالمی بینک]] د‏‏ی 2008ء وچ جاری کر دہ رپورٹ دے مطابق، بھاری اصلاحات متوقع ني‏‏‏‏ں۔ سرکاری خلاصے دے مطابق: {{Cquote|بھارت دا مزدور ضابطہ - دنیا وچ سب تو‏ں تحدیدات والا تے پیچیدہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں - رسمی تیاری صنعت د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ بنا اے جتھ‏ے اس د‏ی سب تو‏ں زیادہ عمل آوری ا‏‏ے۔ بہتر بنائے گئے مزدور قوانین زیادہ مزدوراں نو‏‏ں آمادہ کرسکدے نيں - بھارت دے بے روزگار ملیناں تے خستہ صفت ملازمتاں تو‏ں متاثرہ لوکاں دے لئی شدید سرمایہ کاری تے ملازمتاں بنا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ ملک د‏‏ی ترقی دے رجحان دے پیش نظر امید دے دریچے نو‏‏ں مفقود نئيں کرنا چاہیے جس تو‏ں 80 ملین نوآمدکار دے حالات بہتر ہون گے جو اگلے دہے وچ ملازم پیشہ لوکاں وچ شامل ہون گے۔<ref>[[عالمی بینک]]، ''India Country Overview 2008''</ref>}} سابق وزیر اعظم [[منموہن سنگھ]] نے کہیا اے کہ نويں مزدور قوانین د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|title=New labour laws needed, says Manmohan|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=10 دسمبر 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225053411/https://www.thehindu.com/2005/12/10/stories/2005121011760100.htm|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-04-16|url-status=live}}</ref> == ہور ویکھو == * [[بھارت د‏‏ی معیشت]] * [[مملکت متحدہ دا مزدور قانون]] * [[ریاستہائے متحدہ امریکا دا مزدور قانون]] * [[جرمنی دا مزدور قانون]] * [[یورپی مزدور قانون]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:مزدوری]] fxubc7lrh6ffzuphmg0dj09vgtbm0gb 0 94076 710984 648303 2026-08-27T10:00:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710984 wikitext text/x-wiki [[فائل:Rajasthan State Commission for Women letter page 1.jpg|thumb|[[راجستھان]] ریاستی کمیشن پرائے خواتین دے اک خط دا عکس جس وچ جنسی ہراسانی اُتے آمادہ اک لیکچرار د‏‏ی زیادتی دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔]] '''جنسی ہراسانی''' تو‏ں مراد [[ملازمت]] یا رشتے داری یا کسی تے وجہ تو‏ں جس تو‏ں کہ کسی فرد نو‏‏ں دوسرے شخص اُتے بالادستی حاصل ہو، ایويں ناجائز طور جنسی معاملےآں وچ پریشان کرے، تکلیف پہنچائے یا غیر رضاکارانہ طور اُتے اپنی ہوس دا نشانہ بنانے د‏‏ی کوشش کرے۔ حالانکہ جنسی ہراسانی دے واقعات دفاتر، [[اسکول]]، [[کالج]]، ہاسٹل، یتیم خاناں، بیواواں دے لئی خصوصی رہائشاں، حتی کہ گھراں وغیرہ اُتے وی سامنے آئے نيں، مگر ہراسانی دے سب تو‏ں زیادہ معاملے کم د‏‏ی جگہ اُتے دیکھنے وچ آئے نيں۔ انہاں واقعات د‏‏ی شکار کئی مرد تے خواتین ہوچک‏ی نيں تے اج وی ہوئے رہیاں نيں حالانکہ قوانین، عدالدی فیصلے تے خودان واقعات دے رونما ہونے تو‏ں روکنے دے لئی کئی ادارہ جاندی کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں۔ == جنسی ہراسانی د‏‏ی شکلاں == جنسی ہراسانی حسب ذیل شکلاں لے سکدی اے: * کوئی وی غیر ضروری تے مشتعل کرنے والی جنسی پہل۔ * راست یا بالواسطہ طور اُتے جنسی کارگزاری نو‏‏ں ترقی یا اگے پڑھنے دے لئی ضروری بنانا۔ * جنسی طور اُتے نامناسب تبصرے کرنا۔ * واضح طور جنسی اعمال نو‏‏ں ہور ملازمین دے سامنے لیانا۔ * غیر ضروری چھونا۔ * ایہ سجھانا کہ جنسی طور اُتے مشتعل کرنے والے کپڑےآں نو‏‏ں کم د‏‏ی جگہ پہن کرنا آنا ضروری ا‏‏ے۔