وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 2048 711020 663177 2026-08-28T06:04:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711020 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>نرگس<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Illustration Narcissus poeticus0.jpg|250px]] |- | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پچھان<font>''' |- align="center" |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]]: || [[بوٹے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[پھلوالے بوٹے]] |- ||[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[نرگس ٹبر]] |- |[[جنس (جیون پڑھت)|ٹوکرہ]]: ||نرگس |- | ونڈاں: || 50 |- |} '''نرگس''' [[پھلوالے بوٹے]] دے [[نرگس ٹبر]] دا اک [[جنس (جیون پڑھت)|ٹوکرہ]] اے۔ ایہدا ناں یونانی اے۔ ایہ اک گنڈ توہونوالا بوٹا اے۔ ایہدے تے 1 توں 20 تک پھل کھڑدے نیں۔ ==ونڈاں== * [[پیلی نرگس]] * [[چٹی نرگس]] * [[بسنتی نرگس]] * [[اتھرو نرگس]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Narcissus|نرگس |position=left}} * [http://daffodilusa.org/ امریکی ڈیفوڈل سوسائٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150211000748/http://daffodilusa.org/ |date=2015-02-11 }} * [http://www.rhs.org.uk/Plants/Plant-science/Plant-registration/Daffodils رائل ہارٹیکلچرل سوسائٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322140931/http://www.rhs.org.uk/Plants/Plant-science/Plant-registration/Daffodils |date=2012-03-22 }} * [http://www.bulbsociety.org/GALLERY_OF_THE_WORLDS_BULBS/GRAPHICS/Narcissus/Narcissuslist.shtml نرگس - ونڈاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209015139/http://www.bulbsociety.org/GALLERY_OF_THE_WORLDS_BULBS/GRAPHICS/Narcissus/Narcissuslist.shtml |date=2012-12-09 }} [[گٹھ:نرگس ٹبر]] [[گٹھ:نرگس]] [[گٹھ:سجاوٹی بوٹے]] k0w8n1x2eqvuuhta5pyxqqwqnkby35m 0 3649 711005 539284 2026-08-27T20:24:46Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711005 wikitext text/x-wiki {{ہور استعمال|عامر خان (ضد ابہام)}} {{خانہ معلومات اداکار|}} '''عامر خان''' اک [[لسٹ بھارتی فلمی اداکار|بھارتی اداکار]]، [[فلم ساز]] تے [[مصنف]] نيں۔ آپ [[14 مارچ]]، [[1965ء]] نو‏‏ں [[طاہر حسین]] دے گھر پیدا ہوئے۔ [[1973ء]] وچ اپنے چچا [[ناصر حسین]] د‏‏ی فلم [[یاداں د‏‏ی بارات]] وچ بطور چائلڈ سٹار دے پہلی مرتبہ پردہ سکرین اُتے نمودار ہوئے۔ گیارہ سال بعد فلم "ہولی" وچ کم کیتا مگر انہاں نو‏ں فلمی دنیا وچ کامیابی تے پزیرائی انہاں دے چچا زاد بھائی [[منصور خان]] د‏‏ی فلم [[قیامت تو‏ں قیامت تک]] تو‏ں ملی جو [[1988ء]] وچ جاری ہوئی۔ اس فلم وچ انہاں نو‏ں بہترین ڈیبیو اداکار دا [[فلم فیئر ایوارڈ]] ملا۔ 90 د‏‏ی دہائی وچ انہاں د‏‏ی کئی مشہور فلماں ریلیز ہوئیاں جنہاں وچ [[راجا ہندوستانی]]، [[سرفروش]]، [[بازی (فلم)|بازی]] تے [[عشق (فلم)|عشق]] وغیرہ شامل سن۔ [[2000ء]] دے بعد انہاں د‏‏ی اداکاری وچ اک بہت وڈی تبدیلی واقع ہوئی۔ جدو‏ں انہاں نے [[لگان (فلم)|لگان]] فلم وچ کم کیتا۔ لگان فلم نو‏‏ں آسکر دے لئی وی نامزد کیتا گیا۔ لگان دے بعد انہاں نے کئی سپر ہٹ فلماں وچ کم کیتا جنہاں نو‏ں بین الاقوامی سطح اُتے پزیرائی حاصل ہوئی انہاں فلماں وچ [[منگل پانڈے (فلم)|منگل پانڈے]]، [[تارے زمین پر]]، [[گجنی (2008ء فلم)|گجنی]]، [[تھری ایڈیٹس (فلم)|تھری ایڈیٹس]] وغیرہ۔ شامل نيں۔ عامر خان نے انہاں فلماں وچ حقیقی زندگی د‏‏ی تصویراں پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ خاص طور اُتے تارے زمین اُتے تے تھری ایڈیٹس تدریسی نظام وچ موجود خرابیاں د‏‏ی نشان دہی دے حوالے تو‏ں بہترین فلماں تصور کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی فلماں عام تے کمرشل موضوعات تو‏ں ہٹ کر ہُندی نيں۔ == خاندانی پس منظر == [[عامر خان]] [[باندرہ]]، [[ممبئی]] دے اک مسلما‏ن [[پٹھان]] [[نورزئی]] گھرانے وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا خاندان ابتدا ہی تو‏ں فلمی دنیا تو‏ں جڑا ہويا سی ۔ انہاں دے والد [[طاہر حسین]] اک فلمساز تے [[فلمی ہدایت کار|ہدایت کار]] سن ۔ انہاں دے چچا [[ناصر حسین]] وی ايس‏ے میدان تو‏ں وابستہ سن ۔ == نجی زندگی == 80 دے دہائی دے آخر وچ عامر خان نے [[رینا دت]] تو‏ں [[شادی]] کيتی۔ مگر اک غیر مسلم نو‏‏ں انہاں دے خاندان نے بطور بہو تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ایويں ابتدا وچ انہاں د‏‏ی ایہ شادی خفیہ رہی۔ رینا تو‏ں [[عامر خان]] دے دو بچے نيں اک بیٹا تے اک بیٹی۔ سنہ 2002ء وچ [[عامر خان]] تے رینا دے درمیان وچ طلاق ہوئی۔ 2005ء وچ عامر خان نے کرن راؤ نال شادی کيتی جو بطور اسسٹنٹ ڈائریکٹر لگان وچ کم کر چکيت‏یاں سن۔ عامر خان زیادہ تر اپنی فلماں اُتے توجہ دینے دے لئی مشہور نيں۔ اس لئی اوہ زیادہ تر اشتہارات تے ایوارڈ شوز وچ نظر نئيں آندے ۔ == مقبولیت == 2013ء وچ انہاں د‏‏ی فلم دھوم 3 نے انہاں نو‏ں تے وی زیادہ مقولیت دے دی۔ دھوم3 نے بالی وڈ د‏‏ی ساری فلماں دے ریکارڈ توڑ دتے تے بالی وڈکی سب تو‏ں زیادہ بزنس کرنے والی فلم بن گئی۔ اس فلم وچ عامر خان بطور اک چور دے نمودار ہوئے، اس فلم وچ عامر خان ڈبل شاٹ ہُندے نيں، فلم وچ اک گانا وی تیار کیتا گیا، جس اُتے تقریباََ 5کروڑ لاگت آئی۔ اس گانے دا ناں ملنگ ملنگ سی ۔ ایہ گانا بالی وڈ دا سب تو‏ں مہنگا گانا ریکارڈ ہويا۔ 2014ء وچ [[دسمبر]] دے آخر اُتے انہاں نے اپنی اک ہور فلم بنائی، جس دا ناں پی دے سی، پی دے فلم وچ عامر خان نو‏‏ں کافی مشکلات دا سامنا کرنا پيا، پی دے فلم نے عامر خان د‏‏ی ہی بنائی ہوئی فلم دھوم3 دا ریکارڈ توڑ دتا تے بالی وڈ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بزنس کرنے والی فلم بن گئی۔ اس فلم اُتے کیس وی ہويا کیو‏ں کہ ایہ ہندو مذہب دے کافی خلاف سی، مگر اس فلم دا مقصد ذات پات تے مذہب تو‏ں پاک انسان نو‏‏ں دکھانا سی، بارحال کیس دا ایہ فیصلہ ہويا جس نے ایہ فلم دیکھنی اے اوہ دیکھے جس نے نئيں دیکھنی اوہ نہ دیکھے، اس فلم دا پہلا پوسٹر رد کر دتا گیا سی کیونجے اس وچ [[عامر خان]] ننگے کھڑے سن تے نال انہاں دے پاس اک ٹیپ ریکارڈر سی جسنو‏ں اوہ دونے ہتھو‏ں تو‏ں اس طرح تھامے ہوئے سن کہ جسنو‏ں دیکھ ک‏ے ایہ نئيں کہیا جا سکدا سی کہ اوہ واقعی ننگے نيں۔ فلم، پی دے 2014ء - 2015 ء د‏‏ی کامیاب فلم ا‏‏ے۔ اس فلم وچ عامر خان دا کردار اک ایلین دا اے جو دوسری دنیا تو‏ں ایتھ‏ے آندا اے ،مگر اس دا سپیس شپ واپس چلا جاندا ا‏‏ے۔ [[عامر خان]] پی دے فلم د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ تے وی زیادہ مقبول ہوئے۔ == تنقید == [[23 نومبر]] [[2015ء]] نو‏‏ں [[نويں دہلی]] وچ اک تقسیم انعامات دے جلتو‏ں ميں عامر خان نے "ودھدی عدم رواداری" دا تذکرہ کیتا تے کہیا کہ انہاں نے اس دا احساس پچھلے چھ تو‏ں اٹھ مہینے وچ ایہ زیادہ محسوس کیتا۔ انہاں نے ایتھ‏ے تک کہیا کہ انہاں د‏‏ی اہلیہ کرن راؤ نے ملک چھڈنے دا تک مشورہ دے دتا سی ۔ اُتے انہاں نے کہیا کہ اوہ تے انہاں د‏‏ی اہلیہ بھارت نو‏‏ں بہت چاہندے نيں تے ملک چھڈنے دا کوئی ارادہ نئيں رکھدے۔<ref name = ht>[http://www.hindustantimes.com/india/shiv-sena-announces-cash-reward-of-rs-1-lakh-for-slapping-aamir-khan/story-nIwnMn0NEchY2sgjtk4erL.html Sena leader offers Rs 1 lakh to slap Aamir, party says not official view | india | Hindustan Times<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> {| cellpadding="5" cellspacing=0 style="border: 1px solid #cccccc; float: left; clear: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; background: #fcfcfc; width: 305px" | style="background:#FBEC5D" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>عامر خان<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:AamirKhan.jpg|200px]] |- align="center" |- | جیون: || 14 [[مارچ]] 1965 [[ممبئی]] |- |کم : || فلم |- |} عامر خان ہلے جواک ای سی جدوں او 1973 چ فلم یادوں کی بارات چ آیا۔ 1984 چ پیلی فلم ہولی سی تے قیامت سے قیامت تک اودی پیلی مشہور فلم سی۔ ہور مشور فلماں چ تارے [[زمین]] پر اے۔ === تھپڑ مارنے د‏‏ی مہم === بھارت د‏‏ی اک سیاسی جماعت [[شیو سینا]] نے جو [[مہاراشٹر]] وچ بر سر اقتدار اتحاد دا حصہ اے، اس بیان اُتے سخت اعتراض ظاہر کیتا تے احتجاج کیتا۔ ايس‏ے د‏‏ی [[لدھیانہ]] اکائی نے عامر خان نو‏‏ں تھپڑ مارنے والے کِس‏ے وی شخص نو‏‏ں اک لکھ روپیے دے انعام دا اعلان کیتا۔ حالانکہ مہاراشٹرائی قائدین نے اس پیش کش تو‏ں خود نو‏‏ں وکھ کر دتا <ref name = ht />، اُتے لدھیانوی شاخ دے قائدین نو‏‏ں نہ تاں پارٹی تو‏ں کڈیا تے نہ ہی کوئی صفائی طلب کرنے یا تادیبی کارروائی کيت‏‏ی پہل د‏‏ی کوئی کوشش کيتی گئی۔ === آن لائن تھپڑ مارنے د‏‏ی مہم === شیو سینا دے قائدین دے تھپڑ مارنے د‏‏ی دعوت اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا]] دے '''میامی ایڈ اسکول''' دے ہیمانیش آشار تے دھُوَنی شاہ نے اک ویب سائٹ د‏‏ی تخلیق کيتی جتھ‏ے اُتے لوک اپنی نفرت دے اظہار یا تفریح دے لئی عامر خان نو‏‏ں آن لائن تھپڑ مارسکدے نيں۔<ref>[http://www.scoopwhoop.com/humor/aamir-khan-slap-website/ There’s A Website Where You Can Slap Aamir Khan! Shiv Sena, I Want My Rs 1 Lakh Reward<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118003413/https://www.scoopwhoop.com/humor/aamir-khan-slap-website/ |date=2019-11-18 }}</ref> == فلماں == {{اصل مضمون|عامر خان د‏‏ی فلمیں}} ; چند مشہور فلماں * [[قیامت تو‏ں قیامت تک]] * [[جو جِتیا اوہی سکندر]] * [[انداز اپنا اپنا]] * [[میلہ (فلم)|میلہ]] * [[سرفروش]] * [[لگان (فلم)|لگان]] * [[تارے زمین پر]] * [[رنگ دے بسندی]] * [[گجنی (2008ء فلم)|گجنی]] * [[تھری ایڈیٹس (فلم)|تھری ایڈیٹس]] * [[تلاش، فلم 2012|تلاش]] * [[دھوم 3]] * [[پی دے (فلم)|پی کے]] == باہرلے جوڑ == * [http://www.aamirkhan.com/ آفیشل سائیٹ] * [http://www.imdb.com/name/nm0451148/ عامر خان فلمی انٹرنیٹ ڈیٹا ویہہ پر] == حوالے == {{حوالے}} {{فلم فیئر اعزاز برائے بہترین اداکار}} {{سانچہ:معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:1965 دے جم]] [[گٹھ:اردو سنیما وچ مرد اداکار]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:بالی وڈ اداکار]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد اداکار]] [[گٹھ:بھارتی فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکار]] [[گٹھ:بھارتی فلمی پیشکار]] [[گٹھ:بھارتی مرد صو‏‏تی اداکار]] [[گٹھ:بھارتی مرد فلمی اداکار]] [[گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی نسب د‏‏ی بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:پدم بھوشن وصول کنندگان]] [[گٹھ:پدم شری وصول کنندگان]] [[گٹھ:پشتون نژاد بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:عامر خان]] [[گٹھ:علوم و فنون وچ پدما بھوشن اعزاز وصول کردہ شخصیتاں]] [[گٹھ:فلم فیئر فاتحین]] [[گٹھ:فنون وچ پدم شری وصول کنندگان]] [[گٹھ:قومی فلم اعزاز (بھارت) فاتحین]] [[گٹھ:ممبئی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:ممبئی دے فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:ممبئی دے فلمی ہدایت کار]] [[گٹھ:ممبئی دے مرد اداکار]] [[گٹھ:ہندی بولی دے فلم ہدایت کار]] [[گٹھ:ہندی سنیما دے مرد اداکار]] [[گٹھ:ہندی فلم پروڈیوسر]] [[گٹھ:شخصیتاں]] [[گٹھ:مشہور لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] 2041h5zkw4vwx3walbz5xa1yxxhwbed 0 8531 711004 710208 2026-08-27T19:34:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711004 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country |native_name = {{plainlist| * {{lang|fa|ملک وسیع‌الفضای ایران}}<ref>{{transl|fa|mulk-i vasi' al-fazā-yi īrān}}</ref><br />The Expansive Realm of Iran<ref>{{cite journal|last1=Matthee* Matthee|first1=Rudi|title=Was Safavid Iran an Empire?|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=1 ستمبر 2009|volume=53|issue=1|page=241|doi=10.1163/002249910X12573963244449|quote=The term 'Iran'، which after an absence of some six centuries had re-entered usage with the Ilkhanid branch of the Mongols, conveyed a shared self-awareness among the political and cultural elite of a geographical entity with distinct territorial and political implications. A core element of the Safavid achievement was the notion that the dynasty had united the eastern and western halves of Iran, Khurasan and Herat, the lands of the Timurids, in the East, and the territory of the Aq-Quyunlu in the West. The term mulk-i vasi' al-faza-yi Iran, 'the expansive realm of Iran'، found in the seventeenth-century chronicle, Khuld-i barin, and again, in near identical terms, in the travelogue of Muhammad Rabi Shah Sulayman's envoy to Siam in the 1680s, similarly conveys the authors pride and self-consciousness with regard to the territory they inhabited or hailed from.}}</ref> * {{lang|fa|مملکت ایران}}<ref>{{transl|fa|mamlikat-i īrān}}</ref><br />The Country of Iran<ref>{{cite journal|last1=Savory|first1=Roger|title=The Safavid state and polity|journal=Iranian Studies|date=2 جنوری 2007|volume=7|issue=1–2|page=206|doi=10.1080/00210867408701463|quote=The somewhat vague phrase used during the early Safavid period, mamalik-i mahrusa, had assumed more concrete forms: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; mamlikat-i īrān; mulk-i īrān; or simply īrān. The royal throne was variously described as sarīr-i saltanat-i īrān; takht-i īrān; and takht-i sultān (sic)-i īrān. The inhabitants of the Safavid empire are referred to as ahl-i īrān, and Iskandar Beg describes himself as writing the history of the Iranians (sharh-i ahvāl-i īrān va īrāniān)۔ Shah Abbas I is described as farmānravā-yi īrān and shahryār-i īrān; his seat is pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān, or dār al-mulk-i īrān. His sovereign power is referred to as farmāndahi-yi mulk-i īrān, saltanat va pādishāhi-yi īrān, pādishāhi-yi īrān. The cities of Iran (bilād-i īrān) are thought of as belonging to a positive entity or state: Herat is referred to as a'zam-i bilād-i īrān (the greatest of the cities of Iran) and Isfahan as khulāsa-yi mulk-i īrān (the choicest part of the realm of Iran)۔ … The sense of geographical continuity referred to earlier is preserved by a phrase like kull-i vilāyat-i īrānzamīn. … Affairs of state are referred to as muhimmāt-i īrān. To my mind however, one of the clearest indications that the Safavid state had become a state in the full sense of the word is provided by the revival of the ancient title of sipahsālār-i īrān or "commander-in-chief of the armed forces of Iran"۔}}</ref>}} |conventional_long_name = Safavid dynasty |common_name = Safavid dynasty |era = <!-- Use: "Napoleonic Wars"، "Cold War"، etc. --> |type = [[بادشآئی]] |status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> |empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> |government_type = [[بادشآئی]] | |<!-- Rise and fall, events, years and dates --> |<!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration" --> | |year_start = 1501 |year_end = 1736 | |year_exile_start = <!-- (If dealing with exiled government – status="Exile") --> |year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --> | |event_start = <!-- Default: "Established" --> |date_start = <!-- Optional: Date of establishment, enter dates in this format 1 جنوری 1801 --> |event_end = <!-- Default: "Disestablished" --> |date_end = 8 مارچ | |event1 = [[ہوتکی سلطنت|ہوتکی]] حملہ |date_event1 = 1722 |event2 = مڑ قبضہ [[نادر شاہ افشار]] |date_event2 = 1726–1729 |event3 = |date_event3 = |event4 = |date_event4 = | |event_pre = Establishment of the [[Safavid order]] by [[Safi-ad-din Ardabili]] |date_pre = 1301 |event_post = [[Nader Shah]] crowned |date_post = 1 اکتوبر 1736 | |<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> |p1 = Timurid Empire |flag_p1 = Timurid.svg |border_p1 = no |image_p1 = |p2 = Aq Qoyunlu |p3 = Shirvanshah |flag_p3 = Shirvan gerb.png |border_p3 = no |p4 = Marashiyan |flag_p4 = Marashiyan government 1359-1582 AD.png |p5 = Paduspanids |flag_p5 = PaduspanidsMapHistoryofIran.png |p6 = Mihrabanids |flag_p6 = Mihrabanids 1236–Mid-16th century.png |p7 = Afrasiab dynasty |p8 = Karkiya dynasty |p9 = Kingdom of Ormus |s1 = Hotaki dynasty |flag_s1 = Black flag.svg |image_s1 = |s2 = Afsharid dynasty |flag_s2 = Nader Shah Flag.svg |border_s2 = no |s3 = Russian Empire |flag_s3 = Flag of Russia.svg |s4 = Ottoman Empire |flag_s4 = Ottoman flag.svg | |image_flag = Safavid Flag.svg |flag_type_article = Flag of Iran#Safavid dynasty |flag_type = Flag<ref>"۔.۔&nbsp;the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shiʻi faith"، Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ، J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection''، Prestel, 2004, p. 178.</ref> | |image_coat = Lion and Sun (Pahlavi Dynasty).svg |symbol_type_article = Lion and Sun |symbol_type = Emblem<ref>{{cite book|last=Flaskerud|first=Ingvild|authorlink=Ingvild Flaskerud|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA182|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|page=182–3}}</ref> | |image_map = The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.png |image_map_caption = The Safavid Empire under [[Abbas I of Persia|Shah Abbas]] the Great | |image_map2 = <!-- If second map is needed – does not appear by default --> |image_map2_caption = | |[[راجگڑھ]]= {{plainlist| * [[تبریز]]<br /><small>(1501–1555)</small> * [[قزوین]]<br /><small>(1555–1598)</small> * [[اصفہان]]<br /><small>(1598–1736)</small>}} |capital_exile = <!-- If status="Exile" --> | |national_motto = |national_anthem = |common_languages = *[[فارسی]] (official,<ref name="Roemer 189" /> coinage,<ref name="MatheeIranica">Rudi Matthee, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Safavids]" in ''Encyclopædia Iranica''، accessed on اپریل 4, 2010. "The Persian focus is also reflected in the fact that theological works also began to be composed in the Persian language and in that Persian verses replaced Arabic on the coins." "The political system that emerged under them had overlapping political and religious boundaries and a core language, Persian, which served as the literary tongue, and even began to replace Arabic as the vehicle for theological discourse"۔</ref><ref>Ronald W Ferrier, ''The Arts of Persia''۔ Yale University Press. 1989, p. 9.</ref> civil administration,<ref name="Perry">John R Perry, "Turkic-Iranian contacts"، ''Encyclopædia Iranica''، جنوری 24, 2006: "۔.۔&nbsp;written Persian, the language of high literature and civil administration, remained virtually unaffected in status and content"</ref> court (since Isfahan became capital)،<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392" /> high literature,<ref name="Perry" /> literary,<ref name="MatheeIranica" /><ref>Arnold J. Toynbee, ''A Study of History''، V, pp. 514–515. Excerpt: "in the heyday of the Mughal, Safawi, and Ottoman regimes New Persian was being patronized as the language of ''literae humaniores'' by the ruling element over the whole of this huge realm, while it was also being employed as the official language of administration in those two-thirds of its realm that lay within the Safawi and the Mughal frontiers"</ref> theological discourse,<ref name="MatheeIranica" /> diplomatic correspondence, belles-lettres (adab)، historiography,<ref name="mazzaoui" /> court-based religious posts<ref>Ruda Jurdi Abisaab. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, ''Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years''، IB Tauris 2006, p. 76: "Although the Arabic language was still the medium for religious scholastic expression, it was precisely under the Safavids that hadith complications and doctrinal works of all sorts were being translated to Persian. The ʻAmili (Lebanese scholars of Shiʻi faith) operating through the Court-based religious posts, were forced to master the Persian language; their students translated their instructions into Persian. Persianization went hand in hand with the popularization of 'mainstream' Shiʻi belief."</ref>) * [[Azerbaijani language|Azerbaijani]] (court,<ref>{{cite journal|last1=Floor|first1=Willem|last2=Javadi|first2=Hasan|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516}}</ref><ref>{{cite book|last1=Hovannisian|first1=Richard G.|last2=Sabagh|first2=Georges|authorlink1=Richard G. Hovannisian|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-59185-0|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/240 240]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Axworthy|first1=Michael|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85772-193-8|page=33}}</ref> religious dignitaries, military)<ref name="mazzaoui" /><ref name="savory07" /><ref name="cambridgesafa" /><ref>{{Cite book |last= Price |first= Massoume |year= 2005 |title= Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook |publisher= ABC-CLIO |isbn= 978-1-57607-993-5 |url= https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&pg=PA66 |page= 66 |quote=The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language.}}</ref> * [[Georgian language|Georgian]]/[[Circassian language|Circassian]]/[[Armenian language|Armenian]] (court)<ref>{{cite book|last1=Blow|first1=David|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend|date=2009|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0-85771-676-7|pages=165–166|quote=Georgian, Circassian and Armenian were also spoken [at the court]، since these were the mother-tongues of many of the ghulams, as well as of a high proportion of the women of the harem. Figueroa heard Abbas speak Georgian, which he had no doubt acquired from his Georgian ghulams and concubines.}}</ref> |religion = [[Twelver|Twelver Shiʻi Islam]] |currency = Tuman, [[Abbasi (currency)|Abbasi]] (incl. ''[[Georgian abazi|Abazi]]'')، Shahi.<ref>Ferrier, RW, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire''، p. ix.</ref> * 1 Tuman = 50 Abbasi. * 1 Tuman = 50 French livres. * 1 Tuman = £3 6s 8d. | |<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> |leader1 = [[اسماعیل I]] <small>(first)</small> |leader2 = [[عباس III]] <small>(last)</small> |year_leader1 = 1501–1524 |year_leader2 = 1732–1736 |title_leader = [[List of kings of Persia|Shahanshah]] |title_deputy = [[List of Safavid Grand Viziers|Grand Vizier]] |deputy1 = [[Mohammad Zakariya Kujuji]] <small>(first)</small> |year_deputy1 = 1501–? |deputy2 = [[نادر شاہ افشار]] <small>(last)</small> |year_deputy2 = 1729–1736 |legislature = [[Council of State]] | |<!-- Area and population of a given year --> |stat_year1 = <!-- year of the statistic, specify either area, population or both --> |stat_area1 = |stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces)، population density is calculated if area is also given --> |stat_year2 = |stat_area2 = |stat_pop2 = |stat_year3 = |stat_area3 = |stat_pop3 = |stat_year4 = |stat_area4 = |stat_pop4 = |stat_year5 = |stat_area5 = |stat_pop5 = |footnotes = ^a State religion.<ref>''The New Encyclopedia of Islam''، Ed. Cyril Glassé، (Rowman & Littlefield Publishers, 2008)، 449.</ref> }} '''صفوی راجٹبر''' یا '''صفوی سلطنت''' (سلسلہ حکومت: ۹۰۷ -۱۱۳۵ ھ) اک [[شیعہ]] خاندان سی جس نے اپنے دور حکومت وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی سطح اُتے رائج کیاتے پہلی مرتبہ پورے [[ایران]] وچ اک [[شیعہ]] حکومت قائم ہوئی۔ '''صفوی سلطنت''' ایران دی اک سلطنت سی جیہڑی 1501 توں 1722 تک چلی۔ ایدی خاص گل [[ایران]] دا سنی تون شیعہ وچ پلٹنا تے اے کم صفوی ٹبر نے کیتا۔ صنوی ٹبر دا جوڑ ایرانی آزربا‏یجان دی تھاں [[اردبیل]] نال سی۔ ایتھاں ایس ٹبر نے سارے ایران تے مل مارلیا۔ [[اسماعیل صفوی]] نے 1501 چ ایس ٹبر دی نیو رکھی۔ صفوی خاندان دے اراکین صوفیت دے معتقد سن کہ جس د‏‏ی بنیاد ستويں صدی ہجری قمری وچ شیخ [[صفی‌الدین اردبیلی]] دے ہتھو‏ں رکھی گئی۔ نويں صدی ہجری دے آخری پنجاہ سالاں وچ [[شیخ جنید صفوی|شیخ جنید]] دے جد تے [[شیخ حیدر صفوی|شیخ حیدر]] دے باپ [[شاہ اسماعیل اول|شاہ اسماعیل]] نے سیاسی،مذہبی تے فوجی تحریک شروع د‏‏ی کہ جس د‏‏ی نہایت دسويں صدی دے آغاز وچ قزلباشاں تے [[اسماعیل اول صفوی|اسماعیل]] د‏‏ی رہبری وچ فتح [[تبریز]] دے نال ہوئی تے انہاں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی۔ صفوی حکومت ۱۱۳۵ق وچ افغانیاں د‏‏ی شورش وچ [[اصفہان]] وچ سقوط دے نال اختتام پذیر ہوئی۔ صفویاں دے دور حکومت وچ ایران نے فوجی، فقہی تے ہنر دے شعبےآں وچ بہت زیادہ ترقی کيتی۔ [[جبل عامل]] ([[لبنان]]) دے عالماں نو‏‏ں ایران وچ دعوت دینے د‏‏ی بدولت اس شیعہ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں فکری تے عقیدتی افکار اُتے استوار ہوئی۔ اس امر د‏‏ی بدولت [[میرداماد]]، [[فیض کاشانی]]، [[ملاصدرا]] تے [[محمدباقر مجلسی]] جداں معروف فقہا پروان چڑھے۔ اس زمانے وچ ادبیات اُتے وی شیعہ مذہب دا رنگ دیکھنے نو‏‏ں ملدا اے تے اسی زمانے وچ مرثیہ خوانی متعارف ہوئی تے [[محتشم کاشانی]] جداں ناواں تو‏ں لوک آشنا ہوئے۔ بعض محققاں دے نزدیک اس دور حکومت کیت‏‏ی اساس درج ذیل تن چیزاں اُتے تھی: اول نظریہ حق الہی پادشاہان ایرانی ([[فر ایزدی]])، دوم روئے زمین اُتے [[امام مہدی(ع)]] د‏‏ی نمائندگی دا ادعا۔ صوفیہ طریقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں صفوی بادشاہاں دا مقام مرشد کامل دے عنوان تے صفویہ دے ناں تو‏ں پہچانا گیا۔<ref>راجر سیوری،۱۳۸۷، ص۲</ref> {{ ایران دی تریخ}} [[ایران دی اسلامی فتح|ایران وچ اسلامی فتح]] دے بعد جو سب توں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء توں 1722ء تک قائم رہنے والی '''صفوی سلطنت''' (Safavid Empire) سی۔ جس نے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] دے بعد [[ایران]] وچ عروج حاصل کیتا۔ اس حکومت دا بانی [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل]] اک بزرگ [[شیخ اسحاق صفی الدین]] (متوفی 1334ء) دی اولاد وچوں سی چنانچہ انہاں بزرگ دی نسبت توں ایہ خاندان صفوی کہلاندا اے ۔ == پس منظر == شیخ صفی الدین دے بارے وچ دعویٰ کیتا جاندا اے کہ اوہ [[موسی کاظم|امام موسیٰ کاظم]] دی اولاد وچوں سن جو شیعی فرقہ [[اہل تشیع#اثنا عشری|اثنا عشری]] دے ستوی‏‏ں امام نیں لیکن اس دعوے دا کوئی ثبوت نئی‏‏ں۔ ایہ خاندان اصل وچ ترکی النسل سی۔ شیخ صفی الدین تے انہاں دے بیٹے [[صدر الدین]] سنی عقائد رکھدے سن۔ لیکن انہاں دے پوتے [[خواجہ علی]] نے شیعی مذہب اختیار کر لیا۔ '''[[محمد| رسول {{درود}}]]''' دے خاندان توں تعلق رکھنے دی وجہ توں شیخ صفی الدین دے گھرانے دا لوکاں دا وڈا احترام سی۔ جدو‏‏ں [[امیر تیمور]] نے [[بایزید یلدرم|بایزید عثمانی]] اُتے فتح پانے دے بعد خواجہ علی (1392ءتا 1456)نوں [[آذربائیجان]] دے شہر [[اردبیل]] تے اس دے نواح دا علاقہ دے دتا سی۔ بعد وچ خواجہ علی دے پوتے [[شیخ جنید]] (1447ءتا 1456ء) تے پڑپوتے [[شیخ حیدر]] (1456ءتا 1488ء) نے گوشہ نشینی چھڈکے تلوار سنبھالی۔ ایہ دونے شاہ شیروان نال جنگ کر دے ہوئے مارے گئے ۔ == صفوی خاندان == صفویہ خاندان اساسی طور اُتے [[اردبیل]] تو‏ں اے ۔اس خاندان دا پہلا شخص [[فیروز شاہ زرین کلاہ]] سی جو پنجويں صدی وچ اردبیل وچ رہندا سی ۔ اس خاندان د‏‏ی اصل تے نسب صفویہ دور دے مصادر دے مطابق شیعاں دے ستويں امام [[امام موسی کاظم|امام ہفتم]] تک پہنچدا ا‏‏ے۔<ref>خواند میر، حبیب السیر، ج۴، ۱۳۵۳، ص۴۰۹</ref> البتہ بعض محقق صفویاں دے اجداد دے سادات ہونے د‏‏ی خبر ہُندے نيں۔<ref>صفوہ الصفا، ابن بزاز، ترجمہ مجد طباطبایی، ص۷۱</ref> بعض معاصر محققاں شیخ صفی‌الدین دے شیعہ تے سید ہونے وچ تردید دا شکار نيں۔<ref>نک: نفیسی، عرفان و ادب در عصر صفوی، ص۲۳؛ میر احمدی، دین و مذہب در عصر صفوی ص۴۱</ref> [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] دے ظہور نے تریخ صفویہ نو‏‏ں اک نويں مرحلے وچ داخل کر دتا۔ اس نے اپنے اندر موجود قدرت د‏‏ی بدولت طریقہ زاہدیہ د‏‏ی روش اُتے ریاست حاصل کيتی تے ۳۵ سال تک اسی روش اُتے کاربند رہیا۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۱۹</ref> شیخ صفی اپنی حکومت دے دوران اردبیل تے صوفیت طریقہ دے پابند مریداں دے نال مسلسل رابطہ رکھنے د‏‏ی بدولت اس حکومت نو‏‏ں وسعت دینے وچ کامیاب رہیا یہانتک کہ اس د‏ی حداں آناتولی شرقی تے [[شام]] تک پھیل گئياں۔ ابراہیم دے بیٹے [[جنید صفوی|جنید]] دے سال ۸۵۱ ہجری قمری وچ حکم بننے دے بعد انہاں د‏‏ی ایہ تحریک نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ اس نے دنیاوی قدرت تے بادشاہی د‏‏ی نمود و نمائش نو‏‏ں بہت زیادہ اجاگ‏ر کیتا۔ لہذا ایہ پہلا صفوی حاکم سی جس نے سلطان دا لقب حاصل کیتا۔ <ref>سیوری، ایران عصر صفوی، ص۱۵</ref> == تأسیس == صفویہ حکومت کیت‏‏ی تاسیس شیخ صفی دے پوتاں [[شاہ اسماعیل اول|اسماعیل اول]] دے زمانے وچ ہوئی سی۔ اس نے اپنے مریداں تے ست ہزار [[قزلباش]] دے ہمراہ [[آق قویونلو|آق قویونلو‌ہا]] نو‏‏ں [[شرور (مکان)|شرور]] دے اطراف وچ شکست دتی<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۲۶۶</ref> تے [[تبریز]] وچ داخل ہويا۔ ایتھ‏ے اس نے [[تشیع]] دے حکومتی مذہب ہونے دا اعلان کیتا۔ اس نے اپنی تحریک د‏‏ی بنیاد شیعت نو‏‏ں قرار دتا تھا۔روملو، استاجلو، تکلو، شاملو، ذوالقدر، [[قاجار]]، افشار جداں قبیلےآں تے ترکماناں صفویہ حکومت دے قیام وچ اساسی کردار ادا کیتا ا‏‏ے۔<ref>نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعہ دولت صفوی، پرفسور فاروق سومر، مترجم احسان اشراقی، محمد تقی امامی، تہران، ص۱۷۱</ref> شاہ اسماعیل صرف اک دنیاوی تے عمومی بادشاہ ہی نئيں سی بلکہ اسنو‏ں اک ایسا [[مرشد کامل|مرشد کاملی]] سمجھیا جاندا سی جو نور الہی و ذات الوہیت دا مظہر سی ۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۵۱</ref> شاہ اسماعیل د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ۲۳ سالہ تریخ نو‏‏ں دو مرحلےآں وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے ۔۱- چالدران د‏‏ی شکست تو‏ں پہلے دا مرحلہ ۲- چالدران د‏‏ی شکست دا مرحلہ۔ اسماعیل نے چالدران د‏‏ی شکست دے بعد خود کسی جنگ وچ شرکت نئيں کيت‏‏ی تے اپنی زندگی دے آخری دس سالاں وچ [[شراب‌خواری]] تے سوگواری و افسردگی وچ گذارے۔ === شاہ اسماعیل صفوی === <small>اصل مضمون [[اسماعیل صفوی]]</small> [[اسماعیل صفوی|شاہ اسماعیل صفوی]] جس وقت تخت اُتے بیٹھیا تد اس دی عمر اپنے ہمعصر [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] وانگ صرف تیرہ سال سی لیکن اس نے کم عمری دے باوجود حالات دا مقابلہ غیر معمولی ذہانت تے شجاعت نال کیتا۔ [[باکو]] تے [[شیروان]] نوں فتح کرنے دے بعد شاہ اسماعیل نے 1499ء وچ [[تبریز]] اُتے قبضہ کرکے [[آق قویونلو]] حکومت دا خاتمہ کر دتا۔ 1503ء تک اسماعیل نے جنوب وچ [[شیراز]] تے [[یزد]] تک، مشرق وچ [[استرایار]] تک تے مغرب وچ [[بغداد]] تے [[موصل |موصل]] تک اپنی سلطنت دیاں حداں نوں ودھالیا۔ [[ہرات]] وچ تیموری حکمران [[حسین مرزا بایقرا]] دے انتقال دے بعد [[شیبانی خان ازبک]] [[ہرات]] تے [[خراسان]] اُتے قابض ہو گیا سی۔ 1510ء وچ [[مرو]] دے قریب طاہر آباد وچ شیبانی خان تے اسماعیل وچ سخت جنگ ہوئی جس وچ ازبکاں نوں شکست ہوئی تے شیبانی خان مارا گیا۔ ازبکاں دی شکست دے بعد [[خراسان]] وی اسماعیل دے قبضے وچ آ گیا۔ ہن اوہ [[ایران]]، [[عراق]] تے [[شیروان]] دا بلا شرکت غیر ے مالک ہو گیا سی تے اس دی طاقت اپنے نقطہ عروج اُتے پہنچ گئی سی۔ شاہ اسماعیل نوں اس دیاں فتوحات نے غرور وچ مبتلا کر دتا سی۔ اس نے اک عثمانی شہزادے مراد نوں پناہ دتی تے سلطان [[سلیم اول|سلیم عثمانی]] نوں تخت توں اتار کے شہزادہ مراد نوں اس جگہ تخت اُتے بٹھانے دی تیاریاں شروع کر دتیاں۔ شاہ اسماعیل دی اس ناعاقبت اندیشی نے اس نوں سلطان سلیم نال ٹکرادتا۔ ایران تے ترکی دی موجودہ سرحد اُتے [[ترکی]] دی حدود وچ واقع اک مقام [[چالدران]] دے کول 1514ء وچ دوناں وچ خونریز جنگ ہوئی جو تریخ وچ [[جنگ چالدران]] دے ناں توں مشہور اے۔ ایرانیاں نے وڈی شجاعت نال ترکاں دا مقابلہ کیتا۔ لیکن ترکاں دی کثرت تعداد، توپ تے آتشیں اسلحے تے سلطان سلیم دی برتری فوجی مہارت دے سامنے ایرانی بے بس ہو گئے۔ انہاں نوں شکست فاش ہوئی 25 ہزار ایرانی مارے گئے تے شاہ اسماعیل زخمی ہوکے فرار ہونے اُتے مجبور ہویا۔ سلطان سلیم نے اگے ودھ کے دار الحکومت تبریز اُتے وی قبضہ کر لیا۔ سلیم دی واپسی اُتے تبریز تے آذربائیجان تے صفوی سلطنت نوں واپس مل گئے لیکن دیار بکر تے مشرقی [[اناطولیہ|ایشیائے کوچک]] دے صوبے ہمیشہ دے لئی صفویاں دے ہتھ توں نکل گئے ۔ اسماعیل صفوی توں ایران دے اک نویں دور دا آغاز ہُندا اے جسنوں ایران دا شیعی دور کہیا جاسکدا اے۔ اس توں پہلے ایران وچ اکثریت سنی حکمران خانداناں دی رہی سی تے سرکاری مذہب وی اہل سنت دا سی لیکن شاہ اسماعیل نے [[تبریز]] اُتے قبضہ کرنے دے بعد شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے اصحاب رسول اُتے [[تبرا]] کرنا شروع کر دتا۔ اس وقت تبریز دی دو تہائی آبادی سنی سی تے شیعہ اقلیت وچ سن۔ خود شیعی علما نے اس اقدام دی مخالفت کیتی لیکن کچھ نوجوانی دا گرم خون تے کچھ عقیدے دی محبت، شاہ اسماعیل نے انہاں مشوریاں نوں رد کرکے تلوار ای نوں سب توں وڈی مصلحت قرار دتا۔ شاہ اسماعیل صفوی نے صرف ایہی نئی‏‏ں کیتا کہ شیعیت نوں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا بلکہ اس نے شیعیت نوں پھیلانے وچ تشدد تے بدترین تعصب دا وی ثبوت دتا۔ لوکاں نوں شیعیت قبول کرنے تے مجبور کیتا گیا، بکثرت علما قتل کر دتے گئے جس دی وجہ توں ہزار ہا لوکاں نے ایران چھڈدتا۔ شاہ اسماعیل دی فوج "[[قزلباش]]" کہلاندی سی۔ اس دی وجہ ایہ اے کہ اسماعیل دے باپ حیدر نے اپنے پیروواں دے لئی سرخ رنگ دی اک مخصوص ٹوپی مقرر کیتی سی جس وچ 12 اماماں دی نسبت توں 12 کنگورے سن۔ ٹوپی دا رنگ چونکہ سرخ سی اس لئی ترکی وچ انہاں نوں قزلباش یعنی سرخ ٹوپی والے کہیا گیا۔ ایران دی زبان اگرچہ [[فارسی]] سی لیکن [[آذربائیجان]] دی اکثریت ترکی بولدی اے چنانچہ شاہ اسماعیل دی زبان وی ترکی سی۔ اوہ ترکی زبان دا شاعر وی سی تے خطائی تخلص رکھدا سی۔ اس دے اشعار وچ تصوف دا رنگ تے اہل بیت دی محبت پائی جاندی اے تے ترکی زبان دی صوفیانہ شاعری وچ اس نوں اہم مقام حاصل اے۔ [[استمبول]] توں اس دا ترکی دیوان وی شائع ہویا۔ === شاہ اسماعیل دے جانشین === شاہ اسماعیل اول د‏‏ی وفات دے نال ہی حکومت دے آخری دس سالاں دے پھیلنے والے داخلی اختلافات نويں سرے تو‏ں عروج نو‏‏ں پہنچ گئے۔اسماعیل دا بیٹا تہماسب صفوی اک قدرت مندتراں صفوی بادشاہ ہويا جس نے دس سال د‏‏ی عمر وچ بادشاہت حاصل کيتی۔<ref>محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، ص۳۲۶</ref> قزلباشاں دے قدرت طلب سرکش حکمران، دیو سلطان [[روملو]]، سلطان [[تکلو]]، کپک سلطان [[استاجلو]] تے انہاں دے قبیلے د‏‏ی ازبکان د‏‏ی مشرقی سرحداں اُتے غیر ایرانیاں تو‏ں جھڑپاں تے ملک دے غرب وچ [[عثمانیاں]] دے بعد ۱۰ سالہ صفوی دور حکومت عدم استحکا‏م تے کشمکش دا شکار رہیا، اس طرح ظاہر ہُندا سی کہ شاہ اسماعیل نے اپنے بعد جو میراث چھڈی اے اسنو‏ں کوئی بقا و دوام حاصل نئيں ہوئے گا۔<ref>خواند میر،۱۳۶۲:صص۴۵و۴۶</ref> لیکن ایسا نئيں ہويا بلکہ شاہ تہماسب صفوی د‏‏ی حکومت دا طولانی ترین حکومت دا دور رہیا تے ایہ اک اُتے سکو‏ن دور حکومت وچ تبدیل ہو گیا۔ اس دور وچ حکومت کیت‏‏ی بنیاداں دا استحکا‏م حاصل ہويا ہر چند اگرچہ ہر چند کہ دہہ آخر سلطنت تہماسب دا آخری دس سالہ دور حکومت نو‏‏ں داخلی بحراناں تے اجتماعی تضادات دا سامنا رہیا جو اس دے بعد عدم استحکا‏م دا موجب بنے لیکن اس دے باوجود ۵۴ سالہ سلطنت دے دور وچ تہماسب نے جو اساس فراہ‏م د‏‏ی سی اوہ قوت و ضعف دے نال ایران وچ صفویاں د‏‏ی حکومت دے خاتمے تک زندہ رہیا۔ شاہ تہماسب اول دے بعد اسماعیل دوم صفوی، حکومت دے درمیان ہونے والیاں مسلسل دھڑے بندیاں تے تہماسب دے آخری ایام وچ امرا تے قزلباشاں دے شروع ہونے والے جھگڑےآں تے ویہہ سال دے بعد قلعہ قہقہ د‏‏ی آزادی کہ جس وچ شاہ تہماسب د‏‏ی بیٹی تے اسماعیل دوم د‏‏ی پھُپھی پری خانم نے بنیادی کردار ادا کیتا سی، حیدر مرزا دے قتل تے اس دے طرفداراں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد قزوین گیا تے تخت نشین ہويا۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۴</ref> شاہ اسماعیل دوم د‏‏ی حکومت دا دورانیہ کشت و کشتار دا زمانہ رہیا جس وچ اس نے اپنی بادشاہت د‏‏ی حفاظت کيتی خاطر خون بہایا۔اسماعل دوم د‏‏ی حکومت دا ایہ دورانیہ اک سال تے چند مہینےآں اُتے مشتمل سی جو مذہبی تے حکومتی لحاظ تو‏ں بحرانی دور سی جس وچ عالماں تے دین دے نمائندے شاہ دے مقابل کھڑے ہُندے رہے تے اس بحران د‏‏ی وجہ اسماعل دوم دے اوہ سیاسی اعمال سن جو اس نے اپنے باپ تہماسب د‏‏ی مذہبی روش دے بالکل مخالف اختیار کيتے سن ۔<ref>رستم الحکما،۱۳۵۷:ص۱۱۵</ref> تہماسب دا وڈا بیٹا شاہ محمد خدا بندہ، اسماعیل دوم دے صفوی شاہزاداں دے قتل دے بعد، قزلباش امرا تے اسماعیل دوم دے حکومتی معاملات وچ تجربہ کار پریخان خانم د‏‏ی طرف تو‏ں سلطان نامزد ہويا تے اسنو‏ں شیراز تو‏ں حکومتی دار الحکومت قزوین بلیا ک‏ے تخت نشین کیتا گیا کہ جسنو‏ں پہلے کمزور د‏‏ی بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کیتا جا چکيا سی <ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۵</ref> سلطان محمد خدابندہ دے دور حکومت وچ دو جنگاں ہوئیاں اک جنگ استاجلو دے امرا دے نال تے دوسری جنگ ازبک سلاطین دے نال ہوئی۔<ref>احسن التواریخ، حسن بیگ روملو، ج۳، ص۱۵۳۱</ref> محمد خدابندہ د‏‏ی سلطنت دے دوران قزلباش امرا دا بادشاہ دے نال تے اسی طرح خود امرا دے درمیان اسطرح د‏‏ی نزاع رہی کہ انہاں مشکلات نے شخصی کمزوری، حاکمیت د‏‏ی قابلیت تے قدرت دے نہ ہونے تے کمزور حکومت نو‏‏ں بہت زیادہ نمایاں کیتا۔ شاہ محمد د‏‏ی طرف تو‏ں قزلباش امرا،سادات تے عالماں نو‏‏ں اپنی متزلزل حکومت دا حامی بنانے دے لئی بے تحاشا تحائف تے بخششاں نے اس حکومتی خزانے نو‏‏ں خالی کر دتا جسنو‏ں تہماسب نے سالاں د‏‏ی محنت تو‏ں جمع کیتا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۶۸</ref> === بازگشت اقتدار === ۹۹۶ ہجری قمری وچ مرشد قلی‌خان استاجلو د‏‏ی مدد تو‏ں شاہ عباس اول قزوین وچ تخت نشین ہويا۔ اس وقت مکمل طور اُتے صفوی حکومت نو‏‏ں اندرونی تے بیرونی عدم استحکا‏م تے آشفتگیاں دا اس طرح تو‏ں سامنا سی کہ اندرونی طور اُتے معاشرے دے اعلیٰ طبقہ وچ قزلباش امرا دے داعی تے انہاں د‏‏ی مرکز تو‏ں دوری دا رجحان صفوی بادشاہت دے اجزا وچ تقسیم ہونے د‏‏ی خبر دے رہی سی تاں دوسری طرف معاشرے د‏‏ی نچلی سطح اُتے شیخ صفی الدین اردبیلی دے فرزنداں د‏‏ی مملکت نو‏‏ں ملک دے گوش و کنار تو‏ں مختلف تحریکاں تے قیاماں دا سامنا سی جو اس تو‏ں بادشاہت تو‏ں معاوضے دے طلبگار سن جدو‏ں کہ بیرونی طور اُتے مغرب وچ عثمانیاں تے مشرق وچ ازبکاں دے حملات تے مداخلت حکومت کیت‏‏ی وحدت نو‏‏ں پارا پارا کرنے اُتے تلی ہوئی سی۔ لیکن شاہ عباس اول نے صرف انہاں مشکلات اُتے قابو ہی نئيں پایا بلکہ اندرونی حکومت مخالف شورشاں نو‏‏ں سرکوب کرنے وچ کامیاب رہیا ہور اس نے ابتدائی طور اُتے عثمانیاں دے نال سیاسی صلح دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں مغربی محاذ تو‏ں اطمینان بخشا۔ فیر اس نے خراسان تو‏ں ازبکاں نو‏‏ں باہر نکالنے دے لئی اقدام کيتے تے اس دے بعد دوسرے مرحلے وچ عثمانیاں نو‏‏ں اپنی حکومت دے علاقےآں ہمدان تے آذر بائیجان تو‏ں باہر کڈیا۔ انہاں اقدامات دے ذریعے اس نے اپنی حکومت نو‏‏ں استحکا‏م تے قدرت بخشی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷:ص۲۳۱</ref> اس نے گرجیاں اُتے مشتمل اک تیسری قوت تشکیل دتی تے قزلباش سلطنت دے قدیمی طبقات دے مقابلے وچ اک نواں طبقہ ایجاد کیتا جس دے ذریعے اس نے ایسی قدرت تے مرکزیت حاصل کر لئی جو اس پہلے حاصل نئيں سی۔<ref>ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ،۱۳۱۷،ص۲۴۱</ref> املاک نو‏‏ں شاہی املاک وچ تبدیل کرنا تے شاہزاداں دا حکومت وچ مداخلت نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حرمسراواں وچ رہنا دو ایداں شاہ عباس دے اقدام سن جو کئی سالاں تک جاری رہے تے بالآخر حکومت کیت‏‏ی کمزوری دے اسباب تے صفویہ حکومت دے سقوط دا پیش خیمہ بنے۔ === طہماسپ === <small>اصل مضمون [[طہماسپ اول]]</small> اسماعیل صفوی دا لڑکا [[طہماسپ اول|طہماسپ]] جدو‏‏ں تخت اُتے بیٹھا تو اس دی عمر صرف 10 سال سی اس دا دور وڈا ہنگامہ خیز سی۔ 1525ء تا 1540ء تک [[خراسان]] ازبکاں دے حملے دا نشانہ بنا رہیا تے اس مدت وچ [[شیبائی خان]] دے لڑکے [[جنید خان]] نے 6 حملے کیتے جنہاں نال [[ہرات]] تے [[مشہد]] وغیرہ نوں بوہت نقصان پہنچیا۔ مغرب وچ [[عراق]] نوں ترکاں نے ایرانیاں توں چھین لیا تے تبریز تے [[ہمدان|ہمدان]] اُتے ترک کئی برس قابض رہے۔ انہاں تمام حملیاں دے باوجود ایہ طہماسپ تے ایران دی صلاحیت دا بوہت وڈا ثبوت اے کہ انہاں نے ناسازگار حالات دے باوجود باقی ایران وچ امن و امان قائم رکھیا تے [[جارجیا]] جاں [[جارجیا|گرجستان]] دے مسیحیاں دے خلاف 7 مہماں بھیجیاں تے گرجستان اُتے ایرانی قبضہ برقرار رکھنے وچ کامیاب ہوئے۔ اس دور دا اک قابل ذکر واقعہ ایہ اے کہ [[انگلستان]] نے عثمانی ترکاں دے مقابلے وچ ایران دا تعاون حاصل کرنا چاہیا تے شمالی راستے توں ایران دے نال تجارتی تعلقات قائم کرنے چاہے۔ اس مقصد دے لئی ملکہ [[الزبتھ اول]] نے اک [[انگریز]] نوں خط دے کے طہماسپ دے کول روانہ کیتا تو بادشاہ نے ایہ کہہ کر انکار کر دتا کہ "اسی‏‏ں کافراں نال دوستی نئی‏‏ں کرنا چاہندے"۔ ایہ شاہ طہماسپ دا ای زمانہ سی کہ [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر]] دا لڑکا [[نصیر الدین محمد ہمایوں|ہمایوں]] جسنوں [[شیر شاہ سوری|شیر شاہ]] نے [[ہندوستان]] توں کڈ دتا سی، 1543ء وچ ایران آیا تے طہماسپ نے اس دی خوب آؤ بھگت کیتی تے فوجی امداد دتی جس دی وجہ توں ہمایوں دوبارہ اپنی سلطنت نوں بحال کرنے وچ کامیاب ہویا۔ تبریز اُتے عثمانی قبضہ ہوجانے دی وجہ توں طہماسپ نے [[قزوین]] نوں دار الحکومت منتقل کر دتا سی۔ طہماسپ انہاں مسلمان حکمراناں وچوں اے جنہاں نے 50 سال توں زیادہ حکومت کیتی۔ طہماسپ دے جانشیناں شاہ اسماعیل ثانی تے محمد خدا بندہ دا دور غیر اہم اے تے انہاں وچوں کوئی طہماسپ ورگیاں صلاحیتاں دا مالک نہ سی۔ انہاں دے زمانے وچ خراسان ازبکاں دے تے مغربی ایران عثمانیاں دے حملیاں دا نشانہ بنیا تے اندرون ملک وی بے امنی رہی۔ === عباس اعظم === small>اصل مضمون [[عباس اول]]</small> [[عباس اول|عباس اعظم]] دا دور خاندان صفویہ دا عہد زریں اے۔ محمد خدا بندہ دے بعد جدو‏‏ں اوہ ایران دے تخت اُتے بیٹھیا تو اس دی عمر صرف 17 سال سی۔ ایران دے شمال مغربی حصےآں اُتے عثمانی ترک قابض سن تے مشرق وچ خراسان ازبکاں دے قبضے وچ سی جاں انہاں دی تاخت و تاراج دا ہدف بنا ہویا سی۔ اندرون ملک وی بے امنی سی تے صوبیاں دے امرا سرکشی اختیار کیتے ہوئے سن۔ [[فائل: Naghshe_Jahan_Square_Isfahan_modified.jpg|thumb|300px|اصفہان rا میدان{{زیر}} نقش{{زیر}} جہاں]] [[فائل: Shah_Ismail_I.jpg|thumb|شاہ اسماعیل اول]] عباس نے اس صورت حال دا وڈے تدبر تے ہوشیاری نال مقابلہ کیتا۔ اس نے سب توں پہلے ترکاں نال معاہدہ کر لیا تے [[آذربائیجان]]، [[گرجستان]] تے [[لورستان]] دا اک حصہ ا{{پیش}}نہاں دے حوالے کر دتا۔ شاہ اسماعیل دے زمانے وچ ایران وچ اصحاب کرام اُتے تبرا بھیجنے دی جو قبیح رسم چلی آ رہی سی، اس نوں وی بند کرادتا تے اس طرح عثمانی ترکاں نوں اک حد تک مطمئن کر دتا۔ مغربی سرحد توں مطمئن ہونے دے بعد شاہ عباس نے خراسان ول توجہ دتی۔ ازبکاں دا طاقتور حکمران [[عبداللہ خان]] 1598ء وچ مر چُکیا سی۔ اس لئی شاہ عباس نے اسی سال آسانی نال ازبکاں نوں خراسان توں کڈ دتا تے صفوی سلطنت دیاں حدود ہرات تے مرو تک وسیع کر دتیاں۔ === فتوحات === [[فائل:Map_Safavid_persia.png|thumb|300px|صفوی سلطنت مختلف ادوار وچ]] مشرقی سرحداں نوں مستحکم کرنے دے بعد شاہ عباس نے ترکاں نال مقابلے دی تیاریاں شروع کیتیاں۔ اس نے ترکاں دی فوج [[ینی چری]] دے نمونے اُتے اک فوج تیار دی جو "[[شاہ سورن]]" کہلاندی سی تے گرجستان تے آرمینیا دے نو مسلماں اُتے مشتمل سی لیکن ایرانیاں دی سب توں وڈی کمزوری توپ خانے دی عدم موجودگی سی۔ اس وقت جدونکہ ساری دنیا وچ توپاں دا رواج ہوچکیا سی تے خود ایران دے مغرب وچ [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی]] ترک تے مشرقی وچ دہلی دے [[مغل]] سلاطین توپاں استعمال کر رہے سن، ایرانی فوج حالے تک اس اہم جنگی ہتھیار توں محروم سی۔ مغربی قوماں [[صلیبی جنگاں|صلیبی جنگاں]] دے زمانے توں اس پالیسی اُتے عمل پیرا سن کہ [[مشرق وسطی{{ا}}]] دی طاقتور مسلمان حکومتاں دا زور توڑنے دے لئی دوسری مسلمان حکومتاں دا تعاون حاصل کرو۔ اس غرض توں انہاں نے مصر دے [[مملوک|مملوکاں]] تے ترکی دے عثمانیاں دے خلاف [[منگول سلطنت|منگولاں]]، [[باطنیہ|باطنیاں]] تے [[آق قویونلو]] ترکماناں دا تعاون حاصل کرنے دی کوشش کیتی تے ہن اوہ عثمانی ترکاں دا زور توڑنے دے لئی ایران دی صفوی حکومت دا تعاون حاصل کرنا چاہندے سن۔ طہماسپ دے زمانے وچ [[الزبتھ اول|ملکہ ایلزبتھ]] اس مقصد وچ ناکام ہو گئی سی لیکن شاہ عباس دے دور وچ انہاں نوں اس مقصد دے حصول وچ خاصی کامیابی ہوئی۔ 1599ء وچ دو انگریز بھائی [[انتھونی شرلے]] تے [[رابرٹ شرلے]] ترکاں دے خلاف مسیحی اتحاد دے لئی ایران توں مدد حاصل کرنے دے لئی تے ایران تے یورپ دے درمیان تجارتی تعلقات قائم کرنے دے لئی آئے۔ شاہ عباس نے انہاں توں کوئی معاہدہ تے نئی‏‏ں کیتا، لیکن ایرانی فوج نوں جدید طرز اُتے مسلح کرنے وچ انہاں توں مدد لئی۔ انہاں انگریزاں نے ایران وچ توپ سازی دی صنعت شروع کیتی تے ایرانی افواج نوں توپ خانے توں مسلح کر دتا۔ جدو‏‏ں ایرانی فوج جدید آتشیں ہتھیاراں تے توپاں نال مسلح ہو گئی تے شاہ عباس نے 1602ء وچ عین اس وقت جدو‏‏ں عثمانی ترک [[آسٹریا]] نال جنگ وچ مصروف سن، حملہ کر دتا تے تبریز، شیروان تے پرتگالیاں توں بندرگاہ [[آبنائے ہرمز|ہرمز]] کھو لیا تے [[خلیج فارس]] دے ساحل اُتے اک نویں بندرگاہ قائم کیتی جو اج تک [[بندر عباس]] کہلاندی اے۔ اسے سال شاہ عباس نے دہلی دی تیموری سلطنت([[مغل سلطنت]]) توں قندھار وی کھو لیا۔ شاہ عباس اگرچہ اک کامیاب تے سمجھدار حکمران سی لیکن اعظم دا لقب اس نوں زیب نئی‏‏ں دیندا۔ اوہ انتہائی ظالم تے شکی مزاج سی اس نے محض شک دی بنیاد اُتے اپنے اک لڑکے نوں قتل تے دو نوں اندھا کر دتا سی۔ مورخاں نے لکھیا اے کہ اس دے دور وچ 500 جلاد لوکاں نوں قتل کرنے دے لئی ہر وقت تیار رہندے سن، اوہ بدترین مستبد حکمران سی۔ صفوی دور علمی لحاظ توں بنجر دور اے لیکن شاہ عباس دے زمانے وچ علم و ادب دے میدان وچ تھوڑی جہی زندگی نظر آندی اے۔ اس دے درباری علما وچ [[میر محمد باقر بن محمد داماد]] قابل ذکر نیں۔ مطالعہ قدرت تے فلسفہ انہاں دا خاص موضوع سی۔ [[بہاء الدین آملی]] تے [[صدر الدین شیرازی]] وی جو ملا صدرا دے ناں توں مشہور سن، اس دور دی اہم علمی تے ادبی شخصیتاں نیں۔ [[ملا صدرا]] دی فلسفے دی ضخیم کتاب "اسفار اربعہ" دا اردو وچ 4 جلداں وچ ترجمہ ہوچکیا اے۔ ==مختصر تریخ== ایران وچ اسلامی فتوحات دے بعد جو سب تو‏ں وڈی حکومت قائم ہوئی اوہ 1501ء تو‏ں 1722ء تک قائم رہنے والی صفوی سلطنت (Safavid Empire) سی۔ جس نے تیموریاں دے بعد ایران وچ عروج حاصل کيتا. اس حکومت دا بانی شاہ اسماعیل اک بزرگ شیخ اسحاق صفی الدین (متوفی 1334ء) د‏‏ی اولاد وچو‏ں سی چنانچہ انہاں بزرگ د‏‏ی نسبت تو‏ں ایہ خاندان صفوی کہلاندا اے ۔ تریخ دا اک پس منظر حوالہ تو‏ں گل کيت‏ی جائے توشیخ صفی الدین دے بارے وچ دعویٰ کيتا جاندا اے کہ اوہ امام موسیٰ کاظم د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن جو شیعی فرقہ اثنا عشری دے ستويں امام نيں لیکن اس دعوے دا کوئی ثبوت نئيں ۔ ایہ خاندان دراصل ترکی النسل سی۔ شیخ صفی الدین تے انہاں دے بیٹے صدر الدین سنی عقائد رکھدے سن ۔ لیکن انہاں دے پو‏تے خواجہ علی نے شیعی مذہب اختیار کرلیا,ایتھ‏ے تو‏ں ایران وچ شیعت شروع ہوئی۔۔ رسول صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خاندان نال تعلق رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیخ صفی الدین دے گھرانے دا لوکاں دا وڈا احترام سی۔ امیر تیمور نے بایزید عثمانی اُتے فتح پانے دے بعد خواجہ علی (1392ءتا 1456)کو آذربائیجان دے شہر اردبیل تے اس دے نواح دا علاقہ دے دتا سی۔ اس بخشش دے علاوہ میدان جنگ وچ انہاں نو‏‏ں کوئی کارنامہ نظر نئيں آندا اے، ہاں خواجہ علی دے پوتاں نے تلوار سنبھالی سی مگر ایہ دونے شاہ شیروان نال جنگ کردے ہوئے مارے گئے سن ۔ عباس اعظم اس خاندان دا نمایاں حکمران ا‏‏ے۔ عباس نے بے کسی کےحالات دا وڈے تدبر تے ہوشیاری تو‏ں مقابلہ کيتا۔ اس نے سب تو‏ں پہلے ترکاں تو‏ں معاہدہ کرلیا تے آذربائیجان، گرجستان تے لورستان دا اک حصہ اُنہاں دے حوالے کردتا۔ شاہ اسماعیل دے زمانے وچ ایران وچ اصحاب کرام اُتے تبرا بھیجنے د‏‏ی جو قبیح رسم چلی آرہی سی، اسنو‏ں وی بند کرادتا تے اس طرح عثمانی ترکاں نو‏‏ں اک حد تک مطمئن کردتا۔ شاہ عباس نے صفوی سلطنت د‏‏ی حدود ہرات تے مرو تک وسیع کردتیاں شاہ عباس نے ایرانی فوج نو‏‏ں جدید طرز اُتے مسلح کرنے وچ انہاں تو‏ں مدد لئی۔ انہاں مسلم سچمن قوتاں نے ایران وچ توپ سازی د‏‏ی صنعت شروع د‏‏ی تے ایرانی افواج نو‏‏ں توپ خانے تو‏ں مسلح کردتا۔ جدو‏ں ایرانی فوج جدید آتشاں ہتھیاراں تے توپاں تو‏ں مسلح ہوگئی تاں شاہ عباس نے 1602ء وچ عین اس وقت جدو‏ں عثمانی ترک آسٹریا نال جنگ وچ مصروف سن، حملہ کردتا تے تبریز، شیروان تے پرتگالیاں تو‏ں بندرگاہ ہرمز کھو لیا تے خلیج فارس دے ساحل اُتے اک نويں بندرگاہ قائم کيتی جو اج تک بندر عباس کہلاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے سال شاہ عباس نے دہلی د‏‏ی تیموری سلطنت تو‏ں قندھار وی کھو لیا۔ شاہ عباس اگرچہ اک کامیاب تے سمجھدار حکمران سی لیکن اعظم دا لقب اسنو‏ں زیب نئيں دیندا۔ اوہ انتہائی ظالم تے شکی مزاج سی اس نے محض شک د‏‏ی بنیاد اُتے اپنے اک لڑکے نو‏‏ں قتل تے دو نو‏‏ں اَنھّا کردتا سی۔ مورخین نے لکھیا اے کہ اس دے دور وچ 500 جلاد لوکاں نو‏‏ں قتل کرنے دے لئی ہر وقت تیار رہندے سن، اوہ بدترین مستبد حکمران سی۔ اس دے بعد صفوی خاندان وچ 4 حکمران ہوئے۔ عباس دا جانشاں شاہ صفی (1629ء تو‏ں 1641ء) نہایت ظالم تے سفاک سی۔ اس دے عہد وچ 1634ء وچ بغداد اُتے ترکاں نے تے 1638ء وچ قندھار اُتے دہلی دے مغلاں نے قبضہ کرلیا۔ عباس دوم (1641ء تو‏ں 1668ء) دے بعد اس دا جانشاں سلیمان (1668ء تو‏ں 1694ء) اپنے باپ د‏‏ی پالیسی اُتے چلدا رہیا تے شاہ سلیمان دے بعد صفویاں دا زوال شروع ہوگیا۔ آخری حکمران شاہ حسنین (1694ء تو‏ں 1722ء) نا اہل ثابت ہويا۔ شیعہ علماء دے زیر اثر آک‏ے اس نے سنیاں اُتے مظالم کيتے جس دا نتیجہ افغاناں د‏‏ی بغاوت د‏‏ی شکل وچ نکلیا۔ قندھار دے افغاناں نے دہلی دے مغلاں تو‏ں بچنے دے لئی خود نو‏‏ں ایران د‏‏ی حفاظت وچ دے دتا سی لیکن جدو‏ں ایرانیاں نے انہاں اُتے سختی د‏‏ی تاں انہاں نے اپنے اک سردار میر اویس د‏‏ی قیادت وچ آزادی دا اعلان کردتا۔ 1715ء وچ اویس دے انتقال دے بعد اس دے جانشاں امیر محمود نے ایران اُتے حملہ کردتا تے 1722ء وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوی سلطنت دا خاتمہ کردتا۔ == اصفہان == <small>اصل مضمون [[اصفہان]]</small> شاہ عباس دے زمانے وچ فنون لطیفہ نے خاص طور اُتے فن تعمیر تے فن مصوری نے بوہت ترقی دی۔ [[دارالحکومت]] اصفہان نوں وڈی ترقی دتی گئی تے شاندار عمارتاں بنائی گئیاں۔ شروع وچ صفویاں دا دارالحکومت تبریز سی لیکن اوہ ہمیشہ عثمانی ترکاں دی زد وچ رہندا سی۔ اس لئی عباس اعظم نے ایران دے وسط وچ اصفہان نوں دارالسلطنت بنایا۔ عباس نے اصفہان نوں اِنی ترقی دتی کہ لوک اس نوں "اصفہان نصف جہان" کہنے لگے۔ اس زمانے وچ اصفہان دی آبادی 5 لکھ دے لگ بھگ سی۔ ایتھے ایسی شاندار عمارتاں تعمیر کیتی گئی جو [[قسطنطنیہ]] تے [[قاہرہ]] نوں چھڈ کے اس زمانے دے کسے شہر وچ نئی‏‏ں سن۔ [[لاہور]]، [[دلی|دہلی]] تے [[آگرہ]] دی شاندار عمارات حالے تعمیر ای نئی‏‏ں ہوئی سن۔ عباس نے اصفہان وچ جو عمارتاں بنوائاں انہاں وچ جامع مسجد، [[قصر چہل ستون]]، [[زندہ رود]] ندی دے دو پل تے [[چہار باغ]] بوہت مشہور نیں۔ ایہ عمارتاں اج وی اصفہان دی سب توں پرشکوہ عمارتاں نیں۔ == زوال تے خاتمہ == [[فائل:Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|thumb|300px|چہل ستون]] عباس دے بعد صفوی خاندان وچ 4 حکمران ہوئے۔ عباس دا جانشاں [[شاہ صفی]] (1629ء تا 1641ء) نہایت ظالم تے سفاک سی۔ اس دے عہد وچ 1634ء وچ بغداد اُتے ترکاں نے تے 1638ء وچ [[قندھار]] اُتے دہلی دے مغلاں نے قبضہ کر لیا۔ اگرچہ خراسان اُتے ازبکاں دے حملے اس نے پسپا کر دتے۔ [[عباس دوم]] (1641ء تا 1668ء) دے عہد وچ ایران نوں فیر خوشحالی نصیب ہوئی۔ رعایا دے نال اس دا سلوک منصفانہ سی۔ اس نے 1649ء وچ قندھار فیر واپس لے لیا۔ اس دا جانشاں سلیمان (1668ء تا 1694ء) اپنے باپ دی پالیسی اُتے چلدا رہیا تے اس دا دور عہد صفویاں دا آخری پرامن دور سی۔ سلیمان دے بعد صفویاں دا زوال شروع ہو گیا۔ آخری حکمران [[شاہ حسنین]] (1694ء تا 1722ء) نا اہل ثابت ہویا۔ شیعہ علما دے زیر اثر آ کے اس نے سنیاں اُتے مظالم کیتے جس دا نتیجہ افغاناں دی بغاوت دی شکل وچ نکلیا۔ قندھار دے افغاناں نے دہلی دے مغلاں توں بچنے دے لئی خود نوں ایران دی حفاظت وچ دے دتا سی لیکن جدو‏‏ں ایرانیاں نے انہاں اُتے سختی دی تو انہاں نے اپنے اک سردار [[میر اویس]] دی قیادت وچ آزادی دا اعلان کر دتا۔ 1715ء وچ اویس دے انتقال دے بعد اس دے جانشاں [[امیر محمود]] نے ایران اُتے حملہ کر دتا تے 1722ء وچ اصفہان اُتے قبضہ کرکے صفوی سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ === صفویہ دا زوال تے سقوط === شاہ عباس اول د‏‏ی موت دے نال صفویہ دور دے زوال دا زمانہ شروع ہو گیا۔ شاہ صفی صفوی د‏‏ی حکومت دا چودہ سالہ دور صفویاں د‏‏ی حکومتاں دے اک سیاہ ترین دور تے زوال دا آغاز سی ۔ شاہ صفی د‏‏ی موت دے نال شاہ عباس دوم صفوی دس سال د‏‏ی عمر وچ تخت نشین ہويا۔ اس لحاظ تو‏ں اس سلطان دے ابتدائی سال حرمسراؤں،خواجگان تے عورتاں دے تحت تاثیر رہے لیکن آہستہ آہستہ اس د‏ی مستقل تے طاقتور شخصیت نے ظہور پیدا کیتا تے اس گل اُتے قادر ہويا کہ اوہ اپنے پچیس سالہ دور وچ شاہ عباس اول د‏‏ی یادگار نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں بنا سک‏‏ے تے اس عرصے وچ اسنو‏ں دوام و استحکا‏م تے قدرت مطلقہ دا مظہر بنا سک‏‏ے ہور اس نے تیموریاں تو‏ں قندھار نو‏‏ں واپس لیا۔ شاہ سلیمان صفوی د‏‏ی سلطنت دا آغاز صفویاں د‏‏ی سلطنت دے زوال دا زمانہ ا‏‏ے۔ سابقہ حکمراناں د‏‏ی سستیاں تے نقائص ورثے وچ ملنے دے نال نال بادشاہ وقت ملک دے انتظامی امور وچ نا تجربہ کاری، بے نظمی، ملکی امور وچ استقرار نظم تے قدرت جداں مثبت پہلواں تو‏ں بہرہ مند نئيں سی ۔ شاہ سلیمان دے اٹھارہ سال حرمسراواں تے خواجگان دے زیر تربیت رہنے دے بعد اچانک خواجگان دے رئیس آغامبارک دا عمل و دخل (حکومت) تو‏ں ختم ہو گیا۔عورت، مال و زر تے شراب خوری تو‏ں عشق دے نال نال بے تدبیری، قساوت، حرص، خشم و شہوت اک جگہ اکٹھی سن۔ شاہ سلیمان سلطنت ملنے دے بعد پہلے سال ہی سخت بیماری وچ مبتلا ہو گیا تے اسی زمانے وچ معاشرے وچ قحط تے طاعون دا وی اسنو‏ں سامنا کرنا پيا۔<ref>مزاوی،۱۳۶۳:ص۱۱۸</ref> شاہ سلطان حسین صفوی دا زمانہ حقیقت وچ دو سو تیس (230) سالہ صفویاں د‏‏ی بادشاہت دے خاتمے د‏‏ی گھنٹی سی کہ جسنو‏ں افغانیاں دے اک معمولی تو‏ں حملے نے گرا دتا۔ ہرچند سلطان حسین نو‏‏ں اس خاتمے دا تمام تر ذمہ دار ٹھہرانا حقیقت پسندانہ تے منصفانہ نئيں ا‏‏ے۔ درست اے کہ اس وچ کچھ مثبت خصوصیات پائی جاندیاں سن لیکن بادشاہت ماہیت استبدادی، کچھ خصوصیات تے لوازم د‏‏ی متقاضی اے جو اس وچ موجود نئيں سن۔ صفوی بادشاہت دے اختتامی دور وچ حکومت وچ کم کرنے تے تمام ادرااں دے لئی دستور العمل تے راہنما اصول تدوین کيتے گئے۔ کیونکہ اس دور دے آخری بادشاہ انہاں ادارےآں نو‏‏ں چلانے د‏‏ی ضروری استعداد نئيں رکھدے سن تے اوہ خیال کردے سن کہ گذشتہ درخشاں دور دے دیوانی تے حکومتی قوانین د‏‏ی پیروی دے ذریعے اپنی حکومت نو‏‏ں منظم تے مرتب کیتا جا سکدا اے ۔مثال دے طور اُتے شاہ سلطان حسین نے قواعد ضوابط دے متعلق اک رسالہ لکھنے حکم دتا۔<ref>القاب و مواجب دورہ سلاطین صفویہ، تصحیح یوسف رحیملو، ص۱۵</ref> نفس شاہ د‏‏ی [[شرابخواری]]، شہوت رانی،امرا دا اس دے اختیار وچ نہ ہونا،امرا تے عمال وچ رقابت،درباریاں دا دو حصےآں وچ تقسیم ہونا، ہور انہاں دے درمیان نزاع و فساد دا ہونا، سپاہیاں دا فوجی تربیت تو‏ں خالی ہونا ورگی خصوصیات نے صلح دے سوسال نو‏‏ں اس قدر آشفتہ تے دگرگاں کر دتا سی کہ ایرانی سپاہ دا کمانڈر فتح علی خان ترکمان خود [[مشہد]] وچ [[حرم امام رضا(ع)]] وچ دخل تصرف کردا سی ۔<ref>باستانی پاریزی،۱۳۴۸:ص۲۰۱</ref> جدو‏ں کہ اس وقت [[ہرات]] دے غلجانی قبیلے دا رئیس [[محمود افغان]] جو اپنے باپ میرویس دا جانشین سی، ۱۱۳۴ ہجری قمری وچ عازم اصفہان سی تے دار الحکومت وچ [[حکیم‌باشی]] تے [[ملاباشی]] فتح علی خان اعتماد الدولہ دے نال نزاع و جدال وچ مشغول سن ۔ آخر کار جدو‏ں محمود نے اصفہان دا گھیراؤ کیہ تاں اس وقت شاہ دے تخت و تاج دے باقی رہنے د‏‏ی کوئی امید باقی نئيں رہی سی تے بالآخر صفویاں د‏‏ی سلطنت ۱۱۳۵ ہجری قمری وچ اپنے انجام نو‏‏ں پہنچ گئی۔ == صفوی دور دی خصوصیات == صفوی سلطنت ایران دی آخری طاقتور تے پرشکوہ حکومت سی۔ [[ساسانی سلطنت|ساسانیاں]]، [[سلجوقی سلطنت|سلجوقیاں]] تے [[تیموری سلطنت|تیموریاں]] وانگ صفویاں نے وی دنیا بھر وچ ایران دا وڈا ناں کیتا۔ صفوی حکومت سوا دو سو سال قائم رہی۔ اس زمانے وچ علمی ترقی جس وچ ایران ہمیشہ توں ممتاز رہیا، بالکل ختم ہو گئی۔ اس لئی صفوی دور وچ ایسے وڈے وڈے عالم تے مصنف پیدا نئی‏‏ں ہوئے جداں پچھلے دور وچ ہوئے سن۔ کچھ شاعر تے مؤرخ البتہ پیدا ہوئے لیکن اوہ وی ایران چھڈ کر دہلی تے آگرہ چلے گئے کیونجے اوتھے انہاں دی سرپرستی صفویاں توں زیادہ دی جاندی سی۔ صفوی دور صرف فن تعمیر تے مصوری دی وجہ توں مشہور اے۔ رضا عباسی تے میرا اس زمانے دے مشہور مصور نیں۔ ایران دا سب توں وڈا مصور بہزاد آخری زمانے وچ تبریز آ گیا سی جو اس وقت شاہ اسماعیل دا دارالسلطنت سی۔ صفوی دور وچ صنعت و حرفت نوں وی ترقی ہوئی، بہترین قسم دے سوتی تے ریشمی کپڑے تیار ہونے لگے تے ایران دے مشہور قالین دی صنعت نے عروج پایا۔ صفویاں دے بعد انہاں صنعتاں نوں وی زوال ہو گیا۔ صفویاں دا سب توں وڈا کارنامہ ایران وچ فوجی حکومت دا قیام دسیا جاندا اے لیکن اس توں انکار نئی‏‏ں کیتا جاسکتا کہ انہاں نے ایران دی سنی آبادی نوں جس طرح بزور شمشیر شیعہ بنایا تے علما نوں قتل کرایا اوہ تریخ اسلام دا اک کریہہ باب اے۔ ایران وچ شیعیت دے فروغ نے تے اس معاملے وچ ایرانیاں دے غلو تے تعصب نے ایران نوں باقی اسلامی دنیا توں کاٹ دتا تے اپنے پڑوسیاں نوں وی اپنا دشمن بنالیا۔ اسلامی دنیا توں کٹ جانے توں ایران نوں سب توں وڈا نقصان ایہ ہویا کہ ایرانیاں دی تخلیقی قوتاں دے اظہار دے راستے بند ہو گئے تے ایران باقی اسلامی دنیا دے افکار توں پہلے وانگ استفادہ کرنے توں محروم ہو گیا۔ ایہی وجہ اے کہ جو ایران قبول اسلام دے بعد توں تیموری دور تک عالمی اسلام دے بہترین دماغ پیدا کردا رہیا اسی ایران دی سرزمین عہد صفوی وچ اہل علم و کمال دے لئی بنجر ہو گئی۔ اس دے بر خلاف بر صغیر دے تیموری سلاطین نے رواداری تے وسعت قلبی دا ثبوت دتا جس دا نتیجہ ایہ ہویا کہ ایران دے صاحب کمال ہندوستان دا رخ کرنے لگے تے تیموری مملکت وچ علم و ادب نوں غیر معمولی فروغ ملیا۔ ایران وچ متعصب شیعی حکومت قائم ہونے دی وجہ توں اسلامی دنیا وی دو حصےآں وچ تقسیم ہو گئی۔ [[برصغیر]] تے [[ترکستان]] دا دنیائے عرب تے ترکی توں روایتی تعلق وڈی حد تک ختم ہو گیا تے مشرق توں مغرب تے مغرب توں مشرق ول علوم و افکار دی منتقلی وچ رکاوٹاں پڑگئاں۔ ایہ بات ایران ای نئی‏‏ں بلکہ پوری اسلامی دنیا دے زوال دا باعث بنی۔ موجودہ دور دے ایرانی مورخاں وی صفوی سلاطین دے مذہبی مظالم، تنگ نظری تے تعصب دی مذت کر دے نیں لیکن انہاں دا کہنا اے کہ صفوی سلاطین نے ایرانیاں نوں شیعیت اُتے متحد کرکے ایران دے قومی وجود دا تحفظ کیتا ورنہ ایران وی سلطنت عثمانیہ دا اک صوبہ بن جاندا۔ == صفویہ تے تشیع == === شیعہ مذہب نو‏‏ں قانونی حیثیت حاصل ہونا === صفوی حکومت دے دور وچ صفویاں د‏‏ی حکومت نے [[شیعہ]] مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب دے طور اُتے قبول کیتا۔ جدو‏ں کہ بعض محقیقن اس گل دا اظہار کردے نيں کہ صفویقں تو‏ں پہلے ہی ایرانی معاشرہ مذہب تشیع د‏‏ی قبولیت دے لئی تیار سی تے اوہ محققاں صفویاں دے قدرت حاصل کرنے تو‏ں کئی سال پہلے مذہب تشیع وسیع پیمانے اُتے پھیل جانے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں،<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۱</ref> صفوی تریخ دے مصادر و مآخذ ایران وچ شیعہ مذہب نو‏‏ں حکومتی مذہب قرار دینے وچ شاہ اسماعیل صفوی د‏‏ی جانب تو‏ں سخت گیری دے معترف نيں۔ شاہ اسماعیل نے [[مسیتاں]] دے خطبا نو‏‏ں [[نماز جمعہ|جمعہ]] دے خطبےآں وچ [[ائمہ طاہرین]] دے ناں لینے تے خلفائے ثلاثہ اُتے نفرین کرنے دا دستور دتا۔ اسی طرح اس نے ایداں [[تبرا]] کرنے والے گروہ تشکیل دتے کہ جو سڑکاں اُتے چلدے ہوئے بلند آواز دے نال [[صحابہ]] اُتے لعن کردے سن ۔<ref>قاضی احمد قمی، خلاصۃ التواریخ، ج۱، ص: ۷۳</ref> اسی طرح شاہ اسماعیل نے شیعہ مسلک دے مطابق [[اذان]] دینے دا فرمان جاری کیتا تے جو اس مسلک دے مطابق نماز نہ پڑھے اس د‏ی گردن مارنے دا حکم دتا۔<ref>جنابدی، روضہ الصفویہ، ص۱۵۴</ref> بعض تاریخی مصادر نے حکومتی سطح اُتے شیعہ مذہب دے رائج ہونے دے بعد کئی قیام کرنے والے مخالفین د‏‏ی بہت ساریاں تعداد دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے جنہاں نے اس قاناں د‏‏ی مخالفت وچ قیام کیتا تھا<ref>نک:‌ شیخ نوری و پرغو، چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط صفویان، ص۴-۵</ref> جدو‏ں کہ اس دے برعکس بعض محققاں دے مطابق حکومتی سطح اُتے ایرانیاں دے لئی مذہب د‏‏ی تبدیلی والے واقعہ وچ اسطرح د‏‏ی سختیاں، کشت و کشتار تے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے عکس العمل دے بغیر اُتے امن تے آہستہ آہستہ طریقے تو‏ں مذہب تشیع نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۳۴</ref> ہور بعض محققاں صفوی دور د‏‏ی تاریخی کتاباں وچ مذکور ایداں مطالب کہ جنہاں دے مطابق صفویاں دے دور وچ شیعاں د‏‏ی نسبت [[اسماعیلیہ|اسماعیلیاں]] د‏‏ی جانب تو‏ں عکس العمل بیان ہويا اے، نو‏‏ں تریخ نگاراں د‏‏ی داستان سرائیاں دا ماحاصل سمجھدے نيں تے انہاں نو‏ں صرف تاریخی حقائق دے مطابق ہی نئيں سمجھدے بلکہ انہاں نے اس دے برعکس شواہد پیش کيتے نيں۔<ref>صفا و رضایی، آرایہ‌ہای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران، ص۱۰۸، ۱۱۵</ref> شاہ اسماعیل صفوی نے لوکاں اُتے مذہب تشیع دے اظہار وچ سختی کرنے تے انہاں نو‏ں مجبور کرنے دے علاوہ مذہب تشیع د‏‏ی ترویج تے استحکا‏م کرنے دے لئی دوسرے راستے وی اختیار کيتے۔ دوسرے علاقےآں تو‏ں علمائے کرام نو‏‏ں ایران آنے د‏‏ی دعوت دینا انہاں روشاں وچو‏ں اک روش سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں کچھ مدت بعد عالماں دے ایتھ‏ے آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایران وچ مدارس تے علمی مراکز قائم ہو گئے۔ اسی طرح [[شیعہ]] مسلک دے مطابق مذہبی مراسم جداں [[محرم د‏‏ی عزاداری]] وغیرہ برپا کرنا وی انہاں اقدام وچو‏ں اک ذریعہ سی کہ جس دے ذریعے لوکاں وچ مذہبی احساست ابھارنے تے اس دے نتیجے وچ ایہ مذہب تشیع دے پھیلنے تے اس مذہب دے راسخ ہونے دا اک مؤثر ذریعہ بن گیا۔<ref>فروغی، کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذہب شیعہ، ۶۷-۶۸</ref> === تشیع و ہویت ملی === موجودہ دور دے محققاں صفوی حکومت نو‏‏ں ایران د‏‏ی پہلی قومی حکومت سمجھدے نيں۔ بعض محققاں ایران وچ شیعہ مذہب دے حکومتی طور ہر رائج ہونے نو‏‏ں صفوی حکومت کیت‏‏ی تشکیل وچ اسطرح تو‏ں دا اصلی عامل سمجھدے نيں کہ جس وچ ایرانی د‏‏ی ساری قوم نے حصہ لیا تے اس دے نتیے وچ سنی مذہب دے مقابلے وچ اپنی توانائی دا اظہار کیتا۔ در این رویکرد مذہب شیعہ، عاملی برای وحدت بخشی بہ یونیورسٹی ایرانی و در عین حال ایجاد تمایز و تشخص ایرانیان در برابر دشمنانش، بخصوص حکومت عثمانی بود.<ref>نک: گودرزی، کارکرد ہویت بخش مذہب شیعہ در دورہ صفویہ، ص۶۲-۶۳</ref> === صفویاں تے شیعہ عالماں دا باہمی ارتباط === صفوی حکومت دے ابتدائی دور وچ [[شیعہ]] عالماں دا اس حکومت دے قیام وچ کسی قسم دا کوئی کردار نئيں رہیا، شاہ اسماعیل صفوی دے آخری ایام وچ شیعہ عالماں حکومتی ڈھانچے وچ وارد ہوئے تے صدارت تے [[قضاوت]] جداں عہدےآں اُتے مقرر ہوئے جدو‏ں کہ سلطنت شاہ طہماسب دے سلطندی ایام وچ وڈی تیزی تو‏ں شیعہ عالماں د‏‏ی دربار وچ حاضری دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ اسی دوران [[محقق کرکی]] د‏‏ی طرف تو‏ں اک نواں نظریہ پیش ہويا کہ جس دے ذریعے دربار وچ عالماں د‏‏ی موجودگی د‏‏ی شرعی توجیہ بیان کيتی جاندی سی۔ اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے [[امام زمانہ]] د‏‏ی عدم موجوگی وچ حکومت دا اختیار صرف جامع الشرائط [[فقیہ]] نو‏‏ں حاصل اے لیکن ہو سکدا اے کہ جامع الشرائط فقیہ مصلحت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنی سیاسی قدرت سلطان دے حوالے ک‏ے دے۔ لہذا شاہ طہماسب نے اس نظریے نو‏‏ں قبول کیتا تے اپنے آپ نو‏‏ں فقیہ جامع الشرائط دا نائب کہیا۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۱۲۱</ref> اس لحاظ تو‏ں صفوی حکومت دے دوران عالماں نو‏‏ں سرفراز مقام حاصل رہیا تے اوہ ہمیشہ اک بنیادی کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں رہے تے اوہ صوفیاں د‏‏ی صفوی حکومت وچ اک مؤثر کردار ادا کردے رہ‏‏ے۔ اس زمانے وچ عالماں [[قضاوت]]، موقوفاندی امور دے حل تے امامت جمعہ جداں عہدےآں اُتے فائز رہے۔اس دے باوجود ایہ نظر وچ رہنا چاہیدا کہ سلاطین وقت عالماں نو‏‏ں مقرر کردے سن لہذا اسی وجہ تو‏ں بادشاہ تے درباریاں د‏‏ی قدرت دے نال عالماں د‏‏ی قدرت محدود ہُندی سی۔ صفویاں وچو‏ں شاہ عباس اول عالماں دے لئی محدود پیمانے اُتے اختیارات تے مناصب دے قائل ہوئے جدو‏ں کہ شاہ عباس دوم جداں صفوی بادشاہ اپنی حکومت دے دوران دینی تے حکومتی مسائل دے فیصلہ کرنے وچ انہاں عالماں نو‏‏ں پہلے د‏‏ی نسبت زیادہ اختیارات دینے دے قائل سن ۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۱۲۳</ref> === عالماں دے عہدے === ====صدرالاسلام==== :یہ عہدہ [[شاہ اسماعیل اول]] د‏‏ی سلطنت وچ تشکیل پایا۔صفویاں د‏‏ی حکومت دے دوران صدارت دا ایہ عہدہ دینی لحاظ تو‏ں اعلیٰ ترین عہدہ سی ۔ اس عہدے د‏‏ی قدرت اس عہدے اُتے فائز شخص د‏‏ی شخصیت دے لحاظ تو‏ں سی۔ لہذا پہلی صف دے عالماں وچو‏ں جے کوئی عہدے دار ہُندا تاں اس دے کلام د‏‏ی قدرت تے نفوذ درباریاں تے شاہ وچ زیادہ ہُندا۔ :[[قضاوت|قاضیاں]]، عالماں، [[سادات]]، مدارس و [[مسیتاں]] دے امور صدر اسلام دے ذمہ سن ۔ محکمۂ اوقاف د‏‏ی نگرانی صدر الاسلام دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں سی۔ صفوی بادشاہت دے وسط وچ اس عہدے نو‏‏ں دو حصےآں: صدر خاصہ تے صدر عامہ وچ تقسیم کر دتا گیا. صدر خاصہ حکومتی تے دولتی موقوفات د‏‏ی ذمہ داری سونپی گئی تے غیر دولتی موقوفات صدر عامہ دے حوالے کيتے گئے۔<ref>نک: شاردن، سفرنامہ شاردن، ج۴، ص۱۳۳۶-۱۳۳۷</ref> ====شیخ الاسلام==== : [[شیخ‌ الاسلام]] دے لقب نو‏‏ں پہلی مرتبہ شاہ طہماسب نے [[محقق کرکی]] دے لئی استعمال کیتا۔ طہماسب محقق کرکی دے احترام دا بہت زیادہ قائل سی ۔ حقیقت وچ اس نے اس عہدے دے ذریعے اسنو‏ں صدر تو‏ں بالاتر رتبہ ادا کیتا تے بہت زیادہ اختیارات یہانتک کہ حکومت دے بوہت سارے امور محقق کرکی دے حوالے ک‏ے دتے۔ شیخ الاسلام دے عہدے اُتے فائز ہور افراد جداں سید حسین مجتہد کرکی، [[شیخ بہائی]] (م.۱۰۳۰ ق.)، [[محمد باقر سبزواری]] (م۱۰۹۰ ق.) و [[علامہ مجلسی]] (م۱۱۱۰ ق.) د‏‏ی طرف وی اشارہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ====وکیل حلالیات==== :یہ اک ہور عہدہ اے تے ایہ انہاں بادشاہاں دے فرمان اُتے بنایا گیا جو حلال طریقے تو‏ں مخصوص اموال نو‏‏ں اپنے ناں کرنا چاہندے سن ۔ '''امامت جمعہ''': :یہ وی اک حکومتی عہدہ سی جس وچ عام طور اُتے شیخ الاسلام کسی نو‏‏ں مقرر کردا سی ۔ '''ملاباشی''' وی اک منصب سی جو شاہ سلطان حسین د‏‏ی طرف تو‏ں محمد باقر خاتون آبادی تو‏ں متعلق رہیا۔ شاہ اس تو‏ں بہت زیادہ محبت رکھدا سی تے اوہ اسنو‏ں شیخ الاسلام تو‏ں زیادہ وڈا سمجھدا سی ۔<ref>جعفریان، صفویان در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، ج۱، ص۲۳۶-۲۴۳</ref> ==== حکومت دے مخالف علما ==== :اگرچہ صفوی حکومت دے نال شیعہ عالماں دے نال دوستانہ روابط سن لیکن اس دے باوجود بعض عالماں د‏‏ی رائے دے مطابق دنیاوی حکومت کیت‏‏ی معاونت کرنا درست نئيں سی لہذا اسی بنا اُتے کچھ عالماں نے حکومت تو‏ں کنارہ کشی اختیار کيتی تے اوہ حکومت تو‏ں تعلقات رکھنے والےآں د‏‏ی سرزنش کردے سن ۔ شیخ ابراہیم قطیفی، [[مقدس اردبیلی]] (م.۹۹۳ق.)، [[صدرالمتالہین شیرازی]] تے [[شیخ حسن عاملی]] (م. ۱۰۱۱ق.) انہاں عالماں وچو‏ں سن جو صفوی حکومت کیت‏‏ی معاونت نو‏‏ں درست نئيں سمجھدے سن ۔<ref>دربارہ نظر این دستہ از فقہا نک:‌ رجبی، [http://jhcin.srbiau.ac.ir/article_4779_968.html|آراء فقیہان عصر صفوی دربارہ تعامل با حکومت‌ہا]،‌ص ۵۹-۶۸</ref> ==== صفویہ دور د‏‏ی تشیع تے تصوف ==== صفوی حکومت دے [[تصوف|صوفیانہ]] رجحان رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صوفیت دے حامی پیروکاراں د‏‏ی اکثریت انہاں دتی حامی سی جنہاں وچو‏ں اکثر قزلباش سن ۔ اس حکومت کیت‏‏ی تاسیس دے بعد اک ہی وقت وچ صفویہ طریقت دا رئیس شاہ وی سی تے اوہ مرشد کامل وی سی ۔ صفویاں د‏‏ی فوج دا اصلی حصہ اسی قزلباشاں اُتے مشتمل سی ۔ لیکن کچھ عرصہ بعد ہی شاہ تے قزلباشاں دے درمیان اختلافاندی خلیج پیدا ہو گئی۔ شاہ طہماسب نے قزلباشاں د‏‏ی طاقت تے نفوذ نو‏‏ں ختم کرنے تے [[شیعہ]] [[فقیہ|فقہا]] د‏‏ی قربت د‏‏ی کوشش کيتی۔ شیعہ عالماں تے فقہا قدیم ایام تو‏ں ہی صوفی گروہاں تو‏ں مخالفت رکھدے سن ۔ حکومت صفویہ وچ شیعہ عالماں دے نفوذ دے نال ہی انہاں اختلافات نے نويں سرے تو‏ں جنم لیا۔ جس دے نتیجے وچ شیعہ علمی آثار وچ تصوف د‏‏ی مخالفت آہستہ آہستہ نمایاں ہونے لگی۔ یہانتک کہ انہاں دے آخری دور وچ تصوف تے [[شیعہ]] عالماں دے درمیان شدید مخالفت دا روپ اختیار کر گئی تے صوفیاں دے [[کفر]] اُتے منتہی ہوئی۔<ref>تشکری و نقیبی، تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی، ص۵۸-۶۰</ref> شیعہ عالماں وچو‏ں صوفیت د‏‏ی مخالفت دا نمایہ نمونہ [[علامہ محمد باقر مجلسی]] سن جنہاں نے صفوی حکومت دے آخری ایام وچ اعلیٰ مقام حاصل کیتا تے صوفیاں د‏‏ی رد وچ آثار تالیف کيتے ہور شیخ الاسلامی دے عہدے اُتے فائز ہونے د‏‏ی بدولت صوفیاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں محدود کرنے دے اقدامات کيتے۔<ref>جعفریان، صفویہ در عرصہ دین،‌ فرہنگ و سیاست، ج۲، ص۵۶۸</ref> سلطان حسین دے زمانے وچ صفویہ تے صوفیاں د‏‏ی خانقاہاں دے درمیان نزاعاں نے جنم لیا تے کوشش کيتی گئی کہ لوکاں نو‏‏ں صوفیاں تو‏ں میل ملاپ تو‏ں روکیا جائے۔ == عثمانی خلافت تے صفوی حکمران == صفوی حکومت دے آغاز وچ شاہ اسماعیل اول تے سلطان سلیم عثمانی دے درمیان تنش پیدا ہوئی لیکن دونے ملکاں دے اک ورگے حالات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آہستہ آہستہ حالات بہتر ہوئے تے آخرکار دونے حکومتاں اچھے دوستانہ تعلقات اُتے منتہی ہوئیاں۔ شاہ تہماسب اول د‏‏ی سلطان سلیمان عثمانی دے نال '''صلح آماسیہ''' دے ناں تو‏ں معروف صلح دے بعد ایران تے ترکی دے تعلقات بہتر ہونا شروع ہوئے۔ ایہ صلح نامہ ۹۶۲ قمری بمطابق ۱۵۵۵ میلادی وچ لکھیا گیا۔ اس صلح وچ پہلے د‏‏ی نسبت آسان شرائط دا لحاظ کیتا گیا بلکہ آنے والے سالاں وچ شاہ تہماسب نے سلطان سلیمان قانونی د‏‏ی تخت نشینی دے موقع اُتے مختلف وفود نو‏‏ں گراں بہا تحائف دے نال [[استنبول]] بھیجیا۔ ایہ دوستی ۹۷۵ ہجری / ۱۵۶۸ عیسوی وچ سلیمان د‏‏ی وفات تے اس دے بیٹے سلطان سلیم دوم دے تخت نشین ہونے تک باقی رہی۔ شاہ تہماسب عثمانی بادشاہ نو‏‏ں '''سلطان غازی''' تے '''مجاہد فی سبیل اللہ''' سمجھدا تے اس دے خلاف جنگ کرنے نو‏‏ں دین دے خلاف اقدام تے اسنو‏ں دنیا دے مقابلے وچ [[دین]] بیچنے دے مترادف سمجھدا تھا؛ اوہ اپنے حالات وچ خود لکھدا اے: خواندگار (لقب سلاطین عثمانی) فرنگیاں دے خلاف جنگ دے لئی چلا گیا تے وچ انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے (قبضے د‏‏ی خاطر) چلا جاواں تاں ایسی صورت وچ ساڈا کم اگے نئيں ودھے گا اگرچہ اس نے ساڈے بھائی تے بیٹے نو‏‏ں قتل ہی کیو‏ں نہ کیتا ہو کیونکہ وچ دنیا دے بدلے وچ دین نو‏‏ں نئيں بیچاں گا۔<ref>شاہ تہماسب، تذکرہ شاہ تہماسب، ص۲۱.</ref> شاہ عباس اول نے جدو‏ں سلطان مراد سوم د‏‏ی یورپیاں دے خلاف لشکر کشی د‏‏ی خبر سنی تاں خوشی دا اظہار کیتا تے اسنو‏ں اک محبت بھرے خط وچ لکھیا:... امید اے کہ عنقریب نوید فتح تے کامیابی د‏‏ی خبر منتظراں دے کاناں وچ پوے گی تے ہمسایہ ملکاں د‏‏ی ساری عوام اس خبر تو‏ں مسرت تے خوشحال ہوئے گی کیونکہ لشکر اسلام کفار فجار د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا‏‏ے۔ ساڈے درمیان اس طرح د‏‏ی [[محبت]] تے دوستی استوار اے کہ انہاں دے درمیان جدائی ناگزیر اے … جے خلیفہ د‏‏ی جانب تو‏ں فرمان جاری ہو تاں اسيں محروسہ ملکاں د‏‏ی سرحد اُتے موجود امرا تے قزلباش لشکر نو‏‏ں روانہ کرن تا کہ لشکر د‏‏ی نصرت وچ شریک ہاں تے خاقان سکندر‌ شأن سلیمان مکان بے دین [[مشرک|مشرکین]]، [[مجوسی]] تے منحوس [[کفار]] نو‏‏ں پسپا کرن تے انہاں دے خلاف جنگی قیام کرن تا کہ اسيں وی خیر و برکت تے جنگ دے ثواب نو‏‏ں پائاں...۔<ref>نصرا... فلسفی، زندگانی شاہ عباس اوّل، ج ۵، ص۸.</ref> شاہ عباس دوم وی عثمانی حکومت دے نال دوستانہ تعلقات رکھدا سی ہور اوہ اپنی غربی سرحداں تو‏ں آسودہ سی، اس نے ۱۰۵۸ قمری وچ قندھار نو‏‏ں اپنے قبضے وچ لے لیا۔ اسی سفر وچ عثمانی سلطنت (سلطان ابراہیم خواندگار) دے سفیر نے دوستانہ خط دے ہمراہ نہایت قیمتی تحائف شاہ عباس دوم دے لئی ارسال کيتے، اس دے جواب وچ شاہ نے وی عثمانی خلیفہ دے لئی محبت بھرے خط دے ہمراہ ہاتھیاں دے چند گلوبند روانہ کيتے۔ <ref>محمد ابراہیم بن زین العابدین نصیری، دستور شہریاران، ص۱۴۲.</ref> '''معاہدہ زہاب''' دو ملکاں دے درمیان ہونے والا اہ‏م ترین صلحنامہ سی جس د‏‏ی بنیاد اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں دا قطعی تعین ہويا تے اس دے بعد دونے ملکاں دے درمیان ہونے والے صلحناواں جداں ناصرالدین شاہ قاجار دیاں جنگاں دے بعد ہونے والے صلحناواں سمیت ہور صلحناواں وچ ہمیشہ اس صلح نامے نو‏‏ں مستند قرار دتا گیا۔<ref>محمد طاہر وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰ و محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران ص۴۵.</ref> اس صلح نامے د‏‏ی بدولت نوّے سال (یعنی شاہ عباس دوم، شاہ سلیمان و شاہ سلطان حسین دا زمانہ) دونے ملکاں دے درمیان اصفہان و استنبول دے درمیان سفیراں دے درمیان رفت و آمد دا سلسلہ خاص طور اُتے دونے ملکاں د‏‏ی سرٖحداں برقرار رہیاں۔ تاریخی روایات دے مطابق سطنت شاہ سلیمان صفوی (۱۰۷۷ - ۱۱۰۵ہ) وچ عثمانیاں تے صفویاں دے درمیان دونے ملکاں د‏‏ی سرحداں اُتے امن و امان قائم رہیا تے '''معاہدہ ذہاب''' دے صلحنامے د‏‏ی رعایت ہُندی رہی۔ اس دوران یورپی سفیر مسلسل اس کوشش وچ لگے رہے کہ ایران نو‏‏ں عثمانیاں دے خلاف دشمنی اُتے ابھاراں لیکن ایران نے کوئی مثبت جواب نئيں دتا۔ کمپفر اس سلسلے وچ لکھدا اے: ایرانی دربار وچ ساڈی سفارت دا اکثر ہدف ایہ رہیا کہ شاہ ایران نو‏‏ں ترکاں خلاف مشترکہ جنگ اُتے اکساندی رہ‏‏ے۔ ترکاں نے شاہ صفی صفوی دے دور حکومت دے دوران صلح بحبوبہ وچ بغداد نو‏‏ں شاہ دے قبضے تو‏ں خارج کر دتا تھا۔اس وقت د‏‏ی حکومت وچو‏ں صرف وزیر اعظم اس کم دے موافق نہ سی لہذا اسی وجہ تو‏ں ساڈی کوششین ثمر آور نہ ہوئیاں۔ اوہ مسیحاں د‏‏ی فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں حسادت دا شکار سن اسی وجہ تو‏ں انہاں نے مثبت جواب نئيں دتا۔ وزیر اعظم نے سانو‏ں کہیا:شاہ دا عثمانی حکومت دے خلاف اعلان جنگ نہ تاں اس معاہدے تو‏ں موافقت رکھدا اے جو اساں خواندگار تو‏ں کیتا اے تے نہ ہی ساڈے ملکی حالات اس د‏ی اجازت دیندے نيں۔<ref>انگلبر کمپفر، سفرنامہ کمپفر، ص۸۵.</ref> عثمانی حکومت دے آخری سفیر احمد درّی افندی د‏‏ی جانب شاہ سلطان حسین دا محبت آمیز پیغام انہاں د‏‏ی بے لوث سچائی دا بیان گر اے: وچ عثمانی سلطان دے لئی دعاگو ہون۔ انہاں باپ بیٹےآں نے مسلسل کافراں دے نال جنگ کرنے وچ وقت گذارا تے انہاں دے حق وچ [[دعا]] کرنا ساڈے لئی واجب عینی دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>وحید قزوینی، عباسنامہ، ص۵۰؛ محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران، ص۴۵.</ref> {| style="background:#addfad" align="center" width="830px" colspan=3 |'''<font size="+1" color=black>صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> صفوی سلطنت<font>''' |- | style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>1501-1736<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ffffff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- style="background: #FFFFFF; text-align: margin; 0.2em 0.1em 0.1em;" |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>[[راجگڑھ]]: : [[تبریز]]،[[قزوین]]،[[اصفہان]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black> سرکار: :[[بادشآئی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پہلا سلطان: : [[اسماعیل صفوی]]<font>''' |- |style="background:#FFFFFF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>تھاں: : 2,850,000 مربع [[کلومیٹر]]<font>''' |- |- |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[File:Shah_soleiman_safavi.jpg|250px]] [[File:Abbas I of Persia.jpg|250px]] [[File:Shah Abbas II.jpg|290px]] |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Esfahan-shah-sq.jpg|850px]] |- |} == حکمران == {| width=100% class="wikitable" ! style="background-color:#F0DC82" width=10% | مورت ! style="background-color:#F0DC82" width=20% | لقب ! style="background-color:#F0DC82" width=15% | ناں ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | جم ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | راج ویلہ ! style="background-color:#F0DC82" width=9% | موت |- |align="center"| |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر خطائی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل صفوی|اسماعیل‎ ابن شیخ حیدر]]}} |align="center"|1487 |align="center"|1502 - 1524 |align="center"|1524ء |- |align="center"|[[File:Tahmasb-1.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو الفتح}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ اول|طہماسپ ابن اسماعیل]]}} |align="center"|1514 |align="center"|1524–1576 |align="center"|1576ء |- |align="center"|[[File:Shah Ismayil I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[اسماعیل ثانی|اسماعیل میرزا ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1537 |align="center"|1576–1578 |align="center"|1577 |- |align="center"|[[File:Mohammen xudabende Sefevid.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[محمد خدابندہ‎|محمد خدابندہ‎ ابن طہماسپ]]}} |align="center"|1532 |align="center"|1578–1587 |align="center"|1595 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ عَباس بُزُرگ‎}} |align="center"|{{Nastaliq|[[عباس اول|عباس ابن محمد خدابندہ‎]]}} |align="center"|1571 |align="center"|1587 - 1629 |align="center"|1629 |- |align="center"|[[File:Shah Safi (1883955).jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ صفی}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ صفی|ابو الناصر سام میرزا ابن محمد باقر فیضی ابن عباس]]}} |align="center"|1611 |align="center"|1629 - 1642 |align="center"|1642 |- |align="center"|[[File:Shah Abbas I holding a falcon, Mughal style, late 17th century.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس ثانی|عباس ابن شاہ صفی]]}} |align="center"|1632 |align="center"|1642 - 1667 |align="center"|1667 |- |align="center"|[[File:Suleiman I of Persia.jpg |90px]] |align="center"|{{Nastaliq|ابو المنصور }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلیمان‎ صفوی|سلیمان‎ ابن عباس]]}} |align="center"|1647 |align="center"|1667 – 1694 |align="center"|1694 |- |align="center"|[[File:Sultan Husayn by Bruyn.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|العادل، الکامل، الھادی، الواثق، ابو المظفر }} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ سلطان حسینی|سلطان حسین‎ میرزا ابن سلیمان‎]]}} |align="center"|1668؟ |align="center"|1694–1722 |align="center"|1726ء |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:SHAH-MAHMUD-HOTAK.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ محمود ہوتکی]]}} |align="center"|1697 |align="center"|1717 - 1725 |align="center"|1725 |- |- style="background:yellow" |align="center"|[[File:Ashraf Shah Hotaki 1725-1729.jpg|90px]] |align="center"|{{Nastaliq|شاہ افغان}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ أشرف ہوتکی]]}} |align="center"|~ |align="center"|1725–1729 |align="center"|1730 |- |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[طہماسپ دوجا|طہماسپ ابن سلطان حسین‎]]}} |align="center"|1704 |align="center"|{{Nastaliq|1722 - 1732}} |align="center"|1740 |- |- "bgcolor="#D8BFD8 |align="center"|[[90px]] |align="center"|{{Nastaliq|}} |align="center"|{{Nastaliq|[[شاہ عباس تیجا‎|عباس ابن طہماسپ دوجا]]<br /><small>[[نادر شاہ]] دے پڑچھانوے تھلے اک کٹھ پتلی شاہ </small>}} |align="center"|؟ |align="center"|{{Nastaliq|تاجداری بنیادی طور تے [[نادر شاہ]] نے ختم کر دتی 1732–1736 }} |align="center"|1739 - 40؟ |} == حوالے == {{حوالے|3}} ==مآخذ == {{ستون آ|2}} * ابن بزاز، صفوہ الصفا، چاپ سنگی، بمبی، بی‌نا، ۱۳۲۹ شمسی * انگلبر کمپفر، سفرنامہ کمپفر، ترجمۃ کیکاوس جہانداری، تہران، انتشارات خوارزمی ۱۳۵۰ * باستانی پاریزی، محمد ابراہیم، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تہران، انتشارات صفی علیشاہ، ۱۳۴۸ شمسی * ترکمان اسکندر بیک و محمد یوسف والہ، ذیل عالم ارای عباسی بہ تصحیح سہیلی خوانساری، تہران کتاب فروشی اسلامیہ، ۱۳۱۷ شمسی * تشکری، علی‌اکبر و نقیبی، الہام، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1061422 تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی]، مجلہ پژوہش‌ہای تاریخی، شمارہ ۲۲، تابستان ۱۳۹۳ * جعفریان، رسول، صفویہ در عرصہ دین، فرہنگ و سیاست، قم، پژوہشگاہ حوزہ و دانشگاہ،‌ ۱۳۸۹ * حسین بیگ روملو، احسن التواریخ، تصحیح عبدالحسین نوایی، انتشارات اساطیر، تہران، چاپ اول، ۱۳۸۴ شمسی * خواند میر، تاریخ حبیب السیر، ۴ جلد زیر نظر دکتر دبیر سیانی، تہران، کتاب فروشی خیام، چاپ سوم، ۱۳۶۲ شمسی * راجر سیوری، ایران عصر صفوی، ترجمہ کامبیز عزیزی، نشر مرکز، تہران، ۱۳۷۲ شمسی * رجبی، محمد حسین، آراء فقیہان عصر صفوی دربارہ تعامل با حکومت‌ہا، مجلہ تاریخ و تمدن اسلامی، شمارہ ۹، بہار و تابستان ۸۸ * رستم الحکما، محمد ہاشم، تہران، امیر کبیر، ۱۳۵۷ شمسی * روملو، حسن بیک، احسن التواریخ، تصحیح دکتر عبدالحسین نوایی، تہران، انتشاران باباک، ۱۳۵۷ شمسی * شاہ اسماعیل صفوی، اسناد و مکاتبات تاریخی، بہ اہتمام عبدالحسین نوایی، انتشارات ارغوان، چاپ اول، ۱۳۶۸ شمسی * شاہ تہماسب، تذکرہ شاہ تہماسب، برلن، چاپخانہ کاویانی، ۱۳۴۳ق * شرلی، سفرنامہ برادران شرلی، ترجمہ آوانس بہ کوشش علی دہباشی، تہران، انتشارات ملی، ۱۳۵۹ شمسی * شیخ نوری،‌ محمد امیر و پرغو، محمد علی، چگونگی رسمیت یافتن تشیع توسط صفویان و پیامدہای آن، فصلنامہ شیعہ شناسی، شمارہ ۳۰، تابستان ۱۳۸۹ * صفا، میکائیل و رضایی، محمد، [http://m-hosseini.ir/safavid/articles-2/185.pdf|آرایہ‌ہای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران]، مجلہ شیعہ شناسی، شمارہ ۲۴،‌ زمستان ۱۳۸۷ * فروغی،‌اصغر، کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذہب شیعہ در زمان صفویہ، مجلہ مشکوہ، شمارہ ۸۱،‌ زمستان ۱۳۸۲ * گودرزی،‌ حسین، کارکرد ہویت بخش مذہب شیعہ در دورہ صفویہ، مجلہ مطالعات ملی، شمارہ ۳۶، تابستان ۱۳۸۷ * محمد ابراہیم بن زین العابدین نصیری، دستور شہریاران، بہ کوشش محمد نادر نصیری مقدم، تہران، بنیاد موقوفات افشار، ۱۳۷۳ * محمد امین ریاحی، سفارتنامہ‌ہای ایران، تہران، انتشارات توس، ۱۳۶۸ * محمد طاہر وحید قزوینی، عباسنامہ، بہ تصحیح ابراہیم دہگان، اراک، کتابفروشی داودی، ۱۳۲۹ * محمد یوسف اصفہانی، خلد برین، بہ کوشش میر ہاشم محدث، بنیاد موقوفہ دکتر محمد افشار، تہران، ۱۳۷۲ شمسی * مزاوی، میشل، پیدایش دولت صفوی، ترجمہ یعقوب آژند، تہران، گسترہ، ۱۳۶۳ شمسی * منبع اصلی رابطہ صفویان با عثمانیان: مقالہ [http://www.shareh.com/persian/magazine/tarikh_i/26/06.htm برگی از پیشینہ تلاش ایرانیان برای اتحاد مسلمانان، نوشتہ دکتر ابوالفضل عابدینی] * نصرا... فلسفی، زندگانی شاہ عباس اوّل، تہران، انتشارات دانشگاہ تہران، ۱۳۵۲ * نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعہ دولت صفوی، پرفسور فاروق سومر، مترجم احسان اشراقی، محمد تقی امامی، تہران، نشر گستر، چاپ اول ۱۳۷۱ شمسی * نوایی، عبدالحسین، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران(از تیمور تا شاہ اسماعیل) * نوایی، عبدالحسین، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران(شاہ طہماسب)، تہران، انتشارات بنیاد فرہنگ، ۱۳۴۷ شمسی *میراحمدی، مریم، دین و مذہب در عصر صفوی، امیر کبیر، تہران، ۱۳۶۳ش. {{ستون خ}} == کتابیات== * {{cite book|last1=Blow|first1=David|title=Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend|date=2009|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-0857716767|ref=harv}} *{{Cite book|url=http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-6?format=HB|title=The Timurid and Safavid Periods|last=|first=|publisher=Cambridge University Press|year=1986|isbn=9780521200943|editor-last=Jackson|editor-first=Peter|series=The Cambridge History of Iran|volume=6|location=Cambridge|pages=|ref=harv|editor-last2=Lockhart|editor-first2=Laurence}} * {{cite book | last = Khanbaghi | first = Aptin | title = The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran | url = https://archive.org/details/firestarcrossmin0000khan | publisher = I.B. Tauris | year = 2006 | isbn = 978-1845110567 | ref = harv}} * {{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|authorlink1=Alexander Mikaberidze|title=Historical Dictionary of Georgia|date=2015|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1442241466|edition=2|url=https://books.google.com/?id=JNNQCgAAQBAJ&dq=sakhltukhutsesi|ref=harv}} * {{cite book | last = Savory | first = Roger | title = Iran under the Safavids | url = https://archive.org/details/iranundersafavid0000savo | publisher = [[Cambridge University Press]] | year = 2007 | isbn = 978-0521042512 | ref = harv}} * {{cite book | last = Sicker | first = Martin | title = The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire | url = https://archive.org/details/islamicworldinde0000sick | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2001 | isbn = 978-0275968915 | ref = harv}} * {{cite book | last = Yarshater | first = Ehsan | title = Encyclopædia Iranica | publisher = Routledge & Kegan Paul | year = 2001 | isbn = 978-0933273566 | ref = harv}} == ہور پڑھو == * Christoph Marcinkowski (tr.),''Persian Historiography and Geography: Bertold Spuler on Major Works Produced in Iran, the Caucasus, Central Asia, India and Early Ottoman Turkey'', Singapore: Pustaka Nasional, 2003, {{ISBN|9971-77-488-7}}. * Christoph Marcinkowski (tr., ed.),''Mirza Rafi‘a's [[Dastur al-Muluk]]: A Manual of Later Safavid Administration. Annotated English Translation, Comments on the Offices and Services, and Facsimile of the Unique Persian Manuscript'', Kuala Lumpur, ISTAC, 2002, {{ISBN|983-9379-26-7}}. * Christoph Marcinkowski,''From Isfahan to Ayutthaya: Contacts between Iran and Siam in the 17th Century'', Singapore, Pustaka Nasional, 2005, {{ISBN|9971-77-491-7}}. * [http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/olearius/travels.html "The Voyages and Travels of the Ambassadors"], Adam Olearius, translated by John Davies (1662), ==باہرلے جوڑ== {{Commons category|Safavid dynasty}} *[http://www.iranchamber.com/history/safavids/safavids.php History of the Safavids on Iran Chamber] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201222041115/http://www.iranchamber.com/history/safavids/safavids.php |date=2020-12-22 }} *[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids "Safavid dynasty"], ''Encyclopædia Iranica'' by Rudi Matthee * The History Files: [http://www.historyfiles.co.uk/KingListsMiddEast/EasternPersia.htm Rulers of Persia] *[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/safavidempire_1.shtml BBC History of Religion] *[http://www.iranian.ws/7000-6.htm Iranian culture and history site] *[http://www.iranicaonline.org/articles/georgia-vii- "Georgians in the Safavid administration"], ''Encyclopædia Iranica'' *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/safa/hd_safa.htm Artistic and cultural history of the Safavids from the Metropolitan Museum of Art] *[http://www.art-arena.com/safavidart.htm History of Safavid art] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140927093252/http://www.art-arena.com/safavidart.htm |date=2014-09-27 }} *[https://web.archive.org/web/20071008023151/http://www.imamreza.net/eng/imamreza.php?print=589 A Study of the Migration of Shiʻi Works from Arab Regions to Iran at the Early Safavid Era.] *[http://www.iranchamber.com/history/articles/reflections_safavid_history_historiography1.php Why is Safavid history important?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831085535/http://www.iranchamber.com/history/articles/reflections_safavid_history_historiography1.php |date=2009-08-31 }} (Iran Chamber Society) *[https://web.archive.org/web/20100616060412/http://imamreza.net/eng/imamreza.php?id=3021 Historiography During the Safawid Era] *[http://www.iranicaonline.org/articles/iran-ix23-shiism-in-iran-since-the-safavids "IRAN ix. RELIGIONS IN IRAN (2) Islam in Iran (2.3) Shiʿism in Iran Since the Safavids: Safavid Period"], ''Encyclopædia Iranica'' by Hamid Algar {{شیعہ حکومتاں-افقی}} {{وڈیاں سلطنتاں}} [[گٹھ:شیعہ حکومتاں]] [[گٹھ:ایران دے شیعہ خاندان]] [[گٹھ:ایران]] [[گٹھ:ایرانی دی تریخ]] [[گٹھ:سلطنتاں]] [[گٹھ:وڈیاں سلطنتاں]] 8ozbbrywitpfxg3fjzvcom90613vci5 0 12487 710993 579767 2026-08-27T15:36:53Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710993 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 20em; font-size: 90%;" | style="background:#6082B6" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=white>سبولکشمی<font>''' |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Ms subbulakshmi.jpg|200px]]<br /> |- |- |جیون|| 2004-1916 |- |جمن پو|| [[مدراس]] ہندستان |- |گن|| کلاسیکی موسیقی گرو |- |} سبولکشمی [[اک]] ہندستانی کلاسیکی موسیقی گرو سی۔ [[File:M. S. Subbulakshmi.jpg|thumb|M. S. Subbulakshmi]] '''مدرائے شمکھوڈوُ سبالکشمی''' ({{Indic|lang=ta|indic=மதுரை சண்முகவடிவு சுப்புலட்சுமி}} 16 ستمبر 1916 – 11 دسمبر 2004)، عرف '''ایم۔ ایس۔'''، کرناٹک کلاسیکل سنگیت دی مشہور سنگیتکار سی۔ مہاتما گاندھی، پنڈت جواہرلال نہرو، سروجنی نائڈو اتے لتا منگیشکر سمیت کئی وڈیاں ہستیاں اس دی گائکی دیاں پرستار رہیاں ہن۔ == جیونی == سبالکشمی دا جم مدرائے، تاملناڈو وچ 16 ستمبر، 1916 نوں ہویا سی۔ اس دا بچپن دا ناں کنجما سی۔ اوہ سنگیت دے ماحول وچ جمی-پلیی۔ ایم۔ ایس۔ سبالکشمی نوں سنگیت دے کھیتر وچ اوہناں دے یوگدان لئی پدم بھوشن، سنگیت ناٹک اکیڈمی انعام، پدم وبھوشن، کالیداس اعزاز، سنگیت کلاندھی اتے میگسیسے انعام نال نوازیا گیا گیا سی۔ 1996 وچ اوہناں نوں دیس دے سرب-اچّ شہری [[بھارت رتن]] نال نوازیا گیا گیا سی۔<ref>{{cite news|title=M S Subbulakshmi: 'Nightingale' of Carnatic music|url=http://www.rediff.com/news/2004/dec/11ms2.htm|accessdate=|newspaper=Rediff|date=12 دسمبر 2004|location= India}}</ref> ایہہ اعزاز حاصل کرن والی کرناٹک سنگیت جگت دی اوہ اکو اک سنگیتکار اے۔ 11 دسمبر، 2004 نوں 87 سال دی عمر وچ اس دا انتقال ہو گیا۔ اقوام متحدہ سنگھ بھارت دی مشہور کرناٹک سنگیتکار ایم۔ ایس۔ سبالکشمی دی جم صدی دے سمے، اوہناں دے اعزاز وچ، اگلے ہفتے اک ڈاک ٹکٹ جاری کریگا۔<ref>http://www.samacharjagat.com/news/international/ms-subbulakshmi-will-issue-stamps-to-commemorate-the-centenary-of-the-birth-of-the-united-nations-79179 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813131202/http://www.samacharjagat.com/news/international/ms-subbulakshmi-will-issue-stamps-to-commemorate-the-centenary-of-the-birth-of-the-united-nations-79179 |date=2016-08-13 }}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{شہری سنمان}} [[گٹھ:بھارت دے سنگیتکار]] == ہور ویکھو == * [[بھارت رتن|بھارت رتن لین والیاں دی لسٹ]] {{بھارت رتن لین والے}} [[گٹھ:بھارت رتن لین والے]] [[گٹھ:بھارتی شخصیتاں]] [[گٹھ:بھارت]] 54qlzi7lah337uh7sfb05p2wmt7f2uo 0 40129 711010 387405 2026-08-28T04:47:30Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711010 wikitext text/x-wiki {|"table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1 |style="background:#E5E4E2" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>مور مکڑی<font>''' |- |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Male peacock spider2.svg|250px]] |- | style="background:#B2BEB5" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>پچھان<font>''' |- align="center" |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]]: || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]]: || [[ارتھروپوڈ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹولی]]: || [[کیڑے]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|پتی]]: || [[مکڑی]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || [[کدنی مکڑی]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|سائینسی ناں]]: ||Maratus volans |- |} '''مور مکڑی''' [[مکڑی|مکڑیاں]] دی اک ونڈ اے جیہدے نراں دا ودیا ہویا ٹڈ دنگ برنگا ہوندا اے [[مور]] وانگوں۔ ایہ اسٹریلیا دے کجھ تھانواں دی واسی اے تے ایہ زریلی نہیں تے انسانں نوں ڈرن دی ایس توں لوڑ نہیں۔ == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Maratus volans|مور مکڑی|position=left}} * [http://ednieuw.home.xs4all.nl/australian/salticidae/Peacock_spider_Maratus_volans.htm مورتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010043315/http://ednieuw.home.xs4all.nl/australian/salticidae/Peacock_spider_Maratus_volans.htm |date=2014-10-10 }} [[Category:کدنی مکڑی]] [[Category:مکڑی]] g6app0mp41pox2e5qbp9hcj9030e29o 0 41249 711008 679852 2026-08-27T22:43:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711008 wikitext text/x-wiki {{شہر آبادیاں |رنگ = |رنگ1 = |حثیت = صوبائی راجگڑھ شہر |پنجابی ناں =فرغانہ |مقامی ناں =Fargʻona </div> [[File:Аллея в центре.jpg|300px]] |دیس = ازبکستان |صوبہ = صوبہ فرغانہ |نشان = |جھنڈا = |چوڑائی نشان = 120px |چوڑائی جھنڈا = |map_caption = فرغانہ دی ازبکستان چ تھاں |pushpin_map = Uzbekistan |pushpin_label = '''فرغانہ''' |pushpin_mapsize = 300 | latd = 40 | latm = 23 | lats = 11 | latNS = N | longd = 71 | longm = 47 | longs = 11 | longEW = E |نکی ونڈ = 11 ضلعے |شکل سربراہ = حاکم شہر |سربراہ = شہرت محمدووچ غنیئیف |وسن تریخ = 1876 |پہلا ذکر = نواں مرغیلان |پہلے ناں = نواں مرغیلان(1876 توں 1907) <br /> سکوبیلیف (1907 توں 1924) |توں حثیت = |رقبہ = 70 |اچائی = |شکل اچائی = |مرکز اچائی = 580 |موسم = براعظمی |سرکاری بولی = ازبک |سرکاری بولی حوالہ = |لوک گنتی =2،64,900 |جنگننا سال = 2014 |سنگھنائی = 3784.28 |агломерация = |نسلی ٹولیاں = [[ازبک]]<br /> [[روسی]] |مذہبی ونڈ = [[مسلمان]], [[سعائی]] تے ہور ۔ |واسیاں لئی ناں = فرغانی |ویلہ = +5 |ٹیلی فون کوڈ =73 998+ |ڈاک انڈیکس = |ڈاک انڈیکسز = 712000-712200 |نمبر پلیٹ کوڈ = 15 (پرانی طرز 1998—2008) 40 - 49 (نویں طرز 01.10.2008) |شکل پہچان = |عددی پہچان = |چ کیٹیگری Commons = Fergana |ویب سائیٹ =www.ferghana.uz |ویب سائیٹ بولی = |ویب سائیٹ بولی 2 = |add3n = غیرسرکاری ناں |add3 = ایشیا دا نگینہ ، وادی فرغانہ دا راجگڑھ ، سبز شہر |add2n = |add2 = }} فرغانہ [[ازبکستان]] دا اک شہر تے [[صوبہ فرغانہ]] دا [[راجگڑھ]] اے ، ایہ دکھنی [[وسطی ایشیا|وشکالے ایشیا]] چ [[وادی فرغانہ]] دے دکھنی کنڈے تے چڑھدے [[ازبکستان]] چ ، [[کرغیزستان]] ، [[تاجکستان]] تے [[ازبکستان]] دیاں ولگناں اتے واقع اے ۔ فرغانہ [[تاشقند]] توں 420 [[کلومیٹر]] چڑدھے چ تے [[اندیجان]] توں 75 کلومیٹر لہندے چ اے ۔ [[اپریل]] 2014 چ فرغانہ دی لوک گنتی 2،64،900 سی ۔ == تریخ== [[File:Negotiations with basmachs Fergana, 1921.jpg|thumb|left|300px| ''[[بسماچی تحریک|بسماچیاں]]'' نال بالشویکاں دے مذاکرات, فرغانہ, 1921]] زرخیز [[وادی فرغانہ]] [[شاہراہ ریشم]] (خاص کر اتلی شاہراہ ریشم) اتے اہم تھاں سی ، جہڑی پرانے [[چین|چینی]] [[راجگڑھ]] خیان نوں گانسو چ وؤوئی نال تے [[کاشغر]] تے پرانے [[پارتھیا]]<ref>[http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=18006 C. Michael Hogan, ''Silk Road, North China'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham, 2007]</ref> نال ملاندی یاں فیر [[بحیرہ ارال]] تے [[بحیرہ کیسپیئن]] دے اتلے نوں [[کالا سمندر]] دیاں بندرگاہاں نال ملاندی سی ۔ ===چینی لکھتاں چ=== [[کشن سلطنت]] ویلے اسنوں [[ہندو|ہندوآں]] تے [[بدھ مت|بدھاں]] دا پرانا راجگڑھ آکھیا جاندا سی ۔پرانی چینی دستاویزاں اس پرانی سلطنت نوں ''دایوآن'' (大宛) آکھیا گیا جہڑی ہن [[وادی فرغانہ|فرغانہ وادی]] اے ۔دایوآن [[یونانی]] سن تے 329 ق م چ [[سکندر اعظم]] ولوں فرغانہ وادی چ بسائے گئے [[یونانی]] کالونینیسٹاں دی اولاد سن ۔ یونانی [[سلوقی سلطنت]] تے یونانی [[باختر]] ویلے ایہ ایتھے بوہت ودھے پھلے تے 160 ق م چ [[یوئژی]]آں دی اس علاقے چ ہجرت مگروں ایہ کلے رہ گئے ۔ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ ناں ''یوآن'' [[یونانی]]آں لئی پرانے ویلے [[ایشیا]] چ ورتے جاڻ آلے ناں '''یونا''' یاں '''یوانا''' (''آئیونی''(“Ionians”) دا سادہ ترجمہ اے ۔اینہاں دا [[راجگڑھ]] سکندریہ اسچاٹ سی ۔ پہلا [[چینی]] جہڑا اس علاقے چ آیا چینی سفیر ژانگ چیان سی جہڑا 127 ق م چ ،خیونگنو خلاف دایوئژی نال اپنی فوجی اتحاد نوں قایم رکھن لئی ایتھوں لنگھیا سی ۔ '''شیجی''' باب 123 چ لکھیا اے: {{quote|text='''دایوآن''' خیونگنو دے علاقےآں دے لہندے دکھن چ ، [[چین]] توں سدھے لہندے چ 10،000 لی (4،158 [[کلومیٹر]]) تے اے ۔ بھوئیں تے لوک وسدے نیں تے واہی بیجی کردے نیں تے [[کنک]] تے جھونا اگاندے نیں ۔ایہ انگوراں توں شراب وی بنادے نیں ۔ علاقے چ بوہت سارے چنگے گھوڑے نیں جنہاں دا رت مٹھا اے، ایہ سمجھیا جاندا اے کہ اینہاں دے پورورج جنت دے گھوڑےآں توں سن ۔ایتھے دے لوک قلعہ بند شہراں وچ رہندے نیں تے ایتھے وکھرے وکھرے ناپاں دے 70 توں ودھ شہر نیں ۔ ایتھے دے لوک کنتی کئی لکھاں چ اے ۔ لوک تیرکماناں تے برچھیاں نال لڑدے نیں تے گھوڑے دی پٹھ تو وی تیر چلا سکدے نیں ۔دایوآں دی سرحد اتلے چ [[کانگجو]] ،لہندے چ یوئژی بادشاہت ، لہندے دکھن چ [[باختر]] ، اتلے چڑھدے چ ''ووسون'' دے علاقے تے چڑھدے چ یومی (کیریا) تے یوتیان ([[خوتان]]) نال لگدیاں نیں ۔"<ref>Translated by Watson (1993), p. 233.</ref>}} ===پارسی لکھتاں چ=== [[پارسی]] لٹریچر چ اس علاقے نوں [[زرتشت|زرتشتیاں]] ([[پارسی|پارسیاں]]) دا وطن دسدا اے ۔ [[کاراخانی خانات]] ویلے اسدا ناں ''اوزقند'' سی ۔ ===فرغانہ تے مغل سلطنت=== فرغانہ دا [[دکھنی ایشیا]] دی [[مغلیہ سلطنت]] دی تریخ چ وی مڈھلا رول اے ، کیونجے فرغانہ دا والی عمر شیخ میرزا ، [[ہندستان]] [[مغلیہ سلطنت]] دی نیہہ رکھن آلے [[بابر|ظہیر الدین محمد بابر]] (1483-1530) دا پیؤ سی ۔ عمر شیخ میرزا دی 1498ء چ موت ویلے [[بابر]] نکی عمر چ ای فرغانہ دا والی بن گیا ۔ ===روسی سلطنت دا مل=== 19ویں صدی چ [[روس]] دے ودھاء دوران [[روسی]] [[ترکستان]] چ وڑے تے 1855ء تے 1884ء وشکار اینہاں نے ہولی ہولی استے مل مار لیا ۔ اینہاں نے 1873ءچ [[قوقند خانات]] دے [[راجگڑھ]] تے مل مار لیا تے [[روسی سلطنت]] دے فرغانہ صوبے چ شامل کر لیا ۔ ===نیہہ تے ناں=== اج دا فرغانہ شہر [[روسی سلطنت|روسیاں]] نے 1876ء چ [[مرغیلان]] توں 13.5 [[میل]] اتلے لہندے چ اک گیریژن طور اساریا ۔ اسدا شروع دا ناں نواں مرغیلان رکھیا تے فیر 1907ء چ اسدا ناں [[وادی فرغانہ]] چ پہلے روسی فوجی گورنر میخائل سکوبیلیف دے ناں اتے سکوبیلیف رکھ دتا گیا ۔1924ء چ جدوں بالشویکاں نے ایہ علاقہ [[بسماچی تحریک|بسماچیاں]] توں کھو لیا ، اس شہر دا ناں صوبے دے ناں اتے فرغانہ رکھ دتا گیا جسدا ایہ [[راجگڑھ]] سی.<ref>Dates of renaming taken from Adrian Room, ''Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for Over 5000 Natural Features, Countries, Capitals, Territories, Cities and Historical Sites'', McFarland, 1997, ISBN 0-7864-1814-1 (pbk) p.124 </ref> ۔ 1930ء دے دہاکے چ ایتھے فرغانہ نہر اساری گئی <ref>[http://www.orexca.com/fergana_uzbekistan.shtml Fergana: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150629134052/http://www.orexca.com/fergana_uzbekistan.shtml |date=2015-06-29 }}</ref>۔ == مڑ اساری پروجیکٹ == [[ستمبر]] 2011ء فرغانہ مڑ اساری پروجیکٹ دی نیہہ رکھی گئی ==موسم== فرغانہ دا موسم صحرائی اے ۔ سردیاں ٹھنڈیاں تے [[جنوری]] دا اوسط درجہ حرارت {{Convert|−2.8|°C|°F|0|abbr=on}} توں {{Convert|4.6|°C|°F|0|abbr=on}} تک ہندا اے, جدوں کہ گرمیاں تتیاں تے [[جولائی]] دا اوسط درجہ حرارت {{Convert|20.3|°C|°F|0|abbr=on}} توں {{Convert|34.7|°C|°F|0|abbr=on}} تک ہندا اے۔ بارش گھٹ اے ، پر بوہتی سردیاں تے خزاں چ ہندی اے ۔ <div style="width:70%;"> {{Weather box |location=فرغانہ |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 16.3 |Feb record high C = 22.0 |Mar record high C = 29.0 |Apr record high C = 34.4 |May record high C = 39.0 |Jun record high C = 41.0 |Jul record high C = 42.2 |Aug record high C = 41.4 |Sep record high C = 37.1 |Oct record high C = 32.6 |Nov record high C = 29.0 |Dec record high C = 18.0 |Jan high C = 4.6 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 14.7 |Apr high C = 22.3 |May high C = 27.6 |Jun high C = 33.1 |Jul high C = 34.7 |Aug high C = 33.6 |Sep high C = 28.8 |Oct high C = 21.2 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 6.2 |Jan mean C = 0.2 |Feb mean C = 2.9 |Mar mean C = 9.3 |Apr mean C = 16.0 |May mean C = 20.9 |Jun mean C = 25.7 |Jul mean C = 27.4 |Aug mean C = 25.8 |Sep mean C = 20.7 |Oct mean C = 13.7 |Nov mean C = 7.5 |Dec mean C = 1.8 |Jan low C = -2.8 |Feb low C = -0.6 |Mar low C = 4.9 |Apr low C = 10.5 |May low C = 14.6 |Jun low C = 18.5 |Jul low C = 20.3 |Aug low C = 18.6 |Sep low C = 13.7 |Oct low C = 8.0 |Nov low C = 3.2 |Dec low C = -1.3 |Jan record low C = -25.8 |Feb record low C = -25.5 |Mar record low C = -17.9 |Apr record low C = -4.8 |May record low C = 1.2 |Jun record low C = 7.4 |Jul record low C = 10.1 |Aug record low C = 7.8 |Sep record low C = 0.5 |Oct record low C = -7.4 |Nov record low C = -22.8 |Dec record low C = -27.0 |Jan precipitation mm = 18 |Feb precipitation mm = 21 |Mar precipitation mm = 25 |Apr precipitation mm = 23 |May precipitation mm = 22 |Jun precipitation mm = 11 |Jul precipitation mm = 5 |Aug precipitation mm = 3 |Sep precipitation mm = 6 |Oct precipitation mm = 17 |Nov precipitation mm = 18 |Dec precipitation mm = 24 |Jan rain days = 5 |Feb rain days = 6 |Mar rain days = 10 |Apr rain days = 10 |May rain days = 13 |Jun rain days = 10 |Jul rain days = 8 |Aug rain days = 5 |Sep rain days = 4 |Oct rain days = 6 |Nov rain days = 7 |Dec rain days = 6 |Jan snow days = 5 |Feb snow days = 4 |Mar snow days = 1 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 0.3 |Dec snow days = 3 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 76 |Mar humidity = 67 |Apr humidity = 61 |May humidity = 56 |Jun humidity = 48 |Jul humidity = 48 |Aug humidity = 52 |Sep humidity = 56 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 74 |Dec humidity = 82 |Jan sun = 106 |Feb sun = 109 |Mar sun = 153 |Apr sun = 205 |May sun = 276 |Jun sun = 337 |Jul sun = 362 |Aug sun = 345 |Sep sun = 292 |Oct sun = 218 |Nov sun = 150 |Dec sun = 95 |source 1 = pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{cite web|title=Weather And Climate - Climate Ferghana|url=http://www.pogoda.ru.net/climate/38618.htm|accessdate=31 January 2013|language=Russian}}</ref> |source 2 = NOAA (sun only, 1961-1990)<ref name="NOAA">{{cite web|title=Climate Normals for Fergana|url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/RA/38618.TXT|publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]|accessdate=31 January 2013}}</ref> |date=January 2013 }} </div> ==تعلیمی ادارے== ===اعلی تعلیمی ادارے=== * فرغانہ سٹیٹ یونیورسٹی * فرغانہ پولیٹیکنیکل انسٹیٹیوٹ * تاشقند انفارمیشن ٹیکنالوجی یونیورسٹی - فرغانہ کیمپس *تاشقند میڈیکل اکیڈمی - فرغانہ کیمپس ===فرغانہ دے کالج=== * کرگولی پولیٹیکنیکل کالج * فرغانہ زراعتی کالج * فرغانہ شہری ورثہ کالج * فرغانہ میڈیکل کالج * فرغانہ کسٹم کالج *فرغانہ صوبائی تیل گیس پروفیشنل کالج * فرغانہ پروفیشنل ٹیکنیکل کالج * فرغانہ پروفیشنل کمپیوٹر ٹیکنالوجی کالج * فرغانہ صنعتی کالج * فرغانہ مکینیکل کالج * فرغانہ مواصلات کالج ==آرکیٹیکچر== فرغانہ دیاں کھلیاں تے ترتیب وار رکھاں نال ڈھکیاں سڑکاں تے دلکھچ 19ویں صدی دے نیلی سفیدی آلے زارشاہی گھر ، بھچال پہلے دے [[تاقشند]] دی یاد دلاندے نیں ۔ فرغانہ چ [[وادی فرغانہ]] دے دوجے شہراں دے آڈے نال [[روسی|روسیاں]] ، سویت کوریائیاں تے [[تاتاری]] دی نوگ گنتی ودھ اے ۔ [[روسی]] ایتھے دی وڈی بولی تے تے شہر [[ازبکستان]] دے دوجے شہراں توں کجھ وکھ وکھ اے ۔ شہر سویت ویلے تے آزادی دے پہلے دے [[ازبکستان]] دی فضا چ اے ۔ ==مشہور تھانواں== ==تیل پیداوار== [[File:FerganaAirport.jpg|thumb|240px|فرغانہ ایئرپورٹ]] فرغانہ 1908ء چ ایتھے پہلی آئل ریفائنری بنن توں [[وادی فرغانہ]] چ تیل دی پیداوار دا مرکز اے ۔اس دے مگروں ایتھے کئی ہور ریفائنریاں اساریاں گئیاں تے ایہ شہر [[ازبکستان]] چ تیل صاف کرن دا اہم مرکز بن گیا ۔ قدرتی گیس لہندے ازبکستان توں فرغانہ وادی چ پائپ لائناں راہیں گھلی جاندی اے ، جتھے ایہ کھاد بنان چ ورتی جاندی اے ۔وڈی فرغانہ نہر ،جہڑی 1930ء دے دہاکے چ ساری دی ساری ہتھ نال اساری گئی سی ، شہر دے اتلے حصے توں لنگھدی اے تے ایہ نہر 1939ء چ مکمل ہوئی۔اسدی اساری دوران شہر تے نہر دیاں مشہور فوٹوگرافر میکس پنسون نے کافی مورتاں بنائیاں ۔ لہندے توں قرضے نال فرغانہ نےاپنی آئل ریفائنری نوں ودھیا بنائیا تے فضائی آلودگی نوں گھٹ کیتا <ref>[http://www.ebrd.com/new/pressrel/1997/03jan20x.htm Uzbekistan's Fergana Refinery is upgraded with EBRD finance 1997]</ref> ۔ == فرغانہ حقیقتاں == * فرغانہ [[وسطی ایشیا]] دا سبتوں سبز شہر اے * فرغانہ [[تاشقند]] مگروں [[ازبکستان]] دا سبتوں صنعتی شہر اے ۔ * فرغانہ [[تاشقند]] تے [[سمرقند]] دے نال [[ازبکستان]] چ «روسی جزیرہ» کہلاندا اے ۔ * اجوکی ساہتی ازبک بولی اصل چ ازبک بولی دا فرغانی لہجہ اے ۔ == تفریح گاہاں == [[File:Фергана вид ниже птичьего полета.jpg|thumb|750px|پکھی اکھ نظارہ]] ===سینما گھر=== * علی شیر نوائی سینما گھر * نورخان سینما گھر — ہن اک کیفے * یولداش اخونبابائیف سینما گھر — ہن صرف عمارت کھڑی اے * سینما گھر«نیفتیانک» — ہن سینما طور کم نئیں کر ریا * سینما گھر«دروژبا» (دوستی)— مڑ اساری == کھیڈ== * نیفتچی فٹبال گلب — فرغانہ فٹبال ٹیم == آواجائی == * فرغانہ بس شٹیشن * فرغانہ ہوائی اڈا ==بین الاقوامی تعلقات== === جڑواں شہر === * {{جھنڈا|دکھنی کوریا}} [[یون‏ن]] — [[کیونگیدو]], [[دکھنی کوریا]] * {{جھنڈا تصویر|روس}} [[ماسکو]], [[روس]] * {{جھنڈا تصویر|روس}} [[قازان]], [[تاتارستان]] ،[[روس]] * {{جھنڈا تصویر|روس}} [[نووروسسک]], [[روس]] * {{جھنڈا تصویر|روس}} [[ایوانووا]], [[روس]] ==مورتاں== <gallery> |شہری پارک File:Фергана аллея.jpg|مرکز شہر |اک منی پارک چ فوارہ File:Аллея в центре.jpg|مرکز |الفرغانی دا مجسمہ </gallery> ==ہور ویکھو== *[[بابر]] ==حوالے== {{حوالے}} ==ہور پڑھو== * Hill, John E. (2009) ''Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE''. John E. Hill. BookSurge, Charleston, South Carolina. ISBN 978-1-4392-2134-1. * Watson, Burton. Trans. 1993. ''Records of the Grand Historian of China: Han Dynasty II.'' Translated from the ''[[Shiji]]'' of [[Sima Qian]]. Chapter 123: "The Account of [[Dayuan]]," Columbia University Press. Revised Edition. ISBN 0-231-08166-9; ISBN 0-231-08167-7 (pbk.) * [[:fr:Jean-Marie Thiébaud|Jean-Marie Thiébaud]], ''Personnages marquants d'Asie centrale, du Turkestan et de l'Ouzbékistan'', Paris, L'Harmattan, 2004. ISBN 2-7475-7017-7. ==باہرلے جوڑ== * [http://www.fergananews.com/ فرغانہ خبراں] * [http://fergart.com فرعانہ وادی دا فا‏ئن آرٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407004156/http://fergart.com/ |date=2020-04-07 }} * [http://www.fergana.info/gallery/categories.php?cat_id=53 فرغانہ ٹوپوگرافی] {{ازبکستان دے شہر}} {{صوبہ فرغانہ}} [[گٹھ:جغرافیہ]] [[گٹھ:شہر]] [[گٹھ:دنیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ایشیا]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر]] [[گٹھ:ایشیائی شہر]] [[گٹھ:ایشیا دے شہراں دی لسٹ]] [[گٹھ:ایشیا دے شہر تے قصبے]] [[گٹھ:ایشیا دے آباد تھاں]] [[گٹھ:ترکستان]] [[گٹھ:ازبکستان]] [[گٹھ:ازبکستان دے شہر]] [[گٹھ:ازبکستان دے آباد تھاں]] sl03c11u49vrpernromkxd22raigo0i 0 51912 711034 709360 2026-08-28T07:10:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711034 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{native name|nl|Nederlandse Antillen}}<br />{{native name|pap|Antia Hulandes}} | conventional_long_name = نیدرلینڈز انٹیلیز | common_name = نیدرلینڈز انٹیلیز | continent = [[اتلا امریکہ]] | status = فیڈریشن | status_text = | image_flag = Flag of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | image_coat = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg | image_map = LocationNetherlandsAntillesWithAruba.png | government_type = آئینی بادشاہت | national_motto = {{lang-la|Libertate unanimus}}<br />("آزادی نال متحدہ") | national_anthem = ''[[Wilhelmus|Het Wilhelmus]]'' (1954-1964)<br>''[[Tera di Solo y suave biento]]'' (1964-2000)<br>''[[Anthem without a title]]'' (2000-2010) | common_languages = [[پاپیامنٹو بولی]], [[انگریزی زبان|انگریزی]], [[ولندیزی]]<ref>{{cite web|url=http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLoutput/Actueel/Nederlandse%20Antillen/10499.html|title=Landsverordening officiële talen|date=28 March 2007|accessdate=5 January 2011|publisher=wetten.nl}}</ref> | demonym = نیدرلینڈز انٹیلیز | capital = [[ویلمسٹیڈ]] | latd=12 |latm=7 |latNS=N |longd=68 |longm=56 |longEW=W | year_start = 1954 | year_end = 2010 | date_start = 15 دسمبر | date_end = 10 اکتوبر | event_end = Dissolution of the Netherlands Antilles | event2 = اروبا توں وکھ ہویا | date_event2 = 1 جنوری 1986 | p1 = کیوراساؤ | flag_p1 = Flag of the Netherlands.svg | s1 = اروبا | flag_s1 = Flag of Aruba.svg | s2 = کیوراساؤ | flag_s2 = Flag of Curaçao.svg | s3 = سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز) | flag_s3 = Flag of Sint Maarten.svg | s4 = کریبین نیدرلینڈز | flag_s4 = Flag of the Netherlands.svg | currency = [[نیدر لینڈ اینٹیلین گلڈر]] | cctld = [[An.]] | calling_code = 599 | legislature = نیدرلینڈز انٹیلیز دی اسٹیٹس |title_leader = [[ملکہ]] | leader1 = [[جولیانا]] | leader2 = [[بیٹرکس]] | year_leader1 = 1954-1980 | year_leader2 = 1980-2010 | representative1 = Teun Struycken | representative2 = Cola Debrot | representative3 = René Römer | representative4 = Frits Goedgedrag | year_representative1 = 1951-1956 | year_representative2 = 1962-1970 | year_representative3 = 1983-1990 | year_representative4 = 2002-2010 | deputy1 = Efraïn Jonckheer | deputy2 = Juancho Evertsz | deputy3 = Emily de Jongh-Elhage | year_deputy1 = 1954-1968 | year_deputy2 = 1973-1977 | year_deputy3 = 2006-2010 | stat_year1 = 2001 | stat_area1 = 800 | stat_pop1 = 175653 }} '''نیدرلینڈز انٹیلیز''' (netherlands antilles) جسنوں غیر رسمی طور اتے ڈچ انٹیلیز وی کہیا جاندا ا ے [[کیریبین سمندر|کیریبین]] چ [[ہالینڈ]] دی بادشاہت دے تحت اک خود مختار ملک سی۔ اس دا [[راجگڑھ]] [[ویلمسٹیڈ]] شہر سی ۔ ایہ دیس [[ہالینڈ]] دے [[کیریبین سمندر]] چ علاقے [[ کیوراساؤ]] تے ہور انحصاری علاقےآں نوں رلا کے 1954ء چ قایم ہویا تے 2010ء چ مڑ وکھ وکھ علاقےآں چ ونڈیا گیاا ۔ == خاتمے اتے علاقے دی آئینی گروہ بندی== نیدرلینڈز انٹیلیز چار جزیری علاقےآں :[[اروبا]] ، [[بونایر]] ، [[کیوراساؤ]] تے لیوارڈ جزیری علاقہ چ ونڈیا ہویا سی ۔ 1983ء چ لیوارڈ جزیرہ علاقہ نویں جزیری علاقےآں [[سابا]] ، [[سینٹ ایوسٹائیس]] تے [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]] چ ونڈ دتا گیا ۔ 1986ء چ [[اروبا]] نیدرلینڈز انٹیلیز توں وکھ ہو گیا تے 5 جزیرے علاقے اس چ رہ گئے ۔ نیدرلینڈز انٹیلیز دے 2010ء چ خاتمے دے مگروں [[کیوراساؤ]] تے [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]] [[نیدرلینڈز]] دی بادشاہت اندو خودمختار دیس بن گئے تے [[سابا]] ، [[سینٹ ایوسٹائیس]] تے [[بونایر]] [[نیدرلینڈز]] دیاں خاص میونسپلٹیاں بن گیاں {| class="sortable wikitable" |- style="background:#ddd;" ! جھنڈا ! نان ! <!-- Lage -->راجگڑھ ! رقبہ(ک م²) ! کرنسی ! سرکاری بولی ! ریمارکس |- | [[File:Flag of Curaçao.svg|border|40px]] | [[کیوراساؤ]] | <!-- [[Datei:Curacao Location.png|100px]] -->[[ویلمسٹیڈ]] | style="text-align:right;"|444 | {{nowrap|[[نیدرلینڈز انٹیلیز ی گلڈر]]}} | ڈچ تے پاپیامنٹو | نیدرلینڈز انٹیلیز دا راجگڑھ<ref>{{cite web|url=http://www.stabroeknews.com/2010/news/regional/10/09/netherlands-antilles-no-more/ |title=Netherlands Antilles no more|publisher=Stabroek News |date= |accessdate=2010-10-10}}</ref> |- | [[File:Flag of Bonaire.svg|border|40px]] | [[بونایر]] | <!-- [[Datei:Bonaire Location.png|100px]] -->[[کرالندیک]] | style="text-align:right;"|294 | [[ڈالر]] امریکی | ڈچ تے پاپیامنٹو | |- | [[File:Flag of Sint Maarten.svg|border|40px]] | [[سنٹ مارٹن (نیدرلینڈز)]] | <!-- [[Datei:SaintMartinIle.PNG|100px]] -->[[فلپسبرگ]] | style="text-align:right;"|34 | [[نیدرلینڈز انٹیلیز ی گلڈر]] | ڈچ تے [[انگریزی]] | rowspan="3" |1 [[جنوری]]1983 تک وینڈوارڈ جزیرےآں دے جزيرے علاقے دا حصہ سن |- | [[File:Flag of Sint Eustatius.svg|border|40px]] | [[سینٹ ایوسٹائیس]] | <!-- [[Datei:Location SintEustatius.png|100px]] -->[[اورنجسٹیڈ, سینٹ ایوسٹائیس|اورنجسٹیڈ]] | style="text-align:right;"|21 | [[ڈالر]] امریکی | ڈچ تے [[انگریزی]] |- | [[File:Flag of Saba.svg|border|40px]] | [[سابا]] | <!-- [[Datei:Saba Konum.png|100px]] -->{{nowrap|[[دی باٹم]]}} | style="text-align:right;"|13 | [[ڈالر]] امریکی | ڈچ تے [[انگریزی]] |- | [[File:Flag of Aruba.svg|border|40px]] | [[اروبا]] | [[اورنجسٹیڈ, اروبا|اورنجسٹیڈ]] | style="text-align:right;"|193 | [[اروبی فلورین]] | ڈچ تے پاپیامنٹو | 1 جنوری 1986 نوں وکھ ہویا |- class="sortbottom" style="background:#ccc;" | [[File:Flag of the Netherlands Antilles (1959-1986).svg|border|40px]] | {{nowrap|نیدرلینڈز انٹیلیز}} | [[ویلمسٹیڈ]] | style="text-align:right;"|999 | | | style="text-align:right;"| |} == حوالے== {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== {{Sister project links|Netherlands Antilles|voy=Netherlands Antilles}} ; حکومت * [http://www.gov.an GOV.an] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018032207/http://www.gov.an/ |date=2010-10-18 }}&nbsp;– Main governmental site * [http://www.antillenhuis.nl Antillenhuis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ |date=2010-06-16 }}&nbsp;– Cabinet of the Netherlands Antilles' Plenipotentiary Minister in the Netherlands * [http://www.centralbank.cw/ Central Bank] of the Netherlands Antilles ; عام جانکاری * {{CIA World Factbook link|nt|Netherlands Antilles}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Netherlands Antilles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm |date=2008-10-25 }} from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Caribbean/Netherlands_Antilles}} * {{Wikiatlas|Netherlands Antilles}} ; تریخ * {{en icon}} {{es icon}} [http://www.wdl.org/en/item/4393/ Method of Securing the Ports and Populations of All the Coasts of the Indies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ |date=2016-05-27 }} from 1694. The last five pages of the book are about life, economy and culture of the Netherlands Antilles. [[گٹھ:شمالی امریکہ دے ماتحت علاقے]] [[گٹھ:ولندیزی زبان بولن والے دیس]] [[گٹھ:انگریزی بولن والے دیس تےعلاقے]] [[گٹھ:کیریبین دے سابقہ دیس]] [[گٹھ:نیدرلینڈز]] [[گٹھ:نیدرلینڈ دی تریخ]] [[گٹھ:یورپی یونین دے مخصوص علاقے]] [[گٹھ:شمالی امریکہ دے سابقہ دیس]] [[گٹھ:جزیرہ دیس]] [[گٹھ:نیدرلینڈز انٹیلیز]] [[گٹھ:جزیرے]] 2scv1ljg2q13dkbmtc59cnpk46hkiy4 0 57693 711039 708015 2026-08-28T10:58:24Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711039 wikitext text/x-wiki {{Infobox library | library_name = پنجاب ڈجیٹل لائبریری | caption = پنجاب دا وراثتی خزانہ جگّ ظاہر کرنا | state = [[Punjab District|Punjab]] | location = [[ایس.اے.ایس. نگر]]، [[چنڈی گڑھ]] | established = 2003, آنلائین توں 2009 | items_collected = [[کھرڑے]]، [[کتاباں]]، [[تصویراں]]، [[اخبار]]، [[میگزین]]، [[آواز رکارڈنگاں]]، [[فوٹواں]]، وغیرہ | collection_size = 45,000 سرلیکھ ڈجیٹل کیتے | req_to_access = ہر اک صحیح ورتونکار لئی کھلا | funding_source = [[دان پنّ]] | director = دوندرپال سنگھ اتے ہرندر سنگھ | website = http://www.panjabdigilib.org/ |logo=Panjab Digital Library New Logo.jpg}} '''پنجاب ڈجٹل لائبریری'''(Panjab Digital Library) اک غیر سرکاری ادارہ ہے جو [[پنجاب]] دی سبھیاچاری وراثت نوں کمپیوٹرائیجڈ (ڈجٹل) طریقے نال سامبھن دا کارج [[2003]] توں کر رہی ہے۔ ہن تکّ اتہاسک پکھوں کئی اہم دستاویز ڈجیٹائیجڈ کر کے آنلائین پیش کیتے جا چکے ہن۔ اس ادارے دے کارج کھیتر وچّ مکھ طور تے [[سکھ]] اتے [[پنجابی]] سبھیاچار شامل ہے۔ <ref>{{cite web|url=http://www.teleread.org/2009/08/20/panjab-digital-library-launched-millions-of-rare-pages-on-the-sikhs-and-the-region/|title=Panjab Digital Library launched: Millions of rare pages on the Sikhs and the region|author=David Rothman|accessdate=2009-10-29|archive-date=2009-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091210013133/http://www.teleread.org/2009/08/20/panjab-digital-library-launched-millions-of-rare-pages-on-the-sikhs-and-the-region/|dead-url=yes}}</ref> ایہہ ادارہ آنلائین روپ وچّ [[2009]] وچّ نانک شاہی ٹرسٹ دی وتی مدد نال شروع کیتی گئی سی۔ ایہہ [[چنڈیگڑھ]] وکھے واقع ہے۔ <ref>{{cite web|url=http://merachandigarh.org/architect/panjab_digital_library_chandigarh.html|title=Panjab Digital Library Goes Online at Chandigarh|accessdate=2009-10-29|archive-date=2009-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091112070605/http://merachandigarh.org/architect/panjab_digital_library_chandigarh.html|dead-url=yes}}</ref> اس ادارے دا مقصد [[پنجاب]] دی وراثتی سمجھ دے ذخیرے دی نشاندیہی کرنا، اسنوں کمپیوٹرکرت (سکین) کرنا،اتے اس کم نوں عامَ لوکا تکّ پہچاؤنا ہے۔ ایہہ سارا کجھ لپی، بولی،[[دھرم]]،دیس اتے علاقے دے فرق توں بنا کیتا جاندا ہے۔ ==کارج کھیتر== اس کارج وچّ ہیٹھ لکھے کم شامل ہن: *بھاشا وبھاگ،پنجاب دے کھرڑے *پنجاب سرکار دے اجائب گھر دیاں وستاں *آرٹ گیلری چنڈی گڑھ دیاں وستاں *[[چیف خالصہ دیوان]] *[[ایس.جی.پی. سی.]] *ڈی.ایس.جی.ایم.ایس. *[[کروکشیتر]] یونیورسٹی دی جواہر لال لائبریری دے کھرڑے <ref>{{cite news | title = International Report: Implications of Google agreement for Europe | first = Jim | last = Ashling | newspaper = Information Today | publisher = Information Today | location = Medford, New Jersey, USA | issn = 8755-6286 | oclc = 10142299 | date = November 2009 | page = 20 | accessdate = November 12, 2009 }}</ref> ==حوالے== {{Reflist}} ==باہری جوڑ== *[http://www.panjabdigilib.org Panjab Digital Library, Official website]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109042728/https://www.panjabdigilib.org/ |date=2020-11-09 }} *[http://www.sikhphilosophy.net/punjabi-literature/26365-panjab-digital-library.html Review of Panjab Digital Library] *[http://worldsikhnews.com/29%20October%202008/Image/WSN-12-13%20NEW.pdf Panjab Digital Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718115049/http://worldsikhnews.com/29%20October%202008/Image/WSN-12-13%20NEW.pdf |date=2011-07-18 }} at World Sikh News *[http://www.facebook.com/PanjabDigiLib.org FaceBook] *[http://indiatoday.intoday.in/site/story/digital-diaries/1/139248.html Panjab Digital Library at India Today] *[http://sikhchic.com/article-detail.php?id=997&cat=18 Taking the Bull by Horns: Preserving our History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303204800/http://sikhchic.com/article-detail.php?id=997&cat=18 |date=2016-03-03 }} *[http://www.livemint.com/2010/11/07195244/Punjab-library-keeps-the-past.html Punjab library keeps the past alive online] *[http://www.sikhnet.com/news/punjab-s-heritage-through-digitized-exhibitions Punjab’s heritage through digitized exhibitions] *[http://thelangarhall.com/sikhi/sikh-digital-heritage-library-nanakshahi-trust-sikhri-and-pdl/ Sikh Digital Heritage library] *[http://www.researchinformation.info/features/feature.php?feature_id=376/ Digitisation preserves Punjab region's heritage and culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235913/http://www.researchinformation.info/features/feature.php?feature_id=376/ |date=2016-03-03 }} [[گٹھ:پنجاب ورثے دی سنبھال]] [[گٹھ:پنجاب دیاں تریخی عمارتاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں ڈجیٹل لائبریریاں]] [[گٹھ:پنجاب دے غیر سرکاری ادارے]] [[گٹھ:بھارت وچّ لائبریریاں]] lhxfc8sz5ujihgbkymw0413j66dwwom 0 62055 710998 666039 2026-08-27T17:28:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710998 wikitext text/x-wiki '''ساکشات'''(ہور ناں:آکاش تے سکشم) [[بھارت]] وچّ ڈزائن کیتا گیا اک [[اینڈرائڈ]] پلیٹ فارم مشتمل [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر|ٹیبلیٹ]] [[کمپیوٹنگ آلہ ]]<nowiki/>اے۔ ایہہ [[ڈجیٹل پاڑا]] مٹاؤن لئی اک سستے آلہ دے طور اتے ڈزائن کیتا گیا اے۔ ایہہ سامان انفارمیشن اتے کمیونیکیشن ٹکنالوجی دے ولوں سکھیا دے قومی مشن دے تحت ڈیویلپ کیتا گیا اے جسدا مقصد [[بھارت]] دے 25،000 کالج اتے 400 یونیورسٹیاں نوں اک موجودہ [http://sakshat.ac.in/ ساکشات پورٹل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501035355/http://www.sakshat.ac.in/ |date=2011-05-01 }} دے ولوں اک ای-لرننگ پروگرام راہیں جوڑنا اے۔ <ref name= bbc_10740817>[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10740817 India unveils prototype for $35 touch-screen computer] BBC World news – South Asia Retrieved 25 جولائی 2010</ref> ایہہ 1500 روپئے ($ 35 امریکی) دے ملّ دے ہدف دے نال اعلان کیتا گیا اے۔ استوں پہلاں 2009 وچّ وی $ 10 دے اس طرحاں دا اک سامان بناؤن دی گلّ ہوئی سی جو کہ اخیر اک پین ڈرائیو ورگا سٹوریج آلہ نکلیا۔ <ref name= toiref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Hyderabad/10-laptop_proves_to_be_a_damp_squib/articleshow/4072417.cms $10-laptop proves to be a damp squib]</ref> == اتہاس == [[تصویر:India-35-dollar-tablet.png|thumb|150px | ساکشات دا پروٹوٹائپ دکھاندے کپل سبل]] حالانکہ اک وار اسنوں [[لیپٹاپ]] کمپیوٹر دے روپ وچّ پھیلایا ہویا کیتا گیا سی، پر ایہہ اک لیپٹاپ نہیں سگوں اک [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر|ٹیبلیٹ]] کمپیوٹنگ آلہ اے۔ یونین انسان بہبود وزارت ولوں منگلوار نوں آجوجت قومی خواندگی مشن دے افتتاحی موقعے اتے اس گلّ نوں واضع کردے ہوئے، جوائنٹ سیکریٹری این کے سنہا نے کیہا کہ ایہہ کمپیوٹنگ آلہ 10 انچ لمبا اتے 5 انچ چوڑا اتے لگبھگّ $ 30 ملّ ہووےگا۔ حالانکہ اوہناں نے اس گلّ اتے ٹپنی کرن توں منا کر دتا کہ ایہہ لیپٹاپ نہ ہون دے باو جود لیپٹاپ دے طور اتے کیوں پھیلایا جا رہا اے <ref name= toiref/><ref name= price>[http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/23/india-unveils-cheapest-laptop India to unveil the £7 laptop] ، [[The Guardian]]، Febryary 2 ، 2008</ref> ساکشات دے وکری ملّ دے بارے وچّ کئی رپورٹاں ہن، اسنوں دنیا دے سبھتوں سستے کمپیوٹر دے روپ وچّ دسیا جا رہا اے۔ بھارتی انسان بہبود وزارت، [[کپل سبل]] نے 22 جولائی 2010 نوں اک پروٹوٹائیپ دا اعلان کیتا۔ دکھایا ہویا کیتے گئے سامان دا ملّ $ 35 اک پرتی دے لگبھگّ رکھیا جانا طے کیتا گیا اے جسنوں بعد وچّ گھٹاکے ہولی ہولی $ 20 اتے اخیر $ 10 کیتے جان دی سکیم اے۔ <ref name= bbc_10740817 /><ref>{{Cite news |author= |title= Why India's $35 computer joke isn't funny |url= http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms |work= [[The Economic Times]] |location= New Dehli |date= 25 جولائی 2010 |accessdate= 25 جولائی 2010 |archivedate= 2010-07-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100728062938/http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms }}</ref><ref>[http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=63417 PIB Press Release] PIB Retrieved 26 جولائی 2010</ref> After the new device was unveiled, [[OLPC]]Chairman [[نکولس نیگروپونٹ]] offered full access to [[OLPC]]technology, cost free to the Indian team ۔<ref>{{Cite news |author= |title= OLPC's Negroponte supports India's $35 tablet concept |url= http://www.siliconindia.com/shownews/OLPCs_Negroponte_supports_Indias_35_tablet_concept-nid-70313.html |date= 09 اگست 2010 |accessdate= 14 اگست 2010 |archivedate= 2011-06-23 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110623224402/http://www.siliconindia.com/shownews/OLPCs_Negroponte_supports_Indias_35_tablet_concept-nid-70313.html }}</ref> [[کپل سبل]] نے اعلان کیتا کہ ایہہ یونٹ 1500 روپئے ( $ 35) وچّ ویچی جاوے گی اتے اسنوں طالب علماں نوں سبسڈی دے بعد 750 روپئے وچّ مہیا کروایا جاویگا<ref name="bbc ۔ co ۔ uk">[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10740817 India unveils prototype for $ 35 touch – screen computer] BBC World news – South Asia Retrieved 25 جولائی 2010</ref><ref>{{Cite news |author= |title= Why India's $35 computer joke isn't funny |url= http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms |work= [[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |location= नई दिल्ली |date= 25 جولائی 2010 |accessdate= 25 جولائی 2010 |archivedate= 2010-07-28 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20100728062938/http://economictimes.indiatimes.com/Hardware/articleshow/6214029.cms }}</ref>، بعد وچّ اسنوں گھٹاکے 500 روپئے ($ 10) تکّ کیتے جان دی سکیم اے۔ اس ٹیبلیٹ دے اک [[ویپرویئر]] ہون دے خدشےآں اتے ورام اک دورفلسفہ پروگرام گیجیٹ گورو توں لگا جو کہ اگست 2010 وچّ [[این ڈی ٹیوی]] اتے براڈکاسٹ ہویا۔ <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1>[http://www.ndtv.com/news/videos/video_player.php?id=157534 NDTV Gadget Guru] Gadget Guru exclusive: $35 laptop is here. Retrieved 13 اگست 2010</ref> سامان دا ڈیمو دکھایا گیا اتے اسنوں اینڈرائڈ پرچالن تنتر چلاندے ہوئے وکھایا گیا۔ نال ہی اسنوں ویڈیو چلاندے، وائِی - فائی، 3جی، 2 جیبی ریم وغیرہ اہلیاتاں نال یکت وکھایا گیا۔ == تیاری == === کم سسٹم === انسانی بہبود تے ترقی وزارت، [[بھارت سرکار]] ولوں شائع Invitation to Innovate دے مطابق، اس سامان دی سپیشفکیشن اتے کم سسٹم انج اے : ویڈیو ویب کانفرینسنگ سہولت / ملٹیمیڈیا سامان دیکھن دی اہلیت جویں ۔ pdf, docx, ۔ ods, ۔ adp, ۔ doc, ۔ xls, ۔ jpeg, ۔ gif, ۔ png, ۔ bmp, ۔ odt, ۔ zip, avi, AC3 وغیرہ / کھوج کرن وچّ اہلیت پی ڈی ایف ریڈر / زپ فائلاں نوں انجپ کرن لئی انجپ ٹول / اپیکت فرمویئر اپگریڈ انسٹال کرن لئی امکان/ کمپیوٹنگ سہولتاں جویں اوپن آفس، سائلیب، کپس (پرنٹنگ سپورٹ لئی) / سٹرینڈ اتے سٹور کیتی گئی میڈیا فائلاں نوں چلان وچّ سمرتھاوان میڈیا پلیئر / انٹرنیٹ براؤزنگ، جاواسکرپٹ، پی ڈی ایف پلگ - اس جاوا / آڈیو - ویڈیو I / O لئی وائرلیس کمیونیکیشن / کلاؤڈ کمپیوٹنگ وکلپ / رموٹ آلہ مینیجمینٹ سمرتھا، [[یوٹیوب]] اتے ہور آنلائن ویڈیو سنوجواناں نوں رینڈر کرن دی سمرتھا (اوپن سورس فلیش پلیئر جویں gnash جاں swfdec) ۔ ==== ہور خاصیتاں ==== * پلیبیک : avchd * ملٹیمیڈیا I / O انٹرفیس : dtv, iptv, dth * انٹرنیٹ براؤجنگ : فلیش پلیئر (اڈابی ) === سپیشفکیشن === اتے دسے گئے کم سسٹم نوں مہیا کرواؤن لئی اپیکت مدربورڈ / سسٹم آن چپ / کورٹی کیبورڈ، ماؤس اتے گھٹّ توں گھٹّ 7” رنگین ایلسیڈی / ٹی ایف ٹی (ٹچسکرین سہولت) جاں اپیکت آل - اس - جنگل پروجیکشن سسٹم / ہیٹھلا 2 یوئیسبی 2 ۔ 0 پورٹ اتے یوئیسبی ہوسٹ / RF, سرٹفکیشن - آل “CE certificate” (fcc گائڈلائن) / بیٹری جاں بیٹریوہین سامان ولوں تنّ گھنٹے جاں زیادہ انئنٹرپٹڈ آپریشن / اڈیپٹر یکت بیٹری چارجر جاں ہائبرڈ سپر کیپیسٹر کوک چارجر / ایسڈی کارڈ سلاٹ (ہیٹھلا 8 جیبی اہلیت سہت) / RGB / ایلسیڈی پروجیکٹر جوڑن لئی سمرتھن / باہری ہارڈ ڈسک ڈرائو جوڑن لئی سمرتھن (ہیٹھلا 32 جیبی) / اپیکت اتھرنیٹ پورٹ / wlan کارڈ (ieee 802 ۔ 11 a, b, g, n) وانچھت / سور سیل دے دوارے وکلپک بیٹری سپورٹ، جاں ہائبرڈ کیپیسٹر وانچھت ہووےگا / ویبکیم (نتھی ویبکیم وانچھت) / اہل ریم اتے ہارڈ ڈسک جاں nand فلیش مہیا کروائی جاوے گی تانکِہ وانچھت کم سسٹم حاصل کیتا جا سکے / سامان لئی اپیکت فارم فیکٹر دی بھاجی رجسٹینٹ کیسنگ، اینوائرنمینٹل شیلڈ وانچھت / آپریٹنگ تاپمان جیراں ڈگری سینٹیگریڈ توں 48 ڈگری سینٹیگریڈ۔ Max humidity 80 ٪ بھاجی رجسٹ =2g / rohs compliant ==== ہور ==== * hdmi پورٹ === ہارڈویئر === * rugged کیسنگ rubberized feel سہت ٭ وائِی - فائی اہلیت ٭ فکسڈ اتھرنیٹ اہلیت ٭ منی اتے پھل [[یوئیسبی]] * [[منیئیسڈی]]کارڈ سلاٹ ٭ [[سبسکرائبر آئڈینٹٹی موڈیول|سم کارڈ]]سلاٹ ٭ ویڈیو آؤٹ ٭ ہیڈفون جیک ٭ 2 جیبی میموری [[میموری کارڈ]] دے دوارے <ref name= bbc_10740817 /><ref name=guardian>[http : / /www. guardian. co. uk /world /2010 /jul /23 /india – unveils – cheapest – laptop india unveils cheapest laptop] ، [[the guardian]]، retrieved 25 جولائی 2010</ref> * 2 واٹ پاور کنزپشن سور چارجنگ دے وکلپ سہت<ref name= guardian /> === سافٹویئر === * [[اینڈرائڈ آپریٹنگ سسٹم|اینڈرائڈ]]2 ۔ 1 (ایکلیئر) آپریٹنگ سسٹم <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /> * [[بھارتی تکنیکی ادارے]] وچّ ڈیولپ کیتا گیا تعلیمی سافٹویئر <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /> * ویب براؤجنگ، ویڈیو کانفرینسنگ اتے ورڈ پروسیسنگ سافٹویئر<ref name= bbc_10740817 /> == پیداوار == پہلاں اسنوں بناؤن دا ٹھیکا [[ایچسیئیل انفوسسٹنس]] نوں دتے جان دی اطلاع سی اتے اسدا پیداوار جنوری 2011 توں شروع ہونا سی۔ <ref>[http : / /androidos. in /2010 /09 /hcl – to – manufacture – 35 – indian – android – tablet – first – batch – before – 10 – jan / HCL to manufacture $35 indian android tablet; first batch before 10 jan ]</ref><ref>http : / /www. techeye. net /hardware /india – to – launch – 35 – android – tablet – in – جنوری – 2011</ref> پر ایہہ ٹینڈر ردّ ہو گیا۔ وزارت وچّ اک اعلیٰ اہلکار نے اکونامکس ٹائیمس نوں دسیا کہ ایہہ تیاری 60 کروڈ دی بینک گارنٹی دین وچّ ناکام رہی جو کہ سرکار دے اکو جاے فائنینشئل نیم 2005 دے تحت ضروری اے۔ جیکر نرماں پرسکیم پوری کرن وچّ ناکام رہندا اے تاں بینک گارنٹی سرکار دی توڑ کردی اے۔ پرناسورپ انسان ترقی وزارت نے پرانا آرڈر ردّ کر دتا اے اتے پھر اشتہار دتا اے۔ <ref>[http : / /economictimes. indiatimes. com /tech /hardware /tender – for – 35 – laptop – project – cancelled /articleshow /7316466. cms ] news clipping by pragadeesh sekar on public interest</ref> == رلیز == [[کپل سبل]]نے کیہا کہ 2011 وچّ طالب علماں نوں 1 ملیئن سامان مہیا کروائے جانگے۔ سامان 1500 روپئے دی قیمت تے تیار کیتا جاویگا جسدا ادھا سرکار اتے ادھا اس ادارے ولوں دتا جاویگا جو اسنوں استعمال کرنگے۔ <ref name= ndtv_gadget_guru_video_1 /><ref>[http : / /www.guardian.co.uk/world/2010/jul /23 /india–unveils–cheapest–laptop guardin-india untiels cheapest laptop] retrieved 25 جولائی 2010</ref> 2012 وچّ [[ڈیٹاونڈ]] کمپنی لئی [[سنیت سنگھ تلی]] نے 35 ڈالر وچّ 100000 آکاش ٹیبلیٹّ دا ٹھیکہ حاصل کیتا تے کامیابی نال اس نوں پورا کر چکے ہن۔<ref>{{cite web|url=http : / /economictimes. indiatimes. com /small – biz /startups /riding – the – wind – how – suneet – singh – tuli – powered – datawind – to – become – top – tablet – player – in – india /articleshow /53646908. cms|title=how suneet singh tuli powered datawind to become top tablet player in india. |last=|first=|date=| website=|publisher=ec onomic times|access-date=8 جولائی 2017 }} }</ref><ref>{ {{cite web|url=http : / /www. businesstoday. in /technology /news /aakash – tablets – delivery – datawind /story /194666. html|title=aakash tablet completes delivery of 100000 tablets to IIT mumbai|last=|first=| date=2013|website=|pu blisher=business today|access-date=8 جولائی 2017}}</ref> == ایہناں نوں وی ویکھو == * [[ٹیبلیٹ کمپیوٹر]] * [[اوئیلپیسی]] * [[سمپیوٹر]] * [[آئپیڈ]] * [[لنکس ڈیوائساں دی لسٹ]] == باہری کڑیاں == * [http://www.guardian.co.uk/ /world /video /2010 /jul /23 /india – cheapest – laptop آلہ دے لانچ دا ویڈیو فٹیج] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کمپیوٹر]] [[گٹھ:کمپیوٹر کمپنیاں]] [[گٹھ:موبیل بنان آلی کمپنیاں]] bd3wusgiedaerfzud5xaxh20spf5n4g 0 66759 711035 640150 2026-08-28T08:25:26Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711035 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organization1 | name = وکیمیڈیا ادارہ، انک۔ | logo = Wikimedia Foundation logo - vertical.svg | type = 501(c)(3) ادارہ، چیرٹی ادارہ | tax_id = 20-0049703<ref name="WMF 2014 IRS 990">{{cite web | url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/foundation/2/27/Form_990_FY_2014-2015_-_Public.pdf | title=2014 Return of Organization Exempt From Income Tax (form 990) | publisher=WMF (Public Inspection Copy) | date=11 مئی 2016 | accessdate=13 دسمبر 2016}}</ref> | founded_date = {{start date and age|2003|6|20}}<br />سینٹ پیٹرسبرگ، فلوریڈا]]، [[ امریکہ |یو۔ایس۔]] | founder = [[جمی ویلس]] | location = [[سان فرانسسکو]]، [[کیلیفورنیا]]، یو۔ایس۔<br />[[لاس اینجلس]]، کیلیفورنیا، یو۔ایس۔ (رجسٹرڈ ایجنٹ)<ref>{{cite web|title=Contact us – Wikimedia Foundation|url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Contact_us|website=Wikimedia Foundation|accessdate=8 جون 2017}}</ref> | key_people = کرسٹوف ہینر، بورڈ دا چیئرمین<ref name="bot">{{cite web | accessdate =جولائی 22, 2015 | url = https://wikimediafoundation.org/wiki/Board_of_Trustees | title = Board of Trustees | author = Cbrown1023 | authorlink = foundation:User:Cbrown1023 | publisher = Wikimedia Foundation}}</ref><br />[[کیتھرین مہیر]]، [[ایگزیکٹیو ڈریکٹر]] | area_served = وشوبھر | focus = مفت، کھلھی سامان، [[وکی]]-مشتمل [[انٹرنیٹّ]] پریوجناواں | products = [[وکیپیڈیا]]، [[وکشنری]]، [[وکیمیڈیا کامنز]]، [[وکیڈاٹا]]، [[وکیکتھن]]، [[وکیکتاباں]]، [[وکیسورس]]، [[وکیجاتیاں]]، [[وکیخبراں]]، [[وکیورسٹی]]، [[وکیسفر]]، [[میڈیاوکی]] | revenue = {{ublist|class=nowrap|{{increase}} US$ 81.9 ملیان (2016)|74.5 ملیان (2015)}} | expenses = {{ublist|class=nowrap|{{increasenegative}} US$ 65.9 ملیان (2016)|52.6 ملیان (2015)}} | endowment = | num_volunteers = | num_employees = ~280 عملہ/ٹھیکے تے کم کرن والے ({{as of|2017|09|23|df=US|lc=y}})<ref name="WMF staff">{{cite web |url=https://wikimediafoundation.org/wiki/Staff_and_contractors|title=Staff and contractors page (Wikimedia Foundation website)|date=ستمبر 21, 2017|accessdate=ستمبر 23, 2017|publisher=Wikimedia Foundation}}</ref> | membership = صرف بورڈ | Non-profit_slogan = | homepage = {{URL|https://wikimediafoundation.org/}} | footnotes = | abbreviation = WMF }} [[File:Inside Wikimedia 01-13-09 big.ogv|thumb|240px|thumbtime=3|اندرونی وکیمیڈیا ویڈیو]] [[File:Katherine Maher.jpg|thumb|ایگزیکٹیو ڈریکٹر [[کیتھرین مہیر]]، 2016]] '''وکیمیڈیا فاؤنڈیشن، انکورپوریٹڈ''' ([[انگریزی]]: Wikimedia Foundation, Inc.) منافع نہ کماؤن والی اک امریکی کمپنی اے جسدے ہیڈکواٹر [[کیلیفورنیا]] دے سین فرانسسکو وکھے واقع ہن۔ ایہہ [[فلوریڈا]] صوبے دے قنوناں مطابق کم کردی اے جتھے ایہہ شروع وچ واقع سی۔ ایہہ کئی مل کے لکھیاں جان والیاں وکی پریوجناواں چلاؤندی اے جنھاں وچ [[وکیپیڈیا]]، [[وکشنری]]، وکیبکس، وکینیوز، وکیمیڈیا کامنز، [[وکیسورس]]، وکیسپیسیز، وکیورسٹی، وکیمیڈیا انکوبیٹر اتے میٹا وکی شامل ہن۔ اس دے ایہناں پریوجناواں وچوں وکیپیڈیا دنیا دیاں سبھ توں ودھ ویکھیاں جاندیاں دس ویبسائیٹاں وچ شامل اے۔ اس دی قیام دا اعلان وکیپیڈیا بناؤن والیاں وچوں [[جمی ویلس]] نے 20 جون 2003 نوں کیتا۔ [[File:149 New Montgomery Street, San Francisco.jpg|thumb|[[سان فرانسسکو]] وکھے وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دا مکھ دفتر]] == ادارہ دے مقصد == وکیمیڈیا ادارہ دا مقصد [[w:en: Free content|مفت لائسینس]] جاں عوامی کارجاں (''public domain'') دے تحت اکادمک سامان اکٹھی کرکے دنیا دے لوکاں نوں مضبوط بناؤنا اے۔<ref name="wikimedia-mission">{{cite web | url = https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement | title = Mission statement | publisher = Wikimedia Foundation | accessdate = جنوری 28, 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180606111226/https://wikimediafoundation.org/wiki/Mission_statement | archivedate = 2018-06-06 | first = Florence | last = Devouard | authorlink = Florence Devouard | dead-url = }}</ref> وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دا اک ہور مکھ مقصد سیاسی وکالت اے۔<ref>{{cite news |last=Jackson |first=Jasper |date=12 Feb 2017 |title='We always look for reliability': why Wikipedia's editors cut out the Daily Mail |url=https://www.theguardian.com/technology/2017/feb/12/wikipedia-daily-mail-reliability-ban-katherine-maher |newspaper=The Guardian |access-date=13 Feb 2017 |quote="Another core job for the foundation – and Maher – is political advocacy. While copyright and press freedom are important issues for Wikipedia, there is one area even more fundamental to its operation – the rules that protect web firms from full liability for what their users post."}}</ref> وکیمیڈیا فاؤنڈیشن نوں 2005 وچ عوامی چیرٹی وجوں امریکہ اندرونی مالیا کوڈ ولوں دھارا 501 (سی) (3) دی حالت حاصل کیتی گئی سی۔<ref>Charity Navigator [http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.irs&ein=200049703#۔Vq6z_FMrKV4 Charity Navigator IRS (Forms 990) Tab]۔ Page accessed جنوری 31, 2016</ref> فاؤنڈیشن دے اپ-نیم تعلیمی سامان اکٹھی کرن اتے ترقی یافتہ کرن، اتے اس نوں پربھاوی اتے عالمی پدھر اُتے پرسار کرن دا مقصد رکھدے ہن۔<ref>{{cite web | url = https://wikimediafoundation.org/wiki/Wikimedia_Foundation_bylaws | title = Wikimedia Foundation bylaws | publisher = Wikimedia Foundation | accessdate = جنوری 28, 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180206073546/https://wikimediafoundation.org/wiki/Wikimedia_Foundation_bylaws#ARTICLE_II_-_STATEMENT_OF_PURPOSE | author = Jd | authorlink = foundation:User:Jd | archivedate = 2018-02-06 | dead-url = }}</ref> == اتہاس == وکیپیڈیا دی شروعات '''نوپیڈیا''' دے پورک وجوں ہوئی سی جو اک آزاد انگریزی-وشوکوش دی پرسکیم سی جسدے لیکھ ماہراں ولوں لکھے اتے پڑتالے جاندے سن جس کر کے لیکھ لکھے جان دی رفتار مٹھی سی۔ نوپیڈیا دی شروعات 9 مارچ 2000 نوں بومس، انک دے تحت شروع ہوئی۔ اس دے مکھ عہدیداراں وچ [[جمی ویلس]]، بومس (سی۔ای۔او) سن۔ لیری سینگر اس دے مکھ اڈیٹر سن جو بعد وچ وکپیڈیا دے مکھ اڈیٹر بنے۔ کیونکہ وکیپیڈیا بومس دے سروتاں نوں گھٹا رہا سی، ویلز اتے لیری سینگر نے پروجیکٹ نوں فنڈ دین لئی اک چیرٹی ماڈل بارے سوچیا۔ 20 جون، 2003 نوں وکیمیڈیا فاؤنڈیشن نوں پھلورڈا وچ شامل کیتا گیا سی۔<ref name="Announcing Wikimedia Foundation">{{cite web|author=Jimmy Wales|url=http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2003-جون/010743.html |title=Announcing Wikimedia Foundation|date=جون 20, 2003|publisher=mail:wikipedia-l|accessdate=نومبر 26, 2012}}</ref><ref>Florida Department of State, Division of Corporations. [http://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/SearchResultDetail?inquirytype=EntityName&directionType=Initial&searchNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230&aggregateId=domnp-n03000005323-6dc7ff3a-b7ba-4c97-9b9e-4545cef1ca0a&searchTerm=Wikimedia&listNameOrder=WIKIMEDIAFOUNDATION%20N030000053230 Wikimedia Foundation, Inc Record] and [http://search.sunbiz.org/Inquiry/CorporationSearch/ConvertTiffToPDF?storagePath=COR1%5C2003%5C0620%5C90039369.tif&documentNumber=N03000005323 Letters of Incoporation, Wikimedia Foundation]، filed جون 20, 2003</ref> "وکیمیڈیا" شبد، وکی اتے میڈیا توں ملکے بنیا اے، ایہہ نام امریکی لکھاری شیلڈن رمپٹن ولوں مارچ 2003 وچ اک انگلش میلنگ لسٹ وچ اک پد توں تیار کیتا گیا سی۔<ref>{{cite web | url = http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-مارچ/001887.html | title = Wikipedia English mailing list message | date = مارچ 16, 2003 | first = Sheldon | last = Rampton | authorlink = Sheldon Rampton}}</ref> پھر تن مہینے بعد وکی تے مشتمل دوجے پروجیکٹ '''وکشنری''' دی شروعات کیتی گئی سی۔ == منصوبے== وکیپیڈیا توں علاوہ ایہہ ادارہ دس ہور وکی منصوبے وی چلا رہیا اے: {| style="margin-top: 2em" |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|50px|وکیپیڈیا دا لوگو]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیپیڈیا]]<br />'''ذکر:''' آنلائین انسائیکلوپیڈیا<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikipedia.org}}<br />'''شروع کیتا:''' جنوری 15, 2001<br />'''ایڈیشن:''' 290 <br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 5 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |title= Wikipedia.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181225215924/https://www.alexa.com/siteinfo/wikipedia.org |dead-url= yes }}</ref> | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wiktionary-logo.svg|50px|Wiktionary logo]] | style="vertical-align: top; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکشنری]]<br />'''ذکر:''' آنلائین ڈکشنری اتے تھیسس<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wiktionary.org}}<br />'''شروع کیتا:''' دسمبر 12, 2002<br />'''ایڈیشن:''' 270 بولیاں وچ لگبھگ<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 503 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wiktionary.org |title= Wiktionary.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2017-05-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170518175714/http://www.alexa.com/siteinfo/wiktionary.org |dead-url= yes }}</ref> | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikibooks-logo.svg|50px|Wikibooks logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیکتاباں]]<br />'''ذکر:''' پاٹھکتاباں<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikibooks.org}}<br />'''شروع کیتا:''' جولائی 10, 2003<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 1,986 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikibooks.org |title= Wikibooks.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226130247/https://www.alexa.com/siteinfo/wikibooks.org |dead-url= yes }}</ref> |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikiquote-logo.svg|50px|Wikiquote logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیکتھن]]<br />'''ذکر:''' collection of [[quotation]]s<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikiquote.org}}<br />'''شروع کیتا:''' جولائی 10, 2003<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 4,060 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikiquote.org |title= Wikiquote.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226130242/https://www.alexa.com/siteinfo/wikiquote.org |dead-url= yes }}</ref> | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikivoyage-logo.svg|50px|Wikivoyage logo]] | style="vertical-align: top; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیسفر]]<br />'''ذکر:''' سفر گائیڈ<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikivoyage.org}}<br />'''شروع کیتا:''' جولائی 2003, وکیسفر وجوں<br />'''پھورکڈ:''' دسمبر 10, 2006 (جرمن بولی)<br />'''دوبارہ شروعات:''' جنوری 15, 2013 وکیمیڈیا ادارہ ولوں انگریزی وچ<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 24,186 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/Wikivoyage.org |title= Wikivoyage.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226132702/https://www.alexa.com/siteinfo/wikivoyage.org |dead-url= yes }}</ref> | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikisource-logo.svg|50px|Wikisource logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیسورس]]<br />'''ذکر:''' ڈجیٹل لائیبریری<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikisource.org}}<br />'''شروع کیتا:''' نومبر 24, 2003<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 3,673 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikisource.org |title= Wikisource.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226132704/https://www.alexa.com/siteinfo/wikisource.org |dead-url= yes }}</ref> |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Commons-logo.svg|50px|Wikimedia Commons logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیمیڈیا کامنز]]<br />'''ذکر:''' فوٹواں، آوازاں اتے ویڈیو<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//commons.wikimedia.org}}<br />'''شروع کیتا:''' ستمبر 7, 2004 | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikispecies-logo.svg|50px|Wikispecies logo]] | style="vertical-align: top; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیجاتیاں]]<br />'''ذکر:''' ذاتیاں دا گروہ<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//species.wikimedia.org}}<br />'''شروع کیتا:''' ستمبر 14, 2004 | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikinews-logo.svg|50px|Wikinews logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیخبراں]]<br />'''ذکر:''' آنلائین اخبار<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikinews.org}}<br />'''شروعات:''' نومبر 8, 2004<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 70,278 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikinews.org |title= Wikinews.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2018-12-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20181226132653/https://www.alexa.com/siteinfo/wikinews.org |dead-url= yes }}</ref> |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikiversity-logo.svg|50px|Wikiversity logo]] | style="vertical-align: top; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیورسٹی]]<br />'''ذکر:''' ٹیوٹوریئل اتے کورس<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikiversity.org}}<br />'''شروع کیتا:''' اگست 15, 2006<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 11,687 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|15|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url= http://www.alexa.com/siteinfo/wikiversity.org |title= Wikiversity.org Site Info |publisher= [[الیکسا انٹرنیٹّ]] |accessdate= 2018-01-15 |archive-date= 2017-09-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170903030703/https://www.alexa.com/siteinfo/wikiversity.org |dead-url= yes }}</ref> | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikidata-logo.svg|50px|Wikidata logo]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''نانم:''' [[وکیڈاٹا]]<br />'''ذکر:''' علم بنیاد<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.wikidata.org}}<br />'''شروع کیتا:''' اکتوبر 30, 2012<br />'''[[الیکسا انٹرنیٹّ|الیکسا]] درجابندی:''' 13,467 {{small|{{nowrap|(گلوبل، {{as of|2018|01|015|alt=جنوری 2018}})}}}}<ref>{{cite web |url=https://www.alexa.com/siteinfo/wikidata.org |title=Wikidata.org Site Info |publisher=[[الیکسا انٹرنیٹ]] |accessdate=2018-01-15 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103023306/https://www.alexa.com/siteinfo/wikidata.org |dead-url=yes }}</ref> |- |} ==== بنیادی ڈھانچہ اتے تالمیل منصوبے==== {| style="margin-top: 2em" |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikimedia Community Logo.svg|50px|میٹا دا لوگو]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''ناں:''' میٹا-وکی<br />'''ذکر:''' وکیمیڈیا بھائیچارے دے پروجیکٹاں لئی مرکزی ویبسائیٹ<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//meta.wikimedia.org}} | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Incubator-logo.svg|50px|وکیمیڈیا انکیوبیٹر لوگو]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''ناں:''' وکیمیڈیا انکیوبیٹر<br />'''ذکر:''' بولیاں دے ترقی لئی<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//incubator.wikimedia.org}} |- | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:MediaWiki-notext.svg|50px|میڈیاوکی لوگو]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''ناں:''' [[میڈیاوکی]]<br />'''ذکر:''' میڈیاوکی سافٹویئر<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//www.mediawiki.org}} | style="vertical-align: top; padding-top: 5px; padding-right: 1em; width: 5%" | [[File:Wikitech logo.svg|50px|وکیٹیک لوگو]] | style="vertical-align: top; padding-right: 3em; padding-bottom: 3em; width: 28%" | '''ناں :''' وکیٹیک<br />'''عرف:''' وکیمیڈیا لیبس<br />'''ذکر:''' تکنیکی منصوبے اتے بنیادی ڈھانچہ<br />'''ویبسائیٹ:''' {{URL|//wikitech.wikimedia.org}} |- |} == تحریک شراکت دار == وکیمیڈیا تحریک شراکت دار آزاد ہن، پر وکیمیڈیا دی مدد کرن لئی اتے وکیمیڈیا تحریک وچ حصہ پاؤن لئی مل کے کم کرن لئی لوکاں دے گروہاں نوں رسمی طور اُتے مانتا حاصل اے۔ وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دے ٹرسٹیز بورڈ نے تحریک سہیوگیاں لئی تن سرگرم ماڈل منظور کیتے ہن: چیپٹر، تھیمیٹک ادارےآں اتے یوجر گروہ۔ تحریک نال متعلق ایہہ ماڈل وکیمیڈیا تحریک، جویں کہ کھیتری کانفرنس، آؤٹریچ، ایڈٹ-اے-تھونس، ہیکتھونز، جن تعلقات، پبلک پالسی ایڈووکیسی، گلیم دی شمولیت، اتے وکیمینیا سرگرمیاں نوں متحد کرن اتے اس وچ شمولیت لئی کم کردے ہن۔<ref name="meta-wma">{{Cite web | title = Wikimedia movement affiliates | publisher = Wikimedia Foundation | author=Various | work = meta.wikimedia.org | accessdate = 2015-10-27 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates}}</ref><ref name="meta-wma-faq">{{Cite web | title = Wikimedia movement affiliates/Frequently asked questions | publisher = Wikimedia Foundation | author=Various | work = meta.wikimedia.org | accessdate = 2015-10-27 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Frequently_asked_questions}}</ref><ref name="meta-wma-models">{{Cite web | title = Wikimedia movement affiliates/Models – Meta | author = Various | publisher = Wikimedia Foundation | work = meta.wikimedia.org | accessdate = 2015-10-27 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_movement_affiliates/Models}}</ref> اک چیپٹر اتے تھیمیٹک ادارہ دی پچھان فاؤنڈیشن بورڈ ولوں منظور کیتی جاندی اے۔<ref name="meta-wma-models" /><ref name="meta-affcom">{{Cite web | title = Affiliations Committee | publisher = Wikimedia Foundation | author=Various | work = meta.wikimedia.org | accessdate = 2015-10-27 |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Affiliations_Committee}}</ref> فاؤنڈیشن نے 2004 وچ چیپٹراں دی چون کرنی شروع کیتی۔<ref name="MetaChap">{{cite web|url=http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_chapters|title=Wikimedia chapters|author=Various|publisher=Wikimedia Foundation|accessdate=2015-10-27}}</ref> == وکیمینیا == ہر سال وکیمینیا ناں دی اک قومانتری کانفرنس منعقد ہندی اے، جس وچ وکیمیڈیا ادارےآں اتے پروجیکٹاں نال جڑے لوک شامل ہندے ہن۔ پہلی وکیمینیا کانفرنس 2005 وچ، [[پھرینکپھرٹ]]، جرمنی وچ منعقد کیتی گئی سی۔ اجکلھ وکیمینیا اک کمیٹی ولوں منعقد کیتا جاندا اے جو عامَ طور تے قومی چیپٹر ولوں سمرتھت ہندی اے اتے وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دے تعاون نال منعقد کیتی جاندی اے۔ ایہہ بئنوس ایئرس،<ref name="2009-website">{{cite web|url=http://wikimania2009.wikimedia.org/wiki/Portal|title=Wikimania|work=wikimedia.org|accessdate=2015-10-25}}</ref> کیمبرج،<ref name=attendees2006>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/08/07/technology/07wiki.html?ex=1312603200&en=c7f5a3bc5ad54239&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=The Many Voices of Wikipedia, Heard in One Place|newspaper= New York Times|date= اگست 7, 2006}}</ref> ہائیفا،<ref name="themarker">{{cite news|url=http://it.themarker.com/tmit/article/16395|title=Wikimania Conference at Its Peak; Founder Jimmy Wales to Speak Tomorrow|work=TheMarker|date=اگست 5, 2011|author=Levin, Verony|accessdate=اگست 12, 2011|language=he|archivedate=2011-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006082831/http://it.themarker.com/tmit/article/16395}}</ref> [[ہانگ کانگ]]،<ref>{{cite news | first = Keira | last = Lu Huang |title = Wikimania challenge for Hong Kong as conference comes to town |url = http://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/1291419/wikimania-challenge-hong-kong-conference-comes-town |publisher= South China Morning Post Publishers Ltd. |date = جولائی 29, 2013}}</ref> اتے [[لندن]] ورگے شہراں وچ منعقد کیتی جا چکی اے۔<ref>{{cite news |title = Wikimania! Head to Wikipedia's first ever London festival |url = http://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ |publisher = Time Out London |date = اگست 6, 2014 |accessdate = 2018-06-08 |archivedate = 2014-08-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20140808223927/http://now-here-this.timeout.com/2014/08/06/wikipedia-wikimania-2014-london/ }}</ref> 2015 وچ ایہہ [[میکسیکو شہر]] وچ ہوئی سی۔<ref>{{cite web|title = Main Page – Wikimania 2015 in Mexico City|url = https://wikimania2015.wikimedia.org|website = wikimania2015.wikimedia.org|accessdate = 2015-06-19}}</ref> 2016 وچ ایہہ [[اٹلی]] دے ایسینو لاریؤ شہر وچ ہوئی سی۔<ref>[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimania_2016_bids/Esino_Lario Wikimania 2016 bids/Esino Lario]، retrieved 2015-05-17</ref> == باہری کڑیاں == * [https://www.wikimedia.org/ Official site navigation] * {{freenode|wikimedia}} پھرینوڈ اُتے * [[:en:Wikipedia:Mailing lists|میلنگ سوچیاں]] * [[wmf:File:2010-11 Wikimedia Foundation Annual Plan FINAL FOR WEBSITE.pdf|وکیمیڈیا ادارہ 2010–11 سالانہ سکیم]]، WMF وکی * [[wmf:Finance report Wikimedia|فاؤنڈیشن دی وتی رپورٹ]]، WMF وکی * [[wmf:Annual Report|Wikimedia فاؤنڈیشن دی سالانہ رپورٹ]]، WMF وکی === ہور === * [http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212 The Wikimedia Foundation] Charity Navigator, charitynavigator.org اُتے پروفائل * [http://nccsweb.urban.org/communityplatform/nccs/organization/profile/id/200049703/popup/1 Organizational پروفائل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229002924/http://nccsweb.urban.org/communityplatform/nccs/organization/profile/id/200049703/popup/1 |date=2014-12-29 }} – National Center for Charitable Statistics (Urban Institute) == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:انٹرنیٹ]] 8gljlmjcegs2nik2e2jwoe1xnhakdsw 0 68699 711000 708240 2026-08-27T17:35:29Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711000 wikitext text/x-wiki [[تصویر:KHALSA.JPG|thumb| کھنڈا مان دا پرتیک اے ]] '''سکھ''' ({{lang-en|Sikh}} ''سیخ''، ایہہ شبد اس طرحاں وی لکھیا جاندا: '''سکھ''') اس انسان نوں آکھدے ہن جو [[سکھ مت ]]، 15ویں صدی وچ [[دکھنی ایشیا]] دے [[پنجاب خطہ]] وکھے آغاز ہوئے اک ربّ نوں منن والے [[دھرم]] اتے [[قوم|قومی]] فلسفے وچ یقین رکھدا۔ سکھ شبد [[سنسکرت]] دے شبد شی (سشیا: طالب علم) جاں شک (سکھشا: سکھیا) دا بدلیا روپ اے۔ == [[سکھ]] دھرم دے تریخی اہم لوک== {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !تصویر !آرٹیکل !جانکاری !صنف !کم !