<ref name = IJMTP>”Emerging Trends in Training & Development”, S Kathiresan & M Arul, International Journal of Marketing and Trade Policy, Volume 5, No.2, July-Dec 2013, ISSN 0975-6132 pp 99-116.</ref> == جنسی ہراسانی دے معاملےآں اُتے تربیت == چونکہ جنسی ہراسانی دے معاملے کم د‏‏ی جگہ اکثر دیکھنے وچ آئے نيں، اس لئی کمپنیاں حسب ذیل تدابیر انہاں دے سد باب دے طور اُتے دنیا بھر وچ اپنا رہیاں نيں: * خصوصی تعلیمی ویڈیوز د‏‏ی اسکریننگ جنہاں وچ جنسی ہراسانی دے مختلف پہلوآں اُتے روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔ * راست ملازمین تو‏ں گفتگو، شکایات د‏‏ی سماعت تے یکسوئی د‏‏ی کوشش۔<ref name = IJMTP /> * جنسی ہراسانی د‏‏ی خصوصی جنسی ہراسانی اکائ (سیل) دا قیام۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.snehamumbai.org/documents/POLICY%20ON%20SEXUAL%20HARASSMENT%20AT%20THE%20WORKPLACE.pdf |access-date=2020-11-17 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310085400/http://www.snehamumbai.org/documents/POLICY%20ON%20SEXUAL%20HARASSMENT%20AT%20THE%20WORKPLACE.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.quickbooks.in/r/general/how-to-implement-a-sexual-harassment-complaints-cell How to Implement a Sexual Harassment Complaints Cell | QuickBooks<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref>[http://indiatogether.org/combatlaw/vol2/issue3/harass.htm Workplace sexual harassment, from Volume 2, Issue 3, of Combat Law<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309203216/http://www.indiatogether.org/combatlaw/vol2/issue3/harass.htm |date=2021-03-09 }}</ref> * کم د‏‏ی جگہ دا ضابطہ اخلاق (لباس، کپڑ‏ے، طور طریقے، وغیرہ) دا نفاذ جس تو‏ں جنسی ہراسانی نہ ہوئے۔<ref name = IJMTP /> == حوالے == {{حوالے}} {{جنسی استحصال}} {{جنسی اخلاقیات}} {{جنس}} [[گٹھ:جنسی ہراسانی]] [[گٹھ:جنسی اخلاقیات]] [[گٹھ:جنسی جرائم]] [[گٹھ:حالات کار]] [[گٹھ:زن بیزاری]] [[گٹھ:شہوانیت تے معاشرہ]] [[گٹھ:قانون کار]] [[گٹھ:کاروباری اخلاقیات]] [[گٹھ:مبنی بر جنس تشدد]] [[گٹھ:نسوانیت تے تعلیم]] [[گٹھ:ہراسانی]] qh837cumqdsknn39k03ajwxb19pe39d 0 98290 710983 710173 2026-08-27T08:59:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710983 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] rsia83dahf55g8xgsssz7lcjfj1jvlt 0 102852 710973 617125 2026-08-26T17:42:59Z BD2412 13687 update from file move 710973 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = سکھڡندر امرت | image = Sukhvinder Amrit, Punjabi language poetess.jpg | imagesize = | caption = | birth_name = سکھڡندر کور | birth_date = | birth_place = [[پنجاب (بھارت)]] | occupation = غزل گو | years_active = }} '''سکھڡندر امرت''' [[پنجابی]] کوتری (شاعرہ) خاص کر غزل گو اے ۔ آدھونک (جدید) بودھ دی پنجابی غزل سرجن وچ سکھڡندر امرت اک چرچت ناں اے۔<ref>{{cite web | url=http://www.likhari.org/archive/Likhari٪20Pages٪202008/5324٪20surinder٪20sohal_13_lekh٪20sukhvinder٪20da٪20gazzal٪20sangreh٪2012٪20December٪202008.htm | title=پنجابی غزل وچ گناتمک وادھا سکھوندر امرت دا غزل-مجموعہ 'ہزار رنگاں دی لاٹ' - سریندر سوہل}}</ref> ==جیون ویروے== اجے سکھڡندر نے نوویں پاس ہی کیتی سی کہ (17 سالاں دی نیان عمرے) اس دا ویاہ کر دتا گیا۔