شہریت |- | | ''[[:d:Q24737|جگجیت سنگھ]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Prime Minister Manmohan Singh in WEF ,2009.jpg|center|128px]] | [[منموہن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q188094|ماہر معاشیات]]''<br/>[[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q806798|Q806798]]''<br/>''[[:d:Q212238|سول سروس]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg|center|128px]] | [[گرو نانک]] | سکھاں دا پہلا گرو تے صوفی شاعر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Jagjit Singh (Ghazal Maestro).jpg|center|128px]] | [[جگجیت سنگھ]] | غزل گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سنگیت رچیتا]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ادھمی]]<br/>''[[:d:Q753110|کیت کار]]''<br/>[[سنگیت کار]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Har Gobind Khorana.jpg|center|128px]] | [[ہرگوبند کھرانا]] | بھارتی امریکی سائنسدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q3126128|Q3126128]]''<br/>[[پروفیسر]]<br/>''[[:d:Q864503|Q864503]]''<br/>[[کیمیائی سائنسدان]] | [[برطانوی سلطنت]]<br/>[[امریکہ]] |- | [[تصویر:AkshayKumar.jpg|center|128px]] | [[اکشے کمار]] | بھارتی فلمی اداکار تے پروڈیؤسر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم پروڈیؤسر]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Milkha Singh.jpg|center|128px]] | [[ملکھا سنگھ]] | بھارتی فیلڈ ایتھلیٹ | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11513337|Q11513337]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Navjot Singh Sidhu.jpg|center|128px]] | [[نوجوت سنگھ سدھو]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q12299841|Q12299841]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:RanjitSingh by ManuSaluja.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ رنجیت سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:Duleep Singh, Last Maharaja of Punjab.jpg|center|128px]] | [[مہاراجہ دلیپ سنگھ|دلیپ سنگھ (مہاراجہ)]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2304859|Q2304859]]'' | [[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Giani Zail Singh 1995 stamp of India.jpg|center|128px]] | [[گیانی ذیل سنگھ|زیل سنگھ]] | سابق بھارتی صدر | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | [[جرنیل سنگھ بھنڈراں والا|جرنیل سنگھ بھنڈرانوالے]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q15995642|Q15995642]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dharmendra.jpg|center|128px]] | [[دھرمندر]] | بھارتی فلمی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q10800557|فلمی ہیرو]]''<br/>[[فلم ڈریکٹر]]<br/>[[فلم پروڈیؤسر]]<br/>[[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:The President, Dr. A.P.J. Abdul Kalam presenting Padma Shri to Dr. (Smt.) Surinder Kaur, a Punjabi folk singer, at an Investiture Ceremony at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on March 29, 2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q422838|Surinder Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q753110|گیت کار]]''<br/>''[[:d:Q488205|گلوکار-گیت کار]]''<br/>[[گلوکارہ]]<br/>[[اداکار]] | [[برطانوی راج]]<br/>[[بھارت]] |- | [[تصویر:Portrait of Sir Rajinder Singh Maharaja of Patiala.jpg|center|128px]] | [[راجندر سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q12299841|Q12299841]]''<br/>''[[:d:Q13218361|Q13218361]]'' | ''[[:d:Q917553|Q917553]]'' |- | [[تصویر:Trip of Indira Gandi to Iran.jpg|center|128px]] | [[سورن سنگھ]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>''[[:d:Q40348|وکیل]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Dalip Singh Saund.jpg|center|128px]] | [[دلیپ سنگھ سیند]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[]]<br/>[[وپاری]]<br/>[[کسان]] | [[امریکہ]] <br/>[[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Fontana Vienna Euro PGA 2008 (8).JPG|center|128px]] | [[جیو ملکھا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q11303721|Q11303721]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Guru teg bahadur.jpg|center|128px]] | [[گرو تیع بہادر|گرو تیع بہادر سنگھ]] | نوویں سکھ گرو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[گرو]] | |- | [[تصویر:Udham Singh taken away from Taxon Hall.jpg|center|128px]] | [[ادھم سنگھ]] | انقلابی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[انقلابی]] | [[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q2546004|Satwant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q851436|Q851436]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:AmritaSingh.jpg|center|128px]] | [[امریتا سنگھ]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Yo Yo Honey Singh and Huma Qureshi at Celebrity Cricket League 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[یو یو ہنی سنگھ|ہنی سنگھ]] | گلوکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>[[اداکار]]<br/>[[گلوکار]]<br/>[[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>[[سنگیت رچیتا]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Maneka-Gandhi.jpg|center|128px]] | [[مینکا گاندھی]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[صحافی]]<br/>''[[:d:Q19509237|Q19509237]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Karan Singh Grover at FHM Awards.jpg|center|128px]] | [[کرن سنگھ گروور]] | بھارتی اداکار | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4610556|ماڈل]]''<br/>[[اداکار]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Banda Singh Bahadur.jpg|center|128px]] | [[بندہ سنگھ بہادر]] | فوجی آگو | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | |- | [[تصویر:MLABhullar.png|center|128px]] | ''[[:d:Q4100826|Manmeet Bhullar]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | | ''[[:d:Q4876319|Beant Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Bebe Nanaki - elder sister of Guru Nanak Dev.jpg|center|128px]] | [[بے بے نانکی]] | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q3400985|Q3400985]]''<br/>''[[:d:Q5620294|Q5620294]]'' | |- | | ''[[:d:Q4903019|Bibi Dalair Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[اداکار]] | [[بھارت]] |- | | [[گربچن سنگھ سلاریا|گربچن سنگھ سلاریا]] | بھارتی فوجی | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Bhai Ji.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5892317|Haribhajan Singh Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q6164363|Jaswant Singh Marwah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q47064|فوجی اہلکار]]'' | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Sikh Warrior princess- Mai Bhago Kaur.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6735108|Mai Bhago]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | ''[[:d:Q1250916|Q1250916]]'' | |- | [[تصویر:Nau Nihal Singh.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q6981064|Nau Nihal Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q2747456|Q2747456]]'' | |- | [[تصویر:Preneet Kaur.jpg|center|128px]] | [[پرنیت کور]] | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | | ''[[:d:Q7426854|Satwinder Bitti]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[گلوکار]]<br/>''[[:d:Q11774891|Q11774891]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Painting of Maharaja Sher Singh wearing the Koh-i-Noor diamond, by August Schoefft, ca.1841–42.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q7494639|Sher Singh]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[مہاراجہ]] | |- | | [[شری چندنمونی]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q779458|Q779458]]'' | |- | | ''[[:d:Q7686332|Tarlochan Singh]]'' | بھارتی سیاستدان | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]]<br/>[[برطانوی راج]] |- | [[تصویر:Maharaja Ranjit Singh with wives Wellcome V0045197.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q15991513|Mahtab Kaur]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | | |- | | ''[[:d:Q16012272|Dayal Kaur Khalsa]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]]<br/>''[[:d:Q644687|Q644687]]''<br/>''[[:d:Q4853732|Q4853732]]'' | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q16731224|Sucha Singh Langah]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Vikramjit Singh Rooprai.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q20744661|Vikramjit Singh Rooprai]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q974144|Q974144]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Harjit Sajjan at NATO in Belgium - 2017 (37569965574) (cropped).jpg|center|128px]] | [[ہرجیت سنگھ سجن]] | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | ''[[:d:Q4991371|Q4991371]]''<br/>[[سیاستدان]] | [[کینیڈا]] |- | [[تصویر:Adx-DSC 4613-Modi-2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q22003005|Djay Adx]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[ریکارڈ پروڈیؤسر]]<br/>''[[:d:Q2252262|Q2252262]]''<br/>''[[:d:Q130857|ڈی جے]]'' | [[بھارت]] |- | [[تصویر:Official portrait of Preet Kaur Gill crop 2.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q30173119|Preet Gill]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[سیاستدان]] | [[برطانیہ]] |- | [[تصویر:Ravinder Bhalla.png|center|128px]] | ''[[:d:Q42839309|Ravinder Bhalla]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]] | [[امریکہ]] |- | | ''[[:d:Q46351033|Gurbir Grewal]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[اٹارنی جرنل]] | [[امریکہ]] |- | [[تصویر:Gurinder Josan at a Sikhs for Labour Event.jpg|center|128px|]] | ''[[:d:Q60218953|Gurinder Josan]]'' | | ''[[:d:Q6581097|مرد]]'' | [[سیاستدان]]<br/>[[وپاری]] | [[برطانیہ]] |- | | ''[[:d:Q63883041|Raj Kaur Khaira]]'' | | ''[[:d:Q6581072|عورت]]'' | [[لکھاری]] | |- | | ''[[:d:Q64626577|Gazal Dhaliwal]]'' | | ''[[:d:Q1052281|Q1052281]]'' | ''[[:d:Q28389|سکرپٹ لکھاری]]''<br/>[[اداکار]]<br/>''[[:d:Q19509201|Q19509201]]'' | [[بھارت]] |} * '''[[بے بے نانکی]]''' (1464–1518) نوں پہلے سکھ وجوں جانیا جاندا اے۔ اوہ سکھ دھرم دے پہلے گرو (استاد) گرو نانک دیوَ دی وڈی بھین سی۔ بے بے نانکی اپنے بھرا دی روحانی مہانتا نوں محسوس کرن والا پہلی سی۔ * '''[[سری چند]]''' (1494–1629) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/personalities/baba٪20srichand/babasrichand.htm|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref> [[گرو نانک|گرو نانک دیوَ جی]] دے پہلے پتر سن، جنہاں نے اپنی بھین ولوں ابھاریا سی۔ سری چند اک یوگی سن۔ اپنے پیؤ دے چھڈن توں بعد سری چند [[ڈیرہ بابا نانک]] وکھے راے اتے گرو نانک دیوَ جی دا مندر بنایا۔ اس نے [[اداسی سمپردا|الونڈی]] سنمپردا دا قیام کیتا [[اداسی سمپردا|جونیک]] دے بچن نوں پھیلاؤن لئی دور اتے دور سفر کیتا۔ * '''[[ماتا کھیوی]]''' ( '''[[ماتا کھیوی|ماتا]]''' خیوی) (1506–1582) سری گرو گرنتھ صاحب وچ اکو اک عورت اے جس دا ذکر اے۔ اوہ گرو انگد دی بیوی سی، اتے لنگر نظام دا قیام کیتا، اک مفت رسوئی جتھے سارے لوکاں نوں برابر دے طور تے سیوا دتی گئی۔ صرف سبھ توں ودھیا ممکن سامان ورتی گئی سی، اتے ہریک نوں بہت نمرتا نال پیش کیتا گیا سی۔ اوہناں دی پراہنچاری صدیاں توں نقل دے رہی اے اتے سکھاں دی پہلی تہذیبی پچھان بن گئی اے۔ اس نے اپنے پتی نوں مضبوط سکھ بھائیچارے دے سکھاں نوں مضبوط بناؤن لئی مدد کیتی، اتے اس نوں سبھاء، کامیاب اتے سندر دسیا گیا اے۔ * '''[[بابا بڈھا جی|بابا بڈھا]]''' (6 اکتوبر 1506 – 8 ستمبر 1631) گرو نانک دیوَ دے مڈھلے چیلیاں وچوں اک سی۔ اوہ اک مثالی جیون جیوندا رہا اتے گرو ہرگوبند تک، پنج گروآں نوں گرتا پاس کرن دی رسم نوں پورا کرن لئی بلایا گیا۔ بابا بڈھے نے چھویں گرو نوں مارشل آرٹس وچ گرو نوں چیلنج دین لئی اک نوجوان وجوں سکھئت کیتا۔ * '''[[بھائی گرداس]]''' ( '''[[بھائی گرداس]]''' ) (1551–1637) [[سکھ]] [[دھرم]] دے اتہاس وچ سبھ توں مشہور ساہتی ہستیاں وچوں اک [[دھرم|اے]] ۔ اوہ [[آدی گرنتھ]] دے ودوان، شاعر اتے لکھاری سن۔ اوہ اک یوگ مشنری اتے اک پورن شاستری سی ۔ بھارتی مذہبی وچاردھارا وچ چنگی طرحاں بھاشی ہون کرکے، اوہ [[سکھی|سکھ دھرم]] دے نظریات نوں ڈونگھا وضاحت کرن دے یوگ سی۔ * '''[[ماتا گزری]]''' (1624–1705) نے گرو گوبند سنگھ جی دے گرنتھی نوں منن توں پہلاں [[بابا بکالا|بابا بکالے]] وچ نونویں گرو وچ شامل کیتا۔ اسنے دسویں گرو نوں جم دتا اتے اٹھایا، گرو گوبند سنگھ ماتا گزری اپنے سبھ توں چھوٹے پوترے، بابا فتح سنگھ اتے بابا زوراور سنگھ دے نال [[سرہند|سرہند-فتح گڑھ]] وکھے شہید ہو گئے اتے بعد وچ وی پاس ہوئے۔ * '''[[مائی بھاگو]]''' ( '''[[مائی بھاگو|مائی]]''' بھگو) <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|title=Great Sikh Warriors|publisher=|access-date=2 اپریل 2016|archive-date=2016-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320221721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/warriors/bhago.html|dead-url=yes}}</ref> سکھ اتہاس وچ سبھ توں مشہور عورتاں وچوں اک اے۔ اوہ ہمیشاں گھوڑے دی پٹھّ اُتے دکھائی دندی اے جس وچ پگّ بنھ کے ہوا وچ سگندھت اپنے سر-کاراں نال درڑہتا نال فوج دی لڑائی وچ اگوائی کردا اے۔ جم اتے پالن پوشن ولوں اک کٹڑ سکھ، 1705 وچ اس نوں ایہہ سن کے دکھی ہو گیا سی کہ گرو گوبند سنگھ جی لئی لڑن لئی انندپور گئے اپنے پنڈ دے کجھ سکھاں نے اس نوں غلط حالاتاں وچ چھڈّ دتا سی۔ اس نے ربڑیاں نوں اکٹھا کیتا، اوہناں نوں گرو نوں ملن لئی منایا اتے اس توں معافی منگی۔ اسنے اوہناں نوں واپس مکتسر (کھدرنا) پنجاب وکھے جنگ دے میدان وچ واپس گرو گوبند سنگھ جی کول لے لیا۔ اس توں بعد اوہ گرو گوبند سنگھ دے نال اوہناں دے انگ-رکھیکاں وچوں اک مرد کپڑے وچ رکے۔ گرو گووند سنگھ نے اپنے سریر نوں 1708 وچ نندیڑ وچ چھڈّ دے بعد، اس نے ہور دکھن رٹائر اگے۔ اوہ جناوڑا وچ وس گئی، جتھے، دھیان وچ ڈبّ گئی، اوہ بڈھاپے وچ جیؤندی رہی۔ * '''[[بھائی منی سنگھ]]''' (1644–1738) 18 ویں صدی دے سکھ ودوان اتے شہید سن۔ اوہ گرو گوبند سنگھ دا بچپن دا ساتھی سی اتے مارچ 1699 وچ جدوں گرو جی نے خالصہ دا افتتاح کیتا تاں سکھ دھرم دیاں سہناں لے لئیاں سن۔ اس توں چھیتی بعد، گرو جی نے اس نوں ہرمندر دا پربندھ کرن لئی امرتسر بھیجیا، جو کہ 1696 توں سرپرست نہیں سن۔ اس نے سکھ اتہاس وچ اک اہم حالت وچ اپنا قبضہ لے لیا اتے سکھ دے قسمت دے راہ تے چلنا شروع کر دتا۔ اس دی موت دی نیچر جس وچ اس نوں سانجھا کرکے سانجھا کیتا گیا سی، روزانہ سکھ ارداس (دعا) دا حصہ بن گیا اے۔ * '''[[رنجیت سنگھ|مہاراجہ رنجیت سنگھ]]''' (1780–1839) سکھ سامراج دا نیتا سی جس نے اتری-مغربی بھارتی اپ-براعظم اتے 19 ویں صدی دے پہلے ادھ وچ راج کیتا سی۔ رنجیت سنگھ دے راج نے سدھاراں، آدھنکیکرن، بنیادی ڈھانچے وچ نویش اتے عامَ خوش حالی نوں پیش کیتا۔ اوہناں دی سرکار اتے فوج وچ سکھ، ہندو، مسلم اتے یورپی شامل سن۔ رنجیت سنگھ دی وراثت وچ سکھ تہذیبی اتے فنی پنرجاتپنے دا سماتا وی شامل اے، جس وچ امرتسر وچ ہرمندر صاحب اتے ہور پرمکھ گردوارے، جنہاں وچ تخت سری پٹنا صاحب، بہار اتے حضور صاحب نندیڑ، مہاراشٹر آدی شامل ہن، شامل ہن۔ اوہ مشہور شیر-اِ-پنجاب وجوں جانے جاندے سن، جاں "پنجاب دا شیر"۔ * '''[[بھگت پورن سنگھ]]''' ( '''[[بھگت پورن سنگھ|بھگت پورن]]''' سنگھ) (1904–1992) اک مہان دور درشٹیکرت، اک نپن واتاورنوادی اتے منکھتا لئی نرسبیکار سیوا دا چنہ سی۔ اوہ آل انڈیا [[پنگلواڑا]] چیریٹیبل سوسائٹی دے بانی سن جو غریباں، دبے کچلے ہوئے، مرن والے اتے دماغی اتے جسمانی طور تے اپاہج لوکاں دی سیوا حاصل کردے ہن۔ * '''[[ہربھجن سنگھ یوگی|ہربھجن سنگھ خالصہ]]''' (1929–2004) پچھم وچ سکھ دھرم بارے جاگروکتا پیدا کردا سی۔ اپنے اثر راہیں، ہزاراں نوجواناں نے سکھ دھرم نوں اپنایا۔ ہربھجن سنگھ دے انٹرپھیتھ ورق وچ 1970 اتے 80 دے دہاکے وچ پوپاں اتے آرچبشپاں دے نال بیٹھکاں وچ شامل سن، جدوں سکھ دھرم نوں بھارت توں باہر بہت گھٹ جانیا جاندا سی۔ کئی ودواناں نے ایہہ منیا اے کہ ہربھجن سنگھ خالصہ نے سکھ دھرم دے پچھم وچ جان دی نیچر کرکے سکھ دھرم نوں عالمی دھرم منن وچ مدد کیتی سی، جدکہ اسے ویلے اس نے اک زبردست ٹکراء پیدا کیتا سی جس نے سکھاں نوں بھارت وچ سانجھے اتہاس دی دوڑ وجوں ہی پچھان کیتی سی۔<ref><div> ورنے اے۔ دسیبیری (1999)۔ "'نیشن' جاں 'ورلڈ دھرم'؟ سکھ پچھان وچ ماسٹر نیریٹٹیز: سکھ پچھان وچ: اکسارتا اتے بدلاء۔ پشورا سنگھ اتے این۔ جیرالڈ بیریئر، اڈیٹر۔ نویں دلی: منوہر پبلیشرز پنے 127-139؛ پشورا سنگھ (2013) "Twenty-first Century: سکھ مطالعہ وچ اک پیراڈیگم شفٹ وچ" سکھی دی دوبارہ سوچ کرو "دکھن ایشیئن دھرماتا دی پنر سوچ وچ۔ پشورا سنگھ اتے مائیکل ہوا، اڈیٹر۔ لیڈین، نیدرلینڈ: بریل این۔وی۔ پی۔ 43؛ اوپنندرجیت کور تکھر (2005)۔ سکھ پچھان: سکھاں وچ گروہاں دی کھوج۔ ایلڈرشوٹ، انگلینڈ: ایسگیٹ پبلشنگ لمٹیڈ۔ صفے 172-77 </div></ref> == شہید == * [[گرو ارجن دیو|گرو ارجن]] لاہور، 1606 *[[بھائی دیالا]] دلی، 1675 * [[بھائی متی داس]] دلی، 1675 *[[بھائی ستی داس]] دلی، 1675 * [[گرو تیغ بہادر جی|گرو تیغ بہادر]] دلی، 1675 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ فتح سنگھ جی|فتح سنگھ]] سرہند، 1705 * صاحب زادہ [[صاحب زادہ زوراور سنگھ|زوراور سنگھ]] سرہند، 1705 * [[بھائی منی سنگھ]] امرتسر، 1738 * [[بھائی تارو سنگھ]] لاہور، 1745 * [[فوجا سنگھ (سکھ آگوُ)|فوجا سنگھ]] امرتسر، 1979 == ہور مذہبی شخصیتاں == * [[بھائی گھنئیا|بھائی کنھیا]] * [[بھائی دئیا سنگھ]] *[[بھائی دھرم سنگھ]] * [[بھائی ہمت سنگھ]] * [[بھائی محکم سنگھ|بھائی موہکم سنگھ]] *[[بھائی صاحب سنگھ]] * [[بھائی نند لال]] * [[رندھیر سنگھ نارنگوال|رندھیر سنگھ]] * [[باباجی سنگھ|بابا جی سنگھ]] == [[گربانی]] کیرتن == *[[بھائی نرمل سنگھ خالصہ]] [[ہرمندر صاحب]] وکھے سکھ کیرتن دے کرتا سن * سنگھ کور نے سکھ کیرتن اتے نیو ایج یگ سنگیت دے سنگیتکار اتے کلاکار نوں بھینٹ کیتا * [[سناتم کور]] نے سکھ کیرتن اتے نیو یگ سنگیت دا مظاہرہ کیتا == منورنجن == === پنجابی سنیما === * [[امتوج مان]] * [[سونیا آنند]] * [[ایمی ورک]] * [[امریندر گل]] * [[انوراگ سنگھ (ڈریکٹر)|انوراگ سنگھ]] * [[ببو مان]] * [[بلجیت سنگھ دیو]] * [[بینو ڈھلوں]] * [[دلجیت دسانجھ]] * [[گپی گریوال]] * [[گگو گل]] * [[گرداس مان]] * [[گرپریت گھگی]] * [[ہربھجن مان]] * [[ہیری بویجا]] * [[ہمانشی کھرانا]] * [[جسپال بھٹی]] * [[جسوندر بھلا]] * [[جمی شیرگل]] * [[کلراج رندھاوا]] * [[ماہی گل]] * [[مینڈی تکھر]] * [[نیرو باجوا]] * [[رانا رنبیر]] * [[شوندر ماہل]] * [[سمرن کور منڈی]] * [[سمیپ کنگ]] * [[سونم باجوا]] * [[سروین چاولا]] * [[یوگراج سنگھ]] === بالیوڈّ === *[[راج شاعر اندرجیت سنگھ تلسی]] *[[ارجیت سنگھ]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[دھرمندر]] *[[سنی دؤل]] *[[ابھے دؤل]] *[[امرتا سنگھ]] *[[بوبی دؤل]] *[[چندرچڑھ سنگھ]] *[[گپی گریوال]] *[[ہنی سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[ابھمنیو سنگھ]] *[[منجوت سنگھ]] *[[منیشا لامبا]] *[[نونیت کور ڈھلوں]] *[[نمرت کور]] *[[پمیلا چوپڑہ]] *[[گیتا بالی]] *[[گریسی سنگھ]] *[[گلزار]] *[[گرو رندھاوا]] *[[جگجیت سنگھ]] *[[جسپال بھٹی]] *[[جوگندر]] *[[کبیر بیدی]] *[[کنولجیت سنگھ (اداکار)|کنولجیت سنگھ]] *[[کلدیپ کور]] *[[کلراج رندھاوا]] *[[منگل ڈھلوں]] *[[منوج سنگھ]] *[[نیتو سنگھ]] *[[نیہا دھپیا]] *[[پونم ڈھلوں]] *[[پریا گل]] *[[پریا راجٹبر]] *[[رنجیت کور]] *[[شاد رندھاوا]] *[[سمی گریوال]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سورن لتا (اداکارہ)|سورن لتا]] *[[وکرم چٹوال]] *[[ومی]] *[[ودو دارا سنگھ]] *[[یوگیتا بالی]] === تیلگو سنیما === *[[رکل پریت سننگھ]] *[[چارمی کور]] *[[مہران پرزادا]] *[[تاپسی پنو]] === ہالیوڈ === *[[گرندر چڈا]]<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_032603a.html Biographies – Gurinder Chadha: Bender of Rules]۔ The Sikh Times (2003-03-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhnet.com/-arts/gurinder-chadha-va-sikh-treasures Gurinder Chadha at the V&A : Sikh Treasures.]۔ SikhNet (2008-07-21)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back The Art and Culture of the Diaspora | Sikh-Briton Filmmaker Gurinder Chadha is Back!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200309012407/http://sikhchic.com/film_stage/sikhbriton_filmmaker_gurinder_chadha_is_back |date=2020-03-09 }}۔ sikhchic.com (2009-05-14)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[کلوندر گھر]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2004/08_august/13/sikhs.shtml Press Office – Sikhs and the City]۔ BBC (2004-08-13)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/england/desidownload/ Podcasts – Desi Download]۔ BBC. Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[نمرتا کور گجرال]]<ref>[http://www.sikhchic.com/article-detail.php؟id=55&cat=12 The Art and Culture of the Diaspora | Breaking the Mold: Namrata Singh Gujral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035127/https://www.sikhchic.com/article-detail.php%D8%9Fid%3D55%26cat%3D12 |date=2023-10-02 }}۔ sikhchic.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://www.perfectpeople.net/biography/5700/namrata-singh-gujral.htm Namrata Singh Gujral Biography]۔ Perfect People (1976-02-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[پرمندر ناگرا]]<ref>[http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html Celebrity Weddings: “ER” Star Parminder Nagra Weds in Traditional Sikh Ceremony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202024609/http://www.celebrityweddingbuzz.com/celebrity_weddings/2009/01/er-star-parminder-nagra-weds-in-traditional-sikh-ceremony.html |date=2010-02-02 }}۔ Celebrityweddingbuzz.com (2009-01-29)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[ستندر سرتاج]] *[[ترسیم سنگھ]] *[[وارث آہلووالیا]] === انٹرنیٹ ہستیاں === * [[للی سنگھ]] * [[جسمیت سنگھ]] ==== پوپ اتے مغربی بھنگڑا ==== *[[ڈیجے ایڈیئیکس|ایڈیئیکس]] (امندیپ سنگھ) *[[بی21 (بینڈ)|بی21]] (بیلی اتے بوٹا جسپال) *[[بلی سگو]] *[[گپی گریوال]] *[[امریندر گل]] *[[جسی گل]] *[[جیز دھمی]] *[[جیزی بی]] *[[دلجیت دسانجھ]] *[[بوبی فرکشن]] *[[ڈاکٹر جیوس]] *[[ہارڈ کور]] *[[جس مان]] (with [[Babylon Zoo]]) *[[جے سین]]<ref>[http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Jay-Sean-Biography/1E1CF02E335B19F148256F36000D03B0 Jay Sean Biography]۔ Sing365.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3626214/The-first-Asian-prince-of-pop.html The first Asian prince of pop]۔ Telegraph (2004-10-28)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[جگی ڈی]]<ref>[http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=/content/ContentHome.aspx Content|Juggy D profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110709014856/http://www.desiparty.com/content/content.aspx؟GetArticle=1&ArticleID=5&BackURL=٪2Fcontent٪2FContentHome.aspx |date=2011-07-09}}، DesiParty.com؛m retrieved 2010-12-14.</ref> *[[نوتیج سنگھ ریہل]] of [[Bombay Rockers]] *[[پنجابی ایمسی]] *[[رچی رچ]]<ref>[http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich Rishi Rich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201650/http://www.desihits.com/celebs/view/Rishi+Rich |date=2016-03-04 }}۔ Desihits.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref><ref>[http://singhisking.co.uk/؟p=213 Rishi rich] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110222629/http://singhisking.co.uk/؟p=213 |date=2010-01-10}}۔ Singh is King.co.uk (2008-12-29)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> *[[سہوتاس]] *[[سکھبیر (سنگیتکار)|سکھبیر]] *[[تاژ (گلوکار)|تاژ]] [[تصویر:Gurdas_Mann.jpg|thumb|102x102px|[[گرداس مان]]]] *[[امر سنگھ چمکیلا]] *[[امریندر گل]] *[[عصا سنگھ مستانہ]] *[[ببو مان]] *[[بلراج سدھو]] *[[دلیر مہندی]] *[[گپی گریوال]] *[[گرداس مان]] *[[ہربھجن مان]] *[[ہرشدیپ کور]] *[[جگمیت بل]] *[[کمل ہیر]] *[[کلدیپ مانک]] *[[لال چند یملا جٹّ]] *[[لہمبر ہسینپری]] *[[ملکیت سنگھ]] *[[من موہن وارث]] *[[مکا سنگھ]] *[[ربی شیرگل]] *[[روندر گریوال]] *[[سنگتار]] *[[سناتم کور]] *[[سکھوندر سنگھ]] *[[سریندر کور]] *[[سریندر چھندا]] *[[سرجیت بندرکھیا]] *[[اتم سنگھ]] == سکھ قوم پرست آگوُ == * [[بلونت سنگھ راجوآنا]] * [[بندہ سنگھ بہادر]] * [[جرنیل سنگھ بھنڈرانوالا]] * [[گرچرن سنگھ مانوچاہل]] * [[جگتار سنگھ ہوارا]] * [[جسا سنگھ آہلووالیا]] * [[جسا سنگھ رامگڑھیا]] * [[جند کور]] * [[کپور سنگھ]] * [[نواب کپور سنگھ]] * [[لابھ سنگھ]] * [[منبیر سنگھ چہیڑو]] * [[پھولا سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ]] * [[شام سنگھ اٹاریوالا]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھدیو سنگھ ببر]] == بھارتی انقلاب کاری اتے آزادی گھلاٹیئے == * [[بابا گردتّ سنگھ]] * [[گرمکھّ سنگھ للتوں|بابا گرمکھ سنگھ]] * [[بلدیو سنگھ]] * [[بھگت سنگھ]] ، جس نوں "شہید-اے-اعظم" وی کیہا جاندا اے، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html شہید-اے-اعظم بھگت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109024439/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/bhagat.html |date=2019-01-09 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> اک کرشمئی بھارتی سماج وادی انقلابی سی جس نے بھارت وچ بریٹیش دے خلاف ناٹکی ہنسا اتے 23 سال دی عمر وچ پھانسی دی سزا دتی سی۔ * [[جرنل موہن سنگھ|کیپٹن موہن سنگھ]] * گردہ سینی * [[کرتار سنگھ سرابھا]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html کرتار سنگھ سرابھا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816043107/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sarabha.html |date=2016-08-16 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://www.searchsikhism.com/sarabha.html Sikh Martyrs – Kartar Singh Sarabha] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404004508/http://www.searchsikhism.com/sarabha.html|date=2010-04-04}}۔ Searchsikhism.com. Retrieved on 2010-12-14.</ref> بھارتی سکھ انقلاب کاری اتے [[غدر پارٹی]] دا سبھ توں سرگرم میمبر * لہہ سنگھ سینی * [[تیجا سنگھ سمندری]] * [[اودھم سنگھ]] <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html شہید اودھم سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628084607/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/udhams.html |date=2009-06-28 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہرنام سنگھ سینی]] * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سردار اجیت سنگھ]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، اوہ سردار [[بھگت سنگھ|بھگت سنگھ دا]] چاچا سی * دھرم سنگھ ہیاتپر اک بھارتی انقلابی سی، اوہ [[سکھ]] سیاسی اتے مذہبی گروہ دے پرمکھ میمبر سن جو بھارت وچ [[ببر اکالی لہر|ببر اکالی تحریک]] سن * [[کرتار سنگھ جھبر]] اک بھارتی انقلابی سی، اوہ 1920 ویاں دے [[اکالی لہر|گرودوارہ سدھار لہر]] وچ اپنی کردار لئی جانے جاندے [[سکھ]] نیتا سن۔ * [[رپدمن سنگھ]] ، بھارتی انقلابی * [[بابا کھڑک سنگھ]] * [[بالمکند|بھائی بالمکند]] اک بھارتی انقلاب کاری آزادی گھلاٹیئے سن * [[رام سنگھ کوکا|رام سنگھ]] نے سیاسی ہتھیار وجوں برطانیہ وپار اتے سنوجواناں دا بائیکاٹ کرن لئی پہلے بھارتی ہون دا سہرا دتا۔ * [[کشن سنگھ گڑگجّ|کشن سنگھ گڑگج]] * [[سیوا سنگھ ٹھیکریوالا|سیوا سنگھ ٹھیچوالا]] * [[سوہن سنگھ بھکنا]] اک بھارتی انقلاب کاری سن، جو [[غدر پارٹی]] دے بانی پردھان سن * [[سوہن سنگھ جوش]] ، اک بھارتی کمیونسٹ کارکن اتے آزادی سینانی سی * [[دیوان مول راج|دیوان مولراج چوپڑہ]] * [[گلاب کور]] * [[سندر سنگھ لائلپری]] ، [[اکالی لہر|اکالی تحریک]] دا اک جنرل سی * مایہ سنگھ سینی * [[جگبیر سنگھ چھینا]] * [[اچھر سنگھ چھینا|آہار سنگھ چھینا]] * [[سادھو سنگھ ہمدرد]] ، مشہور آزادی گھلاٹیئے اتے پنجاب دے صحافی * [[فلسفہ سنگھ فیرومان|فلسفہ سنگھ پھیرومان]] ، بھارتی آزادی گھلاٹیئے، سکھ ایکٹیوسٹ اتے سیاستدان * [[جسونت سنگھ راہی]] * [[گیانی دتّ سنگھ]] * [[گنڈا سنگھ]] ، غدر پارٹی دا اک پرمکھ میمبر سی * [[تیجا سنگھ آزاد|تیجا سنگھ آزاد]] == سیاستدان == === بھارت === * [[امریندر سنگھ]] * [[پرنیت کور|پرنیت کور کاہلوں]] * نرمل سنگھ کاہلوں * [[بلدیو سنگھ]] * [[بوٹا سنگھ (سیاستدان)|بوٹا سنگھ]] * [[دربارا سنگھ]] * [[گیانی ذیل سنگھ]] * [[گرچرن سنگھ ٹوہڑا]] * [[گردیال سنگھ ڈھلوں]] * [[ہرکشن سنگھ سرجیت]] * [[ہرسمرت کور بادل]] * [[من موہن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_111405a.html نفسیات - من موہن سنگھ: نیو انڈیا دے آرکیٹیکٹ] سکھ ٹائیمز (2005-11-14)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books؟id=QEaDKgzcs3gC&pg=PA46&dq=father+of+economic+reforms+manmohan&hl=en&sa=X&ei=qRq9VJ6pMsmiyASgvoGQDg&ved=0CDEQ6AEwAzha#v=onepage&q=father٪20of٪20economic٪20reforms٪20manmohan&f=false|title=Manmohan Singh: Visionary to Certainty – K. Bhushan، G. Katyal – Google Books|date=|publisher=Books.google.com|access-date=2016-04-02}}</ref> * [[ماسٹر تارہ سنگھ]] * [[مونٹیک سنگھ آہلووالیا]] ، <ref>[http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html Montek Singh Ahluwalia Receives Sikh Of The Year 2008 Award] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521171756/http://www.india-server.com/news/montek-singh-ahluwalia-receives-sikh-of-4795.html|date=2010-05-21}}، India-server.com؛ retrieved on 2010-12-14.</ref><ref><div> [http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php مونٹیک سنگھ آہلووالیا نے سکھ فورم دی سالانہ ڈنر لئی تائید کیتی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826075121/http://www.journalism.co.uk/66/articles/532849.php |date=2010-08-26 }} Journalism.co.uk (2008-11-17)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/news/montek-singh-conferred-sikh-year-2008-award مونٹیک سنگھ نوں 'سکھ آف دِ ییئر' 2008 انعام حاصل کیتا گیا] سکھنیٹ (2008-11-24)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> بھارت دی سکیم کمیشن دے ڈپٹی چیئرمین * [[پرکاش سنگھ بادل]] * [[پرتاپ سنگھ باجوا]] * [[پرتاپ سنگھ کیروں]] * [[راجندر کور بھٹھل]] * [[فتح سنگھ (سکھ آگوُ)|سنت فتح سنگھ]] * [[اپانی سنگھ|سردار اپانی سنگھ]] ، پنجاب دے سابقہ گورنر اتے تاملناڈو <ref>{{Cite web|url=http://www.tnrajbhavan.gov.in/PastGovernors.htm|title=Past Governors|publisher=[[Raj Bhavan، Chennai]]}}</ref> * [[سردول سنگھ کویشر]] * [[سمرنجیت سنگھ مان]] * [[سکھبیر سنگھ بادل]] * سکھمندرپال گریوال * سریندر سنگھ باجوا * [[سرجیت سنگھ برنالہ]] * [[سورن سنگھ]] * ورندر سنگھ باجوا === کینیڈا === {{کالم شروع}} * [[Gurbax Singh Malhi]] – former Liberal MP * [[Amrit Mangat]] – Liberal MPP، Brampton * [[Gulzar Singh Cheema]] – [[Manitoba]] and [[British Columbia]] Former MLA * [[Gurmant Grewal]] – former Conservative MP، half (with Nina، listed below) * [[Hardial Bains]] – founder and leader of the Marxist–Leninist Party of Canada from 1970–1997 * [[Harinder Takhar]] – Ontario Liberal MPP and [[Minister of Transportation (Ontario)|Minister of Transportation]] * [[Harry Bains]] – [[British Columbia]] [[New Democratic Party of British Columbia|New Democratic]] * [[Herb Dhaliwal]] – Former Liberal MP and the first Indo-Canadian cabinet minister * [[Jagmeet Singh]] – Ontario NDP MPP / Leader of the Federal New Democratic Party * [[Vic Dhillon]] – [[Ontario]] [[Liberal Party of Ontario|Liberal]] [[Member of Provincial Parliament (Ontario)|MPP]] * [[Harjit Sajjan]] – Liberal MP، [[Vancouver South]] and [[Minister of National Defence (Canada)]] * [[Navdeep Bains]] – Liberal MP، Minister of Education and Science * [[Amarjeet Sohi]] – Liberal MP، Minister of Infrastructure and Communities * [[Bardish Chagger]] – Liberal MP، Minister of Small Business and Tourism and Leader of the Government in the House of Commons * [[Ujjal Dosanjh]] – former Premier of British Columbia، former MPP، former federal Minister of Health * [[Prab Gill]] – MLA، Calgary-Greenway، Alberta {{Div col end}} === ملیشیا === * گوبند سنگھ دیو - ڈیموکریٹک ایکشن پارٹی مرکزی ایگزیکٹیو کمیٹی، حال پارلیمنٹ میمبر، کمیونیکیشن اتے ملٹیمیڈیا دے وزیر * [[کرپال سنگھ]] - ڈیئیپی دے چیئرمین پارلیمنٹ میمبر (عرف "جیلوتوننگ دا ٹائیگر") === نیوزیلینڈ === * کنول سنگھ بکشی ، 2008 توں پارلیمنٹ میمبر (نیوزیلینڈ وچ پہلے بھارتی اتے پہلے سکھ ایم پی) * سکھی ٹرنر ، ڈونیڈن دے میئر 1995–2005 === ینائٹیڈ کنگڈم === {{کالم شروع|colwidth=30em}} * [[Parmjit Dhanda]]، former Labour MP * [[Tanmanjeet Singh Dhesi|Tan Dhesi]]، Labour MP * [[Preet Gill]]، Labour MP * [[Indarjit Singh]]، non-party political life peer * [[Marsha Singh]]، former Labour MP * [[Parmjit Singh Gill]]، Liberal Democrats * [[Paul Uppal]]، former Conservative MP {{Div col end}} === امریکہ === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Nikki Haley]]، U.S. ambassador to the U.N. (raised in Sikh religion) *[[Preet Bharara]] (born 1968)، former U. S. attorney *[[Harmeet Dhillon]]، Republican Party official in San Francisco *[[Kashmir Gill]]، banker and former mayor *[[Martin Hoke]] (born 1952)، Republican politician *[[Dalip Singh Saund]] (1899–1973)، Democrat politician *[[G. B. Singh]]، periodontist and retired army officer *[[Bhagat Singh Thind]] (Bhagat Singh Thind (1892–1967) writer، scientist، and lecturer on spirituality، involved in legal battle over the rights of Indians to obtain U.S. citizenship *[[Uday Singh Taunque]] (1982–2003) soldier، KIA، bronze star winner *[[Ravinder Bhalla]]، New Jersey politician and [[Hoboken، New Jersey|Hoboken]] mayor elect. *[[Gurbir Grewal]]، 61st Attorney General of New Jersey. {{Div col end}} == اتھلیٹ == [[تصویر:Milkha_Singh.jpg|thumb|163x163px| [[ملکھا سنگھ]] ]] * [[ملکھا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html سکھ سپورٹس دے شخصیت پھلائنگ سکھ ملکھا سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225164938/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sports/milkha.html |date=2015-02-25 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/milkha-singh.html ملکھا سنگھ] Mapsofindia.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.rediff.com/sports/2000/sep/08milka.htm اولمپک سپیشل: ملکھا سنگھ نے اپنی زندگی دی دوڑ وچ] ۔ Rediff.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref>[http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html Milkha Singh The Flying Sikh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324114916/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Milkha_Singh_The_Flying_Sikh/index0.html|date=2010-03-24}}۔ Sadapunjab.com؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * [[گربچن سنگھ رندھاوا]] * [[کملجیت سندھو]] * [[فوجا سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/bios_041904a.html جیون کہانیاں - فوجا سنگھ: "میں رن اون ٹاکنگ ٹو فائیبر"] د سکھ ٹائیمز (2004-04-19)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> اک 100 سالا میراتھن دوڑاک === باسکٹبال === * [[سم بھلر]] ، کینیڈیئن پیشہ ور باسکیٹبال کھڈاری <ref>{{Cite news|url=http://www.sacbee.com/sports/nba/sacramento-kings/article17482079.html|title=Region’s Sikhs rally behind Kings rookie Sim Bhullar|last=Magagnini|first=Stephen|date=اپریل 5، 2015|work=[[Sacramento Bee]]|access-date=2 جون 2016}}</ref> * [[ستنام سنگھ بھمرا|ستنام سنگھ بھماتا]] === مکیبازی === * اینڈریو سنگھ کونر ، کینڈا دی موجودہ بینتوویٹ چیمپین * آکاش بھاتیا ، برطانیہ دے فیدرویٹ پروفیشنل مکیباز === سائیکلنگ === * الیکی گریوال ، اولمپک سون تمغہ جیتو <ref><div> [http://www.sikhtimes.com/books_060803a.html بکّ رویو - سکھ ڈائسپورا دے بہت سارے چہرے] ۔ د سکھ ٹائیمز (2003-06-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.tribuneindia.com/2003/20030308/windows/note.htm ٹربیون - ونڈوز - نوٹ لینا] ٹربیون انڈیئما ڈاٹ (2003-03-08)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> (لوس اینجلاس وچ 1984 دے اولمپکس) === کرکیٹ === * نریت سنگھ * [[بلوندر سندھو]] * [[بھپندر سنگھ|بھپندر سنگھ، سینئر]] * [[بشن سنگھ بیدی]] ، بھارتی کرکٹ ٹیم دے سابقہ کپتان * گرشرن سنگھ * [[ہربھجن سنگھ (کرکٹ کھڈاری)|ہربھجن سنگھ]] * [[ہروندر سنگھ]] <ref name="sikhtimes.com"><div> [http://www.sikhtimes.com/news_100706b.html نیوز اینڈ اینالزس - ہربھجن نے وال ڈاؤن لیٹنگ لئی اپیل کیتی، ایسئیمجیپی سلاما] د سکھ ٹائیمز (2006-10-07)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> * نیوزیلینڈ کرکیٹ ٹیم دے میمبر ایش سوڈھی * مندیپ سنگھ * منیندر سنگھ * منپریت گونی * مونٹی پنیسر ، <ref><div> [http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html مونٹی پنیسر جیونی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607124042/http://www.biographyonline.net/sport/monty_panesar.html |date=2010-06-07 }} ، جیونیؤنلائین۔ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگریزی کرکیٹ ٹیم دے میمبر * [[نوجوت سنگھ سدھو]] ، سابقہ کرکیٹر اتے موجودہ پارلیمنٹ میمبر * روی بوپارا ، <ref><div> [http://www.cricketnirvana.com/players/england/ravi-bopara.html راوی بوپارا] ، کرکیٹئنرونا۔ Com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> انگلش کرکٹ ٹیم دا میمبر * ریتندر سوڈھی * سرندیپ سنگھ * سمرنجیت سنگھ * سنی سوہل * ویاروی سنگھ * [[یوگراج سنگھ]] * [[یوراج سنگھ]] * [[جسپریت بمراہ|جسپرت بمراہ]] === گھوڑسوار === * [[امریندر سنگھ]] === فٹ بال === * اندر سنگھ * گردیو سنگھ گل * ہرمیت سنگھ ==== ایسوسی ایشن ==== * ہرپال سنگھ * ہرمیت سنگھ <ref>[http://www.vif-fotball.no/article888577.ece Vlerenga Fotball] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024015502/http://www.vif-fotball.no/article888577.ece|date=2007-10-24}}۔ Vif-fotball.no؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * رککی بینس * روجر ورڈی * ڈینی باتھ * ملوند بینننگ === گولف === * جوتی رندھاوا <ref name="hindustantimes.com">[http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx Rooting for the turban] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419065529/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/viewscolumnskhushwantsingh/Rooting-for-the-turban/Article1-518784.aspx|date=2010-04-19}}۔ Hindustan Times (2010-03-14)؛ retrieved 2010-12-14.</ref> * ارجن اٹوال <ref name="hindustantimes.com" /> * [[گگنجیت بھلر]] <ref name="hindustantimes.com" /> * اشبیئر سینی * جیو ملکھا سنگھ * وجی سنگھ === ہاکی === {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Harmanpreet Singh]] *[[Ravi Kahlon]] *[[Ajit Pal Singh]] *[[Baljeet Singh Saini]] *[[Baljit Singh Dhillon]] *[[Balwant (Bal) Singh Saini]] *[[Gagan Ajit Singh]] *[[Garewal Singh]] *[[Gurdev Singh (field hockey)|Gurdev Singh Kullar]] (field hockey) *[[Jujhar Khaira]] *[[Kulbir Bhaura]] *[[Pargat Singh]] *[[Prabhjot Singh]] *[[Prithipal Singh]] *[[Ramandeep Singh (field hockey، born 1971)|Ramandeep Singh]] *[[Surjit Singh Randhawa]] {{Div col end}} === مشرت مارشل آرٹس === * کلتار گل ==== موائے تھائی ==== * کاش گل === پاورلفٹنگ === * راجندر سنگھ رائیلو ، سکھ پیرالپیئن اتے 2004 ایتھنز کانسی میڈل جیتو === رگبی === * ٹوش میسن === نشانیبازی === * [[ابھنو بندرا]] <ref name="hindustantimes.com"/><ref><div> [http://worldsikhnews.com/6٪20August٪202008/Sikh٪20shooter٪20wins٪20first٪20ever٪20individual٪20gold٪20for٪20India٪20at٪20Olympics.htm ڈبلیو ایس این-سپورٹس نیوز-سکھ نشانیباز نے اولمپک اُتے بھارت لئی پہلا انفرادی سون تمغہ جتیا] ۔ ورلڈسکھنس۔کامّ (2008-08-11)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sikhnet.com/daily-news/sikhs-shoot جو شکاری کردے] ہن سکھنیٹ (2008-08-13)؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> <ref><div> [http://www.nriinternet.com/NRIsports/INDIA/A_Z/B/Abhinav_Bindra_1/1_Won_Gold-Medal.htm ابھنو بندرا نے گولڈ میڈل جتیا] Nriinternet.com؛ Retrieved 2010-12-14. </div></ref> نشانیبازی وچ اولمپک سون تمغہ جیتو * [[اونیت کور سدھو|اونیت سدھو]] ، نشانیبازی وچ راشٹرمنڈل کھیڈ میڈل جیتو * مانوجیت سنگھ سندھو ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین * [[ہینا سدھو|حنا سدھو]] ، شوٹنگ وچ عالمی چیمپین === تیراکی === * [[پیمیلا رائے]] ، 1984 اولمپک کانسی تگما جیتو، 1986 دے راشٹرمنڈل کھیڈاں دا سون تمغہ جیتو === کشتی === * [[دارا سنگھ]] * [[ٹائیگر جوگندر سنگھ]] * رندھاوا * ٹائیگر جیت سنگھ <ref><div> [http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm مشہوری دے صفحہ: ٹائیگر جیت سنگھ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100307035224/http://www.garywill.com/wrestling/canada/singh.htm |date=2010-03-07 }} گیریول۔کام۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://in.rediff.com/sports/2005/may/05sspec.htm ٹائیگر سنگھ: جاپان دا سبھ توں ڈردا آدمی - ریڈیپھ کھیڈاں] In.rediff.com (2005-05-05)؛ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref><div> [http://www.sceneandheard.ca/article.php؟id=1080&morgue=1 SceneandHeard.ca] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002035126/http://www.sceneandheard.ca/article.php%D8%9Fid%3D1080%26morgue%3D1 |date=2023-10-02 }} SceneandHeard.ca 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * گرجیت سنگھ * جندر محل * رنجیت سنگھ * گوندر سنگھ سہوتا * ارجن بھلر * ٹائیگر علی سنگھ == کاروبار == {{کالم شروع|colwidth=30em}} *[[Ajay Banga]]، Billionaire؛ President/COO، MasterCard؛ ex-CEO- Citi Group-Asia Pacific *[[Analjit Singh]]، Billionaire؛ founder/chairman، Max India Limited؛ chair، Max New York Life Insurance Company Ltd؛ Max Healthcare Institute Ltd and Max Bupa Health Insurance Company Ltd *[[Dyal Singh Majithia]]، Indian banker *[[Gurbaksh Chahal]]<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi؟f=/c/a/2008/10/24/LV8P13K9P3.DTL&hw=gurbaksh&sn=001&sc=1000 Advice from young millionaire Gurbaksh Chahal]۔ Sfgate.com (2008-10-26)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> *[[H. S. Bedi (entrepreneur)]]، Telecom *[[Jay Sidhu]]، Billionaire؛ former Chairman and CEO of Sovereign Bancorp *[[Jessie Singh Saini]]، Billionaire؛ founder of BJS Electronics and notable American industrialist of Indian descent. *[[Jojar S Dhinsa]] *[[M. S. Banga]]، Billionaire؛ ex-CEO، Hindustan Lever *[[Malvinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Mohan Singh Oberoi]]<ref>{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/ms-oberoi.html|title=M.S. Oberoi Profile|publisher=|accessdate=2 اپریل 2016}}</ref> *[[Sanjiv Sidhu]]، Billionaire؛ Founder and President of [[i2 Technologies]] *[[Sant Singh Chatwal]]،<ref name="forbes.com">[https://www.forbes.com/global/2006/0619/078.html Upgrading]، Forbes.com؛ retrieved 14 دسمبر 2010</ref> owner of the Bombay Palace chain of restaurants and Hampshire Hotels & Resorts *[[Satwant Singh]]، Le Meridien Hotel، DSS Enterprises، Pure Drink *[[Shivinder Mohan Singh]]، Billionaire؛ Ranbaxy/Fortis Group *[[Tom Singh]]، founder، New Look (Fashion chain) *[[Trishneet Arora]]، author *[[Vikram Chatwal]]، hotelier *[[Kuldip Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Gurbachan Singh Dhingra]] – Billionaire؛ Owner of [[Berger Paints India]] *[[Jasminder Singh]] – Billionaire {{Div col end}} == اتہاسکار == * ہربنس سنگھ * [[بھائی جودھ سنگھ|جودھ سنگھ]] * [[رتن سنگھ بھنگو]] == صحافی == * [[خشونت سنگھ]] * [[تولین سنگھ]] * ستھنام سنگھیڑا * بندنتینٹ سنگھ == لکھاری == === پنجابی، ہندی اتے اردو === * راجکی اندرجیت سنگھ تلسی * [[بھائی گرداس]] * [[نانک سنگھ]] * [[کانھ سنگھ نابھہ|بھائی کانھ سنگھ نابھہ]] * [[بھائی ویر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ بیدی|رجندر سنگھ بیدی]] * [[جسونت سنگھ نیکی|جسونت نیکی]] * [[رپندرپال سنگھ ڈھلوں]] * [[ڈاکٹر۔ ہربھجن سنگھ|ہربھجن سنگھ]] * [[ڈاکٹر۔ ہرچرن سنگھ|ہرچرن سنگھ]] (ناٹک کار) * [[جسونت سنگھ کنول]] * [[امرتا پریتم]] * [[دلیپ کور ٹوانا]] * [[کلونت سنگھ ورک]] === انگریزی === * [[روپی کور|رپئی کور]] * بالی رائے * جسپریت سنگھ * [[خشونت سنگھ]] * دیال کور خالصہ * رانج دھالیوال * شانہ سنگھ بالڈون == ماڈل == * جیسی رندھاوا * [[سنی لیون]] == مانوتاوادی == * نرندر سنگھ کپانی ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html مہان سکھ شخصیت دے جیونی ڈاکٹر۔ نرندر سنگھ کپانی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708012152/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/kapany.html |date=2008-07-08 }} Sikh-history.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhpress.com/story/1166|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20090510032554/http://www.sikhpress.com/story/1166|archive-date=10 مئی، 2009|dead-url=yes|access-date=اپریل 28، 2010}}</ref> اوپٹیکل پھائیبرز نال کم کیتا * [[بھگت پورن سنگھ]] ، <ref><div> [http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html بھگت پورن سنگھ دی جیونی پڑھو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726141832/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/sewadars/puransingh.html |date=2010-07-26 }} ۔ Sikh-history.com (1904-06-04)۔ 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> <ref>[http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara: A Selfless Life – Bhagat Puran Singh of Pingalwara] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728022610/http://sikhfoundation-store.org/catalog/selfless-life-bhagat-puran-singh-pingalwara-p-236.html|date=2011-07-28}}۔ Sikhfoundation-store.org (2009-06-02)۔ Retrieved on 2010-12-14.</ref> پنگلواڑا دے بانی، اپاہج گھر، امرتسر * بھرا ترلوعدہ سنگھ پنیسر نے سکھ جیون دے دو اصول، اپنی زندگی نوں سیوا (سمدائے اتے پرماتما دی سیوا) اتے سمرن (پرماتما دی یاد دواؤن) لئی سمرپت کیتا۔ * ہرپال کمار ، کینسر رسرچ یوکے دے مکھ ایگزیکٹیو اہلکار == تصویرکار اتے کلاکار == * [[امرتا شیرگل]] <ref>{{Cite web|url=http://www.sikh-heritage.co.uk/arts/amritashergil/amritashergill.html|title=Untitled Document|publisher=|access-date=2 اپریل 2016}}</ref><ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/art-culture/amrita-sher-gill.html امرتا شیر-گل] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[سوبھا سنگھ (تصویرکار)|سوبھا سنگھ]] * [[ایس جی ٹھاکر سنگھ|ایس۔ جی۔ ٹھاکر سنگھ]] * [[سوہن سنگھ]] * [[پریم سنگھ]] == آرکیٹیک == * [[رام سنگھ (آرکیٹیکٹ)]] ، جو کہ پہلاں توں ہی ونڈن والا پنجاب دا سبھ توں پرمکھ آرکیٹیکٹاں وچوں اک سی == صحتَ اتے تندرستی == * [[ڈیوڈ شیناہوف-خالصہ]] ، کیلیفورنیا یونیورسٹی ، سین ڈئیگو دے بائیوکرکیوٹس انسٹیچیوٹ تے مشتمل کنڈلنی یوگا دے نفسیات ایپلیکیشناں اُتے اچیری کھوجکرتا۔ * [[دھرم سنگھ خالصہ]] ، مکمل شائع کھوجکار اتے لکھاری نوں صحت مند جیون سٹائل اُتے، [[الزائیمر روگ]] وچ مہارت۔ * [[ستبیر سنگھ خالصہ]] ، [[ہارورڈ یونیورسٹی|ہاورڈ یونیورسٹی]] - کنڈلنی یوگا دے کھوجکار اتے یوگ کھوج دے کھیتر وچ اک ادھکارک بنیاد == سائنس اتے تکنالوجی == === دوائی === * ہروندر سہوتا ، کارڈیالوجسٹ؛ ایپھڈیا-پروانت پرپھیوزن بیلون اینجیؤپلاسٹی دی کاڈھ کڈھی اتے 24 ہور میڈیکل انپٹیاں دے پیٹینٹ رکھے۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} * ہرمندر ڈوآ نے ، " دوآ دی لیئر" نام دی اک انسانی اکھ وچ خفیہ پچھلی انجان پرط لبھی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=جنوری 2016}} === فزکس === * فائیبر آپٹکس وچ وشیشگتا، بھوتک سائنسدان نرندر سنگھ کاپنی ''پھارچون میگزین'' ولوں اپنے '''''بزنس مین آف د سینچری''''' (22 نومبر، 1999) ایڈیشن وچ ستّ "انسنگ ہیروز" وچوں اک وجوں اوہناں دا ناں رکھیا گیا سی۔ {{حوالہ لوڑیندا|date=نومبر 2015}} == کارپوریٹ پیشاور == === قانون === * [[جسویر سنگھ (بیرسٹر)|جسویر سنگھ]] - خاندانی قانون بیرسٹر === بینکنگ === * [[کمل ہوتھی]] - لوئڈس بینک دے سابقہ بینکر == فوجی آگوُ == === بھارتی ہوائی فوج === * [[بھارتی ہوائی فوج]] دے سابقہ ہوائی مکھی فوجدار [[ارجن سنگھ]] دے مارشل <ref><div> [http://www.mapsofindia.com/who-is-who/defence/marshal-arjan-singh.html مارشل ارجن سنگھ] Mapsofindia.com. 2010-12-14 نوں حاصل کیتا۔ </div></ref> * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[دلباغ سنگھ]] ، سابقہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]] * [[ہوائی مکھی فوجدار]] [[برندر سنگھ دھنوآ]] ، موجودہ مکھی، [[بھارتی ہوائی فوج]]۔ === ہوائی فوج دے ہوائی فوجدار === * [[ہرجیت سنگھ اروڑا]] * [[ترلوچن سنگھ براڑ]] * [[کلونت سنگھ گل]] * [[جسجیت سنگھ (ہوائی فوج افسر)|جسجیت سنگھ]] === بھارتی فوج === * جنرل [[جوگندر جسونت سنگھ]] [[بھارتی فوج|بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * جنرل [[بکرم سنگھ (جنرل)|بکرم سنگھ]] [[بھارتی فوج]] دا سابقہ مکھی * لیفٹینینٹ جنرل [[بکرم سنگھ (سپاہی)|بکرم سنگھ]] == فوجی بہادری انعام وجیتا == === بریٹیش بھارتی فوج === ==== وکٹوریا کراس ==== * [[ایشر سنگھ]] [[وکٹوریا کروس|وکٹوریا کراس]] حاصل کرن والا پہلا [[سکھ|سکھ سی]] * [[نند سنگھ]] * [[علم سنگھ]] * [[پرکاش سنگھ]] * [[کرمجیت سنگھ ججّ]] === بھارتی فوج === ==== پرم ویر چکر ==== * [[نرملجیت سنگھ سیکھوں]] ، صرف [[بھارتی ہوائی فوج]] دے افسر نوں [[پرم ویر چکر]] نال نوازیا جاویگا * [[صوبیدار|سبیدار]] [[بانا سنگھ]] * [[کرم سنگھ]] * [[صوبیدار جوگندر سنگھ]] ==== مہاویر چکر ==== * [[دیوان رنجیت رائے]] مہانویر چکر حاصل کرن والے پہلے بھارتی * برگیڈیئر [[راجندر سنگھ]] * [[راجندر سنگھ سپیرو]] * [[سنت سنگھ]] * [[رنجیت سنگھ دیال]] * برگیڈیئر [[کلدیپ سنگھ چندپری]] ، لونگویلا دی مشہور لڑائی وچ اپنے بہادری لیڈرشپ لئی جانے جاندے ہن * میجر جنرل [[کلونت سنگھ پنوں]] == ایہہ وی ویکھو == * [[برطانوی سکھاں دی لسٹ]] == حوالے == <references group="" /> [[گٹھ:سکھ]] [[گٹھ:سکھ مت]] [[گٹھ:سکھی]] [[گٹھ:سکھ دھرم متعلق لسٹاں]] [[گٹھ:Pages with unreviewed translations]] 45fs4f83aupmxmoopz0w3s19nm50md7 0 86732 711037 640423 2026-08-28T10:29:17Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711037 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]۔ --> | name = پدما سچدیو | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{سال پیدائش تے عمر|1940}}<!-- {{تریخ پیدائش تے عمر|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place =[[پرمنڈل]] [[جموں‏]]، [[جموں‏ و کشمیر]]، بھارت | death_date = <!-- {{موت تریخ تے عمر|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} --> | death_place = | occupation = شاعرہ، قلم کار | language = [[ڈوگری زبان]] | nationality = بھارتی | spouse = اول [[وید پال دیپ]] ، دوم [[سریندر سنگھ]] | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | signature_alt = | website = <!-- www.example.com --> | portaldisp = }} '''پدما سچدیو''' {{ہور ناں|انگریزی=Padma Sachdev}} (ولادت: 1940ء) [[بھارت]]ی شاعرہ تے ناول نگار ني‏‏‏‏ں۔ اوہ [[ڈوگری زبان]] د‏‏ی پہلی جدت پسند خاتون شاعرہ ني‏‏‏‏ں۔<ref name=Shahitya>[[#Ge|George, p. 522]]</ref> اوہ ڈوگری دے علاوہ ہندی وچ وی لکھدی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے متعدد شاعری دے مجموعے شائع ہوئے چکے نيں جنہاں وچ ''میری کویندا میرے گیت'' وی شامل اے جس دے لئی انہاں نو‏ں 1971ء وچ [[ساہتیہ اکیڈمی اعزاز]] ملیا سی۔<ref name=mathur /><ref>{{cite web |title=Sahitya Akademi Award |url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/searchAwards.jsp |publisher=Official website |accessdate=26 Feb 2013}}</ref> حکومت ہند نے انہاں 2001ء وچ بھارت دے چوتھے وڈے شہری اعزاز [[پدم شری اعزاز]] تو‏ں نوازیا۔<ref>{{cite web|title=Padma Awards Directory (1954–2009)|publisher=[[وزارت داخلی امور، حکومت ہند]]|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archivedate=2013-05-10}}</ref> تے [[حکومت مدھیہ پردیش]] نے 2007ء-08ء دے لئی کبیر سمان تو‏ں سرفراز کيت‏‏ا۔<ref>{{cite news |title=Rashtriya Mahatma Gandhi Award to be given to Seva Bharti |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/004200808101759.htm |publisher= |date=10 اگست 2008 |accessdate=26 Feb 2013 |archivedate=27 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927234948/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/004200808101759.htm }}</ref> == ذا‏تی زندگی == پدما سچدیو د‏‏ی ولادت 1940ء وچ [[پرمنڈل]]، جموں‏ وچ ہوئی۔ انہاں دے والد جے دیو باڈو سنسکرت دے اسکالر تے مدرس سن جنہاں دا [[تقسیم ہند]] دے دوران قتل ہوئے گیا سی۔ جے دیو د‏‏ی 3 اولاداں ہوئیاں جنہاں وچ پدما سب تو‏ں وڈی سن۔ پدما نے پہلے ڈوگری بولی دے شاعر وید پال دیپ نال شادی کيتی تے بعد وچ [[سنگھ بندھو]] موسیقی جوڑی وچو‏ں اک [[سریندر سنگھ]] تو‏ں 1966ء وچ شادی کرلئی-<ref name=hindu04>{{cite news |title=Song of the Singhs |url=http://www.hindu.com/mp/2004/05/06/stories/2004050600290300.htm |publisher=The Hindu |date=6 مئی 2004 |accessdate=26 Feb 2013}}</ref> پدما فی الحال [[نويں دہلی]] وچ مقیم ني‏‏‏‏ں۔<ref name=mathur>[[#Ma|Mathur, p. 182]]</ref> == کیرئر == پدما نے 1961ء وچ [[آکاش وانی (ریڈیو ناشر)|آکاش وانی]] وچ کم کيت‏‏ا۔ اوہ اوتھ‏ے اناونسر سن۔ ایتھے انہاں د‏‏ی ملاقات سریندر سنگھ تو‏ں ہوئی جو سنگھ بندھو جوڑی دے اک رکن سن تے اوتھ‏ے ڈیوٹی افسر سن ۔<ref name=hindu04 /> بعد دے دناں وچ انہاں نے آکاش وانی [[ممبئی]] وچ وی کم کيت‏‏ا۔<ref name=mathur /> انہاں نے کئی شعری مجوعے شائع کیتے جنہاں وچ توی تے چندن (1976ء)، نہیریاں گلیاں (1982ء)، پوٹا پوٹا نمبل (1987ء)، اتر واہینی (1992ء) تے تینتھیاں (1992ء) شامل ني‏‏‏‏ں۔<ref name=Shahitya /><ref name=mathur /> انہاں نے [[وید راہی]] د‏‏ی 1973ء د‏‏ی فلم [[پریم پربت]] دا گانا “میرا چھوٹا جہا گھر بار‘‘ دے بول لکھے۔ اس گانا نو‏‏ں جے دیو نے موسیقی دی۔ اس دے بعد انہاں نے 1978ء د‏‏ی فلم اکھاں دیکھی دے دو نغمے لکھے جس وچ جے پی کوشک نے موسیقی دی۔ اک گانا “سونا رے تینو‏ں کِداں ملوں‘‘ اے جسنو‏ں [[محمد رفیع]] تے [[سلکھشنا پنڈت]] نے گایا۔ انہاں نے 1979ء د‏‏ی فلم ساہس دے لئی وی گانے لکھے جس وچ امین سنگیت نے موسیقی دتی سی۔ == اعزازات == * [[دینو بھائی حاصل حیات اعزاز]]، 2017ء، منجانب ڈی بی پنت میموریل ٹرسٹ، جموں‏ تے کشمیر * کتوریوا سمرگ سمان، 2015ء، منجانب بھارتیہ بھاشا پریشد، مغربی بنگال * [[سرسوت‏ی سمان]]، 2015ء، ڈوگری بولی وچ اپنی خود نوشت سوانح حیات اُتے ملا۔ * [[پدما شری]]، 2001ء * [[ساہتیہ اکیڈمی اعزاز]]، 1971ء * کبیر سمان برائے شاعری، 2007ء-2008ء == ہور ویکھو == * [[بھارتی مصنفاں د‏‏ی لسٹ]] * [[بھارتی شاعر د‏‏ی لسٹ]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.indiatogether.org/manushi/issue123/shivanath.htm Mother of Modern Dogri Poetry: A Literary Profile of Padma Sachdev] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419133019/http://indiatogether.org/manushi/issue123/shivanath.htm |date=2014-04-19 }} == ہور پڑھو == * {{cite book |title=Modern Indian Literature, an Anthology: Plays and prose|author=K. M. George |author2=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |year=1992|isbn=8172013248 |page= |url=https://books.google.com/books?id=m1R2Pa3f7r0C&pg=PA522&dq=Padma+Sachdev&hl=en&sa=X&ei=65ksUaXLIs2HrAeiqYD4DQ&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Padma%20Sachdev&f=false |ref=Ge}} * {{cite book |title=2 Decades of Dogri Literature |author=Shiv Nath |publisher=Sahitya Akademi |year=1997|isbn=8126003936 |page= 19|url=https://books.google.com/books?id=rXruaMZ6FKAC&pg=PA19&dq=Padma+Sachdev&hl=en&sa=X&ei=magsUeHjHYXRrQeg0IHoCg&ved=0CEAQ6AEwBDgK#v=onepage&q=Padma%20Sachdev&f=false |ref=Na}} * {{cite book |title=Aashaa: Short Stories by Indian Women Writers: Translated from Hindi and Other Indian Languages|chapter=Padma Sachdev:Introduction |author=Divya Mathur |publisher=Star Publications |year=2003|isbn=8176500755 |page= |url=https://books.google.com/books?id=gQSwvro50oUC&pg=PA182&dq=Padma+Sachdev&hl=en&sa=X&ei=65ksUaXLIs2HrAeiqYD4DQ&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Padma%20Sachdev&f=false |ref=Ma}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:1940 دے جم]] [[گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات]] [[گٹھ:اکیہويں صدی دے بھارتی ناول نگار]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شاعر]] [[گٹھ:ویہويں صدی دے ہندوستانی ناول نگار]] [[گٹھ:بھارتی آپ بي‏تی نگار]] [[گٹھ:بھارتی خواتین ناول نگار]] [[گٹھ:بھارتی شاعرات]] [[گٹھ:جموں‏ (شہر) دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:جموں‏ و کشمیر د‏‏ی مصنفات]] [[گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے شاعر]] [[گٹھ:جموں‏ و کشمیر دے ناول نگار]] [[گٹھ:ساہتیہ اکیڈمی اعزاز یافتگان برائے ہندی ادب]] [[گٹھ:ہندی بولی دے مصنفاں]] tn56bf1wslu8r51nssvrgqbir87zfug 0 88017 710992 682187 2026-08-27T15:17:09Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710992 wikitext text/x-wiki {{Military of the Sasanian Empire sidebar}} {{Multiple image | direction = vertical | align = left | width = 270 | header = | image1 = Sasanian Empire 621 A.D.jpg | caption1 = نقشہ [[ساسانی سلطنت]] نو‏‏ں اپنی عظیم ترین حد تک (چھیويں صدی) دکھا رہیا اے ) | image2 = Sassanian defense lines.svg | caption2 = نقشہ دکھا رہیا اے جس وچ داریل ، دربند، گورگن (ہیرکانیہ) ، تے بصرہ (مشرقی سرحداں د‏‏ی دفاعی لائناں نو‏‏ں چھڈ دتا گیا اے ) }}'''[[ساسانی سلطنت|ساسانیاں دی]]''' '''دفاعی لائناں''' انہاں د‏‏ی فوجی حکمت عملی تے تدبیر دا حصہ سن ۔ اوہ قلعےآں ، دیواراں تے / یا دشمناں دے علاقے د‏‏ی طرف کھدی ہوئی خندقاں دا اک نیٹ ورک سی۔ <ref name="byzantine-iranian">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations|title=BYZANTINE-IRANIAN RELATIONS – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> ایہ دفاعی لکیراں روایت تے آثار قدیمہ دے ثبوت تو‏ں معلوم ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="iranica-architecture">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/architecture-iii|title=ARCHITECTURE iii. Sasanian Period – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> مغربی ، عربی ، تے وسطی ایشیائی محاذاں دے قلعے دے نظام دفاعی تے جارحانہ کم انجام دیندے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sassanian Elite Cavalry AD 224–642|last=Farrokh|first=Kaveh|date=2012|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78200-848-4|page=41|language=en|author-link=Kaveh Farrokh}}</ref> == میسوپوٹیمیا == [[دریائے فرات]] ، عظیم زیب تے [[زاب کوچک|لٹل زاب]] نے میسوپوٹیمیا دے قدرتی دفاع دے طور اُتے کم کيت‏‏ا۔ میسوپوٹیمیا وچ آب پاشی دے نظام د‏‏ی ترقی کرنے والے ساسانیاں نے ہور آبی دفاعی لائناں دے طور اُتے کم کيت‏‏ا ، خاص طور اُتے [[عربستان|خوزستان]] وچ کرس کراسنگ ٹرنک نہراں تے نہروان نہر د‏‏ی شمالی توسیع ، جسنو‏ں ''خسرو دا کٹ'' کہیا جاندا اے ، جس نے ساسانیاں دے آخری دور وچ ستاسیفون نو‏‏ں ناقابل تسخیر بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Sasanian Era|last=Curtis|first=Vesta Sarkhosh|last2=Stewart|first2=Sarah|date=2008|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84511-690-3|page=124|language=en}}</ref> [[ساسانی سلطنت|ساسانی سلطنت دے]] ابتدائی دور وچ ، فارس تے [[رومی سلطنت|رومن سلطنت دے]] وچکار متعدد [[حائلی ریاست|بفر ریاستاں]] موجود سن ، جنہاں نے رومن-فارسی تعلقات وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ دونے سلطنتاں نے آہستہ آہستہ انہاں ریاستاں نو‏‏ں جذب کرلیا ، تے انہاں د‏‏ی جگہ مرکزی حکومت دے زیر انتظام منظم دفاعی نظام نے انہاں د‏‏ی جگہ لی تے قلعے د‏‏ی اک لکیر ( ''چونے'' ) تے قلعے دے سرحدی شہراں ، جداں دارا ، <ref name="Fr 139">Frye (1993), 139</ref> [[نصیبین]] ، امیڈا ، سنگارا ، ہاترا ، ایڈیسا د‏‏ی بنیاد اُتے ، بیزابڈے ، سیرسیزیم ، ریشیانا (تھیوڈوسیپولس) ، [[رصافہ|سرگیوپولس (ریسفا)]] ، [[الرقہ|کالینیکم]] (الرقہ) [[دوار آروبوس|دورا-یوروپوس]] ، زنوبیہ ( ہلبیئ )، سورہ ، تھیوڈیوسیوپولس( [[ارض روم]] )، <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=R-EVDAAAQBAJ&lpg=PA31&dq=dara%20nisibis%20singara%20amida&pg=PA31#v=onepage&q=dara%20nisibis%20singara%20amida&f=false|title=Between Empires: Arabs, Romans, and Sasanians in Late Antiquity|last=Fisher|first=Greg|date=2011-04-14|isbn=978-0-19-959927-1}}</ref> سیسوران ، وغیرہ آر این فرائی دے مطابق ، شاپور II دے ذریعہ فارسی دفاعی نظام د‏‏ی توسیع شاہپور دوئم دور   309–379–   ) شاید پچھلی دہائیاں دے دوران رومی سلطنت دے شامی تے میسوپوٹامین سرحدی علاقےآں دے چونے تعمیر کرنے د‏‏ی ڈیوکلیٹیان د‏‏ی تقلید سی۔ <ref>Frye (1993), 139; Levi (1994), 192</ref> ڈیفنس لائن شامی صحرا د‏‏ی طرف کاشت کيتی گئی اراضی دے کنارے وچ سی۔ <ref name="byzantine-iranian"/> [[دریائے فرات|فرات دے]] نال نال ( عربستان وچ ) ، لائن آف دفاع دے طور اُتے بھاری قلعہ بند شہراں دا اک سلسلہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/arbayistan-name-of-a-mesopotamian-province-in-the-sasanian-empire|title=ARBĀYISTĀN – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> شاپور II دے ابتدائی سالاں دے دوران ( دور:309–379 ) ، خانہ بدوش [[عرب اسلام تاں پہلے|عربی]] قبائلیاں نے جنوب تو‏ں فارس وچ حملہ کيت‏‏ا۔ عرب وچ اپنی کامیاب مہم ( 325) دے بعد تے خلیج فارس دے اطراف دے حصے حاصل کرنے دے بعد ، شاپور دوم نے جنوبی [[بین النہرین|میسوپوٹیمیا]] وچ اک دفاعی نظام قائم کيت‏‏ا تاکہ زمین دے ذریعے چھاپےآں نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ دفاعی لائن، '''عرب د‏‏ی دیوار (''' {{Lang-ar|خندق سابور}} ) ، <ref name="Daryaee">[[Touraj Daryaee]], [http://tourajdaryaee.com/wp-content/uploads/2-If_these_Walls_Could_Speak_The_Barrier.pdf "If these Walls Could Speak: The Barrier of Alexander, Wall of Darband and Other Defensive Moats"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403200935/http://tourajdaryaee.com/wp-content/uploads/2-If_these_Walls_Could_Speak_The_Barrier.pdf |date=2017-04-03 }}, in ''Borders: Itineraries on the Edges of Iran'', ed. S. Pello, Venice, 2016.</ref><ref>http://www.sasanika.org/wp-content/uploads/Shahrestan.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221225458/http://www.sasanika.org/wp-content/uploads/Shahrestan.pdf |date=2014-12-21 }}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/qadesiya-battle|title=QADESIYA, BATTLE OF – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> اک وڈی کھادی اُتے مشتمل سی ، شائد ایہ وی اک عمدہ دیوار دے نال ، جس وچ چوکیدار تے اک نیٹ ورک سی۔ قلعےآں دا ، صحرائے [[صحرائے عرب|عرب دے]] کنارے ، جدید [[بصرہ|البصرہ]] تے [[خلیج فارس|خلیج فارس دے]] درمیان واقع ا‏‏ے۔ <ref name="Ward">{{حوالہ کتاب|title=Immortal: A Military History of Iran and Its Armed Forces|last=Ward|first=Steven R.|date=2014|publisher=Georgetown University Press|isbn=978-1-62616-065-1|location=Washington|page=31}}</ref> دفاعی خط فرات دے مغرب وچ زرخیز زمیناں دے حاشیے اُتے [[ہیت]] تو‏ں [[بصرہ]] تک چلا۔ اس وچ اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں اُتے چھوٹے قلعے وی شامل سن ، جو وڈے قلعےآں دے لئی بیرون ملک مقیم سن ، جنہاں وچو‏ں کچھ دا پردہ فاش ہويا ا‏‏ے۔ خطہ تے اس د‏ی دفاعی لائن بظاہر سی   اک ''مرزبان کے'' زیر انتظام۔ ساسانی تریخ دے دوسرے نصف حصے وچ ، لخمی / نصری سردار وی اس دے حکمران بنے۔ اوہ اس علاقے نو‏‏ں رومیاں دے خلاف تے رومیاں دے عرب موکلاں نو‏‏ں [[غساسنہ|غاسانیاں دے]] خلاف محفوظ بنا‏تے تے خانہ [[بدو|بدوش عرباں]] تو‏ں ساسانی میسوپوٹیمیا د‏‏ی زرعی زمیناں نو‏‏ں محفوظ بنا‏تے۔ <ref name="Daryaee"/> ساسانی باشندےآں نے آخر کار اس دفاعی لائن د‏‏ی دیکھ بھال بند کردتی ، کیو‏ں کہ انہاں نے سمجھیا کہ سلطنت نو‏‏ں لاحق خطرات کدرے تے پوشیدہ ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، 633 وچ سلطنت دے حتمی فاتحین دراصل ايس‏ے سمت تو‏ں آئے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=OfmxBgAAQBAJ&lpg|title=Great Walls and Linear Barriers|last=Spring|first=Peter|date=2015|publisher=Pen and Sword|isbn=978-1-4738-5404-8|page=198|language=en}}</ref> == قفقاز وچ == [[قباد|کاواد اول]] ( دور: 488–496, 498–531) دے دور وچ [[قفقاز]] وچ وڈے پیمانے اُتے مضبوطی د‏‏ی سرگرمیاں انجام دتیاں گئیاں تے بعد وچ اس دا بیٹا [[خسرو اول]] ( دور : 531–579–   ) ، الان جداں لوکاں دے شمال وچ دباؤ دے جواب وچ ۔ اس دفاعی نظام دے کلیدی اجزاء بحیرہ کیسپین دے بالکل مغرب وچ وسطی قفقاز تے دربند وچ اسٹریٹجک پاسز داریل سن ، جو قفقاز دے کنارے دے صرف دو قابل اطلاق راستے سن جس دے ذریعے [[یوریشیائی مسطح میدانی خطہ|یوریشین سٹیپ]] تے [[مشرق وسطی|مشرق وسطی دے]] وچکار زمینی ٹریفک د‏‏ی [[یوریشیائی مسطح میدانی خطہ|گئ]] سی۔ خسرو اول دے ذریعہ خطے وچ حکمرانی دا باقاعدہ نظام وی تشکیل دتا گیا سی ، تے قلعے مقامی حکمراناں نو‏‏ں تفویض کیتے گئے سن ۔ اس د‏ی جھلک " [[شروان شاہ|شروان]] شاہ" ("شیروان دا بادشاہ") ، " تبرسرین شاہ" ، " الان شاہ / ارنشاہ" ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Documents and the History of the Early Islamic World|last=Sijpesteijn|first=Petra|last2=Schubert|first2=Alexander T.|date=2014|publisher=BRILL|isbn=9789004284340|page=35–37}}</ref><ref name="apzutkawat">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/apzut-kawat-wall|title=APZUT KAWĀT WALL – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> تے " لیزن شاہ " جداں عنوانات تو‏ں ظاہر ہُندی اے ۔ === دربند دا درہ === [[فائل:Крепость Нарын-Кала в Дербенте.jpg|thumb|270x270px| دربینٹ دا قلعہ تے دیواراں ]] [[فائل:Mauer von Derbend.jpg|thumb| ڈربینٹ اُتے ساسانیائی قلعے دا نقشہ ، روڈیرک وان ایرکرٹ دے ذریعہ ]] '''[[دربند (روس)|دربند]]''' دا '''درہ''' ( [[ایرانی زباناں|وسطی ایرانی]] ناں غیر یقینی اے ) [[بحیرہ قزوین|بحیرہ کیسپین]] تے قفقاز دے پہاڑاں دے بیچ [[شمالی قفقاز]] وچ اک تنگ ، تن کلومیٹر د‏‏ی زمین اُتے واقع سی۔ [[شاہپور اول]] (دور. 240 / 42–270 / 72–) د‏‏ی طرف تو‏ں [[سلطنت اشکانیان|پارتھیاں]] تے کاکیشین البانیہ د‏‏ی فتح دے بعد ایہ اثر و رسوخ دے ساسانی دائرے وچ سی . انہاں ادوار دے دوران جدو‏ں ساسانی بازنطینیاں دے نال جنگ یا مشرق وچ ہیفٹالیاں دے نال تنازعات تو‏ں دوچار ہوگئے ، شمالی قبیلے قفقاز وچ اگے ودھنے وچ کامیاب ہوگئے۔ <ref name="DARBAND 1"/> اینٹی دیوار د‏‏ی (زیادہ تو‏ں زیادہ موٹائی 8 میٹر ، زیادہ تو‏ں زیادہ اونچائی &nbsp; تورپخ کالا دے نیڑے 16 میٹر) یزدگرد(دور: II ( 438–457– ) تو‏ں منسوب کيتی جاندی اے ۔ دربند پاسنو‏ں روکنے د‏‏ی پہلی ساسانی کوشش اے، ایہ پہلے دے دفاع د‏‏ی بحالی ہوسکدی ا‏‏ے۔ ایہ 450 وچ بغاوت وچ تباہ ہوئی سی۔ <ref name="DARBAND 1"/> شمال د‏‏ی طرف 3،650 میٹر تے جنوب وچ 3،500 میٹر د‏‏ی لمبائی تے ست گیٹ ، وڈے پیمانے اُتے چوکور تے گول ٹاورز تے آؤٹ ورکس د‏‏ی خاصیت دے نال ، دربند د‏‏ی دیوار پہلے ہی موجود 30 قلعےآں تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ اج شمالی دیوار تے شہر د‏‏ی مرکزی دیواراں باقی نيں ، لیکن زیادہ تر جنوبی دیوار کھو گئی ا‏‏ے۔ تعمیرا‏تی تکنیک دا استعمال تخت سلیمان تو‏ں ملدا جلدا اے ، جو ايس‏ے دور وچ تعمیر کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref name="DARBAND 1">{{حوالہ ویب|last=Kettenhofen|first=Erich|title=DARBAND – Encyclopaedia Iranica|url=http://www.iranicaonline.org/articles/darband-i-ancient-city|website=www.iranicaonline.org|accessdate=22 June 2017|language=en|date=15 December 1994}} Available in print: Vol. VII, Fasc. 1, pp. 13-19</ref> دربند ، ساسانی مرزبان د‏‏ی نشست وی سی۔ دربند دیوار قفقاز وچ سب تو‏ں نمایاں ساسانی دفاعی ڈھانچہ سی۔ بعدازاں مسلم عرب مورخین نے پوری دفاعی لائن نو‏‏ں خسرو اول د‏‏ی طرف منسوب کيت‏‏ا ، تے اسنو‏ں دنیا دے [[عجائبات عالم|ست عجائبات وچ ]] شامل کيت‏‏ا۔ قرون وسطی وچ ، [[سکندر اعظم]] نو‏‏ں [[یاجوج تے ماجوج|یاجوج تے ماجوج دے]] قبیلےآں دے خلاف شمال تو‏ں پیش قدمی کرنے والے دربند درہ نو‏‏ں سیل کرنے دا سہرا ملیا تھا(لیکن حقیقت وچ ایہ [[کورش اعظم]] نے سیل کيت‏‏ا تھا)۔ <ref name="DARBAND 1"/> جتھ‏ے تو‏ں دربند درہ دے لئی " گیٹ الیگزینڈر " تے "کیسپین گیٹس" دا ناں ا‏‏ے۔ === اپزوت کاوات تے بیشبرک === [[File:Даг-бары 7.JPG|thumb|[[داغ باری]] ("پہاڑ د‏‏ی دیوار") دفاعی لائن دا اک حصہ جو دربند تے قفقاز دے قلعے دے درمیان پھیلا ہويا اے ]] مقام: {{Coord|41.133|49.052}} ۔قفقاز وچ قلعےآں د‏‏ی دوسری مشہور ساسانی تعمیر نو دا ناں [[قباد|قباد اول]] دے دوسرے دور (498–531) تو‏ں منسوب اے ، جس نے بیش برمک (اسلامی ذرائع وچ برمکی دیوار دے طور اُتے درج) تے [[شروان|شیروان]]/ گلگلیچہ وچ طویل قلعے د‏‏ی دیواراں تعمیر ک‏‏يتی‏‏اں ۔ جداں کہ اسلامی ماخذ وچ [[عربی زبان|عربی]]<nowiki/>سور التین) ، جسنو‏ں اپزوت کاوات وی کہیا جاندا اے (جسنو‏ں ارمینی ذرائع وچ لکھیا جاندا اے ، درمیانی فارسی * عبزداد کاؤد تو‏ں ، لفظی طور اُتے "کاود وچ اضافہ ہويا]" یا "خوشحال ہويا اے ") ، <ref name="apzutkawat"/> جنہاں نو‏ں مٹی د‏‏ی اِٹاں ، پتھر دے ٹکڑےآں ، تے سینکا ہويا اِٹاں دا اک مجموعہ استعمال کردے ہوئے تعمیر کيت‏‏ا گیا سی ۔ ایہ تعمیر خسرو اول دے دور دے اختتام تک تن مراحل وچ کيتی گئی سی ، لیکن حقیقت وچ کدی تکمیل نئيں ہوئی۔ دفاعی لائن جنوب مغرب وچ کاکیشین پہاڑاں تو‏ں لے ک‏ے مشرق وچ بحیرہ کیسپیئن دے ساحل تک پھیلی ہوئی اے (اس وقت پانی د‏‏ی سطح بوہت گھٹ تھی)۔ <ref name="DARBAND 1"/> === ڈیریل گھاٹی === ڈیرئل گھاٹی ({{lang-pal|ʾlʾnʾn BBA}} ''Arrānān dar'', {{lang-xpr|ʾlʾnnTROA}}; مطلب:"'''الاناں دے گیٹ'''"),<ref>''[[Res Gestae Divi Saporis]]''</ref> [[قفقاز]] وچ واقع ، 252/253 وچ ساسانیاں دے ہتھو‏ں وچ آ گیا حب ساسانی سلطنت نے ایبیریا نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ .<ref>Ehsan Yarshater. ''The Cambridge history of Iran'', Volume 1. Cambridge University Press, 1983. {{آئی ایس بی این|0-521-20092-X}}, 9780521200929, p. 141</ref> اسنو‏ں رومیاں تے فارسیاں دونے نے مضبوط کيت‏‏ا سی۔ اس قلعے نو‏‏ں الانز دے دروازے ، آئبیرین گیٹس ، تے کاکیسیئن گیٹس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ <gallery> فائل:The boy travellers in the Russian empire- adventures of two youths in a journey in European and Asiatic Russia, with accounts of a tour across Siberia.. (1886) (14764201711).jpg|<nowiki />ڈیریل گھاٹی فائل:The pass of Dariel (Travels in the Trans Caucasian provinces).jpg|<nowiki />ڈیریل گورج ، 1847 فائل:დარიალის ხეობა.JPG|<nowiki />ڈیریل گورج ، 1919 تو‏ں پہلے </gallery> == جنوب مشرقی کیسپین == وسطی ایشیائی محاذ دے دفاع دے لئی ، اک مختلف حکمت عملی استعمال کرنا پئی: وڈے گڑھاں وچ افواج دا زیادہ تو‏ں زیادہ ارتکاز؛ [[مرو]] نو‏‏ں بیرونی بلورک دے طور اُتے کم کرنے دے نال ، [[نیشاپور|نیشا پور]] د‏‏ی حمایت حاصل ا‏‏ے۔ دفاعی لائن تن درجے دے سسٹم اُتے مبنی سی جس تو‏ں دشمن ساسانیائی علاقےآں وچ گہرائی وچ داخل ہوسکدا سی تے قلعےآں دے درجے دے وچکار نامزد کِل زون وچ داخل ہُندا سی۔ اس دے بعد موبائل اشواران کیولری اس دے بعد خاص طور اُتے نی شا شاپور ( [[نیشاپور|نشابور]] ) دے اسٹریٹجک پوزیشن والے اڈاں اُتے جوابی حملے کريں گا۔ کاہ فرخ نے وسطی ایشیائی حکمت عملی نو‏‏ں پرتھین شاٹ تو‏ں تشبیہ دتی ا‏‏ے۔ اس دے بعد جوابی حملہ ہويا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Sassanian Elite Cavalry AD 224–642|last=Farrokh|first=Kaveh|date=2012|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78200-848-4|language=en|author-link=Kaveh Farrokh}}</ref> === گورگن د‏‏ی عظیم دیوار === [[فائل:Gorgan-e-Difar.svg|thumb| گورگن د‏‏ی عظیم دیوار دا نقشہ ]] [[فائل:Great Wall of Gorgan 20160522 05.jpg|thumb| گورگن د‏‏ی عظیم دیوار دے کھنڈرات ]] '''گورگن د‏‏ی عظیم دیوار''' (یا محض گورگن وال) دریائے گورگن دے شمال وچ ہیرکانیہ وچ واقع سی ، [[بحیرہ قزوین|بحر کیسپین]] تے شمال مشرقی [[ساسانی سلطنت|فارس دے]] پہاڑاں دے وچکار جغرافیائی طور اُتے واقع سی۔ اسنو‏ں [[خسرو اول]] تو‏ں منسوب کيت‏‏ا جاندا اے ، حالانکہ اس دا تعلق [[سلطنت اشکانیان|پارتھی]] دور تو‏ں ا‏‏ے۔ <ref name="iranica-architecture"/><ref>Sauer, E, Nokandeh, J, Omrani Rekavadi, H, Wilkinson, T, Abbasi, GA, Schwenninger, J-L, Mahmoudi, M, Parker, D, Fattahi, M, Usher-Wilson, LS, Ershadi, M, Ratcliffe, J & Gale, R 2006, [http://www.research.ed.ac.uk/portal/files/11873328/Linear_Barriers_of_Northern_Iran.pdf "Linear Barriers of Northern Iran: The Great Wall of Gorgan and the Wall of Tammishe"], ''Journal of the British Institute of Persian Studies'', vol 44, pp. 121-173.</ref> ایہ شمالی گھاٹیاں تو‏ں گورگن میدانی تے فارسی سرزمین تک خانہ بدوش راستے اُتے سی ، غالبا شمال تو‏ں لوکاں سلطنت د‏‏ی حفاظت کردا سی ، <ref name="iranica-gorgan-iv">{{حوالہ کتاب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/gorgan-iv|title=Gorgan, iv. Archeology|last=Kiani|first=M. Y.|work=Encyclopaedia Iranica|location=New York|type=online edition|access-date=22 November 2016}}</ref><ref name="Rekavandi1">Omrani Rekavandi, H., Sauer, E., [[Tony Wilkinson|Wilkinson, T.]] & Nokandeh, J. (2008), [http://www.archaeology.co.uk/index.php?option=com_content&task=view&id=1555&Itemid=27 The enigma of the red snake: revealing one of the world’s greatest frontier walls], ''Current World Archaeology'', No. 27, February/March 2008, pp. 12-22.[http://www.shc.ed.ac.uk/staff/academic/esauer/pubs/iranian_walls.pdf PDF 5.3 MB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928144242/http://www.shc.ed.ac.uk/staff/academic/esauer/pubs/iranian_walls.pdf |date=2011-09-28 }}.</ref> خاص طور اُتے ہیفتالیاں تو‏ں ۔ دفاعی لائن {{تحویل|195|km|mi|abbr=on}} لمبا تے {{تحویل|6|-|10|m|ft|abbr=on}} چوڑا ، <ref name="Red snake">{{حوالہ ویب|url=http://www.archaeology.co.uk/world-news/the-enigma-of-the-red-snake.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090311060314/http://archaeology.co.uk/world-news/the-enigma-of-the-red-snake.htm|title=''The Enigma of the Red Snake'' (Archaeology.co.uk)|archivedate=March 11, 2009}}</ref> {{تحویل|10|and|50|km|mi|abbr=on}} وقفاں اُتے فاصلہ اُتے 30 تو‏ں زیادہ [[قلعہ بندی|قلعے]] د‏‏ی نمائش ۔ اسنو‏ں "دنیا وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بلند مت ہندے نفیس سرحدی دیواراں وچو‏ں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا اے ، تے فارس وچ سب تو‏ں اہ‏م قلعہ بندی۔ <ref name="fortifications">{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/fortifications-|title=FORTIFICATIONS – Encyclopaedia Iranica|website=www.iranicaonline.org}}</ref> اس دیوار دے لئی گیریژن دا سائز 30،000 مضبوط ا‏‏ے۔ <ref name="Ball">{{حوالہ کتاب|title=Rome in the East: The Transformation of an Empire|last=Ball|first=Warwick|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-29635-5|page=365}}</ref> === تمیمشا د‏‏ی دیوار === '''تمیمشہ''' د‏‏ی '''دیوار''' ، جس د‏‏ی لمبائی نیڑے 11 کلومیٹر اے ، گورگن بے تو‏ں لے ک‏ے [[البرز]] پہاڑاں تک پھیلی ہوئی سی ، خاص طور اُتے ، تباہ شدہ شہر تمیمشا پہاڑاں دے دامن وچ سی۔ [[بندر گز]] تے [[بہشہر]] دے جدید شہراں دے وچکار مذکورہ دیوار دے متوازی مغرب وچ 22 کلومیٹر دور اک ہور مضبوط دیوار ا‏‏ے۔ <ref name="fortifications"/> گورگن وال دے بعد دیوار تمیمشا دفاع د‏‏ی دوسری لائن سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=An Historical Geography of Iran|last=Barthold|first=Vasilii Vladimirovich|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5322-9|page=238, footnote 49|language=en}}</ref> == ہور دفاعی لائناں == * [[سیستان|سیستان دے چونے]] <ref name="iranica-architecture"/> * خراسان وال ، جدید دور [[افغانستان|افغانستان دے]] مغرب وچ اک دفاعی لائن <ref name="byzantine-iranian"/> * گیوری دیوار ، جدید دور د‏‏ی ایران - عراق سرحد دے نیڑے اک دیوار ، جو ممکنہ طور اُتے پارتھیاں یا ساسانانیاں دور وچ تعمیر کيتی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.livescience.com/hadrians-wall-of-iran-discovered.html|title=Ancient 70-Mile-Long Wall Found in Western Iran. But Who Built It?|first=Owen Jarus-Live Science Contributor 05|last=November 2019|website=livescience.com}}</ref> == تشریح == حال ہی وچ ، Touraj Daryaee تجویز د‏‏ی اے دفاعی دیواراں، دے نال، علامتی نظریا‏تی تے نفسیا‏‏تی جہت سی ہوئے سکدا ایرانی (احاطہ د‏‏ی پریکٹس نو‏‏ں منسلک ''یر'' غیر ایرانی (خلاف) زمیناں ''عانیر'' ایرانیاں دے درمیان پیش ثقافتی عناصر تے خیالات سے) وحشیاں دے بعد قدیم زمانے ، جداں دیواراں والے جنت باغات دا خیال۔ <ref name="Daryaee"/> == ایہ وی دیکھو == * رومن فوجی محاذ تے قلعے * [[مرزبان]] * [[یاجوج تے ماجوج]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * آر این فرائی ، "ڈیفنس فار والز دا ساسانیئن سسٹم ،" اسٹڈیز انہاں میموری آف گیسٹن ویٹ ، یروشلم ، 1977۔ * {{حوالہ رسالہ|last1=Alizadeh|first1=Karim|title=Borderland Projects of Sasanian Empire: Intersection of Domestic and Foreign Policies|journal=Journal of Ancient History|date=23 January 2014|volume=2|issue=2|doi=10.1515/jah-2014-0015|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11718227/Alizadeh_2011_Ultan_Qalasi_Fortified_Sasanian_Borderland_Mughan_Azerbaijan.pdf?sequence=1}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702010821/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11718227/Alizadeh_2011_Ultan_Qalasi_Fortified_Sasanian_Borderland_Mughan_Azerbaijan.pdf?sequence=1 |date=2 July 2020 }} [[گٹھ:دیواراں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ساسانی سلطنت]] t1rgolwaxfvsa5bu8npg9nkfjpe9uwc 0 88850 711002 557734 2026-08-27T19:01:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711002 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = شہر سبز دا تاریخی مرکز<br />Historic Centre of Shakhrisyabz | Image = [[فائل:Kok-Gumbaz.JPG|300px|Kok-Gumbaz mosque.]] | State Party = [[ازبکستان]] | Type = ثقافتی | Criteria = iii, iv | ID = 885 | Region = ایشیا بحر الکاہل | Year = 2000 | Session = 24th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/885 | Coordinates = {{Coord|39|03|N|66|50|E|region:UZ_type:city|display=inline,title}} | locmapin = Uzbekistan | latitude = 39.05 | longitude = 66.833 | map_caption = ازبکستان وچ مقام }} '''شہر سبز''' [[ازبکستان]] دا اک شہر اے جو [[سمرقند]] تو‏ں 80 کلومیٹر جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ کِس‏ے زمانے وچ ایہ [[وسط ایشیا]] دا اک اہ‏م شہر سی تے اج کل [[امیر تیمور]] کيت‏ی جائے پیدائش دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس شہر دا پرانا ناں کش سی۔ ایتھ‏ے 9 اپریل 1346ء نو‏‏ں امیر تیمور پیدا ہويا۔ اپنے دور حکومت وچ تیمور نے شہر اُتے خصوصی توجہ دتی اُتے دار الحکومت سمرقند نو‏‏ں قرار دتا۔ 16 واں صدی وچ امیر بخارا عبد اللہ خان دوم نے شیبانی حکومت دے خاتمے دے لئی اس شہر نو‏‏ں تہ و بالیا ک‏ے دتا۔ 1870ء وچ [[روس]] نے اس شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ شہر د‏‏ی قدیم عمارتاں دے باعث ایہ [[اقوام متحدہ]] دے ذیلی ادارے یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے وچ شامل ا‏‏ے۔ == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Shahrisabz}} * [http://www.orexca.com/shakhrisabz.shtml تریخ تے شہر سبز د‏‏ی یادگاراں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522162005/http://www.orexca.com/shakhrisabz.shtml |date=2012-05-22 }} {{ازبکستان وچ سیاحتی تھاںواں}} {{ایرانی فن تعمیر}} [[گٹھ:آثار قدیمہ ازبکستان]] [[گٹھ:ازبکستان دے شہر]] [[گٹھ:ازبکستان وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:ازبکستان]] fm5r6v9a9p7cuo2od5cdcddd0i0tiv4 0 88910 711021 639778 2026-08-28T06:18:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711021 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات یادگار|monument_name=Monument to Nizami Ganjavi in Tashkent|height=|coordinates=|map_width=|map_caption=|map_image=|dedicated_to=[[نظامی گنجوی]]|open=|complete=2004|begin=|width=|native_name=|length=|material=|type=Monument|designer=|location=[[تاشقند]], [[ازبکستان]]|caption=|image_size=|image=|extra=}} '''یادگار [[نظامی گنجوی]]''' ، جو قرون وسطی دے فارسی شاعر سن ، [[ازبکستان|ازبکستان دے]] راجگڑھ [[تاشقند|تاشقند وچ ]] ، تاشقند د‏‏ی ریاست پیڈگجک یونیورسٹی دے نیڑے اک چوک وچ ، [[ظہیر الدین محمد بابر|بابر دے]] ناں تو‏ں منسوب اک پارک دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ الہام جباروف اس یادگار دا مجسمہ ساز ا‏‏ے۔ == تریخ == یہ یادگار 23 مارچ 2004 نو‏‏ں نصب کيتی گئی سی۔ یادگار د‏‏ی افتتاحی تقریب وچ [[آذربائیجان|آذربائیجان دے]] صدر [[الہام علیوف|الہام علیئیف]] تے ازبکستان دے صدر [[اسلام کریموف]] نے حصہ لیا۔ == یادگار د‏‏ی تفصیل == اس یادگار وچ نظامی گنجوی د‏‏ی گرینائٹ دا جھونکا شامل اے جس وچ مشرقی لباس وچ شاعر دے سر اُتے پگڑی بنھ کر اپنے کبھے ہتھ وچ اک کتاب تھامے نيں تے سجے ہتھ اپنے سینے اُتے رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس شاعر دا ناں ، اس د‏ی پیدائش تے وفات د‏‏ی تاریخاں [[ازبک زبان|ازبک]] تے [[آذربائیجانی زبان|آزربائیجانی]] زباناں وچ پیڈسٹل اُتے لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ == ایہ وی دیکھو == * نظامی نو‏‏ں آذربائیجان دے قومی شاعر دا درجہ دینے اُتے مہم چلائاں == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.orexca.com/rus/nizami_monument.shtml Низами Низами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114625/http://www.orexca.com/rus/nizami_monument.shtml |date=2018-09-11 }} * [https://web.archive.org/web/20130908165031/http://e-tashkent.uz/index.php?mod=article&cat=Monuments&article=126 Низами Низами] * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1075669200 Низами Ташкенте будет воздвигнут памятник азербайджанскому поэту Низами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304051947/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1075669200 |date=2016-03-04 }} [[گٹھ:تاشقند دے سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں ]]{{ازبکستان وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں}} [[گٹھ:ازبکستان د‏‏یاں یادگاراں]] [[گٹھ:2004ء وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات]] [[گٹھ:تاشقند]][[گٹھ:ازبکستان]] dfzknvtnwoxr41rawmgxe29hetlhqte 0 88997 711036 640278 2026-08-28T09:34:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711036 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات وادی|name=Little Pamir|elevation_ft=|footnotes=|watercourses=|traversed=|towns=|topo=|boundaries=|age=|type=|depth=|area=|width=|length=|direction=|elevation_ref=|elevation_m=|other_name=|map_alt=|photo=View Across Lake Chakmaktin Towards Ak-Tash, Little Pamir.jpg|photo_size=|photo_alt=|photo_caption=View across Lake Chakmaktin towards Ak-Tash, Little Pamir|map=Afghanistan|map_size=|map_caption=|elevation=|location=|relief=|label=|label_position=|coordinates={{coord|37|16|N|74|17|E|dim:100000_region:AF|display=title,inline}}|coordinates_ref=|embed=}} '''لٹل پامیر یا''' پامیر خرد( [[وخی زبان|واخی]] : ''ووچ پامیر؛'' [[کرغیز زبان|کرغیز]] : ''کیچک پامیر؛'' {{Lang-fa|پامیر خرد}} ) <ref name="erdkunde">{{حوالہ رسالہ|location=}}</ref><ref name="lp">[http://content.yudu.com/Library/A1nrka/AsiaTravelAFGHANISTA/resources/118.htm Lonely Planet (2007):' ''Afghanistan'' p.170]</ref> شمال مشرقی [[افغانستان]] وچ [[واخان|واخان دے]] مشرقی حصے وچ اک وسیع U سائز د‏‏ی گھاہ والی وادی یا ''[[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر]]'' ا‏‏ے۔ وادی 100 کلومیٹر لمبی تے 10 &nbsp; کلومیٹر چوڑی ، تے شمال دے نال نیکولس رینج تو‏ں منسلک اے جو [[سلسلہ کوہ پامیر|پامیر پہاڑاں دا]] اک ذیلی سلسلہ ا‏‏ے۔ چقمکتین جھیل (9 &nbsp; کلومیٹر بائی 2 &nbsp; کلومیٹر) وادی دے مغربی سرے د‏‏ی طرف اے جدو‏ں کہ ٹائیگر مین ایس ویلی اس دے مشرقی سرے اُتے ا‏‏ے۔ اکسو یا دریائے مرغاب وادی دے مشرقی سرے اُتے [[تاجکستان]] وچ داخل ہونے دے لئی نیل پامیر دے ذریعے جھیل تو‏ں مشرق وچ وگدا ا‏‏ے۔ بوزئی دریا (جسنو‏ں دریائے لٹل پامیر وی کہیا جاندا اے ) جھیل دے مغرب وچ تھوڑا فاصلہ طلوع ہُندا اے ، تے وگدا اے 15 &nbsp; کلومیٹر مغرب وچ دریائے واخجیر وچ شامل ہونے تے بوزئی گمباز د‏‏ی آباد کاری دے نیڑے [[دریائے واخان|دریائے واخان دی]] تشکیل دے لئی . چھوٹا پامیر نیم خانہ بدوش کرغیز چرواہے گرمیاں د‏‏ی چراگاہ دے لئی استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ 1978 وچ تقریبا تمام باشندے [[ثور انقلاب|ثور انقلاب دے]] نتیجے وچ [[پاکستان]] فرار ہوگئے سن ۔ اس دے بعد بہت سارے کرغیز [[تردی]] ہجرت کر گئے ، لیکن اکتوبر 1979 وچ ، [[افغانستان وچ سوویت جنگ|افغانستان]] اُتے [[افغانستان وچ سوویت جنگ|سوویت قبضے دے بعد]] ، تقریبا 200 کرغیزاں دا اک گروپ لٹل پامیر واپس چلا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.juldu.com/Pamir/HERMANN%20KREUTZMANN.pdf|title=Hermann Kreutzmann (2003) ''Ethnic minorities and marginality in the Pamirian Knot''|accessdate=2010-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303173840/http://www.juldu.com/Pamir/HERMANN%20KREUTZMANN.pdf|archivedate=2016-03-03}}</ref> 2003 وچ 140 یورت گھرانے سن ۔ <ref name="erdkunde"/> وادی [[مارکوپولو بھیڑ|مارکو پولو بھیڑ]] ، آئیکس تے دوسرے جنگلی جانوراں د‏‏ی آبادی د‏‏ی کفالت کردی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.juldu.com/Gallery/Afghanistan/Little/index_little.html Juldu.com: Little Pamir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126163450/http://www.juldu.com/Gallery/Afghanistan/Little/index_little.html |date=2025-01-26 }}</ref> قدرتی ماہر جارج شیچلر نے علاقے وچ جنگلی حیات د‏‏ی حفاظت دے لئی بین الاقوامی امن پارک دے قیام د‏‏ی وکالت د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nationalgeographic.com/adventure/best-of-adventure-2007/wildlife/george-schaller.html|title=Lifetime Achievement: Biologist George Schaller|accessdate=24 July 2010|publisher=National Geographic|year=2007|last=National Geographic|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014014343/http://www.nationalgeographic.com/adventure/best-of-adventure-2007/wildlife/george-schaller.html|archivedate=14 October 2007}}</ref> لٹل پامیر سڑک دے راستے تو‏ں سرہاد بروغیل دے نیڑے 5 دن دے فاصلے اُتے پگڈنڈیاں تک پہنچیا ا‏‏ے۔ <ref name="lp"/> اک کھردری سڑک تاجکستان وچ [[مرغاب، تاجکستان|مرغاب]] تو‏ں لٹل پامیر د‏‏ی طرف وی جاندی اے ، تے اوہ راستہ سی جس دے ذریعہ واخان دے مشرقی حصے اُتے سوویتاں نے قبضہ کيت‏‏ا سی۔ ہن سرحد بند کردتی گئی ا‏‏ے۔ سن 2000 وچ اس سڑک دا استعمال لٹل پامیر دے کرغیز باشندےآں نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م کرنے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی ، <ref>{{Cite web |title=Kreutzmann, H. (2000) ''Hard Times on the Roof of the World'' |url=http://www.afghanistannewscenter.com/news/2000/november/nov9k2000.htm |access-date=2020-09-24 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305014955/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2000/november/nov9k2000.htm |dead-url=yes }}</ref> تے 2003 وچ سرحد اُتے کچھ گھنٹےآں تک تجارتی میلہ لگیا۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:واخان]] [[گٹھ:افغانستان د‏‏یاں وادیاں]] [[گٹھ:ویکی ڈیٹا اُتے موجود متناسقات]] [[گٹھ:افغانستان]] 1mfh62v1c4xjyp5k914pn77dn6r1cwz 0 90292 711001 701053 2026-08-27T18:18:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711001 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|partof=the [[foreign involvement in the Syrian Civil War|foreign involvement]] in the [[شامی خانہ جنگی]], <br /> and the [[military intervention against ISIL]]|strength1='''Troop strength'''<br /> 4,300 personnel<ref>[https://web.archive.org/web/20151108215752/https://www.reuters.com/article/2015/11/08/us-mideast-crisis-syria-russia-idUSKCN0SX0H820151108 "Russian soldiers geolocated by photos in multiple Syria locations"], MARIA TSVETKOVA, 8 November 2015, Reuters. "U.S. security officials and independent experts told Reuters last week that Moscow had increased its forces in Syria to 4,000 personnel from an estimated 2,000. A U.S. defense official said multiple rocket-launcher crews and long-range artillery batteries were deployed outside four bases the Russians were using".</ref><ref name="abc">{{cite news|last1=News|first1=abc|title=Key moments in Russia's campaign, involvement in Syrian war|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/key-moments-russias-campaign-involvement-syrian-war-48083114|accessdate=17 June 2017|date=16 June 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170616170148/http://abcnews.go.com/International/wireStory/key-moments-russias-campaign-involvement-syrian-war-48083114|archivedate=16 June 2017|df=dmy-all}}Russia's Defense Ministry never said how many troops it has in Syria, but turnout figures in voting from abroad in the September 2016 parliamentary elections indicated that Russian military personnel in the Arab nation at the time likely exceeded 4,300.</ref><br /> '''[[Naval ship]]s'''<br /> 3 [[Buyan-class corvette|Buyan-M-class]] corvettes{{cn|date=February 2020}}<br /> 1 {{sclass2-|Gepard|frigate|2}}{{cn|date=February 2020}}<br /> 2 {{sclass-|Admiral Grigorovich|frigate|2}}<ref name="Sputnik" /><br /> 2 {{sclass2-|Vishnya|intelligence ship|2}}<br /> 4 [[Kilo-class submarine|Improved Kilo-class]] submarines<ref>{{cite web|url=http://www.defence24.pl/273075,rosyjskie-rakiety-manewrujace-uderzyly-w-is-wystrzelone-z-okretu-podwodnego|title=Rosyjskie rakiety manewrujące uderzyły w IS. Wystrzelone z okrętu podwodnego|publisher=|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12142271@egNews|title=Veliky Novgorod and Kolpino submarines fired the Kalibr cruise missiles from submerged position against the ISIS critical objects in Syria : Ministry of Defence of the Russian Federation|website=eng.mil.ru}}</ref><br /> 1 {{sclass-|Slava|cruiser|2}}<ref>{{cite news|url=http://m.nydailynews.com/news/world/russian-missile-cruiser-ordered-work-french-syria-article-1.2437679|title=Russian missile cruiser ordered to work with French in Syria|work=New York Daily News|date=17 November 2015|accessdate=24 November 2015}}</ref><br /> '''Kuznetsov aircraft carrier battlegroup'''<br /> 1 {{sclass-|Kuznetsov|aircraft carrier|2}}<br /> 1 {{sclass-|Kirov|battlecruiser|2}}<br /> 2 {{sclass-|Udaloy|destroyer|2}}s <br /> support vessels<br /><ref>[https://ria.ru/defense_safety/20161109/1481010338.html Голландская подлодка опасно приблизилась к кораблям ВМФ в Средиземном море] RIA Novosti, 9 November 2016.</ref><br /> '''[[Strategic bomber]]s'''<br /> 14 [[Tupolev Tu-22M|Tu-22M3]]<ref name="thedailybeast.com">{{cite web|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/11/17/russia-pounds-isis-with-biggest-bomber-raid-in-decades.html|title=Russia Pounds ISIS With Biggest Bomber Raid in Decades|work=The Daily Beast|accessdate=20 November 2015}}</ref><br /> 6 [[Tupolev Tu-95|Tu-95MSM]]<ref name="thedailybeast.com" /><br /> 5 [[Tupolev Tu-160|Tu-160]]<ref name="thedailybeast.com" /><br /> '''[[Tactical bomber]]s'''<br /> 12 [[Sukhoi Su-24|Su-24]]M2<br /> 8 [[Sukhoi Su-34|Su-34]]<ref>{{cite web|url=http://theaviationist.com/2015/09/29/su-34-have-arrived-in-syria/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929100519/http://theaviationist.com/2015/09/29/su-34-have-arrived-in-syria/|archivedate=29 September 2015|title=Russian Marines Position Themselves in Eastern Latakia|work=The Aviationist|date=29 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref><br /> '''[[Attack bomber]]s'''<br /> 4 [[Sukhoi Su-25|Su-25]]SM<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2015/09/21/these-are-the-28-jets-russia-now-has-in-syria/|title=This is the airpower Russia has in Syria|author=Thomas Gibbons-Neff|date=21 September 2015|work=The Washington Post|accessdate=30 September 2015}}</ref><br /> '''[[لڑاکا طیارہ]]'''<br /> 4 [[سخوئی سو-27]]SM<ref>{{cite web|url=http://vpk.almaz-media.ru/news/28123|title=Восемь Су-34 и звено Су-27СМ3 усилили авиагруппу ВКС РФ в Сирии - Еженедельник "Военно-промышленный курьер"|website=vpk.almaz-media.ru|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314163507/http://vpk.almaz-media.ru/news/28123|archivedate=14 March 2016|df=dmy-all}}</ref><br /> 4 [[Su-30]]SM<ref>{{cite web|url=https://www.stratfor.com/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923060311/https://www.stratfor.com/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archivedate=23 September 2015|title=Russian Fighter Aircraft Arrive in Syria|work=Stratfor|date=21 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref><br /> 4 [[سخوئی سو-35]]S<ref name="rgdispatch" /><br /> 4 [[MiG-29SMT]]<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/BBCSteveR/status/907711353128964097|title=The Russian air base near Latakia earlier today. We're back here nearly 2 years after Russia launched its military operation in Syria.pic.twitter.com/PVVAKVE7Cj|first=Steve|last=Rosenberg|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://armstrade.org/includes/periodics/news/2017/0914/104043149/detail.shtml|title=ЦАМТО / Новости / "Коммерсант": МиГ-29СМТ пройдет испытание Сирией|website=armstrade.org}}</ref><br /> 4 [[Sukhoi Su-57|Su-57]]<ref>[https://www.theguardian.com/world/2018/feb/22/new-russian-stealth-fighter-spotted-in-syria New Russian stealth fighter spotted in Syria: Two Su-57 jets are the latest high-tech military system Russia has deployed in Syria conflict] ''The Guardian'', 22 February 2018.</ref><ref name="riatwomore" /><br /> '''[[Interceptor aircraft]]'''<br /> [[MiG-31]]BM{{cn|date=February 2020}}<br /> '''[[Reconnaissance aircraft]]'''<br /> [[Beriev A-50|A-50U]]<ref>{{Cite journal|last=Ripley|first=Tim|title=Russia operates 'Mainstay' AEW&Cs over Syria|journal=Jane's Defence Weekly|volume=53|issue=10|date=13 January 2016|publisher=Jane's Information Group|location=Surrey, UK|issn=0265-3818}}</ref><ref name="newsruspotted" /><br /> [[Ilyushin Il-18|Il-20M1]]<br /> [[Tupolev Tu-204#Tu-214R|Tu-214R]]<ref>[http://newsru.com/world/16feb2016/tu214p.html Аналитики обнаружили в Сирии секретный российский самолет-разведчик] NEWSru, 16 February 2016.</ref><ref>{{cite news|last=Cenciotti|first=David|url=http://theaviationist.com/2016/02/15/tu214r-deployed-to-syria/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160216093222/http://theaviationist.com/2016/02/15/tu214r-deployed-to-syria/|archivedate=16 February 2016|title=Russia has just deployed its most advanced spyplane to Syria|work=The Aviationist|date=15 February 2016|accessdate=1 March 2016}}</ref><br /> '''[[Attack helicopter]]'''<br /> 12 [[میل ایم آئی - 24|Mi-24P/35M]] <ref name="stratfor.com 15Oct15">{{cite web|url=https://www.stratfor.com/sample/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|title=Russian Fighter Aircraft Arrive in Syria|work=Stratfor|accessdate=8 October 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015222707/https://www.stratfor.com/sample/analysis/russian-fighter-aircraft-arrive-syria|archivedate=15 October 2015|df=dmy-all}}</ref><br /> 6 [[Mi-28]]N<ref name="alligators">{{cite web|url=http://rg.ru/2015/11/30/vertolet-site-anons.html|title=В Сирии заметили Ка-52 и Ми-28Н|author=Илья Щеголев|work=[[Rossiyskaya Gazeta]]|date=30 November 2015|accessdate=26 March 2016}}</ref><br /> 4 [[Kamov Ka-50#Ka-52 "Alligator"|Ka-52]]<ref name="alligators" /><br /> '''[[Utility helicopter]]'''<br /> 4 [[Mi-8]]AMTSh<br /> '''[[Unmanned aerial vehicle|UAV]]'''<br /> [[Orlan-10]]<br /> [[IAI Searcher|Forpost]]<ref>{{cite web|url=http://warfiles.ru/show-109997-forpost-zamechen-v-nebe-nad-siriey.html|title="Форпост" замечен в небе над Сирией|work=warfiles.ru|accessdate=1 March 2016}}</ref><br /> '''Ground arms and equipment'''<br /> '''[[Unmanned ground vehicle|UGV]]'''<br /> Uran-6<ref>{{cite web|url=http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201603302207-a6qb.htm|title="Уран-6" используют российские военные для разминирования Пальмиры|publisher=|accessdate=2 May 2016}}</ref><br /> '''[[MRAP]]'''<br /> [[Kamaz Typhoon]]{{cn|date=February 2020}}<br /> '''[[Infantry mobility vehicle|IMV]]'''<br /> [[GAZ Tigr]]<ref>{{cite web|url=https://sputniknews.com/military/201606131041257462-russia-combat-vehicle-syria/|title=Desert Tiger: Russian-Made Armored Vehicle Well-Proven in Syrian Conflict|last=Sputnik|website=sputniknews.com}}</ref><br /> [[Iveco LMV|Iveco Rys']]<ref>{{cite web|url=https://defence.ru/editors-choice/pod-palmiru-perebrosili-risi-i-taifuni-dlya-saperov-video/|title=Под Пальмиру перебросили "Рыси" и "Тайфуны" для саперов (видео)|publisher=|access-date=2020-10-01|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314151944/https://defence.ru/editors-choice/pod-palmiru-perebrosili-risi-i-taifuni-dlya-saperov-video/|dead-url=yes}}</ref><br /> '''[[Short-range ballistic missile|SRBM]]''' (presumed)<br /> 2 [[9K720 Iskander]] (SS-26) missile launchers<ref>[http://www.timesofisrael.com/israeli-satellite-captures-nuclear-capable-russian-missiles-in-syria/ Israeli satellite spots launchers for Russian nuclear-capable missiles in Syria] The Times of Israel, 6 January 2017.</ref><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/report-russias-dangerous-iskander-m-ballistic-missiles-are-18991|title=Report: Russia's Dangerous Iskander-M Ballistic Missiles Are Now in Syria|first=Dave|last=Majumdar|website=The National Interest}}</ref><br /> '''[[Surface-to-air missile|SAM]]'''<br /> 3 [[Pantsir-S1|SA-22]],<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/22/world/middleeast/russia-deploys-ground-attack-aircraft-to-syrian-base.html|title=Russia Expands Fleet in Syria With Jets That Can Attack Targets on Ground|first1=Eric|last1=Schmitt|first2=Neil|last2=MacFarquhar|date=21 September 2015|work=The New York Times|accessdate=16 October 2015}}</ref> other anti-aircraft and anti-missile weapons,<ref>[http://newsru.com/russia/05nov2015/zrk.html Главком ВКС РФ признал: в Сирию были переброшены зенитные ракетные системы] [[NEWSru]], 5 November 2015.</ref> including [[S-400 (missile)|S-400]],<ref name="triumfdepl" /> [[S-300VM]],<ref>{{cite web|url=http://vz.ru/politics/2016/10/5/836243.html|title=Истерика США от размещения С-300ВМ в Сирии имеет исчерпывающее объяснение|publisher=}}</ref> and [[Vityaz missile system|Vityaz (S-350E)]] <small>(unconfirmed officially)</small><ref>[http://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13960702000495 Advanced Russia-Made Air-Defense System Deployed in Central Syria] [[Fars News Agency]], 24 September 2017.</ref>|combatant3={{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}} '''[[Army of Conquest]]''' <small>(2015–17)</small><ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/11903702/Russias-Vladimir-Putin-launches-strikes-in-Syria-on-Isil-to-US-anger-live-updates.html|title=US and Russian military to hold urgent talks over Syria crisis after Putin defies West|work=The Telegraph|accessdate=30 September 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[Tahrir al-Sham]]''' <small>(2017–present)</small> <br />'''Supported by''': * {{flag|Saudi Arabia}} <small>(2015–17)</small><ref name=AlJazeeraAmerica>{{cite web|url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/10/8/gulf-states-increase-arms-to-syrian-rebels-over-russian-intervention.html |title= Gulf states increase arms to Syrian rebels in counter to Russia airstrikes |author=Tom Kutsch|date=8 October 2015|publisher=[[Al Jazeera America]]|accessdate=1 November 2015}}</ref><ref name="weekly" /> * {{flag|Qatar}}<ref name="weekly">{{cite news |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |author=Gareth Porter |newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 May 2015|author-link=Gareth Porter}}</ref> * {{flag|Turkey}}<ref name="auto1">{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150513214636/http://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-crisis-turkey-and-saudi-arabia-shock-western-countries-by-supporting-antiassad-jihadists-10242747.html |archivedate=13 May 2015 |title=Turkey and Saudi Arabia alarm the West by backing Islamist extremists the Americans had bombed in Syria |author=Kim Sengupta |newspaper=The Independent |date=12 May 2015}}</ref><ref>"[https://web.archive.org/web/20151031131151/http://news.yahoo.com/army-conquest-rebel-alliance-pressures-syria-regime-090529121.html 'Army of Conquest' rebel alliance pressures Syria regime]". Yahoo News. 28 April 2015.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailysabah.com/diplomacy/2016/10/15/syria-peace-talks-end-in-lausanne-without-significant-progress|title=Syria peace talks end in Lausanne without significant progress|work=Daily Sabah|date=15 October 2016}}</ref> ---- '''{{flag|Syrian opposition}}''' * {{flagicon|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]]<ref name=FSA>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/09/30/Russia-launches-airstrikes-against-ISIS-in-Syria.html|title=Russia unleashes first wave of airstrikes in Syria|date=30 September 2015|publisher=Al Arabiya}}</ref> * {{flagicon image|Official Flag of Syrian Turkmen.jpg}} [[Syrian Turkmen Brigades]]<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34910389|title=Who are the Turkmen in Syria?