<ref name="سیرت"/> اسدے گھروالے دا ناں امرجیت سی۔ اسنوں سہمت کرکے اوہ دوبارہ پڑھن لگّ پئی تے ہولی ہولی میٹرک، بی اے، اتے آخر ایم اے تکّ پڑھائی کیتی۔<ref name="سیرت">{{cite web | title=چلھے وچّ بلدیاں کویتاواں تے ہزار رنگاں دی لاٹ | publisher=سیرت، سں: سپن سندھو |url=http://www.seerat.ca/june2011/index.php | date=جون 2011}}</ref> ==رچناواں== ===شعری مجموعے=== *کنیاں *دھپّ دی چنی *چڑیاں ===غزل مجموعے=== *سورج دی دیہلیز *چراغاں دی ڈار *پتجھڑ وچ پنگردے پتے *ہزار رنگاں دی لاٹ *پنیا'' (2011) *کیسر دے چھٹے ==حوالے== {{حوالے}} {{پنجابی لکھاری}} [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی شاعر]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] swqx28x51rw66b8pzgp5ldv55casj5v 0 104420 710988 710178 2026-08-27T11:31:01Z Clydemod 44945 710988 wikitext text/x-wiki '''اداکاری''' {{lang-en|Acting}} جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔ [[گٹھ:اداکاری]] [[گٹھ:آرٹ]] [[گٹھ:فن]] 8thgxrvvxy53wm4gj307wbe69pes32d 710989 710988 2026-08-27T11:35:07Z Clydemod 44945 /* */ 710989 wikitext text/x-wiki '''اداکاری''' {{lang-en|اكتينج}} جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔ [[گٹھ:اداکاری]] [[گٹھ:آرٹ]] [[گٹھ:فن]] 1ozj8whiclvrzot3x6pelvbk1mlap4v 0 119351 710977 709805 2026-08-27T04:43:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710977 wikitext text/x-wiki {{بدون منبع}} {{پنجابی گنتی}} '''سائنس اتے تکنالوجی لئی اوم پرکاش بھسین انعام''' اکّ بھارتی انعام اے، جسدا قیام ۱۹۸۵ وچ سائنس اتے تکنالوجی دے کھیتراں وچ اتمتا نوں مانتا دین لئی کیتی گئی سی۔<ref name="Om Praksh Bhasin Foundation">{{Cite journal|date=اکتوبر 2014|title=Shri Om Prakash Bhasin Foundation for Science & Technology|journal=National Academy Science Letters|volume=37|issue=5|pages=483–486|doi=10.1007/s40009-014-0281-0}}</ref> ایہہ انعام، انفرادی طور اُتے جاں اجتمائی طور اُتے کسے گروہ نوں دتا جاندا اے، سائیکل وچ سالانہ ہندا اے اتے اس وچ اکّ تختی، اکّ تعریف پتر اتے {{Indian Rupee}} 100,000 دا نقد انعام ہندا اے۔<ref name="Om Praksh Bhasin Foundation" /><ref name="OPBF Award">{{Cite web |date=2014 |title=OPBF Award |url=http://www.opbfawards.com/presentation.html |access-date=جنوری 11, 2015 |publisher=OPBF}}</ref> جیتوآں نوں اوارڈ کمیٹی ولوں مقرر تھاں اُتے ''اوم پرکاش بھسین میموریال لکچر'' دین لئی سدا دتا جاندا اے۔<ref name="OPBF Award" /> == پروفائیل == اوم پرکاش بھسین اوارڈ شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن ولوں قائم کیتے گئے ہن، اکّ نویں دلی-بیسڈ چیریٹیبل ادارہ<ref name="Om Praksh Bhasin Foundation" /> جو ونود بھسین ولوں قائم کیتی گئی سی، اس دے دو پتراں، شوی بھسین اتے ہیمنت کمار بھسین دے نال، اس دے شوہر دی یاد نوں اعزاز دین لئی، اوم پرکاش بھسین، اکّ غیر-نواسی بھارتی وپاری۔<ref name="OPBF profile">{{Cite web |date=2014 |title=OPBF profile |url=http://www.opbfawards.com/about_the_trust.html |access-date=جنوری 11, 2015 |publisher=OPBF}}</ref> {{Indian Rupee}} 5,100,000 دے انعام لئی کارپس اوم پرکاش بھسین ولوں اسدی موت توں پہلاں اکّ ٹرسٹ وجوں بنایا گیا سی۔