|publisher=BBC|date=24 November 2015|accessdate=25 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/news/turkey-blasts-russian-warplane-out-of-the-sky-says-jet-violated-its-airspace-pilots-fate-unclear|title=Syrian rebels fired on parachuting Russian pilots, killing at least one after Turkey shot down warplane: official|publisher=National Post|date=24 November 2015|accessdate=13 December 2015}}</ref> * {{flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[Jaysh al-Islam]]<ref name="fisk">{{cite news|last=Fisk |first=Robert |url=https://www.independent.co.uk/voices/syria-s-moderates-have-disappeared-and-there-are-no-good-guys-a6679406.html |title=Syria's 'moderates' have disappeared... and there are no good guys |work=The Independent|date=4 October 2015 |accessdate=8 October 2015}}</ref><br />'''Supported by''': * {{flag|Saudi Arabia}} <small>(2015–17)</small><ref name=AlJazeeraAmerica /><ref>{{cite news|url=http://www.businessinsider.com/syria-rebels-and-tow-missiles-2015-10|title=Saudi Arabia just replenished Syrian rebels with one of the most effective weapons against the Assad regime|publisher=[[Business Insider]] |date=9 October 2015}}</ref> * {{flag|Turkey}}<ref>{{cite news|url=http://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-fm-turkey-supports-free-syrian-army-peshmerga/107563|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120090503/http://www.aa.com.tr/en/turkey/turkish-fm-turkey-supports-free-syrian-army-peshmerga/107563|archivedate=20 November 2015|title=Turkey supports Free Syrian Army|publisher=[[Anadolu Agency]]|date=25 October 2014}}</ref> * {{flag|United States}} <small>(2015–17)</small><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/13/world/middleeast/syria-russia-airstrikes.html |title=U.S. Weaponry Is Turning Syria into Proxy War With Russia |work=[[نیو یارک ٹائمز]] |date=12 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/airdrops-ammunition-rebels-fighting-isil-syria-151012153543003.html|title=US drops ammunition to rebels fighting ISIL in Syria|publisher=[[الجزیرہ]] |date=13 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. weapons reaching Syrian rebels|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/cia-begins-weapons-delivery-to-syrian-rebels/2013/09/11/9fcf2ed8-1b0c-11e3-a628-7e6dde8f889d_story.html|newspaper=Washington Post|date=11 September 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=U.S. MILITARY WILL LEAVE SYRIA BASE IN DEAL WITH RUSSIA, REPORTS SAY|url=https://www.newsweek.com/us-military-will-give-major-syria-base-deal-russia-reports-say-948272|publisher=Newsweek|date=29 May 2018}}</ref>{{Ref label|america|a}} ---- {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[Syrian Democratic Forces]] <small>([[Deir ez-Zor campaign (2017–19)#Opening of a second front|2017–2019]])</small><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sdf/u-s-backed-militias-says-russian-jets-struck-its-fighters-in-east-syria-idUSKCN1C0118?il=0 |title=U.S.-backed militias says Russian jets struck its fighters in east Syria |author= |work=[[روئٹرز]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-warplanes-bomb-kurdish-forces-east-deir-ezzor-reports/ |title=BREAKING: Russian warplanes bomb Kurdish forces in east Deir Ezzor: reports |author=Andrew Illingworth |work=[[al-Masdar News]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330160525/https://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-warplanes-bomb-kurdish-forces-east-deir-ezzor-reports/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-artillery-shells-kurdish-forces-deir-ezzor-reports-update/ |title=Syrian Army, Russian artillery shells Kurdish forces in east Deir Ezzor: reports [Update] |author=Andrew Illingworth |work=[[al-Masdar News]] |date=25 September 2017 |accessdate=25 September 2017 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330160520/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-artillery-shells-kurdish-forces-deir-ezzor-reports-update/ |dead-url=yes }}</ref>|commander1={{flagicon|Russia}} '''[[ولادیمیر پیوٹن]]'''<br />{{flagicon|Russia}} [[Sergey Shoygu]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Valery Gerasimov]]<br />{{flagicon|Russia}} [[Viktor Bondarev]]<br />{{flagicon|Russia}} Sergey Rudskoy<br /><small>(Chief of Gen Staff. Ops. Dept.)</small><br /> {{flagicon|Russia}} [[Aleksandr Dvornikov]]<ref>[http://rg.ru/2016/03/23/aleksandr-dvornikov-dejstviia-rf-v-korne-perelomili-situaciiu-v-sirii.html Командующий группировкой войск РФ в Сирии дал первое интервью]. Rossiskaya Gazetta.</ref><br /><small>September 2015–June 2016</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Alexander Zhuravlyov]]<ref>[http://ria.ru/syria/20160722/1472574876.html Источник: назначен новый командующий российской группировкой войск в Сирии] RIA, 22 July 2016.</ref><br /><small>July–December 2016</small><br />{{flagicon|Russia}} Andrey Kartapolov<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3186590 Андрей Картаполов возглавляет группировку российских войск в Сирии с 19 декабря] [[Kommersant]], 6 January 2017.</ref><br /><small>December 2016–March 2017</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Sergey Surovikin]]<br /><small>March 2017–December 2017</small><ref>[https://www.rbc.ru/politics/02/11/2017/59faf43e9a7947fe3ef01c99 Российской группировке в Сирии нашли нового командующего] [[RBK Group]], 2 November 2017</ref><br />{{flagicon|Russia}} [[Alexander Zhuravlyov]]<ref>[http://www.interfax.ru/russia/600990 В Минобороны опровергли сообщения о замене командующего российской группировкой в Сирии] Interfax, 21 February 2018.</ref><br /><small>December 2017–September 2018</small><br />{{flagicon|Russia}} Sergey Kuralenko<br /><ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/5619925 С начала операции ВКС в Сирии прошло три года] [[TASS]], 30 September 2018.</ref><small>September–October 2018</small><br />{{flagicon|Russia}} Alexander Lapin<ref>[http://www.ural.aif.ru/society/persona/komanduyushchiy_cvo_uehal_voevat_ostaviv_v_shtabe_okruga_dve_vakansii Командующий ЦВО уехал воевать, оставив в штабе округа две вакансии: Генерал-лейтенант Александр Лапин возглавил группировку российских войск в Сирии] ural.aif.ru (АиФ-Урал), 24 October 2018.</ref><br /><small>October 2018–January 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} Sergey Surovikin<ref name="serdyuk" /><br /><small>January 2019–April 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Andrey Serdyukov]]<ref name="serdyuk">[https://www.kommersant.ru/doc/3940399 Командующего ВДВ десантировали в Сирию. Российские силы в республике возглавил Андрей Сердюков] Kommersant, 12 April 2019.</ref> <small>April 2019–September 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} Alexander Chaiko<ref name="chaiko">[https://www.interfax.ru/russia/684036 Минобороны РФ сменило командующего российской группировкой в Сирии] Interfax, 13 November 2019.</ref><br /><small>Since September 2019</small><br />{{flagicon|Russia}} [[Valery Asapov]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Russia}} Maj Gen Vyacheslav Gladich {{KIA}}<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/08/18/russian-general-killed-by-explosive-device-in-syria-agencies-a71189|title=Russian General Killed by 'Explosive Device' in Syria: Agencies|date=18 August 2020}}</ref>|commander2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Abu Ibrahim al-Hashimi al-Qurashi]]''' <small>(Leader since 31 October 2019)</small><br /> {{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[ابوبکر البغدادی]]'''{{KIA}} <small>(Leader)</small><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو محمد العدنانی]]{{KIA}} <small>(Spokesperson)</small><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو سلیمان الناصر]]{{KIA}} <small>(Replacement Military Chief)</small><ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.com/if-isis-leader-abu-bakr-al-baghdadi-killed-who-caliph-islamic-state-group-1721638|title=If ISIS Leader Abu Bakr al-Baghdadi Is Killed, Who Is Caliph of the Islamic State Group?|author=Alessandria Masi|date=11 November 2014|work=International Business Times}}</ref><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو علی الانباری]]{{KIA}} <small>(Deputy, Syria)</small>{{fact|date=April 2020}}<br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[ابو عمر الشیشانی]]{{KIA}} <small>(Senior commander in Syria) </small><ref name="al-Shishani dead1">{{cite news|url=http://www.el-balad.com/1244483|agency=ElBalad|title=Kadyrov Claims Red-Bearded Chechen Militant al-Shishani Dead|date=14 November 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128064913/http://www.el-balad.com/1244483|archivedate=28 January 2015|df=dmy-all}}</ref><ref name="al-Shishani dead2">{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/kadyrov-syria-shishani-chechen-death-us-batirashvili/26690236.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|title=Kadyrov Says Islamic State's Leader From Georgia Killed|date=14 November 2014}}</ref><br /> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Gulmurod Khalimov]]{{KIA}}<small>(Minister of war in Syria)</small><ref name="auto4">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/09/russia-offensive-syria-islamic-state-moscow-washington.html|title=Don’t let the Islamic State slip the noose in Syria|access-date=23 September 2017|date=11 September 2017|archive-date=12 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912033518/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/09/russia-offensive-syria-islamic-state-moscow-washington.html|dead-url=}}</ref> {{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} [[Abu Muhammad al-Shimali]]{{KIA}} <small>(Senior leader)</small><ref name="auto4" />|commander3={{flagicon|Syrian opposition}}{{Flagicon image|Flag of the 1st Coastal Division.svg}} Basil Zamo{{KIA}} <small>(1st Coastal Division chief of staff)</small><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-latakia-idUSKCN0SE0M420151020|title=Third Russian air strike on Syrian rebel group kills leader|work=Reuters|date=20 October 2015}}</ref><br /> {{flagicon|Syrian opposition}}[[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|18px]] [[Abu Yahia al-Hamawi]]<ref>{{cite web|url=http://www.joshualandis.com/blog/abu-yahia-al-hamawi-ahrar-al-shams-new-leader/|title=Abu Yahia al-Hamawi, Ahrar al-Sham's New Leader|publisher=Syria Comment|date=12 September 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> <small>(Leader of Ahrar al-Sham)</small><br />{{flagicon|Syrian opposition}}[[File:Logo of Ahrar al-Sham.svg|18px]] Nimr Al-Shukri{{KIA}} <small>(Top military commander of Ahrar al-Sham)</small><ref>{{cite web |url=http://www.syriahr.com/?p=154831 |script-title=ar:استشهاد القائد العسكري لقطاع حلب في حركة فجر الشام ومسؤولين في الحركة بغارات جوية على مدينة حلب |access-date= 17 February 2017|language=ar}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}}{{flagicon image|Logo of Jaysh al-Islam.jpg}} [[Zahran Alloush]]{{KIA}} <small>(emir of Jaysh al-Islam)</small><br /> {{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}}{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} [[Abdullah al-Muhaysini]] <small>(Top sharia judge of the Army of Conquest and later a senior member of Tahrir al-Sham)</small><br />{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}}{{flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} Abu Rida al-Turkistani{{KIA}} <small>(Leader of TIP)</small><ref>https://web.archive.org/web/20170113222919/https://microsyria.com/2017/01/13/%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%8D-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B1%D9%83%D8%B3%D8%AA/%7Caccess-date%3D 15 January 2017</ref><br />{{flagicon image|Al-Liwaa.svg}} Abu Salman al-Belarusi (Abu Rofiq){{KIA}}<small>(Leader of Malhama Tactical)</small><ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/QalaatAlMudiq/status/1162105125839745036|title=#Syria: reports emerging tonight Abu Salman Belarus, military commander of Malhama Tactical, was killed today in Greater #Idlib. He played prominent role in training 100s of Rebels, including #HTS "Red Bands". |last=Al Mudiq|first=Qalaat|date=2019-08-15|website= @QalaatAlMudiq|language=en|access-date=2019-08-15}}</ref> ---- {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[ابو محمد الجولانی]]''' <small>(Leader of Tahrir al-Sham)</small><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} '''[[Abu Jaber Shaykh|Abu Jaber]]''' ({{small|[[Majlis-ash-Shura|Shura]] head of Tahrir al-Sham}})<br />[[File:Flag of the Al-Nusra Front.svg|25px]][[File:Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg|border|25px]] Salahuddin Shishani{{KIA}} <small>(al-Nusra Front and Tahrir al-Sham top military commander)</small><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/chechen-commander-killed-in-syria-2017-12|title=A prominent Chechen commander in Syria has been killed, reportedly by a Russian airstrike|first=Caleb|last=Weiss|website=Business Insider}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Hajer al-Homsi{{KIA}} <small>(al-Nusra Front top military commander)</small><ref>{{cite web|url=http://news.trust.org/item/20160908213024-skwoe/|title=Air strike kills top commander of former Nusra group in Syria|work=Reuters|date=9 September 2016|access-date=1 October 2020|archive-date=29 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929040232/http://news.trust.org/item/20160908213024-skwoe/|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Ahmad al-Ghizai{{KIA}} <small>(al-Nusra Front security service chief)</small><br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} Abu Ubeidah al-Kansafra{{KIA}}<small> (Top military commander of Tahrir al-Sham)</small><ref>[https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ A prominent Tahrir al-Sham commander killed in southern Idlib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211007174152/https://english.iswnews.com/11874/a-prominent-tahrir-al-sham-commander-killed-in-southern-idlib/ |date=2021-10-07 }}, Islamic World News</ref>{{Unreliable source?|date=April 2020}}<br /> '''Field commanders of Tahrir al-Sham and Al-Nusra Front:''' {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Sulman al-Saudi{{KIA}}<ref name="nusraleadersk">{{cite web|url=https://www.almasdarnews.com/article/al-qaeda-leadership-dozens-jihadists-wiped-russian-missile-strike-idlib/|title=Al-Qaeda leadership, dozens of jihadists wiped out by Russian missile strike in Idlib|author=Andrew Illingworth|language=en|publisher=Al Masdar|date=2017-09-27|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807010216/https://www.almasdarnews.com/article/al-qaeda-leadership-dozens-jihadists-wiped-russian-missile-strike-idlib/|dead-url=yes}}</ref>{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu al-Abbas Anadin{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Hasan{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Walid al-Mustafa{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} Abu Mudjagid{{KIA}}<ref name="nusraleadersk" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg}} 12 unknown military commanders{{KIA}}<br /><ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/syria-russia-nusra-front-commander-injured/28772946.html|title=Russia Says Injures Al-Nusra Front Leader, Kills 12 Field Commanders In Air Strike|access-date= 6 October 2017}}</ref><br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abul Baha Al-Asfari{{KIA}} <small>(al-Nusra Front operations chief in Aleppo and Hama)</small><ref name="auto3">{{cite web|url=https://www.rt.com/news/367205-syria-nusra-commanders-killed-strikes/|title= 3 Nusra commanders, dozens of jihadists killed in airstrikes from Russian aircraft carrier – MoD|author=|language=|publisher=RT|date=2016-11-11}}</ref>{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Muhammad Helala{{KIA}}<ref name="auto3" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Jaber Harmuja{{KIA}}<ref name="auto3" />{{better source|not a reliable source for HTS/rebel issues|date=April 2020}}<br />{{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} Abu Abdollah Jabal{{KIA}} <small>(al-Nusra Front senior commander in Aleppo)</small><ref>https://en.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13950402000792|access-date= 13 July 2016</ref><br />|units1={{flagicon image|Banner of the Armed Forces of the Russian Federation (obverse).svg}} '''[[Russian Armed Forces]]''': * {{flagicon image|Flag of the Air Force of the Russian Federation.svg}} [[روسی فضائيہ]]<ref name="Latakia">{{cite web|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-pounds-al-qaeda-in-latakia-and-hama/|title=Russian Air Force Pounds Al-Qaeda in Latakia and Hama|author=Leith Fadel|work=Al-Masdar News|accessdate=1 October 2015|date=30 September 2015|archive-date=30 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930235759/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-pounds-al-qaeda-in-latakia-and-hama/|dead-url=yes}}</ref> * {{flagicon image|Naval Ensign of Russia.svg}} [[روسی بحريہ]]<ref>Anne Bernard, Andrew E. Kramer (7 October 2015): [https://www.nytimes.com/2015/10/08/world/middleeast/russia-syria-conflict.html Escalating Syria Attack, Russia Fires Missiles From Warships], ''The New York Times''.</ref> ** [[File:Sleeve Insignia of the Russian Black Sea Fleet.svg|18px]] [[Black Sea Fleet]] ** [[File:Sleeve Insignia of the Russian Caspian Flotilla.svg|18px]] [[Caspian Flotilla]]<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/russia-turns-backwater-navy-syria-missile-strikes-174017802.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151027232800/http://news.yahoo.com/russia-turns-backwater-navy-syria-missile-strikes-174017802.html|archivedate=27 October 2015|title=Russia turns to backwater navy for Syria missile strikes|agency=Reuters|date=9 October 2015|accessdate=9 October 2015}}</ref> * [[File:Emblem of the GRU.svg|22px]] [[Main Intelligence Directorate (Russia)|Main Intelligence Directorate (GRU)]] * {{flagicon image|Герб ССО.png|border=no}} [[Special Operations Forces (Russia)|Special operations forces]] * [[File:Small emblem of Military Police of Russia.svg|22px]] [[Military Police (Russia)|Military Police]] * {{flagicon image|Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif}} [[Foreign Intelligence Service (Russia)|Foreign Intelligence Service (SVR)]] ** {{Interlanguage link multi|Zaslon (SVR)|ru|3=%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5)|lt=Zaslon}}<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/russia-said-to-redeploy-special-ops-forces-from-ukraine-to-syria-1445636834|title=Russia Said to Redeploy Special-Ops Forces From Ukraine to Syria|work=The Wall Street Journal|date=23 October 2015|accessdate=27 October 2015}}</ref> * [[File:Flag of the Russian Federal Security Service.svg|22px]] [[Federal Security Service|Federal Security Service (FSB)]] ** Spetsgruppa "K" advisors<ref name="FSB">[https://www.almasdarnews.com/article/jihadists-kill-4-russian-soldiers-in-western-aleppo/ Jihadists kill 4 Russian soldiers in western Aleppo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200311103159/https://www.almasdarnews.com/article/jihadists-kill-4-russian-soldiers-in-western-aleppo/ |date=2020-03-11 }}<br />[https://meduza.io/en/news/2020/02/03/four-fsb-special-forces-officers-reportedly-killed-in-syria Four FSB special forces officers reportedly killed in Syria]<br />[https://www.themoscowtimes.com/2020/02/03/4-russian-special-forces-officers-killed-in-syria-reports-a69139 4 Russian Special Forces Officers Killed in Syria – Reports]</ref> * [[Wagner Group]] {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} '''[[Armed Forces of the Islamic Republic of Iran]]''': * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|IRGC]] ** [[Basij]] * {{flagicon image|Flag of the Islamic Republic of Iran Army.svg}} [[ايرانی فوج]]|units2={{flagdeco|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[Military activity of ISIL|Military of ISIL]]'''|units3={{flagicon|Syrian opposition}} [[آزاد شامی فوج]] * [[Levant Front]]<ref name="DW" /> * {{Flagicon image|Logo of the Free Idlib Army.svg}} [[Free Idlib Army]] ** {{flagicon image|Alternate flag of the Mountain Hawks Brigade.png}} [[Mountain Hawks Brigade]]<ref name=reuters1oct>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-syria-idUSKCN0RV41O20151001|title=Iran troops to join Syria war, Russia bombs group trained by CIA|agency=Reuters|date=1 October 2015}}</ref> ** {{flagicon image|Insignia of the 13th Division.svg}} [[13th Division (Syrian rebel group)|13th Division]]<ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/rebels-us-made-missiles-turning-tide-against-regime-183722367.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151019030907/http://news.yahoo.com/rebels-us-made-missiles-turning-tide-against-regime-183722367.html|archivedate=19 October 2015|title=Rebels say US-made missiles turning tide against regime|agency=Agence France-Presse|date=13 October 2015|accessdate=13 October 2015}}</ref> ** {{flagicon image|Flag of the Northern Division (Syrian rebel group).jpg}} [[Northern Division (Syrian rebel group)|Northern Division]] * {{flagicon image|Logo of the Army of Glory.png}} [[Jaish al-Izzah]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/30/russia-launches-first-airstrikes-against-targets-in-syria-says-us|title=US accuses Russia of 'throwing gasoline on fire' of Syrian civil war|work=The Guardian|date=30 September 2015|accessdate=2 October 2015}}</ref> * {{flagicon image|Flag of the Jaysh al-Nasr.svg}} [[Jaysh al-Nasr]] ---- {{flagicon image|Emblem of the Jaish al-Fatah.svg|border=no}} [[Army of Conquest]] <small>(2015–17)</small><br /> {{flagicon image|Flag of Hayat Tahrir al-Sham.svg|size=23px}} [[Tahrir al-Sham]] <small>(2017–present)</small> * {{flagicon image|Flag of Jabhat al-Nusra.jpg}}{{flagicon image|Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg}} [[al-Nusra Front]]<ref>{{cite web|url= https://www.theguardian.com/world/2015/oct/13/syria-al-qaida-group-jabhat-al-nusra-terror-attacks-russia |title= Syrian war's al-Qaida affiliate calls for terror attacks in Russia |work=The Guardian|date=13 October 2015}}</ref> * {{flagicon image|Al-Liwaa.svg}} [[Harakat Nour al-Din al-Zenki]] * [[Liwa al-Haqq (Idlib, Syria)|Liwa al-Haqq]] {{flagicon image|Flag of Jund al-Aqsa.svg}} [[Jund al-Aqsa]] <small>(Until Feb. 2017)</small><ref name="leaves for Raqqa">{{cite web|url=http://syriadirect.org/news/search-for-the-dead-begins-in-idlib-after-islamic-state-linked-brigade-leaves-for-raqqa/|title=Search for the dead begins in Idlib after Islamic State-linked brigade leaves for Raqqa|website=Syria Direct}}</ref><br /> {{Flagicon image|Flag of the Turkistan Islamic Party in Syria.svg}} [[Turkistan Islamic Party in Syria]]<ref>{{cite web|url=http://www.foxnews.com/world/2015/11/29/russian-strikes-kill-18-wound-dozens-according-to-syrian-opposition.html|title=Russian strikes kill 18, wound dozens, according to Syrian opposition|work=Fox News}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Ajnad al-Sham.png}} [[Ajnad al-Sham]]<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/10/us-mideast-crisis-syria-aleppo-idUSKCN0S30J220151010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014023849/https://www.reuters.com/article/2015/10/10/us-mideast-crisis-syria-aleppo-idUSKCN0S30J220151010|archivedate=14 October 2015|title=Islamic State closes in on Syrian city of Aleppo; U.S. abandons rebel training effort|agency=Reuters|date=9 October 2015|accessdate=9 October 2015}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of Ahrar ash-Sham.svg}} [[Ahrar ash-Sham]]<br /> {{Flagicon image|Flag of the Sham Legion.svg}} [[Sham Legion]]<br /> [[Malhama Tactical]]<br /><small>(since 2017)</small>|strength2='''Islamic State of Iraq and the Levant:'''<br /> 30,000–100,000 fighters <small>(per the [[سی آئی اے]] and the [[Iraqi Kurdistan]] Chief of Staff)</small><ref name="ISIL has 200,000 fighters">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/war-with-isis-islamic-militants-have-army-of-200000-claims-kurdish-leader-9863418.html|title=Islamic State has 200,000 fighters, claims Kurdish leader|first=Patrick|last=Cockburn|location=Erbil, Iraqi Kurdistan|newspaper=[[The Independent]]|date=16 November 2014|accessdate=22 December 2014}}</ref><br /> Small numbers of tanks and assorted armored vehicles<ref name="nearly 5,000 bombs dropped on ISIL">{{cite web|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2015/01/08/U-S-led-forces-drop-nearly-5-000-bombs-on-ISIS-.html|title=US-led forces drop nearly 5,000 bombs on ISIS|publisher=Al Arabiya|date=8 January 2015|accessdate=8 January 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4226717.ece?shareToken=f90094518fabc34e4ca7f4a59e7a3990#tab-5|title=Fears of massacre as Isis tanks lead assault on Kurdish bastion|work=The Times|date=4 October 2014}}</ref>|combatant1='''{{flag|Russia}}'''<br />{{flag|Iran}}<br />{{flag|Armenia}} <small>(non-combat role)</small><ref>{{cite web|url= https://jamestown.org/program/understanding-armenias-syrian-gamble/|title= Understanding Armenia's Syrian Gamble |publisher= Jamestown Foundation|accessdate= 29 September 2018}}</ref><ref>{{cite web|url= https://eurasianet.org/armenia-sends-military-deminers-and-medics-to-support-russian-mission-in-syria|title= Armenia sends military deminers and medics to support Russian mission in Syria|publisher= EurasiaNet|accessdate= 11 February 2019}}</ref><br /> '''In support of''': * {{flag|Syria}} ---- '''{{flag|Russia}}''' '''In support of''': * {{flagicon image|Flag of Syrian Democratic Forces.svg}} [[Syrian Democratic Forces]] ({{small|2016<ref name=rapid>{{cite web|url= http://www.middleeasteye.net/news/kurdish-rainmakers-northern-syria-1590231482|title= Syrian Kurds use Russian and US support to make rapid advances|date= 17 February 2016|work= Middle East Eye}}</ref><ref>{{cite web|url= http://aa.com.tr/en/turkey/russia-backing-pyd-fighters-in-syrias-azez-region/482307|archiveurl= https://web.archive.org/web/20151208135521/http://aa.com.tr/en/turkey/russia-backing-pyd-fighters-in-syrias-azez-region/482307|archivedate= 8 December 2015|title= Russian support for PKK's Syrian arm PYD|agency= Anadolu Agency}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.i24news.tv/en/news/international/middle-east/93884-151128-kurds-attack-turkish-sponsored-syrian-opposition-forces-with-russian-help|title= Kurds attack Turkish-backed Syrian opposition forces with Russian help|agency= i24 News|date= 28 November 2015}}</ref><ref>{{cite news|url= http://rudaw.net/english/middleeast/syria/28112015|title= YPG advances near Turkey's border|agency= Rudaw Media Network|date= 28 November 2015}}</ref>–2017<ref>{{Cite news|url= https://www.independent.co.uk/voices/syria-isis-russia-kurdish-ypg-happening-in-secret-a7857471.html|title= Russian-Kurdish-Syrian military cooperation is happening in secret|date= 2017-07-24|work= The Independent|access-date= 2017-12-11|language= en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url= http://theregion.org/article/11879-sdf-units-coordinating-efforts-in-syria-with-russia-despite-cooperation-with-u-s-pyd|title= SDF units coordinating efforts in Syria with Russia despite cooperation with U.S. – PYD|last= theregion.org|access-date= 2017-12-11|accessdate= 2020-10-01|archivedate= 2017-12-11|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171211213632/http://theregion.org/article/11879-sdf-units-coordinating-efforts-in-syria-with-russia-despite-cooperation-with-u-s-pyd}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.dw.com/en/syrian-kurds-seize-territory-from-is-with-us-russian-support/a-41633566|title= Syrian Kurds seize territory from IS with US, Russian support |work= Deutsche Welle|language= en|access-date= 2017-12-11}}</ref><ref>{{Cite news|url= https://www.dailysabah.com/syrian-crisis/2017/12/04/russia-says-it-provides-air-cover-to-ypg-in-eastern-syria|title= Russia says it supplies air cover to YPG in eastern Syria|work= DailySabah|access-date= 2017-12-11}}</ref>}}) ---- '''{{flag|Russia}}'''<br /> '''In support of:''' * {{flag|Turkey}}<ref name=al-bab /> ({{small|2017, against [[داعش]] during [[Operation Euphrates Shield]]}})|strength3='''Free Syrian Army''':<br /> Between 45,000 and 60,000 fighters (disputed)<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/who-is-russia-bombing-in-syria-the-groups-set-for-fight-to-the-death-isis-al-nusra-a6675751.html |title=Who is Russia bombing in Syria? The militant groups determined to fight to the death |newspaper=The Independent |date=1 October 2015}} – [[Patrick Cockburn]] stated that "The Free Syrian Army was always a mosaic of fractions and is now largely ineffectual."</ref><br /> '''Islamic Front :''' <small>(2015 only)</small><br /> 40,000<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140109230922/https://www.reuters.com/article/2014/01/09/us-syria-crisis-rebels-factbox-idUSBREA080SW20140109|archivedate=9 January 2014|title=Factbox: Syria's rebel groups|author=Richard Hall|agency=Reuters|date=9 January 2014}}</ref>–70,000<ref name="Front to back">{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2014/03/04/front-to-back/|title=Front to Back|work=Foreign Policy}}</ref> ---- '''Tahrir al-Sham:'''<br /> ca. 31,000<ref name="surfacing">{{cite web|url=http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|title=Syria: Surfacing of 'Hai'at Tahrir al-Sham' Threatens Truce – ASHARQ AL-AWSAT English|first=Asharq|last=Al-awsat|date=30 January 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215122504/http://english.aawsat.com/2017/01/article55366551/syria-surfacing-haiat-tahrir-al-sham-threatens-truce|archivedate=15 February 2017|df=dmy-all}}</ref><br /> '''Ahrar al-Sham''':<br /> 10,000–21,000<ref name="killing ground">{{cite web|url=http://www.atimes.com/article/syrias-idlib-groomed-islamist-killing-ground/|title=Is Syria's Idlib being groomed as Islamist killing ground?|publisher=Asia Times|access-date=2020-10-01|archive-date=2018-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117183812/http://www.atimes.com/article/syrias-idlib-groomed-islamist-killing-ground/|dead-url=yes}} "''Last January, Idlib sank into a "rebel civil war" as fighting broke out between Jabhat al-Nusra and the Turkish-backed Ahrar al-Sham, a militia in the Syrian north that boasts of a powerbase of at least 20,000 fighters.''"</ref><ref>{{cite web|title=Syrian opposition merger in Jan 2017|url=https://syria.liveuamap.com/en/2017/26-january-syrian-opposition-factions-merging-approx-of-10000|publisher=archicivilians|accessdate=26 January 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/2017/03/15/al-qaeda-is-swallowing-the-syrian-opposition/|title=Al Qaeda Is Starting to Swallow the Syrian Opposition|author=Charles Lister|publisher=Foreign Policy|date=15 March 2017}} "''HTS and Ahrar al-Sham are the most militarily powerful, with the former likely commanding 12,000 to 14,000 fighters and the latter closer to 18,000 to 20,000."''</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus153-Zelin.pdf|title=How Al Qaeda survived drones, uprisings and the Islamic State|author=Aaron Y Zelin|publisher=Washington Institute for Near East Policy|date=June 2017|access-date=2020-10-01|archive-date=2020-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007172250/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus153-Zelin.pdf|dead-url=yes}}''"Overnight [after its January 2017 expansion], Ahrar al-Sham had gained approximately 8,000 additional fighters to supplement its already large membership of 12,000."''</ref>|casualties1=117 servicemen killed <small>(officially per [[Ministry of Defence (Russia)|Russia′s MoD]])</small><ref name=lost112>[http://tass.com/defense/1023714 Russia lost 112 servicemen over three years of counter-terror operation in Syria – MP]<br />[https://www.almasdarnews.com/article/russian-soldier-killed-in-attack-by-turkish-backed-rebels/ Russian soldier killed in attack by Turkish-backed rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806231627/https://www.almasdarnews.com/article/russian-soldier-killed-in-attack-by-turkish-backed-rebels/ |date=2020-08-06 }}<br /> [https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201903252156-p16f.htm The Ministry of Defense of the Russian Federation reported the death of three Russian soldiers in Syria], March 25, 2019.</ref><br />8 planes and 7 helicopters [[List of aviation shootdowns and accidents during the Syrian Civil War|lost]]<ref name=lost112 /><br />2 [[BTR-80|BTRs]] destroyed<ref name=lost112 /> For Russian [[Private military company|PMCs]] killed [[Russian Armed Forces casualties in Syria#Private military contractors|see here]]<br />|casualties2=5,361 killed <small>(according to [[Syrian Observatory for Human Rights|SOHR]])</small><ref name="Second month in a row">{{cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=167398|title= Second month in a row {{!}} Russian airstrikes leave no civilian fatalities |work=SOHR|date=May 30, 2020|accessdate=May 30, 2020}}</ref><br />85,000 killed<small> (Unidentified faction. Listed as 'terrorists' according to [[Ministry of Defence (Russia)|Russia′s MoD]])</small><ref name=lost112 />|casualties3=6,128 killed <small>(according to SOHR)</small><ref name="8622 civilians">{{cite web |url=http://www.syriahr.com/?p=371683 |script-title=ar:على الرغم من وقف إطلاق النار المتواصل منذ 26 يوماً.. استشهاد 27 مدنياً بضربات جوية روسية خلال شهر آذار/مارس 2020 |work=SOHR |date=July 1, 2020 |access-date=July 1, 2020}}</ref><br />{{flagicon|Turkey}} 38 soldiers killed <ref>{{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/russian-bombing-mistake-kills-three-turkish-soldiers-in-syria-20170210-gu9r5d.html|title=Russian bombing mistake kills three Turkish soldiers in Syria|first=Suleiman Al-Khalidi and Daren|last=Butler|date=10 February 2017|website=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/en/?p=155503|title=Nearly 45 regime and Turkish soldiers and rebels killed in shelling and violent battles on Al-Nayrab frontline, east of Idlib • The Syrian Observatory For Human Rights|date=21 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/syrian-turkish-armies-engage-in-new-deadly-clashes-in-idlib-1.621238|title=Syrian, Turkish armies engage in new deadly clashes in Idlib}}</ref>|casualties4=8,651 civilians killed <small>(according to SOHR)<ref>{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/en/177267/|title=July 2020 {{!}} Russian airstrikes kill civilian in Al-Bab and tens of ISIS members in the Syrian desert • The Syrian Observatory For Human Rights|date=1 July 2020}}</ref></small><br />6,856 civilians killed (according to SNHR)<ref>{{Cite web|url=http://sn4hr.org/blog/2018/09/24/civilian-death-toll/|title=Civilian Death Toll|first=Syrian Network For Human|last=Rights|date=18 July 2020}}</ref></small><br />|notes=|campaignbox={{Campaignbox Syrian Civil War}}|combatant2={{flagicon|Islamic State of Iraq and the Levant}} '''[[داعش]]'''|combatants_header=|image=[[File:Syrian civil war September 2015.png|border|325px]] [[File:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|border|325px]]|map_type=|image_size=|border=|caption='''Top:''' Territorial map of the Syrian Civil War in September 2015<br /> '''Bottom:''' Current territorial map of the Syrian Civil War<br /> {{legend0|#ebc0b5|[[Syrian Army|Syrian Government Army]]}} {{legend0|#cae7c4|[[Syrian opposition|Syrian National Army & others]]}} {{legend0|#e2d974|[[Syrian Democratic Forces]]}} {{legend0|#e6e6e6|[[Tahrir al-Sham]]}} {{legend0|#b4b2ae|[[داعش|ISIL]]}}<br />{{small|''(For a more detailed, up-to-date, interactive map, see [[سانچہ:شام خانہ جنگی دا تفصیلی نقشہ|here]].'')}}|date=30 September 2015 – present<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=09|day1=30|year1=2015}})|place=[[شام]]|width=450px|coordinates=|map_relief=|status=|latitude=|longitude=|map_size=|map_marksize=|map_caption=|map_label=|territory=|result=Ongoing * Pro-government forces increase controlled territory four-fold from 19,000 sq km to 78,000 sq km<ref>{{cite web|url= http://www.vpk-news.ru/news/36917|title= (in Russian)|publisher= |access-date= 2020-10-01|archive-date= 2017-07-03|archive-url= https://web.archive.org/web/20170703183904/http://vpk-news.ru/news/36917|dead-url= yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.com/defense/957539|title=Russian aircraft deliver almost 6,000 strikes on gunmen in Syria in 2 months|website=TASS}}</ref> * Major pro-government strategic gains across Syria<ref>{{cite web|author1= Genevieve Casagrande|author2= Christopher Kozak|author3= Jennifer Cafarella|url= http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Syria%2090%20Day%20Forecast%2024%20FEB%202016(1).pdf|title= Syria 90-Day Forecast: The Assad Regime and Allies in Northern Syria|publisher= [[Institute for the Study of War]]|date= 24 February 2016|accessdate= 1 June 2016}}</ref> * Russian forces partially withdraw in mid-March 2016<ref>{{cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syria-civil-war-russia-military-withdrawal-vladimir-putin-a6930846.html|title= Vladimir Putin orders Russian military to begin withdrawal from Syria|author= Laura Pitel, Nadia Beard|date= 14 March 2016|work= The Independent|accessdate= 2 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.foxnews.com/world/2016/03/14/putin-orders-russian-troops-to-begin-pulling-out-syria.html|title= Putin orders Russian troops to begin pulling out of Syria|publisher= Fox News|accessdate= 2 May 2016}}</ref><ref>{{cite web|url= http://tribune.com.pk/story/1065894/obama-putin-discuss-russias-partial-withdrawal-from-syria/|title= Obama, Putin discuss Russia's 'partial withdrawal' from Syria|date= 15 March 2016|work= The Express Tribune|accessdate= 2 May 2016}}</ref> * [[روسی فضائيہ]] in indefinite deployment,<ref>{{cite web|url= https://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-considers-indefinite-deployment-syria/|title= Russian Air Force considers indefinite deployment in Syria|first= News|last= Desk|date= 6 October 2016|work= [[Al-Masdar News]]|access-date= 1 October 2020|archive-date= 7 October 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20161007190812/https://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-considers-indefinite-deployment-syria/|dead-url= yes}}</ref> air-strikes to continue post-withdrawal.<ref>{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35812371|title= Syria conflict: Russia 'to continue air strikes' after withdrawal|publisher= BBC News|accessdate= 2 May 2016}}</ref> Detachments of [[Russian Military Police]] patrol and conduct internal security operations in support of Syrian government<ref name="NPR.org 2019 Mil Pol">{{cite web | title=Russia Finds Itself In The Middle As Turkey Continues Offensive In Syria | website=NPR.org | date=2019-10-15 | url=https://www.npr.org/2019/10/15/770417197/russia-finds-itself-in-the-middle-as-turkey-continues-offensive-in-syria | access-date=2020-04-28}}</ref><ref name="Semenov Mil Pol">{{cite web | last=Semenov | first=Kirill | title=Russia, Turkey conduct first joint patrol in Idlib | date= 19 March 2020 | website=Al-Monitor | url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2020/03/russia-turkey-syria-idlib-m4-patrol.html | access-date=2020-04-28}}</ref> * [[Spetsnaz|Russian special forces]] are still on the ground in Syria (especially in Idlib) where they provide training and support attacks on the rebels as of September 2019. * In response to Turkey launching [[ترکی دا شمال مشرقی شام اُتے حملہ،2019]], [[Syrian Army]] supported by Russian forces enter [[منبج]], [[الثورہ]], [[الرقہ]], [[Ain Issa]], [[Tell Tamer]] and [[کوبانی]] as of October 2019 after a deal is reached with the [[Syrian Democratic Forces|SDF]]<ref name="Los Angeles Times 2019 Manbij">{{cite web | title=News Analysis: Russian and Syrian troops take the place of Kurdish forces in key cities | website=Los Angeles Times | date=2019-10-23 | url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-10-23/russian-forces-syrian-border-under-new-accord | access-date=2020-04-28}}</ref><ref name="xinhuanet.com">{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|title=Syrian army enters Kurdish-held city, air base to help counter Turkish assault|website=www.xinhuanet.com|access-date=2020-10-01|archive-date=2019-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014120837/http://www.xinhuanet.com/english/2019-10/14/c_138471125.htm|dead-url=yes}}</ref><ref name="timesofisrael.com">{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/syrian-army-moves-to-confront-turkish-forces-as-us-withdraws/|title=Syrian army moves to confront Turkish forces as US withdraws|website=www.timesofisrael.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/|title=Syrian forces enter key border town|date=16 October 2019|agency=Times|accessdate=1 October 2020|archivedate=17 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017083113/https://time.com/5703009/syrian-forces-border-town-turkish-plans/}}</ref>|conflict=}} [[فائل:Soukhoï frappant une position ennemie en Syrie.png|thumb| شام دے اُتے اک بمباری مشن دے دوران اک روسی ایس یو 34 KAB-500S-E گائیڈڈ بم گرارہیا اے ]] '''شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ روسی فوجی مداخلت''' دا آغاز ستمبر 2015 وچ شامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں باغی گروپاں دے خلاف فوجی امداد د‏‏ی سرکاری درخواست دے بعد ہويا سی ۔ <ref name="latimes">{{حوالہ ویب|url=https://www.latimes.com/world/europe/la-fg-kremlin-oks-troops-20150930-story.html|title=Russia launches airstrikes in Syria amid U.S. concern about targets|date=30 September 2015|accessdate=7 October 2015|website=Los Angeles Times|last=Patrick J. McDonnell|last2=W.J. Hennigan|last3=Nabih Bulos}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Russia carries out first air strikes in Syria|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/09/russian-carries-air-strikes-syria-150930133155190.html|publisher=Al Jazeera|accessdate=1 October 2015|date=30 September 2015}}</ref> اس مداخلت وچ ابتدائی طور اُتے شمال مغربی شام وچ اہداف دے خلاف خیمیم اڈے اُتے تعینات روسی طیارےآں دے فضائی حملے ، تے شامی حکومت دے مخالف شام دے حامی عسکریت پسند گروپاں دے خلاف ، جنہاں وچ شامی قومی اتحاد ، [[داعش|دولت اسلامیہ عراق تے لیونت]]<nowiki/>شامل سن (شامل ني‏‏‏‏ں۔ داعش) ، النصرہ فرنٹ (شام وچ [[القاعدہ]]) تے فتح دا لشکر۔<ref>{{cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/08/syrian-general-russian-strikes-helping-ground-offensive|title=Clashes between Syrian troops, insurgents intensify in Russian-backed offensive|date=8 October 2015|accessdate=10 October 2015|work=U.S. News & World Report}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/10/10/us/politics/ap-us-cia-syrian-rebels.html|work=The New York Times|title=Officials: CIA-Backed Syrian Rebels Under Russian Blitz|date=10 October 2015|accessdate=10 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/syrian-army-general-says-new-ground-offensive-backed-by-russian-air-strikes-will-eliminate-a6686086.html|title=Syrian army general says new ground offensive backed by Russian air strikes will 'eliminate terrorists'|first=Lizzie|last=Dearden|date=8 October 2015|accessdate=10 October 2015|work=The Independent}}</ref>اس دے علاوہ ، روسی اسپیشل آپریشن فورسز تے فوجی مشیر شام وچ تعینات ني‏‏‏‏ں۔ مداخلت تو‏ں پہلے ، شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ <ref>{{cite news|url=https://rg.ru/2016/03/23/aleksandr-dvornikov-dejstviia-rf-v-korne-perelomili-situaciiu-v-sirii.html|work=[[Rossiyskaya Gazeta]]|title=Сирия: русский гром|date=23 March 2016|accessdate=22 July 2016}}</ref> روسی مداخلت بنیادی طور اُتے شامی فوج نو‏‏ں اسلحہ تے سامان د‏‏ی فراہمی اُتے مشتمل سی۔ <ref name="RusArmsShipment2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16797818|title=Russian arms shipments bolster Syria's embattled Assad|first=Richard|last=Galpin|date=10 January 2012|accessdate=4 February 2012|publisher=BBC News}}</ref>دسمبر 2017 دے آخر وچ ، روسی حکومت نے کہیا کہ اس د‏ی فوج مستقل طور اُتے شام وچ تعینات کيت‏ی جائے گی۔<ref name="reutersestablperm2">{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-bases/russia-establishing-permanent-presence-at-its-syria-bases-ria-cites-minister-idUSKBN1EK0HD|title=Russia establishing permanent presence at its Syria bases: RIA|date=26 December 2017|work=Reuters}}</ref> {{شامی خانہ جنگی}} اس کارروائی دے آغاز دے فورا بعد ، روسی عہدے داراں دا حوالہ دتا گیا کہ ، دولت اسلامیہ ورگی [[دہشت گردی|دہشت گرد]] تنظیماں تو‏ں لڑنے دے علاوہ ، روس دے اہداف وچ شام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مختلف حکومت مخالف گروہاں تو‏ں علاقہ واپس لینے وچ مدد کرنا شامل اے جنہاں اُتے [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا دا]] لیبل لگیا ہويا اے تے شام وچ امریکی زیرقیادت مداخلت بطور "اعتدال پسند حزب اختلاف" ، جو اک وسیع تر جغرافیائی سیاسی مقصد اے جو امریکی اثر و رسوخ نو‏‏ں پس پشت ڈالدا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2015 وچ ٹیلیویژن انٹرویو وچ ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے کہیا کہ فوجی آپریشن نو‏‏ں پوری طرح تو‏ں پہلے ہی تیار کرلیا گیا سی۔ انہاں نے شام وچ روس دے مقصد نو‏‏ں "شام وچ جائز طاقت نو‏‏ں مستحکم کرنے تے سیاسی سمجھوتہ دے لئی حالات پیدا کرنے" د‏‏ی تعریف کيتی۔ اکتوبر 2016 دے اک ٹی وی انٹرویو وچ ، جنرل لیونڈ ایوشوف نے کہیا کہ مشرق وسطی تو‏ں ہائیڈرو کاربن پائپ لائناں د‏‏ی تعمیر نو‏‏ں روکنے دے لئی روس د‏‏ی تنازعہ وچ شامل ہونا انتہائی اہ‏م اے ، جو گیج پروم دے لئی تباہ کن ہوئے گا تے اس دے نتیجے وچ [[روس|روسی فیڈریشن]] دے بجٹ دے لئی وی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Российский генерал признал, что РФ воюет в Сирии чтобы обеспечить сбыт "Газпрому" в Европу|url=https://gordonua.com/news/worldnews/rossiyskiy-general-priznal-chto-rf-voyuet-v-sirii-chtoby-obespechit-sbyt-gazpromu-v-evropu-153498.html|website=gordonua.com|accessdate=2020-05-25}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Вечер с Владимиром Соловьевым. Эфир от 04.10.2016|url=https://russia.tv/video/show/brand_id/21385/episode_id/1377297/video_id/1526511/|date=2016-10-04|website=russia.tv|language=ru|accessdate=2020-05-25|quote=L. Ivashov: - If Russia did not engage in Syria and support the Assad regime, our budget would face the most severe difficulties by now. Three pipelines are competing there. Quatar has just discovered one of the largest gas resources: 51 trillions 50 billions of condensate. The first pipeline they attempted to lay was to Europe, through Syria and Turkey, where Turkey would become the operator. B. Nadezhdin: - So we entered the Syrian conflict to ensure demand for Gazprom? L. Ivashov: - Yes, for our survival.}}</ref><ref name=":3" /> 2017 دے آخر تک ، مداخلت نے شام د‏‏ی حکومت دے لئی اہ‏م فائدے حاصل کیتے ، جس وچ مارچ 2016 وچ دولت اسلامیہ تو‏ں پالمیرا د‏‏ی واپسی شامل سی ، دسمبر 2016 وچ حلب دے وڈے شہر نو‏‏ں واپس لے جانا ، جس نے تن سالہ طویل محاصرہ توڑ دتا۔ نومبر 2017 وچ دیر الزور تے اس شہر اُتے کنٹرول حاصل کرنا ۔ جنوری 2017 دے اوائل وچ ، روسی مسلح افواج دے چیف آف جنرل اسٹاف ویلری گیریسموف نے کہیا کہ ، مجموعی طور اُتے ، [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ]] نے 19،160 جنگی مشن انجام دتے تے "دہشت گرداں دے بنیادی ڈھانچے" اُتے 71،000 حملے کیتے۔ <ref>[https://rg.ru/2017/01/10/amerikanskij-b-52-razbombil-mirnuiu-derevniu.html Американский Б-52 разбомбил сирийскую деревню] ''[[Rossiyskaya Gazeta]]'', 10 January 2017.