<ref name="OPBF profile" /> ۱۹۸۵ وچ شروع ہوئے ایہہ انعام پنج کیٹیگریاں وچ دتے جاندے ہن۔ چون اکّ ادھسوچت عمل ولوں کیتی جاندی اے اتے اس مقصد لئی نامزد کمیٹی ولوں فیصلہ کیتا جاندا اے۔<ref name="Om Praksh Bhasin Foundation" /> کمیٹی وچ فاؤنڈیشن دے چیئرمین، فاؤنڈیشن دی نمائندگی کرن والے دو ٹرسٹی، سائنسی بھائیچارے دا اکّ ممبر اتے [[بھارتی سٹیٹ بینک|سٹیٹ بینک آف انڈیا]] دا اکّ نمائندہ، فاؤنڈیشن دے بینکر شامل ہن۔ موجودہ کمیٹی ممبر ہن:<ref name="OPBF profile" /> * شوی بھسین - چیئرمین * ہیمنت کمار بھسین - فاؤنڈیشن ٹرسٹی * ونود پرکاش شرما - سائنسدان ٹرسٹی * ثمر وکرم بھسین - فاؤنڈیشن ٹرسٹی * [[بھارتی سٹیٹ بینک|سٹیٹ بینک آف انڈیا]] نامزد == وصول کنندہ == === کھیتی باڑی اتے معاون سائنس === سروت: [http://www.opbfawards.com/agriculture.html شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230220144310/https://www.opbfawards.com/agriculture.html |date=2023-02-20 }} [[تصویر:Monkombu_Sambasivan_Swaminathan_-_Kolkata_2013-01-07_2674.JPG|thumb|151x151px| [[ایم ایس سوامیناتھن|ایمئیس سوامیناتھن]]]] [[تصویر:Prof._A.N._Purohit.JPG|thumb|109x109px| آدتیا نرائن پروہت]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:70%" ! scope="col" style="width:20%" |سال ! scope="col" style="width:50%" | وصول کنندہ |- | ۱۹۸۵ | بیپی پال |- | ۱۹۸۶ | ایچ کے جین |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۷ | ویئیلّ چوپڑہ |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۸ | جیئیس وینکٹارمن |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۸ | ایس کے سنہا |- | ۱۹۸۹ | ایس ایس پرہار |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۹ | ٹی۔عین۔کھعالمی |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۰ | پریم نرائن |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۱ | راجندر سنگھ پرودا |- | ۱۹۹۱ | وائی ایل نینے |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۲ | [[Anupam Verma|انپم ورما]] |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۲ | کرشن لال چڈھا |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۳ | ایمار سیتھوراج |- | ۱۹۹۳ | آر بی ساہنی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۴ | ایس عین دویدی |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۴ | ای اے سدیک |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | [[ایم ایس سوامیناتھن|ایمئیس سوامیناتھن]] |- | ۱۹۹۶ | اے۔عین۔ پروہت |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | ایس ایل مہتہ |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | ایچ۔شیکھر شیٹی |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۸ | اے سیتارم |- | ۱۹۹۹ | آرپی شرما |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۰ | سشیل کمار (جیو سائنسدان) |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۱ | ایس ناگاراجن |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۲–۲۰۰۳ | موتیلال مدان |- | ۲۰۰۶–۲۰۰۷ | [[بلدیو سنگھ ڈھلوں]] |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۸–۲۰۰۹ | دیپک پینٹل |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۱۰–۲۰۱۱ | اکھلیش کمار تیاگی |- |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۱۲ | وجے پال سنگھ |- | ۲۰۱۴ | [[H.S. Gupta|ایچ ایس گپتا]] |- | ۲۰۱۵ | سبنا ایپن |} === بائیوٹیکنالوجی === سروت: [http://www.opbfawards.com/biotechnology.html شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106195352/http://www.opbfawards.com/biotechnology.html |date=2020-11-06 }} [[تصویر:Prof_MRS_Rao_-Lab_Office.JPG|thumb|100x100px| شریمتی راؤ]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:70%" ! scope="col" style="width:20%" |سال ! scope="col" style="width:50%" | وصول کنندہ |- | ۱۹۸۵ | جی پدمنابھن |- | ۱۹۸۶ | کیکیجی مینن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۶ | [[H. Y. Mohan Ram|ایچ وائی موہن رام]] |- | ۱۹۸۸ | وی۔ جگناتھن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۹ | وی۔ ششیشیکھرن |- | ۱۹۸۹ | سپرا گہا-مکھرجی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۰ | [[اندرا ناتھ]] |- | ۱۹۹۰ | جوتموئے داس |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۱ | ایس رامچندرن |- | ۱۹۹۲ | اے کے شرما |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۳ | اودھیشا سرولیا |- | ۱۹۹۳ | اوبید صدیقی |- | ۱۹۹۴ | سیار بھاٹیا |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۴ | ایچ کے داس |- | ۱۹۹۵ | اسیس دتّ |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | برہم شنکر شریاصل |- | ۱۹۹۶ | پی کے مہتہ |- | ۱۹۹۶ | لالجی سنگھ |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | ایس کے باسو |- | ۱۹۹۷ | ڈی۔ بالاسبرامنیئن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۸ | منجو شرما |- | ۱۹۹۹ | سیئیم گپتا |- | ۲۰۰۰ | ایم وجین |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۱ | پارتھ پی۔ مجوم دار؉ |- | ۲۰۰۲-۰۳ | ورندر سنگھ چوہان |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۲-۰۳ | شریمتی راؤ |- | ۲۰۰۴-۰۵ | سعید ای۔ حسنین |- | ۲۰۰۴-۰۵ | جے گوریشنکر |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۸-۰۹ | سمیر کے برہمچاری |- | ۲۰۱۰-۱۱ | کنوری ویئیس راؤ |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۱۲ | نوین کھنہ |- | ۲۰۱۴ | چندریما شاہ |- | ۲۰۱۵ | ایم کے بھان |} === الیکٹرانکس اتے اطلاع تکنالوجی === سروت: [http://www.opbfawards.com/electronic.html شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230220144251/https://www.opbfawards.com/electronic.html |date=2023-02-20 }} [[تصویر:BLD_Photo.jpg|thumb|128x128px| بی ایل دیکشتلو]] [[File:Sudhansu Datta Majumdar.jpg|thumb|100x100px| سدھانسو دتا مجوم دار؉ ]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:70%" ! scope="col" style="width:20%" |سال ! scope="col" style="width:50%" | وصول کنندہ |- | ۱۹۸۵ | ایمجیکے مینن |- | ۱۹۸۶ | پیویئیس راؤ |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۷ | ایپی مترا |- | ۱۹۸۸ | نرسمہن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۹ | عین۔ سیشاگری |- | ۱۹۹۰ | ایس رمانی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۳ | [[سام پترودا|سیم پترودا]] |- | ۱۹۹۳ | وی۔ راجارامن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۴ | جیئیم کلیٹس |- | ۱۹۹۴ | سریندر پرساد |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | بیئیل دیکشتلو |- | ۱۹۹۵ | نیلکنتھن |- | ۱۹۹۶ | سدھانسُ دتا مجوم دار؉ |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | سریندر پال |- | ۱۹۹۸ | شنکر کے پال |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۹ | کیجی نرائنن |- | ۲۰۰۰ | وجے پی بھاٹکر |- | ۲۰۰۱ | للت موہن پٹہیرو |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۲-۰۳ | امتوا سین گپتا |- | ۲۰۰۴-۰۵ | اشوک جھنجھنوالا |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۶-۰۷ | وی۔ نرائن راؤ |- | ۲۰۰۸-۰۹ | شبن کشن قول |- | ۲۰۱۱ | بدیت برن چودھری |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۱۳ | بشنوں پی پال |- | ۲۰۱۴ | سبرت کر |- | ۲۰۱۵ | اجوئے کمار گھٹک |- | ۲۰۱۶ | مانو بھٹناگر |- | ۲۰۱۷ | انربان پاٹھک <ref>{{Cite web |title=Shri Om Prakash Bhasin Award |url=https://www.thestatesman.com/tag/shri-om-prakash-bhasin-award}}</ref> |- | ۲۰۲۰ | سودیس دے <ref>{{Cite web |title=IIT Delhi, Hauz Khas, Delhi (2021) |url=http://www.findglocal.com/IN/Delhi/2241392645909113/IIT-Delhi}}</ref> |} === توانائی اتے ایروسپیس سمیت انجینیئرنگ === سروت: [http://www.opbfawards.com/engineering.html شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304133636/http://www.opbfawards.com/engineering.html |date=2012-03-04 }} [[تصویر:GeorgeJoseph.jpg|thumb|70x70px| جارج جوسپھ ۔]] [[تصویر:Ramesh_Mashelkar_Apr09.jpg|thumb|93x93px| رگھناتھ اننت ماشیلکر]] [[تصویر:U_R_Rao.jpg|thumb|70x70px| اڈپی رام چندر راؤ]] [[تصویر:Alla_Venkata_Rama_Rao_-_Kolkata_2011-08-02_4643.JPG|thumb|105x105px| ایوی راما راؤ]] [[تصویر:SRINI.jpg|thumb|70x70px| ایمار سرینواسن]] [[File:KN Shankara.jpg|thumb|70x70px| کیئین شنکرا]] [[File:Patcha Ramachandra Rao.jpg|thumb|76x76px| پچا رام چندر راؤ]] [[تصویر:Thirumalachari_Ramasami_-_Kolkata_2013-01-07_2679.JPG|thumb|105x105px| ترمالاچاری راماسمی]] [[File:Prem C Pandey.jpg|thumb|70x70px| پریم چند پانڈے]] [[تصویر:Professor_Narinder_Kumar_Gupta.jpg|thumb|82x82px| نرندر کمار گپتا]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:70%" ! scope="col" style="width:20%" |سال ! scope="col" style="width:50%" | وصول کنندہ |- | ۱۹۸۵ | راجا رمنا |- | ۱۹۸۵ | [[من موہن شرما|ایم ایم شرما]] |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۵ | [[ستیش دھون]] |- | ۱۹۸۵ | ایسّ رائے چودھری |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۶ | نارلا ٹاٹا راؤ |- | ۱۹۸۶ | ایس وردراجن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۶ | ایل کے دورائمالک |- | ۱۹۸۶ | [[اے۔پی۔جے عبدل کلام|ایپیجے عبدل کلام]] |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۷ | املیا کمار عین۔ ریڈی |- | ۱۹۸۷ | ایسسی دتا رائے |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۷ | آر۔ایم۔واسگم |- | ۱۹۸۷ | جارج جوسف |- | ۱۹۸۸ | پیار رائے |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۸ | آر کے بھنڈاری |- | ۱۹۸۸ | کے۔ کستوریرنگن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۹ | VS ارناچلم |- | ۱۹۸۹ | کیئیل چوپڑہ |- | ۱۹۸۹ | جیسی بھٹاچاریا |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۹ | پی بینرجی |- | ۱۹۹۰ | عین بی پرساد |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۰ | کیکی ہرمسجی گھردا |- | ۱۹۹۰ | آرئے ماشیلکر |- | ۱۹۹۰ | ایمئے رامامالک |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۱ | رجندر کمار |- | ۱۹۹۱ | ٹیکے بوس |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۲ | ایمئیس واسودیوا |- | ۱۹۹۲ | پال رتنسامی |- | ۱۹۹۲ | پی رامچندرن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۲ | آر بالاکرشنن |- | ۱۹۹۳ | پی راما راؤ |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۳ | اڈپی رام چندر راؤ |- | ۱۹۹۴ | ایچئیس مکندا |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۴ | ایوی راما راؤ |- | ۱۹۹۴ | کے کے مہاجن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | جوتی پارکھ |- | ۱۹۹۵ | ایسّ شورام |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | جی مادھون نائر |- | ۱۹۹۵ | پریم شنکر گوئل |- | ۱۹۹۶ | ایمار سرینواسن |- | ۱۹۹۶ | ٹیئیسار پرسادا راؤ |- | ۱۹۹۶ | سیجی کرشنداس نائر |- | ۱۹۹۷ | کیئیس نرسمہن |- | ۱۹۹۷ | کیئین شنکرا |- | ۱۹۹۸ | پچا رام چندر راؤ |- | ۱۹۹۹ | پلاسڈ روڈرگز |- | ۲۰۰۰ | ترمالاچاری راماسمی |- | ۲۰۰۱ | سہس پانڈرنگ سکھاتمے ۔۔ |- | ۲۰۰۲-۰۳ | [[ای۔ سریدھرن|ای شریدھرن]] |- | ۲۰۰۴-۰۵ | پریم چند پانڈے |- | ۲۰۰۶-۰۷ | کوٹا ہرنارائن |- | ۲۰۰۸-۰۹ | نرندر کمار گپتا |- | ۲۰۱۱ | بلدیو راج |- | ۲۰۱۳ | جی سندرراجن |- | ۲۰۱۴ | بھیم سنگھ |- | ۲۰۱۵ | سنیح آنند |- | ۲۰۱۹ | دیوانگ وپن کھکھڑ | |} === صحت اتے میڈیکل سائنس === سروت: [http://www.opbfawards.com/health.html شری اوم پرکاش بھسین فاؤنڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218064129/http://www.opbfawards.com/health.html |date=2022-02-18 }} [[تصویر:Dr.M.S.Valiathan.jpg|thumb|133x133px| ایمّ۔ایسّ۔ والیاتھن]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="width:70%" ! scope="col" style="width:20%" |سال ! scope="col" style="width:50%" | وصول کنندہ |- | ۱۹۸۵ | ونود پرکاش شرما |- | ۱۹۸۵ | پیکے راجگوپالن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۶ | ایمّ۔ایسّ۔والیاتھن |- | ۱۹۸۷ | پرکاش نرائن ٹنڈن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۸۸ | ایم۔جی۔ڈی۔او |- | ۱۹۸۹ | ایئین مالویا |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۰ | بیئین دھون |- | ۱۹۹۰ | جیئیس گلیریا |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۱ | مدن موہن |- | ۱۹۹۱ | یوسی چترویدی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۲ | پھلی ایس مہتہ |- | ۱۹۹۲ | ایس کے کیکر |- | ۱۹۹۴ | آشا ماتھر |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۵ | وی۔ راملنگامالک |- | ۱۹۹۵ | VI ماتھن |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | کلیان بینرجی |- | ۱۹۹۷ | وید پرکاش کمبوج |- | ۱۹۹۵ | عین کے گانگلی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۷ | سنیح بھارگو |- | ۱۹۹۸ | غوری دیوی |- bgcolor="#edf3fe" | ۱۹۹۹ | گیتا تعلق دار؉ |- | ۲۰۰۰ | نرندر کمار مہرا |- | ۲۰۰۱ | وجیلکشمی روندرناتھ |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۲–۲۰۰۳ | ایئیس پینٹل |- | ۲۰۰۴–۲۰۰۵ | پردیپ سیٹھ |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۰۶–۲۰۰۷ | شو کمار سرین |- | ۲۰۰۸–۲۰۰۹ | جتندر ناتھ پانڈے |- | ۲۰۱۱ | عالمی موہن کٹوچ |- bgcolor="#edf3fe" | ۲۰۱۳ | گریش ساہنی |- | ۲۰۱۴ | بلرام بھارگو |- | ۲۰۱۵ | نکھل ٹنڈن |- | ۲۰۱۸ | روہت شریاصل |} == حوالے == {{حوالے|30em}} [[گٹھ:بھارت]] 4heo1r0csybc26g95nakhl7wfp9s9r2