</ref> دسمبر 2017 دے آخر وچ ، روسی وزیر دفاع نے کہیا کہ روسی فوج نے متعدد ہزار دہشت گرداں دا خاتمہ کيتا اے جدو‏ں کہ 48،000 روسی سروس ممبراں نے شام وچ روسی آپریشن دے دوران "جنگی تجربہ حاصل کيتا" سی۔ <ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/56472 Расширенное заседание коллегии Министерства обороны] kremlin.ru, 22 December 2017.</ref><ref>[https://www.rg.ru/2017/12/23/bolee-48-tysiach-rossijskih-voennyh-poluchili-opyt-v-sirii.html Более 48 тысяч российских военных получили опыт в Сирии] [[Rossiyskaya Gazeta]], 23 December 2017.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://rg.ru/2017/12/22/shojgu-armiia-poluchila-bescennyj-boevoj-opyt-i-gotova-k-zashchite-otechestva.html|title=Шойгу: Армия получила бесценный боевой опыт и готова к защите Отечества|website=Российская газета|language=ru|accessdate=2019-10-31}}</ref><ref name=":3" /> [[مملکت متحدہ|برطانیہ وچ ]] مقیم حامی حزب اختلاف شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس (ایس او ایچ آر) نے دسیا اے کہ ستمبر 2015 وچ مداخلت د‏‏ی شروعات تے فروری 2016 دے اختتام دے دوران ، روسی فضائی حملےآں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 1700 شہری ہلاک ہوئے ، جنہاں وچ زیادہ تو‏ں زیادہ افراد شامل ني‏‏‏‏ں۔ 200 بچے۔ سیرین نیٹ ورک فار ہیومن رائٹس (ایس این ایچ آر) تے خلاف ورزیاں دے دستاویزات سنٹر (وی ڈی سی) نے اس تعداد نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ دسدے ہوئے 2،000 تو‏ں زیادہ رکھیا۔ ایس این ایچ آر د‏‏ی رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ روسی حملےآں وچ دولت اسلامیہ یا شام د‏‏ی فوج تو‏ں زیادہ شہری ہلاک ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="guard1">[https://www.theguardian.com/world/2016/mar/15/russian-airstrikes-in-syria-killed-2000-civilians-in-six-months Russian airstrikes in Syria killed 2,000 civilians in six months] The Guardian, 15 March 2016.</ref><ref name="newsweek">{{حوالہ ویب|url=http://www.newsweek.com/russia-has-killed-more-syrian-civilians-assad-or-isis-last-month-report-426775|title=In January, Russia topped a dark league table, a Syria watchdog reports.|date=15 February 2016|publisher=}}</ref><ref name="5081civilians">{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/2016/03/31/45570|title=Russian warplanes kill 5081 civilians 40% of them were civilians|website=sohr.com|date=31 March 2016}}</ref><ref name="sky">{{حوالہ ویب|url=http://news.sky.com/story/1645573/russia-guilty-of-syria-war-crimes-says-amnesty|title=Russia Guilty Of Syria War Crimes, Says Amnesty|website=News.sky.com|date=21 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref> استعمال شدہ ہتھیاراں وچ [[ثقلی گولہ|بے ساختہ بم]] ، کلسٹر بم ، سفید فاسفورس تے تھرموبارک ہتھیاراں د‏‏ی طرح انجیریاں شامل سن۔ <ref>[http://www.thetimes.co.uk/article/russia-unleashes-lethal-aerial-arsenal-on-aleppo-q73c8dll3 Russia unleashes lethal aerial arsenal on Aleppo] by Tom Parfitt, 22 June 2016, [[The Times]].</ref><ref name=":1">{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2015/12/20/russia/syria-extensive-recent-use-cluster-munitions|title=Russia/Syria: Extensive Recent Use of Cluster Munitions &#124; Human Rights Watch|website=Hrw.org|date=|accessdate=28 February 2016}}</ref><ref name=":2">{{حوالہ ویب|url=https://citeam.org/russia-today-covering-up-war-crimes-in-syria/|title=Russia Today covering up war crimes in Syria {{!}} Conflict Intelligence Team|website=citeam.org|accessdate=20 June 2016|archivedate=26 June 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160626122641/https://citeam.org/russia-today-covering-up-war-crimes-in-syria/}}</ref> ستمبر 2017 دے آخر تک ، ایس او ایچ آر نے دسیا کہ روسی فضائی حملےآں وچ 5،703 شہری ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں اک چوتھائی بچے ، النصرہ فرنٹ تے ہور باغی فوج دے 4،258 داعش جنگجوواں تے 3،893 عسکریت پسنداں دے ہمراہ سن ۔ <ref name="14000civilians">{{حوالہ ویب|url=https://www.syriahr.com/en/?p=90825|title=More than 7700 civilian casualties are the victims of Russian bombardment in 31 months and regime's warplanes kill about 25500 civilians since the start of the Syrian revolution • The Syrian Observatory For Human Rights|date=30 April 2018}}</ref><ref name=":3" /> مداخلت نے حکومتاں نو‏‏ں پیش قیاسی خطوط اُتے متنازعہ کردتا۔ [[چین]] ، [[مصر]] ، [[عراق]] تے [[بیلاروس]] سمیت روس دے نال نیڑےی سفارتی تے معاشی تعلقات رکھنے والے ملکاں نے عام طور اُتے مداخلت د‏‏ی حمایت د‏‏ی ا‏‏ے۔ امریکا دے نیڑے حکومتاں دے ردعمل عموما اس دے برعکس ہُندے سن ، متعدد حکومتاں روس د‏‏ی طرف تو‏ں اس جنگ وچ کردار ادا کرنے د‏‏ی مذمت کردیاں سن تے شامی حکومت دے [[جنگی جرائم]] وچ اس د‏ی سرگرمی نو‏‏ں اجاگ‏ر [[جنگی جرائم|کردی]] سن۔ [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] تے [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے روس اُتے جنگی جرائم دا ارتکاب کيتا جاندا اے تے جان بجھ کر عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنا، نے کہیا اے <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.hrw.org/news/2018/02/22/syria/russia-international-inaction-civilians-die|title=Syria/Russia: International Inaction as Civilians Die|publisher=Human Rights Watch}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/02/syria-relentless-bombing-of-civilians-in-eastern-ghouta-amounts-to-war-crimes/|title=Syria: Relentless bombing of civilians in eastern Ghouta amounts to war crimes|publisher=Amnesty International}}</ref> امریکی حکومت کیت‏‏ی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی تے نافذ کردتی اے اقتصادی پابندیاں شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے دے لئی روس دے خلاف، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-40551042|title=US sanctions against Russia over Ukraine and Syria to remain|publisher=BBC}}</ref> تے حکا‏م [[اقوام متحدہ]] وچ روسی مداخلت د‏‏ی مذمت کردے ہوئے کہیا گیا اے کہ روس جنگی جرائم دا ارتکاب کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref name="The Guardian">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/25/russia-accused-war-crimes-syria-un-security-council-aleppo|title=Russia accused of war crimes in Syria at UN security council session|publisher=The Guardian}}</ref> روسی حکا‏م نے منفی بیانات نو‏‏ں غلط تے سیاسی محرک قرار دیندے ہوئے مسترد کردتا اے ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/av/world-middle-east-35587757/syria-conflict-russia-rejects-syria-war-crime-claim|title=Russia rejects Syria war crime claim|publisher=BBC}}</ref> تے کہیا اے کہ اس دے نقاد "بربریت" دا ارتکاب ک‏ر رہ‏ے نيں ، اس طرح باغی گروہاں د‏‏ی حمایت کرنے والی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی سخت مذمت کيتی جارہی ا‏‏ے۔ <ref name=":3" /> == پس منظر تے تیاری دا مرحلہ == شام دے خانہ جنگی نو‏‏ں 2011 تو‏ں متعدد حزب اختلاف (حکومت مخالف) گروہاں تے حکومت دے نال نال انہاں دے مقامی تے غیر ملکی حمای‏تی اڈاں دے وچکار چھیڑ دتا گیا ا‏‏ے۔ 2014 دے بعد تو‏ں ، شام د‏‏ی سرزمین دے اک اہ‏م حصے دا دعوی [[داعش|اسلامی دولت اسلامیہ تے لیونٹ نے کيتا سی]] ، جو بین الاقوامی سطح اُتے دہشت گرد دے طور اُتے تسلیم شدہ اک ادارہ ا‏‏ے۔ ملک دے شمال مغرب وچ ، حزب اختلاف دا مرکزی گروہ [[القاعدہ|القاعدہ سے]] وابستہ النصرہ فرنٹ اے ، جس نے ہور متعدد چھوٹے چھوٹے اسلامی گروہاں دے نال اتحاد کيتا اے ، جنہاں وچو‏ں کچھ آزاد شامی فوج (ایف ایس اے) د‏‏ی چھتری وچ چل رہے سن ۔ ریاستہائے متحدہ امریکا تے اس دے علاقائی اتحادیاں د‏‏ی مدد تے اسلحہ ستمبر 2014 دے بعد تو‏ں ، امریکا د‏‏ی زیرقیادت اتحاد نے [[داعش|داعش دے]] خلاف شام وچ فضائی حملے کیتے سن ، جو وڈے پیمانے اُتے اپنے اہداف دے حصول وچ ناکا‏م دکھادی دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> روسی تے شامی عہدیداراں دے مطابق جولائ‏ی 2015 وچ شامی صدر [[بشار الاسد|بشار الاسد نے]] روس تو‏ں [[دہشت گردی|بین الاقوامی دہشت گردی سے]] نمٹنے دے لئی فضائی حملےآں دے لئی باضابطہ درخواست کيت‏ی سی ، جدو‏ں کہ شام دے فوجی مسائل نو‏‏ں حل کيتا سی۔ گمنام ذرائع دے حوالے تو‏ں میڈیا رپورٹس دے مطابق ، 2015 د‏‏ی پہلی ششماہی وچ شامی سرکاری فوج نو‏‏ں کئی وڈی [[شامی خانہ جنگی|دھچکیو‏ں]] دا سامنا کرنے دے بعد ، روسی مداخلت نو‏‏ں تیز کرنے دے لئی روس تے شام دے وچکار اک سیاسی معاہدہ طے پایا سی۔ مشترکہ مہم د‏‏ی تفصیلات اُتے روشنی ڈالنے دے لئی ایران د‏‏ی قدس فورس دے کمانڈر [[قاسم سلیمانی]] جولائ‏ی وچ [[ماسکو]] گئے سن (روسی حکا‏م دے ذریعہ سلیمان دے دورے د‏‏ی تردید کيتی گئی سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.kommersant.ru/Doc/2789564|title=Ъ – Иранский генерал потерялся между Тегераном и Москвой|website=kommersant.ru|accessdate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.svoboda.org/content/article/27188701.html|title=МИД России: иранский генерал Сулеймани в Москве не был|website=Радио Свобода|accessdate=16 October 2015}}</ref> )۔<ref name=":3" /> اگست 2015 وچ ، روس نے روس دے زیرانتظام جنگی طیارے ، ٹی 90 ٹینک تے توپ خانے دے نال نال جنگی فوجیاں نو‏‏ں شام دے بندرگاہ شہر [[لاتاکیا]] دے نیڑے ائیربیس اُتے بھیجنا شروع کيتا۔ <ref name="rdmdata">{{حوالہ ویب|url=http://kommersant.ru/doc/2836487|title=Россия в Сирии: вид сверху|last=|website=Kommersant|date=3 October 2015|accessdate=26 October 2015}}</ref><ref name="buildup">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/14/russia-sends-artillery-and-tanks-to-syria-as-part-of-continued-military-buildup|title=Russia sends artillery and tanks to Syria as part of continued military buildup|last=Alec Luhn|website=The Guardian|accessdate=9 October 2015|date=14 September 2015}}</ref><ref name=":3" /> 26 اگست 2015 نو‏‏ں ، روس تے شام دے وچکار اک معاہدہ طے پایا سی جس وچ شام دے ہمیم ہوائی اڈہ دے روس د‏‏ی جانب تو‏ں بلا معاوضہ تے بغیر وقت د‏‏ی کوئی حد دے استعمال کیت‏‏ی شرائط و استعمال کیت‏‏ی شرائط طے کيت‏یاں گئیاں سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160114/1359734984.html|script-title=ru:Договор о размещении авиагруппы РФ в САР заключен на бессрочный период|trans-title=The agreement on deployment of RF air force group is concluded for a limitless period|website=RIA Novosti|date=14 January 2015|accessdate=14 January 2016|quote=|language=ru}}</ref> ایہ معاہدہ ، جسنو‏ں روس د‏‏ی پارلیمنٹ نے اکتوبر 2016 وچ منظور کيتا سی ، روس دے عملے تے انہاں دے کنبہ دے افراد نو‏‏ں دائمی استثنیٰ تے ہور مراعات د‏‏ی منظوری دیندا اے جداں کہ ڈپلومیٹک تعلقات تو‏ں متعلق ویانا کنونشن نے تصور کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.ru/politika/3687095|script-title=ru:Дума ратифицировала соглашение о бессрочном размещении авиагруппы в Сирии|trans-title=Duma ratified agreement on limitless deployment of aviation group in Syria|website=TASS|date=7 October 2016|accessdate=8 October 2016|quote=|language=ru}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر 2015 وچ ، بحیرہ اسودی بحری بیڑے دے روس دے جنگی جہاز مشرقی بحیرہ روم دے علاقے وچ پہنچے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.usni.org/2015/10/05/russian-warships-in-eastern-mediterranean-to-protect-russian-strike-fighters-in-syria|title=Russian Warships in Eastern Mediterranean to Protect Russian Strike Fighters in Syria|website=USNI News|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر دے آخر وچ ، بغداد وچ [[روس – شام – ایران – عراق اتحاد|ایران ، عراق ، روس تے شام د‏‏ی طرف]] تو‏ں داعش دے خلاف اپنی کاروائیاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی اک مشترکہ انفارمیشن سنٹر قائم کيتا گیا سی۔ (نیوزمیڈیا وچ اس مرکز نو‏‏ں "بغداد وچ مشترکہ آپریشن روم" دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو 4 + 1 دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ چار ریاستاں دے علاوہ لبنانی شیعہ ملیشیا [[حزب اللہ|حزب اللہ بھی]] اشارہ کردی اے <ref name="pedal">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2015/10/15/middleeast/russia-syria-hardware-lister/|title=Why Russia is pressing the 'accelerate' pedal in Syria|publisher=CNN|accessdate=17 October 2015|date=15 October 2015}}</ref> )۔ اکتوبر وچ وسط اکتوبر وچ روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف دے بیان دے مطابق ، شام وچ اپنی کاروائیاں شروع ہونے تو‏ں پہلے ، روس نے امریکا نو‏‏ں بغداد وچ قائم انفارمیشن سینٹر وچ شامل ہونے د‏‏ی دعوت دتی سی لیکن اسنو‏ں "غیر تعمیری" جواب دینے د‏‏ی اطلاع ملی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews|title=Russia's Lavrov says Washington declines deeper military talks on Syria|website=NEWSru|accessdate=17 October 2015|archivedate=8 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208221320/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-lavrov-idUKKCN0S810P20151014?mod=related&channelName=worldNews}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/russia/14oct2015/lavrov.html|title="Это обидно": Лавров сообщил, что США отказались принять делегацию РФ для обсуждения сирийского кризиса|website=NEWSru|accessdate=16 October 2015}}</ref> برطانیہ وچ روس دے سفیر الیگزینڈر یاکووینکو دے مطابق ، روسی حکومت نو‏‏ں وی برطانیہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی تردید موصول ہوئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/uk/article4596253.ece|title=Britain has frozen us out, says Russian envoy|website=The Times|accessdate=26 October 2015|date=26 October 2015}}</ref> دسمبر 2015 دے آخر وچ ، ترکی دے صدر [[رجب طیب ایردوان|رجب اردگان]] نے کہیا کہ انہاں نے روسی صدر د‏‏ی اس اتحاد وچ شامل ہونے د‏‏ی پیش کش نو‏‏ں مسترد کردتا اے کیونجے اوہ "کسی ایداں دے صدر [اسد] دے نال نئيں بیٹھ سکدے نيں جس د‏‏ی قانونی حیثیت" انھاں مشکوک سی "۔ <ref name=":3" /> 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی فیڈرل اسمبلی دے ایوان [[ایوان بالا|بالا]] ، فیڈریشن کونسل نے روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن دی]] شام وچ [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ دی]] تعینا‏‏تی د‏‏ی درخواست منظور کرلئی- <ref name="gua">{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/sep/30/russian-parliament-grants-vladimir-putin-right-to-deploy-military-in-syria|title=Russian parliament grants Vladimir Putin right to deploy military in Syria|last=Shaun Walker|website=The Guardian|accessdate=30 September 2015|date=30 September 2015}}</ref> ايس‏ے دن ، مشترکہ انفارمیشن سنٹر وچ روسی نمائندہ بغداد وچ امریکی سفارت خانے پہنچیا تے درخواست کيتی کہ شام وچ ہدف بنائے گئے علاقے وچ کِسے وی امریکی فوج نو‏‏ں فوری طور اُتے اوتھ‏ے تو‏ں چلے جاواں۔ اس دے اک گھنٹہ دے بعد ، روسی زیر انتظام حکومت دے زیر قبضہ علاقے وچ مقیم روسی طیارےآں نے داعش تے ہور باغی اہداف دے خلاف واضح طور اُتے فضائی حملےآں دا آغاز کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=//www.bbc.com/news/world-middle-east-34399164|title=Syria crisis: Russia begins air strikes against Assad foes|publisher=ВВС News|date=30 September 2015}}</ref><ref name=":3" /> کے طور اُتے اس دے بعد اس دے نال نال شام وچ روسی آپریشن دے آغاز تو‏ں پہلے، روسی تجزیہ کاراں روس د‏‏ی فوجی تیاری دے شام وچ ''اصل'' سیاسی تے سفارتی تنہائی نو‏‏ں ختم کرنے کہ مغربی سلسلے وچ پوٹن اُتے عائد کيتا سی وچ ''دوسری گلاں'' دا مقصد کيتا سی یوکرائن د‏‏ی صورتحال دے نال <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.voanews.com/content/view-from-moscow-syria-move-aimed-at-ending-international-isolation/2984629.html|title=View from Moscow: Syria Move Aimed at Ending International Isolation|publisher=Voice of America|date=29 September 2015|accessdate=13 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2015/10/15/612916-vvyazhemsya-v-boi-tam-smotrite-sami|title=Ввяжемся в бой, а там смотрите сами: Россия изобретает новый тип дипломатии|website=[[Vedomosti]]|date=15 September 2015|accessdate=18 October 2015}}</ref> == روسی فوجی دستےآں د‏‏ی کاروائیاں == === ستمبر – اکتوبر 2015 === فضائی حملےآں دا پہلا سلسلہ 30 ستمبر 2015 نو‏‏ں [[حمص]] تے [[حماہ|حما دے]] شہراں دے آس پاس دے علاقےآں وچ ہويا ، جس نے مرکزی دھارے وچ حزب اختلاف نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ <ref name="latimes"/> روسی جنگی طیارےآں نے "[[محافظہ حمص|حمص صوبے]] وچ [[الرستن|الرستین]] ، [[تلبیسہ]] تے ظفرانیا وچ ، باغیاں دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا؛ [[محافظہ قنیطرہ|قنیطرہ صوبے]]<nowiki/>ماں ال تلول الحمر؛ [[سلمیہ]] شہر دے مضافات وچ واقع اک پنڈ ایدون [[حماہ|حما]] تے [[حمص]] دے درمیان ہرن فول تے سلامیہ دے مضافات "۔ مجموعی طور اُتے ، 20 پروازاں کيتیاں گئیاں۔ ابتدائی فضائی حملےآں وچ بیشتر [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ غیر ملکی باغی جنگجو|چیچن جنگجوؤں]] ، [[اسلامی محاذ (شام)|اسلامک فرنٹ]] دے جیش الاسلام (آرمی آف اسلام) ، تے فری سیرین آرمی دے ٹھکانےآں نو‏‏ں نشانہ بنایا جاندا سی ۔ <ref name=":3" /> [[حزب اللہ|حزب اللہ دے]] ذرائع ابلاغ المیادین دے مطابق ، یکم اکتوبر نو‏‏ں روسی طیارےآں دے ذریعہ جِشرو ایشگور دے آس پاس فتح یافتہ سعودی / ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ فوج اُتے بم حملہ کيتا گیا سی۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 30 فضائی حملے کیتے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.vice.com/article/after-denying-claims-theyre-killing-civilians-russia-has-launched-fresh-airstrikes-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001123750/https://news.vice.com/article/after-denying-claims-theyre-killing-civilians-russia-has-launched-fresh-airstrikes-in-syria|archivedate=1 October 2015|title=After Denying Claims They're Killing Civilians, Russia Has Launched Fresh Airstrikes in Syria|website=Vice News|date=1 October 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> ايس‏ے دن روسی فضائی حملےآں دا اک ہور سلسلہ رقیہ گورنری وچ [[داعش|داعش دے]] ٹھکانےآں اُتے ہويا۔ <ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (1).jpg|کھبے|thumb| روس دے زیر انتظام [[محافظہ لاذقیہ|لٹاکیہ گورنری دے]] صدر ، [[لاذقیہ|لٹاکیہ]] وچ روسی ایس۔ 24 جیٹ طیارہ۔ ]] [[فائل:Подготовка самолетов российской авиагруппы в Сирии к вылетам (6).jpg|کھبے|thumb| شام وچ جنگی جماعتاں دے لئی روسی فضائیہ دے اک طیارے د‏‏ی تیاری۔]] 2 اکتوبر د‏‏ی صبح وچ ، روسی ایئر فورس قدیم وچ آئی ایس آئی ایل اُتے چار فضائی حملےآں دا آغاز [[آشوری قوم|شامی]] دے شہر القریاتین ، تے T4-تدمر شاہراہ، [[محافظہ حمص|حمص صوبے]] . القریاتین وچ اک فضائی حملے وچ داعش دا اک کمانڈ اینڈ کنٹرول سنٹر تباہ کردتا گیا ، جدو‏ں کہ تیفور پلمیرا شاہراہ اُتے جاندے ہوئے اک داعش دے قافلے اُتے حملہ کيتا گیا۔ فضائی حملےآں دے بعد ، شامی فوج تے قومی دفاعی دستےآں نے دو گھینٹے د‏‏ی مصروفیت دے بعد داعش نو‏‏ں قصبہ مین تو‏ں باہر القریاتین د‏‏ی طرف دھکیل دتا جس وچ 18 عسکریت پسند ہلاک تے ZU-23-2 دے نال لگے ہوئے دو ٹیکنیکل تباہ ہوگئے۔ اس دے بعد شامی فورسز نے مرکزی سڑک د‏‏ی بحالی دے لئی القریاتین دے جنوب مغرب وچ جوابی حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-destroys-a-large-isis-convoy-in-east-homs-amid-the-syrian-armys-counter-attack/|title=Russian Air Force Destroys a Large ISIS Convoy in East Homs Amid the Syrian Army's Counter-Attack|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=3 October 2015|accessdate=5 October 2015|archivedate=6 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006011946/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-destroys-a-large-isis-convoy-in-east-homs-amid-the-syrian-armys-counter-attack/}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Russian Air Force Sukhoi Su-24 passes a Syrianair Airbus A320 at Latakia.jpg|thumb|300x300px| روسی سکھوئ ایس یو 24 دے اک گزر جاندا [[سیرین عرب ایئر لائنز|شامی ایئر]] ایئربس A320 اُتے باسل الاسد انٹرنیشنل ائیرپورٹ لطاکیہ وچ . ]] اسی دن ، روسی فضائیہ نے [[محافظہ حمص|حمص دے صوبے]] الراستن تے تلبیسہ وچ النصرہ فرنٹ دے ٹھکانےآں اُتے بمباری شروع کردتی۔ بعدازاں ، انہاں نے صوبہ حما وچ کافر زیٹا ، الغاب میدانی علاقے ، [[کفر نبل|کفرنبل]] ، کفر سجنہ ، تے ال ریکایا وچ النصرہ اُتے بمباری کيتی۔ شامی فضائیہ تے روسی ایئر فورس نے مشترکہ طور اُتے وچ النصرہپر [[جسر الشغور]] وچ بمباری د‏‏ی ۔ رات دے وقت ، روسی فضائیہ نے [[الرقہ|رقعہ]] اُتے 11 فضائی حملےآں دے نال داعش نو‏‏ں [[الرقہ|نشانہ بنایا]] جدو‏ں کہ اس دے باہر برقی گرڈاں نو‏‏ں نشانہ بنایا ، شدادی-حسقہ شاہراہ اُتے دو فضائی حملے ، تے [[محافظہ دیر الزور|صوبہ دیر]] [[میادین|ایضور دے مایادین]] وچ تن فضائی حملے۔ [[الثورہ|تبا]] ملٹری ایئرپورٹ وچ داعش دے بنیادی فوجی اڈے اُتے وی حملہ کيتا گیا ، دو فضائی حملےآں وچ بیرکاں نو‏‏ں تباہ کردتا گیا۔ ملٹری ایئرپورٹ دے نیڑے ، العجراوی فارمس وچ داعش دے اسلحے د‏‏ی فراہمی دے ڈپو اُتے وی بمباری کيتی گئی۔ حکومت نواز ذرائع دے مطابق ، ايس‏ے وقت ، روسی فضائی حملے وچ تبا نیشنل اسپتال وچ داعش دے بنیادی ہیڈکوارٹر نو‏‏ں بھاری نقصان پہنچیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-begins-massive-aerial-campaign-against-isis-in-east-syria/|title=Russian Air Force Begins Massive Aerial Campaign Against ISIS in East Syria|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=2 October 2015|accessdate=2 October 2015|archivedate=2 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002202952/http://www.almasdarnews.com/article/russian-air-force-begins-massive-aerial-campaign-against-isis-in-east-syria/}}</ref> [[محافظہ الحسکہ|صوبہ الہسقہ وچ ]] ، روسی فضائیہ نے الشدادی تے الحول وچ داعش نو‏‏ں نشانہ بنایا ، جدو‏ں کہ شام د‏‏ی فضائیہ نے دیر الزور-حسقہ شاہراہ اُتے داعش دے قافلے اُتے حملہ کيتا۔ <ref name="Tabaqa">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/isis-rocked-in-al-raqqa-russian-air-force-strikes-tabaqa-airport/|title=ISIS Rocked in Al-Raqqa: Russian Air Force Strikes Tabaqa Airport|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=2 October 2015|accessdate=3 October 2015|archivedate=9 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190609013302/https://www.almasdarnews.com/article/isis-rocked-in-al-raqqa-russian-air-force-strikes-tabaqa-airport/}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:International Mine Action Center in Syria (2016-04-07) 10.jpg|کھبے|thumb| مارچ 2016 وچ روسی سیپراں دے اک گروپ نے پاممیرا دے آزاد کردہ علاقےآں نو‏‏ں صاف کيتا ، اس تو‏ں پہلے اسلامک اسٹیٹ دے جہادیاں نے کان کنی د‏‏ی سی۔]] 3 اکتوبر نو‏‏ں ، اطلاعات وچ اشارہ کيتا گیا کہ حزب اللہ تے ایرانی جنگجو روسی فضائی حملےآں دے نال ہ‏‏م آہنگ ہونے دے لئی وڈے زمینی کارروائیاں د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ سی این این دے مطابق ، روسی وزارت دفاع نے دسیا کہ اس دے فوجیاں نے رقہ وچ گروپ دے ڈی فیکٹو راجگڑھ دے نیڑے داعش دے نو ٹھکانےآں اُتے بمباری کيتی۔ حزب اختلاف دے گروپاں دے مطابق ، شام دے صوبے ادلیب وچ روس د‏‏ی طرف تو‏ں مبینہ طور اُتے ڈبل ہڑتال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 11 افراد ہلاک ہوگئے۔ دن دے دوران ، روسی فضائیہ نے النصرہ دے زیرقبض جسر الشغور ، تے جبل الزوویہ تے جبل الاکراد وچ ہور فضائی حملہ کيتا۔ <ref name="Oct 3">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-air-force-strikes-al-qaeda-in-jisr-al-shughour-and-northeast-latakia/|title=Breaking: Russian Air Force Strikes Al-Qaeda in Jisr Al-Shughour and Northeast Latakia|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|date=3 October 2015|accessdate=5 October 2015|archivedate=4 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004164637/http://www.almasdarnews.com/article/breaking-russian-air-force-strikes-al-qaeda-in-jisr-al-shughour-and-northeast-latakia/}}</ref> انہاں اہداف وچو‏ں اک النصرہ کمک دا قافلہ سی جس دا مقصد جیسار الشغور تو‏ں [[محافظہ لاذقیہ|صوبہ]] لٹاکیہ دے شمال مشرقی پینڈو علاقےآں د‏‏ی طرف جانا سی۔ <ref name=":3" /> [[File:Массированный удар высокоточным оружием по объектам ИГИЛ в Сирии из акватории Каспийского моря.ogv|کھبے|thumb|روسی بحریہ نے شام وچ اسلامی ریاست دے اہداف اُتے بحیرہ کیسپین تو‏ں وڈے پیمانے اُتے کروز میزائلاں دا حملہ کيتا]] 7 اکتوبر 2015 د‏‏ی صبح ، روسی عہدیداراں دے مطابق ، [[روسی بحريہ|روسی بحریہ]] دے کیسپین فلوٹلا دے چار جنگی جہازاں نے کالیبر این دے نظام <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/10/analysis-russia-flexing-missiles-syria-151007184604543.html|title=Analysis: Is Russia flexing its missiles in Syria?|publisher=Al Jazeera|accessdate=8 October 2015}}</ref> کروز میزائلاں دا 26-3M- 14T لانچ کيتا جو شام دے علاقے وچ 11 اہداف نو‏‏ں نشانہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ میزائل ایرانی تے عراقی فضائی حدود تو‏ں گزرے تاکہ اپنے اہداف تک تقریبا 1، 1500 کلومیٹر (930 میل) تو‏ں زیادہ فاصلے اُتے پہنچ سکن۔ ايس‏ے دن شامی زمینی فوج نو‏‏ں روسی فضائی کور دے تحت کارروائی کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34465425|title=Russian missiles 'hit IS in Syria from Caspian Sea'|date=7 October 2015|publisher=BBC}}</ref> [[سی این این|سی این این دے]] مطابق متحدہ امریکا دے فوجی تے انٹیلیجنس عہدیداراں دے ناں دسدے ہوئے ، 8 اکتوبر نو‏‏ں 26 وچو‏ں 4 کروز میزائل شام وچ اپنے اہداف تک پہنچنے تو‏ں پہلے ہی ایران وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہويا۔ روس نے کہیا کہ اس دے تمام میزائل اپنے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ ایران نے وی اپنی سرزمین اُتے کسی وی میزائل حادثے د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="farsnews.ir">{{حوالہ ویب|url=http://english.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13940716001057|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151009224040/http://english.farsnews.ir/newstext.aspx?nn=13940716001057|archivedate=9 October 2015|title=URGENT: Iran Rejects Russian Missile Crash|website=Farsnews|accessdate=14 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.irinn.ir/news/127362/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%B9-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|title=اصابت چند موشک روسی به مواضع داعش درخاک ایران تکذیب شد|website=irinn.ir|accessdate=16 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234644/http://www.irinn.ir/news/127362/%D8%A7%D8%B5%D8%A7%D8%A8%D8%AA-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B6%D8%B9-%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D8%AF|archivedate=15 October 2015}}</ref> ایرانی وزارت دفاع نے کسی وی ایسی رپورٹ نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ ایہ الزام لگایا گیا سی کہ 26 وچو‏ں چار کروز میزائل ایران وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہوئے نيں تے کہیا گیا اے کہ سی این این د‏‏ی رپورٹاں مغرب د‏‏ی "نفسیا‏‏تی جنگ" دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، فضائی چھاپےآں د‏‏ی تعداد وچ اک دن وچ 60 تو‏ں زیادہ تعداد تک نمایاں اضافہ ہويا ، جو اگلے 2 دن تک برقرار رہیا۔ روسی وزارت دفاع نے 9 اکتوبر نو‏‏ں اعلان کيتا سی کہ پچھلے 24 گھنٹےآں دے دوران داعش دے سٹھ اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ، اطلاعات دے مطابق ہن تک دے انتہائی شدید حملےآں وچ 300 شدت پسند ہلاک ہوگئے۔ چھاپےآں وچو‏ں اک اک نو‏‏ں نشانہ بنایا [[لیوا الحق (ادلیب ، شام)|لیوا الحق]] نو‏‏ں [[محافظہ الرقہ|الرقہ گورنری]] وچ [[:en:KAB-500KR|KAB-500KR]] گائیڈڈ بماں تو‏ں نشانہ بنایا، جس وچ مبینہ طور اُتے دو سینئر آئی ایس آئی ایل کمانڈراں تے 200 شدت پسند ہلاک تے داعش۔ اک ہور حملے نے حلب دے نیڑے اک سابقہ جیل نو‏‏ں تباہ کردتا جسنو‏ں داعش ویہہ تے اسلحہ خانے دے ڈپو دے طور اُتے استعمال کردی سی ، تے متعدد عسکریت پسنداں د‏‏ی ہلاکت دا وی مطالبہ کردی سی۔ اطلاعات دے مطابق لتاکیہ تے ادلیب صوبےآں وچ وی باغیاں د‏‏ی تربیت گاہاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Russian-air-force-hits-60-Islamic-State-targets-in-Syria-kills-300-jihadists/articleshow/49292491.cms|title=Russian air force hits 60 Islamic State targets in Syria, kills 300 jihadists|date=7 October 2015|website=The Times of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012021729/http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Russian-air-force-hits-60-Islamic-State-targets-in-Syria-kills-300-jihadists/articleshow/49292491.cms|archivedate=12 October 2015}}</ref> دراں اثنا ، داعش دے عسکریت پسنداں نے 9 اکتوبر نو‏‏ں حلب دے علاقے وچ پیش قدمی کردے ہوئے متعدد دیہاتاں ، جنہاں وچ تال قرہ ، تال سوسن ، تے کفار قاریس شامل سن ، اُتے قبضہ کيتا ، جسنو‏ں ایسوسی ایٹ پریس نے "بجلی دا حملہ" کہیا ا‏‏ے۔ انہاں حملےآں دا مقابلہ روس یا امریکا دے زیرقیادت اتحادی فضائی حملےآں وچو‏ں کسی اُتے نئيں ہويا سی۔ داعش د‏‏ی پیش قدمی روسی تے شامی افواج دے ذریعہ باغی گروپاں نو‏‏ں وی نشانہ بنایا گیا۔ اکتوبر 2015 دے وسط وچ ، حلب وچ باغیاں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے مشترکہ روسی شامی ایرانی حزب اللہ د‏‏ی کارروائی اگے بڑھی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.euronews.com/2015/10/14/syria-and-allies-iran-and-russia-prepare-for-aleppo-offensive/|title=Syria and allies Iran and Russia prepare for Aleppo offensive|website=euronews|accessdate=16 October 2015}}</ref> شہری صحافی گروپ دے مطابق راققہ نو‏‏ں خاموشی تو‏ں ذبح کيتا جارہیا اے ، جس نے شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی مخالفت شروع کردتی ، روس نے باققہ دے گرد ابتدائی فضائی حملےآں تے میزائلاں وچ داعش نو‏‏ں نشانہ بنانے دے بارے وچ جھوٹھ بولا۔ 17 ستمبر تو‏ں 13 اکتوبر دے درمیان انہاں نے داعش دے صرف 2 اہداف (4 داعش د‏‏ی ہلاکتاں دے نال) دے خلاف 36 روسی حملےآں د‏‏ی گنت‏ی د‏‏ی تے 22 سویلین اہداف (70 شہریاں د‏‏ی ہلاکت تے زخمی ہونے دے نال) وچ اسپتال ، فائر فائر ہال ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک اسکول تے اک شاہراہ فیولنگ اسٹیشن شامل ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.raqqa-sl.com/en/?p=1515|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021063715/http://www.raqqa-sl.com/en/?p=1515|archivedate=21 October 2015|title=Russia lied about targeting ISIS|last=Abu Ibrahim Raqqawi|website=Raqqa is Being Slaughtered Silently|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> === نومبر 2015 === روسی وزیر دفاع د‏‏ی روس دے صدر ولادی میر پوتن نو‏‏ں عوامی رپورٹ دے مطابق ، [[کوگالیماویا پرواز 9268|سنويں]] اُتے [[کوگالیماویا پرواز 9268|روسی جیٹ طیارہ]] تے [[نومبر 2015ء دے پیرس حملے|پیرس حملےآں دے بعد]] ، 17 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روس نے روس وچ قائم ٹی یو 160 ، ٹو 95 ایم ایس ایم ، تے ٹو 22 ایم 3 لمبی رینج اسٹریٹجک بمباراں نو‏‏ں ملازمت تو‏ں نشانہ بنانے دے لئی فضائی لانچ کروز میزائل فائر کيتا جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ رقعہ ، دیر ایزور وچ آئی ایس دے اہداف تے اس دے علاوہ اہداف سن ۔ حلب تے ادلیب دے صوبےآں وچ ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Cenciotti|first=David|url=http://theaviationist.com/2015/11/21/infographic-russian-strategic-bombers-syria/|title=Russian Air Force Strategic Bomber Fleet in Action Over Syria 17–20 November 2015|website=The Aviationist|date=20 November 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref> روسی وزیر دفاع نے کہیا کہ پوتن دے احکامات دے مطابق ، روسی ہويا بازی دا گروپ جو اس وقت 50 تو‏ں زیادہ طیارےآں اُتے مشتمل سی ، اپنی مسانو‏ں تیز کررہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.ru/en/defense/837226|title=TASS: Military & Defense – Russia involves strategic missile carriers in operation against Islamic State in Syria|website=TASS|accessdate=20 November 2015}}</ref> اس دے علاوہ ، پوتن نے کہیا کہ انہاں نے بحیرہ روم وچ مشرقی بحر روم وچ موجود کروزر <nowiki><i id="mwAuU">موسکوا کے</i></nowiki> احکامات جاری کیتے سن ، "روسی اتحادیاں د‏‏ی طرح کم کرنا" ، <ref name="russtepup">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34849063|title=Russia steps up attacks against IS with missile bombardment|last=|website=BBC|date=18 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/479841 Путин поручил ВМФ РФ установить контакт с военно-морской группой Франции] [[Interfax]], 17 November 2015.</ref> فرانسیسی بحری گروہ دے نال ، جس د‏‏ی سربراہی {{Ship|فرانسیسی طیارا بردار|چارلس ڈیگال||2}} جو نومبر دے اوائل تو‏ں ہی مشرقی بحیرہ روم جا رہیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34738177|title=France to deploy largest warship in mission against IS|last=|website=BBC|date=5 November 2015|accessdate=18 November 2015}}</ref> اگلے روز ، روسی وزارت دفاع دے مطابق ، شام وچ انہاں علاقےآں وچ کروز میزائل فائر کرنے والے دور دراز بمباراں د‏‏ی ہڑتالاں بدستور جاری ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="strikescont">{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_mission/20151118/1323723657.html|title=Авиация РФ нанесла второй массированный удар по объектам ИГ в Сирии|last=|website=RIA Novosti|date=18 November 2015|accessdate=19 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria/20151119/1324308409.html|title=Минобороны РФ опубликовало видео пусков крылатых ракет с борта Ту-160|website=РИА Новости|accessdate=20 November 2015}}</ref> منگل نو‏‏ں 20 نومبر نو‏‏ں صوبہ دیر ایروزور وچ داعش دے خلاف کیتے گئے وڈے کروز میزائل حملےآں دے نتیجے وچ 600 دے نیڑے عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Lebanon-News/2015/Nov-20/323922-russia-says-more-than-600-rebels-killed-in-deir-al-zor-doubles-number-of-air-crafts-in-syria.ashx|title=Russia says eliminated 600 rebels in Syria|publisher=The Daily Star|date=20 November 2015|accessdate=21 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> 24 نومبر 2015 نو‏‏ں اک روسی سکھوئ ایس یو 24 ہڑتال والے طیارے نو‏‏ں ترک ایئر فورس دے ایف 16 نے [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|گرا دتا]] سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Turkish F-16s shoot down Russian warplane near Syrian border|url=http://www.abc.net.au/news/2015-11-24/turkey-shoots-down-jet-near-syrian-border/6970776|website=ABC News|accessdate=24 November 2015}}</ref> پائلٹ نو‏‏ں پیراشوٹ دے تھلے اتردے وقت شامی باغیاں نے گولی مار دے ہلاک کردتا سی ، تے اسلحہ سسٹم دے افسر نو‏‏ں بعد وچ روسی فورسز نے بچایا سی۔ امدادی کارروائی دے دوران اک روسی سمندری زخمی ہويا سی تے بعد وچ میڈیکل سینٹر جاندے ہوئے دم توڑ گیا سی۔ ویڈیو وچ باغی روسی پائلٹ د‏‏ی نعش اُتے " ''[[تکبیر (مذہب)|اللہ اکبر]]'' " دا نعرہ لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نو‏‏ں ترکی دے پیش کردہ بیانات دے مطابق ، دو طیارے ، جنہاں د‏‏ی شہریت اس وقت انھاں معلوم نئيں سی ، نے صوبہ [[یاےلاداغی|ییلاد]] over اُتے {{تحویل|1.36|mi|km|order=flip|abbr=on}} تک ترک فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ 17 سیکنڈ دے لئی۔ <ref name="unscstatement">{{حوالہ ویب|title=Turkey's statement to the United Nations Security Council|url=http://live.aljazeera.com/Event/Turkey_downs_Russian_jet/207503335|website=Al Jazeera|accessdate=24 November 2015}}</ref> ترکی دے مطابق ، طیارےآں نے متعدد انتباہات نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے بعد وچ اس علاقے وچ گشت کردے ہوئے ترکی دے ایف 16 طیارےآں نے انہاں اُتے فائر کردتا۔ ترکی وچ اگ لگنے دے بعد اک طیارے نے ترک فضائی حدود چھڈ دتا تے دوسرا طیارہ شام دے علاقے وچ گر گیا۔ روسی وزارت دفاع نے تردید د‏‏ی کہ انہاں دے کسی وی طیارے نے ترکی دے فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی اے ، تے کہیا اے کہ اوہ [[یاےلاداغی|ییلادğı]] صوبہ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-34907983|title=Turkey 'downs Russian warplane on Syria border'|website=BBC News|accessdate=24 November 2015}}</ref> جنوب وچ اڑ رہے سن تے دو نقشے فراہ‏م کیتے جس وچ ہوائی جہاز دے دو مختلف راستے دکھائے گئے سن (انہاں وچو‏ں اک "ناممکن" موڑ والا سی۔ تے پینتریبازی)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.forbes.ru/mneniya-column/mir/307393-gibel-rossiiskogo-su-24-v-sirii-nekotorye-voprosy|title=Гибель российского Су-24 в Сирии: некоторые вопросы|publisher=Forbes.ru|accessdate=4 December 2015|last=Вадим Лукашевич}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Обеспечение безопасности группировки ВКС РФ в Сирии (3).jpg|کھبے|thumb| ایس -400 اینٹی ائیرکرافٹ میزائل سسٹم ("ہیمیئم" ایئر ویہہ ، شامی عرب جمہوریہ) نو‏‏ں اتار رہیا اے ]] روس تے ترکی دے وچکار روس دے فوجی طیارےآں دے ذریعہ ترک فضائی حدود د‏‏ی بار بار خلاف ورزی د‏‏ی اطلاع اُتے اس واقعے دے نتیجے وچ <ref>{{حوالہ ویب|title=Турция выразила России новый протест на нарушение воздушного пространства|url=http://www.rbc.ru/politics/07/10/2015/5614d6119a79477f51bbe1cf|website=РБК|accessdate=24 November 2015}}</ref> (جس وچو‏ں اک روس نے اعتراف کيتا تے ترک وزیر اعظم دا 17 اکتوبر دا ایہ بیان کہ ترکی اپنی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کرنے والے ہوائی جہازاں نو‏‏ں گولی مار کرنے وچ دریغ نئيں کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey-airspace-idUSKCN0SB0QX20151018|title=Turkey would shoot down planes violating its air space: PM|last=Reuters Editorial|date=18 October 2015|website=Reuters|accessdate=1 March 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Турция будет сбивать самолеты, нарушившие воздушное пространство страны|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2356223|website=ТАСС|accessdate=24 November 2015}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Постоянная группировка ВМФ России в Средиземном море обеспечивает противовоздушную оборону над территории Сирии (17).jpg|thumb| مشرقی بحیرہ روم وچ فضائی دفاعی احاطہ فراہ‏م کرنے والے روسی بحریہ دے ٹاسک گروپ دے اک حصے دے طور اُتے کم کرنے والا کروزر {{Ship|روسی کروزر|ماسکووا|4=2}} ۔ جنوری 2016]] روس نے جواب وچ اعلان کيتا کہ اوہ علاقے وچ فضائی دفاع دے اضافی ہتھیاراں نو‏‏ں تعینات کريں گا تے لڑاکا طیارےآں دے نال اپنے بمبار طیارےآں دے نال ہوئے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Выступление начальника Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-лейтенанта Сергея Рудского по факту провокационных действий ВВС Турции : Министерство обороны Российской Федерации|url=http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12066682@egNews|website=function.mil.ru|accessdate=24 November 2015}}</ref> 26 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روس دے سرکاری نیوز میڈیا <ref name="triumfdepl">{{حوالہ ویب|url=http://kommersant.ru/doc/2862671|title=Россия развернула в Сирии ЗРК С-400|publisher=Kommersant|date=26 November 2015|accessdate=26 November 2015}}</ref> تو‏ں لتاکیہ تے کروزر ''موسکوا وچ '' سوار ایس [[ایس – 300|-300]] تے S-400 اینٹی ایرکرافٹ سسٹم د‏‏ی تعینا‏‏تی د‏‏ی اطلاع دتی گئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2015-11-25/turkey-takes-action-against-russias-syrian-air-war|title=Turkey Takes Action Against Russia's Syrian Air War|date=26 November 2015|website=Aviation International News}}</ref> ايس‏ے وقت ، روس نے اعلان کيتا کہ اوہ ہور جیٹ جنگجوواں تے اک نويں روسی جنگی برگیڈ نو‏‏ں شام دے سرکاری فوجاں د‏‏ی داعش دے خلاف جاری کارروائی وچ مدد فراہ‏م کرنے دے لئی اک بار حمص وچ شیرات ایئربیس اُتے تعینات کرنے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>https://ejmagnier.com/2015/11/30/over-100-russian-jet-fighters-and-a-new-brigade-are-expected-in-syria-once-shaayrat-airport-is-in-service/%7Caccess-date= 1 December 2015</ref><ref name=":3" /> 29 نومبر 2015 نو‏‏ں ، روسی طیارے اُتے شام دے صوبہ ادلیب وچ اہداف اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی ، بشمول [[اریحا، شام|اریحہ]] قصبہ جسنو‏ں 6 ماہ پہلے ہی فتح القدس د‏‏ی فوج نے قبضہ ک‏ر ليا سی ، جس تو‏ں زمین اُتے متعدد ہلاکتاں ہوئیاں۔ <ref name="arihaalj">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2015/11/20-killed-russian-air-strike-syrian-market-151129082103978.html|title=Deadly 'Russian airstrike' hits market in Syria's Idlib|last=|website=Al Jazeera|date=29 November 2015|accessdate=29 November 2015}}</ref><ref name="arihanewsru">{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/world/29nov2015/ariha.html|title=Российская авиация в Сирии разбомбила овощной рынок: минимум 40 погибших|last=|website=[[NEWSru]]|date=29 November 2015|accessdate=29 November 2015}}</ref> دوسرے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا اے جس وچ [[جسر الشغور]] وچ [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] دا دفتر تے سرکیب قصبے وچ احرار الشام گروپ دا اک امدادی دفتر وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name=":3" /> === دسمبر 2015 - فروری 2016 === یکم دسمبر 2015 نو‏‏ں ، ''ٹائمز'' نے مقامی ذرائع تے نیوز میڈیا دے حوالے تو‏ں اطلاع دتی اے کہ روس شام وچ حمص شہر دے نیڑے الشعیر ایئر ویہہ کھول کر شام وچ اپنی فوجی کارروائیاں نو‏‏ں ودھانے د‏‏ی تیاری کر رہیا اے ، جو پہلے ہی روسی حملہ ہیلی کاپٹراں تے اک ٹیم دے گھر ا‏‏ے۔ نیڑے اک مہینہ پہلے ہی پہنچیا سی۔ <ref name="newbasetimes">{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/middleeast/article4628231.ece|title=Russia builds new base for more jets in Syria|website=The Times|date=1 December 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name="newbasenewsru">{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/world/01dec2015/base.html|title=The Times: Россия готовится развернуть в Сирии вторую авиабазу, увеличив число самолетов и военных|publisher=NEWSru|date=1 December 2015|accessdate=1 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> 8 دسمبر نو‏‏ں روسی وزیر دفاع نے اعلان کيتا اے کہ اک کلو کلاس آبدوز ، ''نے روستوف آن ڈان،'' دا آغاز کيتا سی 3M14K کروز میزائل وچ آئی ایس آئی ایل دے اہداف دے خلاف، ڈُب جدو‏ں کہ [[محافظہ الرقہ|الرقہ گورنر]] ، بحیرہ روم تو‏ں پہلے اس طرح د‏‏ی ہڑتال.<ref name="bbcsubmdec">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-35041656|title=Russia hits targets in Syria from Mediterranean submarine|publisher=BBC|date=8 December 2015|accessdate=9 December 2015}}</ref> انہاں نے صدر نو‏‏ں ایہ وی اطلاع دتی کہ پوتن دے حکم دے مطابق ، 5 دسمبر تو‏ں روسی فوج نے شام وچ فضائی حملےآں وچ شدت پیدا کردتی تھی: دسیا گیا اے کہ 3 دن دے دوران ، روسی طیارے ، جنہاں وچ ٹو 22 ایم 3 اسٹریٹجک بمبار شامل نيں ، نے 300 تو‏ں ودھ سورجیاں انجام دے رکھی ني‏‏‏‏ں۔ مختلف قسماں دے 600 اہداف تو‏ں زیادہ مشغول رہنا۔ <ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/50892 Встреча с главой Минобороны Сергеем Шойгу] The Kremlin website, 8 December 2015.</ref><ref name=":3" /> 11 دسمبر نو‏‏ں ، وزارت دفاع وچ اک ٹیلیویژن اجلاس وچ ولادیمیر پوتن نے شام وچ فوج نو‏‏ں کسی وی دھمکی آمیز اہداف نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم دتا: "ميں آپ نو‏‏ں ہر ممکن حد تک سخت گیر کارروائی دا حکم دیندا ہون۔ کوئی وی ہدف جو روسی فوجی گروہ بندی یا زمینی انفراسٹرکچر دے لئی خطرہ بندا اے اسنو‏ں فوری طور اُتے ختم کرنا ا‏‏ے۔ " <ref name="extrtoughbbc">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35070354|title=Putin vows 'extremely tough' action on Syria threats|publisher=BBC|date=11 December 2015|accessdate=12 December 2015}}</ref> انہاں نے ایہ تجویز وی پیش کيتا کہ روسی فوج ہن حکومت مخالف آزاد شام د‏‏ی فوج د‏‏ی مدد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ اُتے ، بعد وچ کریملن دے ترجمان نے کہیا کہ روس صرف "شامی عرب جمہوریہ دے جائز حکا‏م" نو‏‏ں ہتھیار فراہ‏م کررہیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://newsru.com/russia/12dec2015/ssa.html В Кремле уточнили, что Россия не поставляет оружие ССА, и попросили "не цепляться" к формулировкам] NEWSru, 12 December 2015.</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (43).jpg|thumb| دسمبر 2015 وچ روسی فضائی دفاع د‏‏ی بیٹری۔ پینٹاسر- S1 نیڑے فاصلاندی دفاعی نظام تے لاتاکیہ ميں ایس 400 فاصلے تک پرواز کرنے والے میزائلاں دے لئی دو لانچ گاڑیاں۔]] 16 دسمبر نو‏‏ں ، روس دے وزیر دفاع سیرگی شوگو نے بند دروازےآں دے پِچھے ریاستی ڈوما دے ممبراں تو‏ں گفتگو کردے ہوئے ، روسی افواج دے شام وچ " [[دریائے فرات|فرات]] تک پہنچنے" دے اک ممکنہ آپشن دا ذکر کيتا۔ <ref name="shoigueuphrates">{{حوالہ ویب|url=http://www.rbc.ru/politics/16/12/2015/56714d8b9a79475891a6cd5a|title=Шойгу рассказал депутатам о плане "дойти до Евфрата" в Сирии|publisher=[[RBC Information Systems|RBC]]|date=16 December 2015|accessdate=16 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> 19 دسمبر نو‏‏ں ، روسی صدر پوتن نے شام وچ روسی مسلح افواج د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا کہ "اب تک ساڈی تمام تر صلاحیتاں استعمال نئيں ہوسکن نيں" تے جے ضروری سمجھیا گیا تاں "ہور فوجی ذرائع" اوتھ‏ے ملازمت اختیار ک‏ر سکدے نيں "۔ <ref>[http://ria.ru/syria/20151219/1345186007.html Путин: Вооруженные силы РФ показали в Сирии не все свои возможности] RIA Novosti, 19 December 2015.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-army-idUKKBN0U20IP20151219|title=Putin: Russia ready to use 'more military means' in Syria if need be – agencies|last=Reuters Editorial|date=19 December 2015|website=Reuters UK|accessdate=23 December 2015|archivedate=4 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093951/http://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-army-idUKKBN0U20IP20151219}}</ref><ref name=":3" /> 21 دسمبر نو‏‏ں ، اس سال د‏‏ی سب تو‏ں طویل یلغار دے بعد جدو‏ں تو‏ں روسی افواج ستمبر وچ شامل ہوئیاں تاں اس نے اہ‏م فائدے حاصل کیتے جنہاں وچ داعش تو‏ں اسٹریٹجک خاناسر – اتھیریا ہائی وے اُتے قبضہ کرنا تے الحدیر تے خان تمن دے مرکزی باغی گڑھاں اُتے قبضہ کرنا وی شامل ا‏‏ے۔ حلب – دمشق شاہراہ تے انہاں نو‏‏ں جنوبی حلب دے پینڈو علاقےآں دے تن چوتھائی حصے دے کنٹرول وچ چھڈ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-cut-damascus-aleppo-highway/|title=Syrian army cut Damascus-Aleppo highway|last=Paul Antonopoulos|website=Al-Masdar News|accessdate=23 December 2015|archivedate=17 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617022257/https://www.almasdarnews.com/article/syrian-army-cut-damascus-aleppo-highway/}}</ref><ref>{{Cite tweet|user=HalaJaber|author=Hala Jaber|number=678904567065681924|date=21 December 2015|title=.2/ #SAA now controls 3/4 of #Aleppo's southern Reef.|access-date=23 December 2015}}</ref><ref name="43thbrigade">{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/israeli-army-high-alert-hezbollah-promises-retaliate/|title=Hezbollah, Syrian Army control 3/4 of southern Aleppo after completing phase 2 of the offensive|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|accessdate=23 December 2015|archivedate=13 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180813115013/https://www.almasdarnews.com/article/israeli-army-high-alert-hezbollah-promises-retaliate/}}</ref> روسی فوج دے بھاری فضائی حملےآں نے شامی فوج د‏‏ی رفتار نو‏‏ں آسان بنایا جس نے جی آر یو دے روسی خصوصی دستےآں نو‏‏ں پہلی بار فوجی مشیر دے طور اُتے وی تعینات کردے ہوئے دیکھیا کہ اوہ داعش تے باغیاں تے انہاں دے متعلقہ اتحادیاں دونے دے خلاف اہ‏م تے مؤثر ثابت ہوئے۔ 25 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی مسلح افواج دے جنرل اسٹاف دے مین آپریشنل ڈائریکٹوریٹ دے چیف لیفٹیننٹ جنرل۔ سیرگی روڈسکائے نے کہیا کہ 30 ستمبر 2015 تو‏ں روسی فضائیہ نے شام وچ 5،240 پروازاں کيتیاں جنہاں وچ لمبی دوری د‏‏ی ہوابازی دے ذریعہ 145 سورجیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[http://newsru.com/russia/25dec2015/genshtab.html Генштаб РФ: самолеты ВКС совершили уже более 5 тысяч вылетов в Сирии и уничтожили больше 2 тысяч бензовозов с нефтью ИГ] NEWSru, 25 December 2015.</ref><ref>[http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12072380@egNews Начальник Главного оперативного управления Генерального штаба Вооруженных Сил Российской Федерации подвел итоги деятельности российских ВКС в Сирии в 2015 году] Russian Defence ministry website, 25 December 2015.</ref> 27 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، روسی ایرو اسپیس فورس دے چیف کمانڈر کرنل۔ جنرل وکٹر بونڈاریف نے دسیا کہ روسی پائلٹاں نے کدی شام وچ شہری اہداف اُتے حملہ نئيں کيتا سی۔ <ref>[http://tass.ru/en/defense/847188 Russian Aerospace Force never attack civil facilities in Syria – commander] TASS, 27 December 2015.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/russia/27dec2015/bondarev.html|title=Новости NEWSru.com :: Российская авиация ни разу не атаковала гражданские объекты в Сирии, заявил главком ВКС|website=newsru.com|accessdate=11 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> 30 دسمبر 2015 نو‏‏ں ، بھاری لڑائی د‏‏ی اطلاع ملی جدو‏ں روسی فضائی حملےآں د‏‏ی حمایت وچ شامی سرکاری فوجاں الشیخ مسکن دے جنوبی شہر وچ داخل ہوئیاں ، جو الشیخ د‏‏ی پہلی جنگ دے بعد تو‏ں باغی جنوبی محاذ دے زیر قبضہ سی۔ دسمبر 2014 وچ مسکین ۔ شام د‏‏ی حکومت دا ایہ جارحانہ آپریشن جو 28 دسمبر 2015 نو‏‏ں شروع ہويا سی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://sana.sy/ru/?p=59743|title=Сводка контртеррористических операций Сирийской армии за 6 января|last=|website=Сирийское арабское информационное агентство САНА|accessdate=11 January 2016}}</ref> تے جنوری 2016 دے آخر تک مکمل ہويا سی روس دے اس لڑائی وچ شامل ہونے دے بعد جنوبی شام وچ حکومت دا ایہ پہلا وڈا حملہ سی۔ <ref name="southertown">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-syria-idUSL8N14J17C20151230|title=Syrian army backed by jets clashes with rebels holding southern town|date=30 December 2015|website=Reuters|accessdate=31 December 2015}}</ref><ref name=":3" /> جنوری 2016 دے اوائل وچ ، علاقائی سفارت کاراں نے ، جو ماسکو نو‏‏ں سنبھال چکے نيں ، نو‏‏ں اردن تے اسرائیل دے نال اپنے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ توسیع نہ کرنے د‏‏ی تفہیم سی ، شام دے جنوب وچ روس دے بڑھدے ہوئے کردار تو‏ں حیرت زدہ ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح شام دے جنوبی محاذ دے اتحاد دے باغی وی سن جنہاں د‏‏ی افواج براہ راست ملٹری آپریشن کمانڈ دے ذریعہ فراہ‏م کيتیاں گئیاں ، اک آپریشن روم جس وچ عملہ عرب تے مغربی فوجی دستےآں دا عملہ سی ، جس وچ امریکا وی شامل سی۔ <ref name="ft">{{حوالہ ویب|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/69cb93de-b552-11e5-8358-9a82b43f6b2f.html#axzz3wflfd0rS|title=Russia helps shift balance against rebels in southern Syria|publisher=FT|date=7 January 2016|accessdate=8 January 2016}}</ref> 9 جنوری 2016 نو‏‏ں ، شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ شمال مغربی قصبے [[معرۃ النعمان|میرات النعمان]] وچ روسی فضائی حملےآں وچ [[معرۃ النعمان|نصرہ]] [[النصرہ فرنٹ|فرنٹ دے]] 23 ارکان سمیت تقریبا 60 افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Air strike kills dozens in Syria as U.N. envoy visits Damascus|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKCN0UN0FW20160109|website=Reuters|date=9 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> جنوری 2016 وچ ، کروزر <nowiki><i id="mwA48">وریاگ</i></nowiki> نو‏‏ں ساتھی جہاز {{Ship|روسی کروزر|ماسکووا||2}} <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/2569937 Крейсер "Варяг" вышел в Средиземное море, где сменит у берегов Сирии крейсер "Москва"] [[Russian News Agency "TASS"|TASS]], 3 January 2016.</ref> دے نال شام دے ساحل تو‏ں <nowiki><i id="mwA48">تعین</i></nowiki> کيتا گیا سی تے مشرقی بحیرہ روم وچ تعینات روسی بحری ٹاسک فورس دا [[فلیگ شپ|پرچم بردار]] نامزد کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Russian warships make Soviet-era display of might off coast of Syria|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/22/russian-warships-make-soviet-era-display-of-might-off-coast-of-syria|website=The Guardian|accessdate=22 January 2016}}</ref><ref name=":3" /> 14 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ پہلا مشترکہ بمباری مشن روسی فضائیہ دے ایس یو 25 جنگجوواں تے شامی فضائیہ دے [[مگ-29|میگ 29]] طیارےآں دے ذریعے انجام دتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160114/1359683603.html|script-title=ru:ВКС РФ и ВВС Сирии впервые выполнили совместную боевую задачу в небе|trans-title=RF Air Force and Air Force of Syria have conducted a joint combat mission for the first time|website=RIA Novosti|date=14 January 2015|accessdate=14 January 2016|quote=|language=ru}}</ref><ref name=":3" /> کہیا جاندا اے کہ 24 جنوری 2016 نو‏‏ں ، روس دے کردار نو‏‏ں حکومت کیت‏‏ی گرفتاری وچ ، مغربی صوبہ لتاکیہ ميں باغیاں دے زیر قبضہ آخری سب تو‏ں وڈا قصبہ رابعہ نامی قصبہ سی۔ کہیا جاندا اے کہ رابعہ د‏‏ی گرفتاری ، جو حکومت کیت‏‏ی لٹاکیہ کارروائی دا حصہ اے ، دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ ترکی تو‏ں باغی سپلائی لائناں دا خطرہ ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.yahoo.com/news/syria-army-seizes-key-rebel-held-town-latakia-085537098.html?ref=gs Syria regime advances in northwest ahead of peace talks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701073759/https://www.yahoo.com/news/syria-army-seizes-key-rebel-held-town-latakia-085537098.html?ref=gs |date=2016-07-01 }} AFP, 24 December 2016.</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (11).jpg|کھبے|thumb| ہمیم ایئر ویہہ اُتے روسی ملٹیروول لڑاکا ایس یو 30۔]] پہلی مرتبہ جنوری 2016، روس، دے اختتام، چار تعینات نيں وچ [[سخوئی سو-35|ایس یو 35ایس]] لڑاکا طیارےآں، شاید ''[[خوبیینی (الیکٹرانک انسداد دا نظام)|خیبینی]]'' [[برقیاندی امتضاد|الیکٹرانک اقدامات (ECM)]] تو‏ں لیس سسٹم، خمیمیم ویہہ پر؛ یکم فروری نو‏‏ں روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ طیارے نے شام وچ مشناں دا آغاز کرنا شروع کردتا سی۔ <ref name=":3" /> یکم فروری نو‏‏ں اک روسی فوجی مشیر شام دے اک اسپتال وچ شدید زخماں دے بعد انتقال کر گیا جدو‏ں صوبہ حمص وچ شامی فوج دے اک تربيت‏ی مرکز اُتے گولہ باری کيتی گئی۔ <ref>{{Cite news|title=Shelling Kills Russian Military Adviser in Syria|url=https://www.nytimes.com/2016/02/05/world/europe/shelling-kills-russian-military-adviser-in-syria.html|newspaper=The New York Times|date=4 February 2016|access-date=4 February 2016|issn=0362-4331|first=Ivan|last=Nechepurenko}}</ref><ref name=":3" /> [[فائل:Будни ВКС РФ на авиабазе Химеймим в Сирии (2016) (7).jpg|thumb| روسی فوج دیر ایزور وچ لینڈنگ دے لئی انسانی امداد دے نال پیراشوٹ پلیٹ فارم پی 7 تیار کررہی ا‏‏ے۔]] یکم فروری نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ ثالث [[جنیوا شام امن مذاکرات (2016)|جنیوا شام امن مذاکرات دے]] باضابطہ آغاز دے فورا بعد ، روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے کہیا کہ جدو‏ں تک "جبہت النصرہ تے داعش" ورگی دہشت گرد تنظیماں نو‏‏ں واقعتا شکست نئيں ملدی روس اپنے فضائی حملے بند نئيں کريں گا۔ <ref>[http://newsru.com/russia/03feb2016/lavrov.html Лавров назвал условия прекращения операции РФ в Сирии] NEWSru, 3 February 2016.</ref> فروری دے اوائل وچ ، شدید روسی ہڑتالاں نے شام د‏‏ی فوج تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی کامیابی وچ اہ‏م کردار ادا کيتا حلب دے شمال مغرب وچ جارحانہ آپریشن جس نے ترکی نو‏‏ں باغیاں د‏‏ی فراہمی دا اک وڈا راستہ منقطع کردتا۔ <ref name="reutersqasem">{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idUSKCN0VC169|title=Russia and Turkey trade accusations over Syria|last=Tom Perry, Jack Stubbs and Estelle Shirbon|date=5 February 2016|website=Reuters UK|accessdate=5 February 2016}}</ref><ref name=":3" /> === مارچ 2016 – وسط اکتوبر 2016 === [[فائل:Russian firebombs in northern Aleppo.png|کھبے|thumb|250x250px| روسی طیارے نے جون 2016 وچ شمالی حلب وچ فائر بماں د‏‏ی بوچھاڑ کردتی۔]] یکم مارچ 2016 نو‏‏ں ، روسی وزیر خارجہ سیرگئی لاوروف نے کہیا کہ اس صلح نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے " دشمنیاں دا خاتمہ " کہیا جاندا اے ، جو 27 فروری 2016 تو‏ں 00:00 بجے (دمشق دے وقت) تو‏ں نافذ العمل سی ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/12/syria-cessation-of-hostilities-full-text-of-the-support-groups-communique|title=Syria 'cessation of hostilities': full text of the support group's communique|website=the Guardian|accessdate=2 May 2016}}</ref> زیادہ تر مستحکم تے مضبوط تر سی۔ یکم مارچ 2016 د‏‏ی سرکاری سطح اُتے چلنے والی آر آئی اے نووستی د‏‏ی رپورٹ دے مطابق ، روسی خیمیم اڈے اُتے تمام طیارے چار دن دے لئی گرا .نڈ کیتے گئے سن ۔ <ref name=":3" /> یکم مارچ نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اس نے خیمیم اڈے اُتے اضافی ریڈارز تے ڈرونز تعینات کردتے نيں: نگرانی دے سامان دے تن سیٹ جنہاں وچ ڈرون تے دو ریڈار اسٹیشن شامل سن ۔ <ref name=":3" /> 14 مارچ 2016 نو‏‏ں ، روسی صدر ولادیمیر پوتن نے اعلان کيتا کہ انہاں نے شام وچ روسی فوج دے لئی جو مشن طے کيتا سی ، اوہ "مکمل طور پر" سی تے روسی افواج دے "مرکزی حصے" نو‏‏ں شام تو‏ں دستبردار کرنے دا حکم دتا سی۔ اس اقدام دا اعلان اس روز کيتا گیا جدو‏ں جنیوا وچ شام تو‏ں متعلق امن مذاکرات دوبارہ شروع ہوئے۔ اُتے ، روسی رہنما نے انخلا د‏‏ی تکمیل دے لئی کوئی ڈیڈ لائن نئيں دی۔ <ref name="Reuters 14 Mar 20162">{{cite news|last=Dyomkin|first=Denis|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-pullout-idUSKCN0WG23C|title=Putin orders start of Russian forces' withdrawal from Syria|agency=[[روئٹرز]]|date=14 March 2016|accessdate=14 March 2016}}</ref> انہاں نے ایہ وی کہیا کہ شام وچ روسی فوجی اڈاں ( ترتنس وچ بحری اڈے تے خیمیم وچ ائیر ویہہ ) "معمول دے انداز" وچ کم جاری رکھن گے ، کیونجے اوتھ‏ے موجود روسی فوجی دستہ سیز فائر حکومت کیت‏‏ی نگرانی وچ مصروف رہے گا۔ <ref>{{cite news|url=http://tass.ru/en/politics/862267|title=Putin orders to begin withdrawal of Russian forces from Syria from March 15|agency=[[Russian News Agency TASS|TASS]]|date=14 March 2016|accessdate=14 March 2016}}</ref><ref name=":3" /> وسط مارچ 2016 وچ روسی افواج د‏‏ی طرف تو‏ں انتہائی کارروائیاں شامی حکومت کیت‏‏ی حمایت کرنے دا سلسلہ دوبارہ شروع دوبارہ گرفتاری دے لئی بولی دے شہر مقام تدمر وی شامل اے کہ [[یونیسکو]] [[یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ|کے عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ]] دے [[تدمر]] ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ng.ru/armies/2016-03-24/100_obzor240316_2.html|title=Отбить Пальмиру у террористов сирийцам помогла российская авиация|publisher=|accessdate=2 May 2016}}</ref><ref>[http://ria.ru/syria/20160326/1397651138.html ВКС РФ за сутки уничтожили более 100 боевиков в районе Пальмиры] RIA Novosti, 26 March 2016.</ref> مکمل طور اُتے آئی ایس آئی ایس د‏‏ی جانب تو‏ں دوبارہ گرفتار ک‏ر ليا گیا سی جس وچ 27 مارچ۔ اس شہر اُتے دوبارہ قبضے دے بعد ، روسی ڈی کان کنی ٹیماں پالمیرا دے قدیم مقام اُتے داعش دے ذریعہ نصب بارودی سرنگاں د‏‏ی صفائی وچ مصروف سن۔ <ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-palmyra-idUSKCN0WX1Z3|work=Reuters|title=Palmyra's dynamited temple can be restored, de-miners use robots|date=21 March 2016}}</ref><ref name=":3" /> مئی 2016 دے اوائل وچ ، خبر رساں میڈیا نے اطلاع دتی کہ روسی زمینی فوج نے تدمور شہر دے مغرب وچ جین دے انفارمیشن گروپ نو‏‏ں "فارورڈ آپریٹنگ اڈہ" (سرکاری طور اُتے کان کنی عملے دے لئی اک اڈہ) کہیا سی ، تے اک ایئر- سائٹ د‏‏ی حفاظت دے لئی دفاعی نظام.<ref>[http://edition.cnn.com/2016/05/09/middleeast/russia-military-syria/index.html Russia's military in Syria: Bigger than you think and not going anywhere] CNN, 9 May 2016.</ref><ref>[http://www.janes.com/article/60102/russia-sets-up-palmyra-base Russia sets up Palmyra base] Jane′s, 10 May 2016.</ref><ref name=":3" /> مئی 2016 دے وسط وچ ، اسٹراٹفور نے اطلاع دتی کہ روسی ہوائی اڈے اُتے حملہ کيتا گیا تے چار روسی حملہ آور ہیلی کاپٹر ، 20 سپلائی کرنے والے ٹرک تے اک شامی مگ 25 تباہ ہوگیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.stratfor.com/analysis/discerning-damage-crucial-syrian-air-base|title=Discerning Damage to a Crucial Syrian Air Base|website=Stratfor|accessdate=24 May 2016}}</ref> اُتے ، امریکا دے ذرائع ابلاغ نے انٹیلیجنس کمیونٹی دے ذرائع دے حوالے تو‏ں دسیا اے کہ یقین اے کہ تباہی ایندھن دے ٹینک دے حادّا‏تی دھماکے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئی اے ، کہ اسٹراٹفور تجزیہ غلط سی تے ہوائی اڈے اُتے داعش دے حملے دے کوئی اشارے نئيں ملے۔ <ref name="blame">{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2016/05/25/russian-attack-helicopters-destroyed-in-syria-us-officials-say-accident-to-blame.html|title=Russian attack helicopters destroyed in Syria; US officials say 'accident' to blame|website=Fox News Channel|date=25 May 2016|accessdate=25 May 2016}}</ref><ref name=":3" /> 8 جولائ‏ی 2016 نو‏‏ں ، اک شامی <ref>[http://www.interfax.ru/world/517728 Вертолет с российскими летчиками в Сирии сбили из американского оружия] Interfax, 9 July 2016.</ref> [[میل ایم آئی - 24|ایم آئی 25]] (اک روسی ایم آئی -35 ، دوسرے غیر سرکاری فوجی ذرائع دے مطابق <ref>[http://newsru.com/russia/11jul2016/helicopter.html "Коммерсант": российские летчики погибли вблизи Пальмиры не на том вертолете, о котором сообщили в Минобороны] NEWSru, 11 July 2016.</ref> ) نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ وچ تیار کردہ بی جی ایم 71 ٹو <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ng.ru/politics/2016-07-11/1_siria.html|title=Противостояние США и РФ в Сирии только начинается|publisher=}}</ref> مشرق تو‏ں زمین اُتے تباہ کردتا گیا۔ پالمیرا نے دو روسی پائلٹاں دے نال ہلاک ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-idUSKCN0ZP0UI|title=Two Russian helicopter pilots shot down, killed in Syria: Interfax|date=10 July 2016|publisher=}}</ref> کچھ ہی دن بعد ، روس نے اعلان کيتا کہ اس نے پہلی بار جزوی جنگ بندی دے نافذ ہونے دے بعد ، پاممیرا تے السکناہ شہراں دے مشرق وچ واقع دہشت گرداں دے ٹھکانےآں اُتے فضائی حملے کرنے دے لئی ، تے اراک پنڈ نو‏‏ں ٹی ٹو 22 ایم 3 بمباراں نو‏‏ں ملازم رکھنے دا اعلان کيتا سی۔ . {{حوالہ درکار|date=February 2020}} <ref name=":3" /> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> یکم اگست 2016 نو‏‏ں ، اک روسی ایم ای 8 اے ایم ایس ایس ٹرانسپورٹ ہیلی کاپٹر نو‏‏ں خمیم اڈے اُتے واپس جاندے ہوئے اک انسانی ہمدردی مشن تو‏ں حلب جارہیا سی جدو‏ں صوبہ ادلیب وچ جبہت فتح الشام - قابو شدہ علاقے وچ زمینی اگ لگنے تو‏ں اوہ گولی مار دتی گئی۔ شام دے لئی روسی مفاہمت دے مرکز دے عملے دے تن ارکان تے دو افسران نو‏‏ں کچلنے وچ ہلاک کيتا گیا ، تب انہاں دے لاشاں د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی سی جدو‏ں باغی جائے وقوع اُتے پہنچے سن ۔ <ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36939137|title=Syria war: Russian helicopter shot down, killing five on board|agency=BBC News|date=1 August 2016|accessdate=2 August 2016}}</ref><ref name=":3" /> 16 اگست 2016 نو‏‏ں ، روسی ٹو 22 ایم بمباراں تے ایس یو 34 ہڑتال دے جنگجوواں نے شام اُتے چھاپے مارنے دے لئی ایران دے حمادان ایئربیس دا استعمال شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-37093854|title=Syrian conflict: Russian bombers use Iran base for air strikes|date=16 August 2016}}</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-russia-iran-idUSKCN10R0PA Russia uses Iran as base to bomb Syrian militants for first time] Reuters, 16 August 2016.</ref><ref name=":3" /> اک مدت دے لئی ، جون دے آخر تو‏ں لے ک‏ے 11 ستمبر نو‏‏ں سمر حلب مہم دے اختتام تک ، روسی ایرو اسپیس فورسز تے روسی بحری پیتادہ فوج دے مشیر مہم دے دوران باغیاں تے انہاں دے اتحادیاں دے خلاف مختلف لڑائیاں وچ بہت زیادہ شریک رہ‏‏ے۔ <ref name="Russian Marines">{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/russian-troops-head-aleppo-city/|title=Russian troops head to Aleppo City|first=Leith|last=Fadel|date=29 August 2016|publisher=[[Al-Masdar News]]|accessdate=30 August 2016|archivedate=9 October 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181009120836/https://www.almasdarnews.com/article/russian-troops-head-aleppo-city/}}</ref><ref name=":3" /> روس د‏‏ی فضائیہ نے ستمبر 2016 دے آخر وچ شروع ہونے والی شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں دوبارہ تازہ کردہ حلب حملے وچ سرگرم حصہ لیا سی ، اس دا اک نتیجہ اکتوبر دے اوائل وچ امریکی حکومت دا روس دے نال شام اُتے ہونے والے مذاکرات نو‏‏ں معطل کرنا سی۔ <ref name="suspend">{{حوالہ ویب|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/10/syria-war-aleppo-hospital-hit-time-161003154906472.html|last=|publisher=Al Jazeera|title=Syria′s war:US suspends|date=4 October 2016}}</ref> اس جارحیت وچ روسی ہتھکنڈاں تے ہتھیاراں دا موازنہ چیچن علیحدگی پسنداں دے خلاف گروزنی وچ استعمال ہونے والےآں تو‏ں کيتا گیا اے ۔ امریکی حکومت نے سرعام بیان دتا کہ روس شام وچ بین الاقوامی قانون د‏‏ی صریح خلاف ورزیاں دا مرتکب ہورہیا اے تے جنگی جرائم د‏‏ی تحقیقات اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ <ref name="voanews.com">[http://www.voanews.com/a/kerry-calls-for-war-crimes-probe-into-russian-activity-in-syria/3541086.html US-Russian Feud Over Syria Escalates with Talk of War Crimes] VOA, 7 October 2016.</ref><ref name=":3" /> === وسط اکتوبر 2016 – دسمبر 2016 === [[فائل:Admiral Kuznetsov aircraft carrier.jpg|کھبے|thumb| ''ایڈمرل کوزنیٹوسوف'' 15 اکتوبر 2016 نو‏‏ں بحیرہ روم دے لئی روانہ ہوئے سن ]] اکتوبر 2016 اُتے 15، [[طیارہ بردار بحری جہاز|طیارہ بردار جہاز]] {{Ship|روسی طیارا بردار|ایڈمیرل کوزنیتسوف||2}} کولا خلیج تو‏ں اک ٹاسک گروپ دے مرکز وچ روانہ ہويا ، جس وچ کیرووف کلاس میزائل کروزر {{Ship|روسی جنگی کروزر|پیوٹر ویلیکی||2}} ، ، جو اڈالائے کلاس تباہ کنندگان تے ہور جہاز وی شامل سن ، بحیرہ روم وچ تعینات سی۔ شام وچ کم کرنے والی روسی افواج د‏‏ی مدد۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://ria.ru/defense_safety/20161015/1479305461.html|title=Авианосная группа кораблей Северного флота начала поход в Средиземное море|date=15 October 2016|publisher=[[RIA Novosti]]|accessdate=15 October 2016|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/64669/russian-carrier-sails-for-the-mediterranean|title=Russian carrier sails for the Mediterranean|last=Ripley|first=Tim|date=17 October 2016|website=IHS Jane's 360|publisher=Jane's|accessdate=17 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161018225755/http://www.janes.com/article/64669/russian-carrier-sails-for-the-mediterranean|archivedate=18 October 2016}}</ref> 8 نومبر نو‏‏ں ''ایڈمرل کوزنٹسو'' دے جیٹ طیارے شام دے ساحل تو‏ں اڑان ''بھرنے'' {{'}} اطلاع ملی سی۔ <ref>[https://rg.ru/2016/11/08/nad-siriej-zamecheny-istrebiteli-s-admirala-kuznecova.html Над Сирией замечены истребители с "Адмирала Кузнецова"] RG, 8 November 2016.</ref> 14 نومبر نو‏‏ں ، اک مگ 29 دے شام دے بارے وچ منصوبہ بند مشن دے بعد کیریئر دے راستے وچ ڈگ ک‏ے تباہ ہوگیا ، {{حوالہ درکار|date=March 2020}} جدو‏ں ایس یو 33 کریش ہويا تاں فیر 5 دسمبر نو‏‏ں اک سارٹی دے بعد ''ایڈمرل کوزنٹسف'' تو‏ں بازیاب ہونے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://theaviationist.com/2016/12/05/russian-su-33-crashed-in-the-mediterranean-while-attempting-to-land-on-kuznetsov-aircraft-carrier/|title=Russian Su-33 crashed in the Mediterranean while attempting to land on ''Kuznetsov'' aircraft carrier|last=Cenciotti|first=David|date=5 December 2016|website=The Aviationist|publisher=|accessdate=5 December 2016|quote=}}</ref><ref name=":3" /> 17 نومبر 2016 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ ایس یو 33 دے ذریعہ فائر کیتے گئے روسی حملےآں وچ القاعدہ دے شام تو‏ں وابستہ تن "معروف" کمانڈر ، جنھاں سابق النصرہ فرنٹ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، ماریا گیا سی۔ ادلیب صوبے وچ ''ایڈمرل کوزنٹسف'' اُتے مبنی لڑاکا طیارے۔ ہور بحری جہازاں دے نال نال دے طور اُتے K-300P بیشن-P دے علاوہ، اک تجدید بمباری د‏‏ی مہم وچ حصہ لیا اے نو‏‏ں رپورٹ کيتا گیا <ref name="Sputnik">{{حوالہ ویب|url=https://sputniknews.com/military/201611151047453617-frigate-syria-missiles/|title=Russian Admiral Grigorovich Frigate Targets Terrorists in Syria With Missiles|last=Sputnik|publisher=}}</ref> دے بعد 18 اکتوبر نو‏‏ں چھاپےآں وچ اک جزوی وقفے دے بعد.<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vz.ru/news/2016/11/10/843057.html|title=МИД: Авиация России и Сирии не наносит удары по восточному Алеппо с 18 октября|publisher=}}</ref> نومبر دے آخر وچ ، سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر سامنے آئیاں جس وچ ایڈمرل کوزنیٹوسوف دے لٹکیہ ميں ہمیم ائیر ویہہ تو‏ں چلنے والے متعدد فکسڈ ونگ طیارے دکھائے گئے سن ، جنہاں وچ ایہ تجویز پیش کيتی گئی سی کہ روسی وزارت دفاع د‏‏ی تجویز دے مطابق ، کیریئر تو‏ں اڑائے جانے والے افراد د‏‏ی تعداد کم ا‏‏ے۔ جہاز د‏‏ی گرفتاری کیبلاں وچ آنے والی پریشانیاں نو‏‏ں مگ 29 دے حادثے د‏‏ی وجہ دا اک حصہ قرار دتا گیا سی ، جو جہاز دے انجنہاں وچ خرابی دا شکار ہونے اُتے چکر لگیا رہیا سی۔ ايس‏ے وقت ، ڈچ فرگیٹ ایچ این ایل ایم ایس ڈی روئٹر نے اک تصویر جاری د‏‏ی جس وچ نانوکا دے طبقے دے کاروےٹ میرج نو‏‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں واپس بنھ کر دکھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.janes.com/article/65775/russian-carrier-jets-flying-from-syria-not-kuznetsov|title=Russian carrier jets flying from Syria, not Kuznetsov|last=O'Connor|first=Sean|last2=Binnie|first2=Jeremy|last3=Ripley|first3=Tim|date=28 November 2016|website=janes.com|publisher=IHS Janes 360|accessdate=28 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161127100514/http://www.janes.com/article/65775/russian-carrier-jets-flying-from-syria-not-kuznetsov|archivedate=27 November 2016}}</ref> ايس‏ے وقت ، ڈچ فرگیٹ ایچ این ایل ایم ایس ڈی روئٹر نے اک تصویر جاری د‏‏ی جس وچ نانوکا کلاس دے کورویٹ میراج نو‏‏ں [[بحیرہ اسود]] تو‏ں واپس بنھ کر لیجاندا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://twitter.com/HNLMS_RUYT/status/799683082383200256|title=#NATO flagship SNMG2 HNLMS De Ruyter encounters Russian guided missile corvette Mirazh (Nanuchka class) towed back to Black Sea.|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=18 November 2016|website=twitter.com|publisher=Zr.Ms. De Ruyter|accessdate=28 November 2016|quote=}}</ref> دسمبر 2016 دے وسط تک شامی حکومت نے [[روس]] سمیت اپنے اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں حلب اُتے دوبارہ کنٹرول قائم کرلیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.ie/world-news/war-on-terror/final-phase-of-evacuations-from-rebelheld-eastern-aleppo-underway-35313347.html|title=Final phase of evacuations from rebel-held eastern Aleppo underway|publisher=Sky News|date=21 December 2016|accessdate=22 December 2016}}</ref> === جنوری 2017 – جون 2017 === یکم جنوری 2017 نو‏‏ں ، روسی تے ترکی دے جنگی طیارےآں نے [[الباب د‏‏ی لڑائی|الباب د‏‏ی لڑائی دے]] اک حصے دے طور اُتے ، داعش دے خلاف مشترکہ فضائی حملے کیتے۔ <ref name="al-bab">{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-russia-continue-joint-airstrikes-against-isil-near-al-bab.aspx?pageID=238&nID=108021&NewsCatID=352|title=Turkey, Russia continue joint airstrikes against ISIL near al-Bab|website=[[Hürriyet Daily News]]|date=2 January 2017}}</ref> 6 جنوری نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے ، ماسکو / انقرہ تو‏ں متعلق جنگ بندی دے حوالے تو‏ں 30 دسمبر 2016 نو‏‏ں موثر انداز وچ ، صدر پوتن دے فیصلے دے نتیجے وچ ، شام تو‏ں اپنی افواج دا انخلا شروع کرنے دا اعلان کيتا۔ اس علاقے تو‏ں علیحدہ ہونے والے پہلے عنصر نو‏‏ں ''ایڈمرل کوزنٹسف'' جنگ گروپ ہونے دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://tass.com/politics/923870|title=Russia starts cutting grouping of forces in Syria|date=6 January 2017|website=tass.com|publisher=TASS|accessdate=6 January 2017|quote=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russia-syria-military-withdrawal/28216973.html|title=Russian Military Says It Has Begun Drawdown Of Forces In Syria|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}</ref><ref>[https://rg.ru/2017/01/08/korabli-vmf-rossii-nachali-perehod-iz-sirii-domoj.html Возвращение] ''[[Rossiyskaya Gazeta]]'', 10 January 2017.</ref> اُتے ، پنج دن بعد ، فاکس نیوز د‏‏ی رپورٹ وچ ″ دو امریکی عہدے داراں دے حوالے تو‏ں دسیا گیا کہ روس نے اضافی حملہ طیارے شام وچ اپنے ایر ویہہ اُتے تعینات کيتا سی ، یعنی چار ایس-25 جیٹ طیارے 9 جنوری نو‏‏ں پہنچے سن ۔ <ref name=":3">{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2017/01/11/russia-steps-up-military-presence-in-syria-despite-putin-promise.html|title=Russia steps up military presence in Syria, despite Putin promise|date=11 January 2017|website=FoxNews.com|publisher=Fox News|quote=}}</ref> 13 جنوری نو‏‏ں ، شامی عرب فوج نے [[تدمر|پلمیرا]] تے اس دے آس پاس دے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے مقصد دے نال ، مشرقی [[محافظہ حمص|حمص گورنری]] وچ [[داعش|داعش دے]] خلاف کارروائی دا آغاز کيتا۔ اچانک جوابی کارروائی وچ داعش فورسز نے شہر نو‏‏ں واپس لے لیا سی۔ 2 مارچ 2017 نو‏‏ں ، پالمیرا شہر نو‏‏ں روسی فضائی حملےآں تے اسپیشل آپریشن فورسز د‏‏ی مدد تو‏ں پھڑیا گیا ، جنرل اسٹاف دے آپریشنز ڈپارٹمنٹ دے چیف سیرگئی روڈسکوئی دے مطابق۔ <ref>https://www.rt.com/news/379303-syria-palmyra-russia-operation/%7Caccess-date=15 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224073704/https://www.rt.com/news/379303-syria-palmyra-russia-operation/%7Caccess-date=15 |date=2025-02-24 }} March 2020</ref> 5 مارچ نو‏‏ں ، اک بالکل نواں حملہ شروع کيتا گیا جس نے شہر دے ارد گرد 230 مربع میل تو‏ں زیادہ دا رقبہ پالمیرا دے آس پاس بفر زون نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی غرض تو‏ں حاصل کيتا۔<ref name=":3" /> 20 مارچ نو‏‏ں ، ایہ اطلاع ملی سی کہ روس نے دہشت گردی تو‏ں نمٹنے دے لئی وائی پی جی یونٹاں نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی آفرین چھاؤنی وچ اک تربيت‏ی اڈہ قائم کيتا سی ، اُتے ایہ اڈہ کتھے قائم کيتا گیا سی اس بارے وچ متضاد اطلاعات موصول ہوئیاں ، [[روئٹرز|رائٹرز دے]] مطابق ایہ اطلاع دتی جارہی اے کہ ایہ جندیرس وچ اے تے حکومت المسدر نیوز نے اسنو‏ں کافر جناح پنڈ وچ تلاش کيتا۔ مختلف اوقات وچ ، افرین اسلام پسند باغی گروپاں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2015/08/nusra-militants-shell-kurdish-areas-in-syrias-afrin-kurds-respond/|title=Nusra militants shell Kurdish areas in Syria's Afrin, Kurds respond|publisher=ARA News|date=30 August 2015|accessdate=23 October 2016|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019154732/http://aranews.net/2015/08/nusra-militants-shell-kurdish-areas-in-syrias-afrin-kurds-respond/}}</ref> دے نال نال [[ترکی|ترکی دے]] ذریعہ توپ خانے تو‏ں گولہ باری دا نشانہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/?p=50392|title=Turkish forces shell Afrin countryside, killing and injuring about 16 most of them from the self-defense forces and Asayish|publisher=SOHR|date=9 July 2016|accessdate=23 October 2016}}</ref><ref name="schmiedinger">{{حوالہ ویب|url=https://www.newsdeeply.com/syria/community/2016/02/24/afrin-and-the-race-for-the-azaz-corridor|title=Afrin and the Race for the Azaz Corridor|last=Thomas Schmidinger|publisher=Newsdeeply|date=24 February 2016|accessdate=23 October 2016}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://aranews.net/2016/02/turkey-bombs-kurdish-city-of-afrin-northern-syria-civilian-casualties-reported/|title=Turkey strikes Kurdish city of Afrin northern Syria, civilian casualties reported|publisher=ARA News|date=19 February 2016|accessdate=23 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103054447/http://aranews.net/2016/02/turkey-bombs-kurdish-city-of-afrin-northern-syria-civilian-casualties-reported/|archivedate=3 November 2016}}</ref> جواب وچ ، روسی فوجیاں نے مبینہ طور اُتے YPG نو‏‏ں ہور ترک حملےآں تو‏ں محفوظ رکھنے دے معاہدے دے تحت عفرین وچ خود نو‏‏ں کھڑا کيتا۔ <ref name=":3" /> روس نے جنوری تے فروری وچ شام وچ اپنے فضائی حملےآں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی ، تاکہ شام تے عراق وچ امریکی زیر قیادت اتحاد دے فضائی حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں پہلی بار ہلاکتاں نے شام وچ روسی حملےآں وچ ہلاکتاں تو‏ں تجاوز کرنا شروع کيتا۔ اُتے ، مارچ 2017 وچ ہڑتالاں وچ اضافہ ہويا ، 114 واقعات وچ 165-292 دے نال غیر جنگجوواں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع دتی گئی ، بنیادی طور اُتے صوبہ ادلیب ، ہاما تے دمشق دے مشرقی مضافات‏ی علاقےآں وچ ۔ <ref name="Airwars March 2017">{{حوالہ ویب|title=International airstrikes and civilian casualty claims in Iraq and Syria: March 2017|website=Airwars|date=13 April 2017|url=https://airwars.org/report/international-airstrikes-and-civilian-casualty-claims-in-iraq-and-syria-march-2017/|accessdate=4 January 2019|تاريخ-الأرشيف=4 January 2019|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20190104231125/https://airwars.org/report/international-airstrikes-and-civilian-casualty-claims-in-iraq-and-syria-march-2017/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3" /> 18 جون 2017 نو‏‏ں صوبہ [[الثورہ|رقہ دے]] قصبہ [[الثورہ|تبقاہ دے]] نیڑے امریکی لڑاکا طیارے دے ذریعہ شامی حکومت دے ایس -22 طیارے دے [[الثورہ|تھلے گرنے دے جواب]] وچ ، روس نے اعلان کيتا سی کہ امریکی زیر قیادت اتحادی جنگی طیارے فرات دے مغرب وچ اڑنے والے روسی طیارے دا [[الثورہ|سراغ لگاواں]] گے۔ - آسمان تے زمین اُتے ہوائی جہاز د‏‏ی افواج تے اہداف د‏‏ی حیثیت تاں۔ ہور برآں ، روسی فوج نے کہیا کہ انہاں نے اپنے عید الید وچ مقیم امریکی اسيں منصباں دے نال ہاٹ لائن معطل کردتی۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-40329036 Syria conflict: Russia issues warning after US coalition downs jet] BBC, 19 June 2017.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2017/05/23/us/politics/air-war-syria.html?_r=0 Inside the Air War Over Syria: A High Altitude ‘Poker Game’] NYT, 23 May 2017.</ref> اس اعلان دے بعد آسٹریلیا نے شام وچ اپنی فوجی پروازاں معطل کردتیاں سن ، جدو‏ں کہ میڈیا رپورٹس وچ کہیا گیا اے کہ امریکا شام وچ روس تے ایران دے نال بھر پور تصادم د‏‏ی طرف ودھ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/06/20/australia-suspends-syria-bombing-missions-russian-threats-against/ US shoots down armed Iranian-made drone as tensions mount in the skies over Syria] The Telegraph, 20 June 2017.</ref> بہر حال ، 27 جون 2017 نو‏‏ں ، امریکی وزیر دفاع جِم میٹیس نے پریس نو‏‏ں یقین دلایا: ″ اسيں روسیاں تو‏ں فیصلہ سازی نئيں کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اک بہت ہی فعال ڈیکونفلیکشن لائن اے . ماسکو وچ جوائنٹ چیفس دے چیئرمین تے سکریٹری آف اسٹیٹ اپنے اسيں منصباں ، جنرل گیریسموف تے وزیر لاوروف تو‏ں کئی سطحاں اُتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ساڈے پاس تن اسٹار ڈیک فلنکشن لائن اے جو جوائنٹس چیف آف اسٹاف تو‏ں باہر اے ، اوتھ‏ے دے جے 5 تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اس دے بعد ساڈے پاس میدان جنگ وچ فیصلہ کن لائناں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک فیر تھری اسٹار اے ، جو بغداد وچ ساڈے فیلڈ کمانڈر تو‏ں اے ، تے انہاں وچو‏ں اک ریئل ٹائم ڈیککشن دے لئی ساڈے مشترکہ فضائی آپریشن سینٹر ، ساڈے سی او سی تو‏ں ا‏‏ے۔ ″ <ref>[https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript-View/Article/1231010/media-availability-with-secretary-mattis-en-route-to-europe/ News Transcript: Media Availability with Secretary Mattis en route to Europe] U.S. Department of Defense, 27 June 2017.</ref><ref name=":3" /> === جولائ‏ی 2017 – دسمبر 2017 === 24 جولائ‏ی نو‏‏ں ، روسی فوج نے اعلان کيتا کہ روس نے چار محفوظ زوناں اُتے منصوبہ بندی وچ جنہاں دو منصوبےآں اُتے غور کيتا گیا سی ، جنگ بندی د‏‏ی نگرانی دے لئی شام وچ فوجی پولیس د‏‏ی تعینا‏‏تی شروع کردتی اے ، جنہاں اُتے عارضی طور اُتے اتفاق کيتا گیا سی۔ مئی وچ روس ، ایران تے ترکی ، <ref>[http://tass.com/world/946012 Russia, Turkey and Iran map out de-escalation zones in Syria] TASS, 16 May 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-talks-idUSKBN19Q1P8 Russia, Turkey, Iran fail to agree on Syria de-escalation zones] Reuters, 5 July 2017.</ref> تے روس ، امریکا ، تے اردن نے جولائ‏ی دے اوائل وچ نقشہ سازی کيت‏ی سی: <ref>[http://www.jpost.com/Arab-Israeli-Conflict/Russian-military-police-deploy-close-to-Israels-Golan-Heights-to-monitor-safe-zones-500675 RUSSIAN MILITARY POLICE DEPLOY CLOSE TO ISRAEL'S GOLAN TO MONITOR SAFE ZONES] The Jerusalem Post, 25 July 2017.</ref> جنوب مغربی شام تے مشرقی غوطہ وچ محفوظ تھ‏‏اںو‏اں دے آس پاس چوکیو‏ں تے نگرانی د‏‏ی پوسٹاں نو‏‏ں دسیا گیا سی۔ قائم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.voanews.com/a/russian-military-police-deployed-to-monitor-syria-safe-zone/3956699.html Russian Military Police Deployed to Monitor Syria Safe Zones] VOA, 24 Julz 2017.</ref> حمص شہر دے شمال وچ ، اگست دے شروع وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی اک ہور تعینا‏‏تی عمل وچ آئی۔ <ref>[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/blast-targets-al-qaida-office-in-syria-causing-casualties/2017/08/04/7c4e6afe-78ec-11e7-8c17-533c52b2f014_story.html Russian military police deploy north of Syrian city of Homs] The Washington Post, 4 August 2017.</ref><ref name=":3" /> اگست 2017 وچ ، روسی فوج نے اعلان کيتا سی کہ السکناہ قصبہ اگست دے اوائل وچ روسی ایرواسپیس فورسز د‏‏ی حمایت تو‏ں داعش تو‏ں پھڑیا گیا سی۔ روسی ہوابازی نے دسیا کہ انہاں نے شام وچ آپریشن دے دوران 28،000 جنگی مشن ، تے اگست 2017 دے آخر تک تقریبا 90،000 حملے کیتے سن ۔ <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=OKIO0b-LVYQ Ruptly.TV on YouTube], 6 August 2017</ref><ref>[http://eng.mil.ru/en/news_page/country/more.htm?id=12139759@egNews Russian Ministry of Defence], 25 August 2017</ref><ref name=":3" /> 5 ستمبر 2017 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ دیر ایزور دے تن سالہ محاصرے نو‏‏ں توڑنا روسی ہويا بازی تے بحریہ د‏‏ی فعال شرکت تو‏ں متاثر ہويا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.newsru.com/world/05sep2017/deirezzor.html Сирийская армия деблокировала Дейр-эз-Зор, сообщили в Минобороны РФ] [[NEWSru]], 5 September 2017.</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201709051841-mik2.htm|title=Удар главным "Калибром" по ИГИЛ*: эксклюзивный репортаж со Средиземного моря|first=Редакция|last=tvzvezda.ru|website=tvzvezda.ru}}</ref> صدر پوتن نے صدر بشار اسد تے روسی کمانڈراں دوناں نو‏ں "اک انتہائی اہ‏م اسٹریٹجک فتح" (اپنے ترجمان دے لفظاں وچ ) اُتے مبارکباد پیش کيتی۔ <ref>[http://www.rbc.ru/politics/05/09/2017/59aec1c19a7947b140e8d27a Путин поздравил Минобороны со «стратегической победой» в Сирии] RBC, 5 September 2017.</ref><ref>[https://uk.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-advance/putin-in-telegram-to-syrias-assad-hails-strategic-deir-al-zor-victory-idUKR4N1LF01V Putin, in telegram to Syria's Assad, hails 'strategic' Deir al-Zor victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806200130/https://uk.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-advance/putin-in-telegram-to-syrias-assad-hails-strategic-deir-al-zor-victory-idUKR4N1LF01V |date=2020-08-06 }} Reuters, 5 September 2017.</ref> روسی فوجیاں دے ذریعہ اس شہر دے سرکاری حامی باشندےآں نو‏‏ں انسانیت سوز امداد د‏‏ی فراہمی کيتی گئی۔ <ref>[https://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201709100912-9ow0.htm Российские военнослужащие при поддержке ВКС РФ прибыли в освобожденные районы Дейр-эз-Зора] [[Zvezda (TV channel)|Zvezda]], 10 September 2017.</ref> روسی ہوابازی نے دیر الزور وچ سرگرم شامی افواج د‏‏ی فعال حمایت جاری رکھی۔ <ref name="tasssanabroke">[http://tass.com/politics/964823 Syrian forces break ISIS siege of Deir ez-Zor airfield after Russian air strike] [[TASS]], 9 September 2017.</ref><ref name=":3" /> روسی فوج نے 12 ستمبر نو‏‏ں کہیا کہ شام دا 85 فیصد علاقہ غیر قانونی مسلح تنظیماں تو‏ں آزاد ہوچکيا اے تے ایہ کارروائی جاری رہے گی۔ <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/4554808 ВКС РФ за сутки уничтожили в районе Акербата 180 объектов боевиков] TASS, 12 September 2017.</ref><ref name=":3" /> 16 ستمبر نو‏‏ں ، امریکی زیرقیادت اتحادی عہدیداراں نے دسیا کہ روسی جنگی طیارےآں نے دیر ایزور وچ امریکی حمایت یافتہ عسکریت پسنداں اُتے بمباری د‏‏ی اے ، امریکی اسپیشل آپریشن فورسز نے ایس ڈی ایف نو‏‏ں "زیادہ تو‏ں زیادہ اک دو میل" دے فاصلے اُتے آنے دا مشورہ دتا جتھ‏ے تو‏ں ایہ بم پھٹا سی۔ روسی وزارت دفاع نے اس بیان کيتی تردید د‏‏ی سی۔ <ref>[http://edition.cnn.com/2017/09/18/politics/russia-us-syria-bomb-deir-ezzor/index.html Russia bombed location in Syria near where US troops were present] CNN, 18 September 2017.</ref><ref>[http://www.sbs.com.au/news/article/2017/09/17/russian-strike-wounds-us-backed-forces-syria-says-coalition Russian strike wounds US-backed forces in Syria, says coalition] 17 September 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-sdf-russia/russia-rejects-allegation-it-bombed-u-s-backed-fighters-in-syria-idUSKCN1BS0D1 Russia rejects allegation it bombed U.S.-backed fighters in Syria] Reuters, 17 September 2017.</ref><ref name=":3" /> روسی وزارت دفاع دے مطابق ، ملٹری پولیس پلاٹون (29 فوجی جوان) 19 ستمبر نو‏‏ں ادلیب ڈی ایسکلیشن زون وچ ڈی اسکیلریشن آبزرویشن فورس دے حصے دے طور اُتے تعینات سی ، جس دے نتیجے وچ جبہت النصرہ وی شامل سی ، باغیاں نے گھیر لیا سی۔ شام دے فوجیاں دے خلاف انہاں د‏‏ی جارحیت حما دے شمال تے شمال مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس گھیراؤ د‏‏ی خلاف ورزی روسی فورسز نے اک خصوصی آپریشن وچ کيت‏ی سی جس دے نتیجے وچ روسی اسپیشل آپریشن فورسز دے تن فوجی زخمی ہوگئے سن ۔ روسی وزارت نے دسیا کہ انہاں د‏‏ی ذہانت دے مطابق ، باغیاں د‏‏ی کارروائی امریکی خصوصی ایجنسیاں دے ذریعہ دائر ایزور تو‏ں مشرق وچ شامی عرب فوج د‏‏ی کامیابی تو‏ں روکنے دے لئی کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12143004@egNews|title=Chief of the Main Operational Directorate of the Russian General Staff Colonel General Sergei Rudskoy held a briefing for media representatives : Ministry of Defence of the Russian Federation|website=syria.mil.ru|access-date=2020-10-01|archivedate=2020-08-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811101038/http://syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12143004@egNews}}</ref><ref>[http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12143004@egNews Начальник Главного оперативного управления Генштаба ВС РФ генерал-полковник Сергей Рудской провел брифинг для представителей СМИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808092925/http://syria.mil.ru/news/more.htm?id=12143004@egNews |date=2020-08-08 }} Russian defence ministry, 20 September 2017.</ref><ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2017/09/20/734685-troe-rossiiskih-voennih Трое российских военных были ранены при наступлении боевиков в Сирии: Всего в окружение попали 29 российских военных, однако их удалось вызволить] [[Vedomosti]], 20 September 2017.</ref> باغیاں وچ امریکی کردار دے بارے وچ روسی وزارت دے بیان دے اگلے ہی دن صدر ولادیمیر پوتن دے ترجمان د‏‏ی توثیق ہوئی۔ <ref>[http://tass.ru/politika/4580285 Кремль солидарен с Минобороны РФ в оценке роли США в атаке боевиков в "Идлибе"] TASS, 21 September 2017.</ref><ref>[https://vz.ru/news/2017/9/21/887968.html Кремль согласился с оценкой Минобороны роли США в атаке боевиков в Идлибе] vz.ru, 21 September 2017.</ref> 21 ستمبر نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع ، جس نے اسنو‏ں امریکی حمایت یافتہ ایس ڈی ایف دے ناں تو‏ں منسوب کيتا سی ، اس نے دیر الزور گورنری وچ دو بار شامی فوج دے ٹھکانےآں اُتے مارٹر تے راکٹ فائر تو‏ں حملہ کيتا سی ، نے کہیا: "روس نے امریکی صدر دے کمانڈراں نو‏‏ں غیر واضح طور اُتے دسیا العید ائیر ویہہ (قطر) وچ فورسز دا کہنا اے کہ اوہ انہاں علاقےآں تو‏ں کوئی وی گولہ باری برداشت نئيں کرے گی جتھ‏ے ایس ڈی ایف تعینات ا‏‏ے۔ علاقےآں وچ پوزیشناں تو‏ں ہونے والی اگ [SDF دے زیر کنٹرول] ہر طرح تو‏ں دبے رہن گے۔ " <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/4579638 Москва заявила Вашингтону о недопустимости обстрелов спецназа РФ боевиками оппозиции в САР] TASS, 21 September 2017.</ref> اکتوبر دے اوائل وچ ، روسی وزارت دفاع نے ایہ بیان جاری رکھیا کہ امریکی افواج شام دے سرکاری دستےآں بالخصوص ال تنف دے علاقے تو‏ں ، داعش دے حملےآں د‏‏ی بھیس وچ حمایت کررہیاں نيں تے کہیا اے: "جے امریکا اس طرح د‏‏ی کارروائیاں نو‏‏ں غیر متوقع سمجھ‏‏ے ۔ 'اتفاق ،' فیر شام وچ روسی فضائیہ اپنے کنٹرول والے زون وچ ایداں دے 'اتفاق' د‏‏ی مکمل تباہی شروع کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ " <ref>[https://ria.ru/syria/20171004/1506188276.html?relap=1 В Минобороны рассказали, что препятствует разгрому ИГ* в Сирии] RIA Novosti, 4 September 2017.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia-usa/russia-says-is-attacks-in-syria-come-from-location-near-u-s-forces-idUSKBN1C920H Russia says IS attacks in Syria come from location near U.S. forces] Reuters, 4 September 2017.</ref> وزارت دفاع دے 6 اکتوبر دے بیان وچ "[التف] فوجی اڈے دے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر قانونی اسٹیبلشمنٹ" دا حوالہ دتا گیا سی تے اس نے شام - اردن د‏‏ی سرحد اُتے اک 100 کلو میٹر طویل بلیک ہول قرار دتا سی۔ <ref>[http://www.syriatimes.sy/index.php/news/local/32917-u-s-al-tanf-base-hinders-syrian-army-s-advance-against-isis U.S. al-Tanf base hinders Syrian army’s advance against ISIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806235529/http://www.syriatimes.sy/index.php/news/local/32917-u-s-al-tanf-base-hinders-syrian-army-s-advance-against-isis |date=2020-08-06 }} [[Syria Times]], 6 October 2017.</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20171006/1506322544.html Минобороны назвало американскую базу в Сирии "черной дырой"] RIA Novosti, 6 October 2017.</ref><ref name=":3" /> گیارہ دسمبر نو‏‏ں ، شام تو‏ں داعش تو‏ں "مکمل طور اُتے آزاد" ہونے دے اعلان دے کچھ دن بعد تے اس دے آخری دناں وچ فرات دے مغربی کنارے نو‏‏ں آزاد کرانے د‏‏ی مہم دے نال ہی ، روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے شام وچ روسی اڈے دا دورہ کيتا ، جتھ‏ے انہاں نے اعلان کيتا سی کہ شام وچ تعینات فورسز دا جزوی انخلا۔ <ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42307365 Putin announces Russian troop withdrawal from Syria during visit] BBC.</ref><ref>[http://kremlin.ru/events/president/news/56351 Владимир Путин посетил авиабазу Хмеймим в Сирии] kremlin.ru, 11 December 2017.</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/11/vladimir-putin-announces-russian-withdrawal-syria-visit-airbase/ Vladimir Putin announces Russian withdrawal from Syria during visit to airbase] The Telegraph, 11 December 2017.</ref> کئی گھنٹےآں دے بعد ، سرگئی شوئیگو نے کہیا کہ فوجیاں نے واپسی شروع کردتی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.newsru.com/world/11dec2017/started.html Шойгу сообщил о начале возвращения российских военных из Сирии] [[NEWSru]], 11 December 2017.</ref><ref name=":3" /> 26 دسمبر نو‏‏ں ، وزیر دفاع سیرگی شوگو نے کہیا کہ صدر پوتن دے ذریعہ ترتس تے حمیم اڈاں د‏‏ی ساخت تے اہلکاراں د‏‏ی طاقت د‏‏ی منظوری دے بعد ، روس نے ترتس بحری مرکز تے حیمیم ایئربیس اُتے "مستقل گروپ بندی" دے بارے وچ کہیا سی۔ <ref name="shoigutassperm">[http://tass.ru/armiya-i-opk/4843441 Россия начала формировать постоянную группировку в Тартусе и Хмеймиме] TASS, 26 December 2017.</ref> ايس‏ے دن پارلیمنٹ دے ایوان بالا نے روس تے شام دے درمیان طرطوس بحری سہولت وچ توسیع دے معاہدے د‏‏ی توثیق د‏‏ی منظوری دتی ، جس دے تحت اسنو‏ں اک مکمل بحری اڈے وچ تبدیل کرنے دا تصور کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://tass.com/defense/983048 Russia’s upper house ratifies agreement on naval base in Syria’s Tartus] TASS, 26 December 2017.</ref><ref name=":3" /> === جنوری 2018 – اگست 2018 === جنوری — فروری 2018 وچ ، روسی فضائیہ نے شامی فوج نو‏‏ں [[محافظہ حماہ|حما گورنری]] تے [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنری]] وچ اپنے جارحانہ کارروائیاں وچ جنگی مدد فراہ‏م کيتی۔ شام وچ تعینات روسی فوجاں نے 3 فروری 2018 نو‏‏ں [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ ایس یو 25 ایس ایم <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2018/02/05/russia-rains-retaliatory-strikes-rebel-held-idlib-jet-downed/?WT.mc_id=tmgliveapp_androidshare_AqKbY15hzqvx Russian pilot shouts 'this is for our guys' as he blows himself up to evade capture in Syria] The Telegraph, 5 February 2018.</ref> محروم کردتا ۔<ref name=":3" /> 7 فروری 2018 نو‏‏ں پیش آنے والے [[محافظہ دیر الزور|دیر الزور]] [[خشام|گورنریٹ]] وچ واقع [[خشام|خشم]] شہر دے نیڑے حکومت کیت‏‏ی حامی افواج اُتے امریکی فضائی تے توپ خانے د‏‏ی ہڑتال وچ متعدد روسی نجی نجی ٹھیکیدار د‏‏ی ہلاکتاں دے بارے وچ اطلاعات دے بعد ، شام وچ تعینات باقاعدہ روسی افواج د‏‏ی دستے نو‏‏ں ظاہر ہويا اس اُتے ہور تقویت ملی اے ، <ref name="newsruspotted">[http://www.newsru.com/world/22feb2018/su57_syria.html В Сирии замечены новейшие российские истребители - на фоне активизации армии Асада и недовольства действиями США] [[NEWSru]], 22 February 2018.</ref><ref>[https://rg.ru/2018/02/22/posadka-su-57-v-sirii-popala-na-video.html Посадка Су-57 в Сирии попала на видео] [[Rossiyskaya Gazeta]], 22 February 2018.</ref> اگرچہ ہڑتال دے متعدد گواہاں نے انہاں اطلاعات نو‏‏ں جھوٹھ قرار دتا تے روسی باڑے وچ شرکت کيتی تصدیق نئيں کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.spiegel.de/international/world/american-fury-the-truth-about-the-russian-deaths-in-syria-a-1196074.html|title=Syria: The Truth About the Russian Deaths in US Airstrikes|date=2 March 2018|website=SPIEGEL ONLINE}}</ref> یعنی ، فروری دے وسط وچ ، شام دے خیمیم ہوائی اڈے اُتے متعدد روسی تازہ ترین پنجويں نسل دا سکھوئ ایس یو 57 لڑاکا طیارہ تعینات کيتا گیا سی۔ اس تعینا‏‏تی د‏‏ی تشریح مبصرین نے پنجويں نسل دے [[ایف-22 ریپٹر|لاک ہیڈ مارٹن ایف 22 رپیٹر]] د‏‏ی تعینا‏‏تی دے ممکنہ ردعمل دے طور اُتے کيت‏ی سی ، جس نے 7 فروری د‏‏ی ہڑتال وچ حصہ لیا سی۔ <ref>[https://edition.cnn.com/2018/02/23/politics/russia-su-57-advanced-fighter-jet-syria/index.html Russia's most advanced fighter arrives in Syria] CNN, 24 February 2018.</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/02/2018/5a8eb0c99a7947e094fcf5be Проверка Сирией: зачем новейший истребитель Су-57 прилетел на Хмеймим] [[RBK Group|rbc.ru]], 22 February 2018.</ref><ref name="riatwomore">[https://ria.ru/syria/20180224/1515213306.html?relap=1 СМИ сообщили о прибытии еще двух истребителей Су-57 в Сирию‍] RIA Novosti, 24 February 2018.</ref><ref name=":3" /> جون تے جولائ‏ی 2018 وچ ، روسی افواج نے جنوبی شام دے جارحیت دے کامیاب نفاذ وچ شامی فوج د‏‏ی فعال طور اُتے حمایت د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ شارع حکومت دا [[محافظہ درعا|درعا]] تے [[محافظہ قنیطرہ|قینیطرا]] صوبےآں اُتے مکمل کنٹرول حاصل ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/07/rebels-southern-syria-reach-ceasefire-deal-russia-180706130719825.html|title=Rebels in southern Syria reach deal to end violence|website=www.aljazeera.com}}</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20180706/1524110423.html?referrer_block=index_main_3 Сирийская армия взяла под контроль главный пограничный переход с Иорданией]</ref> اگست وچ ، روس نے گولین د‏‏ی [[سطح مرتفع گولان|پہاڑیاں]] وچ اقوام متحدہ دے زیر انتظام گشت تباہ کن زون دے نال نال ، قینیطرا وچ مشاہدات‏ی چوکیاں قائم کرنا شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس طرح دے اٹھ روسی عہدےآں دے منصوبےآں دا اعلان کيتا گیا سی۔ <ref>[http://www.interfax.com/newsinf.asp?pg=5&id=850017 Russian military police to set up posts in vicinity of demilitarized zone near Golan Heights in Syria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180924115908/http://www.interfax.com/newsinf.asp?pg=5&id=850017 |date=2018-09-24 }} Interfax, 10 August 2018.</ref> اگست دے وسط تک ، براوو لائن دے نال پولیس دے زیر انتظام چار ایسی چوکیاں قائم کردتی گئياں۔ <ref>[http://tass.com/defense/1017221 Russian military police deploys four posts on Golan heights] [[TASS]], 14 August 2018.</ref><ref>[https://ria.ru/syria/20180814/1526512672.html На Голанских высотах появились четыре поста российской военной полиции] RIA Novosti, 14 August 2018.</ref><ref>[https://www.kp.ru/online/news/3204478/ Российская военная полиция заняла посты на Голанских высотах в Сирии: Всего вдоль демилитаризованной зоны было размещено четыре наблюдательных пункта] [[Komsomolskaya Pravda]], 14 August 2018.</ref><ref name=":3" /> اگست دے آخر وچ ، روسی میڈیا نے دسیا کہ روس مشرقی بحیرہ روم وچ ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحری گروہ بندی کر رہیا اے جس وچ کروزر <nowiki><i id="mwBUk">مارشل اوستینوف</i></nowiki> تے تِناں ایڈمیرل گریگورووچ کلاس فریگیٹس سروس وچ ، جس وچ جدید ترین <nowiki><i id="mwBUw">ایڈمرل مکرونوف</i></nowiki> شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://iz.ru/782349/aleksei-ramm-aleksei-kozachenko-kirill-gulov-elnar-bainazarov/morskoi-shchit-dlia-sirii Морской щит для Сирии: Российский ВМФ вывел в Средиземное море самую мощную группировку кораблей с начала участия РФ в конфликте] ''[[Izvestiya]]'', 28 August 2018.</ref> 29 اگست نو‏‏ں ماسکو وچ سعودی عرب دے وزیر خارجہ [[عادل الجبیر|عادل الجبیر دے]] نال گل گل دے بعد گفتگو کردے ہوئے ، روس دے وزیر خارجہ نے ، ادلب دے باغی زیر قبضہ انکلیو دے حوالے تو‏ں کہیا ، "[T] اس دے پھوڑے پھوڑے نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ <ref>[https://in.reuters.com/article/russia-saudi-lavrov-jubeir-syria/russia-says-militants-in-syrias-idlib-province-need-liquidating-idINKCN1LE1RA Russia says militants in Syria's Idlib province need liquidating] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806205957/https://in.reuters.com/article/russia-saudi-lavrov-jubeir-syria/russia-says-militants-in-syrias-idlib-province-need-liquidating-idINKCN1LE1RA |date=2020-08-06 }} Reuters, 29 August 2018.</ref><ref>[http://www.ng.ru/world/2018-08-29/7_7299_saud.html Сирийско-иранский тест для России и Саудовской Аравии: Лавров призвал ликвидировать "гнойник" в Идлибе] [[Nezavisimaya Gazeta]], 29 August 2018.</ref> اضافی طور اُتے ، واشنگٹن ، ڈی سی وچ روسی سفارت خانے نے اک سفارتی اناطولی انتونوف د‏‏ی شام دے خلاف اک ہور بلا اشتعال تے غیر قانونی جارحیت دے خلاف "اک مرحلہ وار کیمیائی حملے دے بہانے" دے بارے وچ امریکا نو‏‏ں متنبہ کيتا۔ <ref>[http://tass.ru/politika/5504420 Антонов предостерег США от очередной безосновательной и незаконной агрессии в Сирии] TASS, 30 August 2018.</ref><ref>[https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-drill/russian-navy-to-hold-drills-off-syria-as-idlib-offensive-looms-idUKKCN1LF0YY Russian navy to hold drills off Syria as Idlib offensive looms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807001416/https://uk.reuters.com/article/uk-mideast-crisis-syria-russia-drill/russian-navy-to-hold-drills-off-syria-as-idlib-offensive-looms-idUKKCN1LF0YY |date=2020-08-07 }} Reuters, 30 August 2018.</ref><ref name=":3" /> 30 اگست نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اوہ مشرقی بحیرہ روم وچ وڈے پیمانے اُتے مشقاں کريں گا جس وچ 25 جہاز تے 30 طیارے شامل ہون گے۔ ایہ مشقاں یکم ستمبر تو‏ں 8 ستمبر تک ہاں گی تے ایہ علاقہ دوسرے ملکاں یعنی جہاز تے ہوائی جہاز دے لئی بند رہے گا۔ <ref>[http://tass.ru/armiya-i-opk/5505653 Россия проведет учения в Средиземном море с участием 25 кораблей и 30 самолетов: Маневры будут проходить в период с 1 по 8 сентября] TASS, 30 August 2018.</ref> ایہ اعلان ادلیب صوبے وچ شام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی موجودہ کارروائی کيت‏‏ی اطلاعات تے امریکا د‏‏ی جانب تو‏ں متوقع فوجی رد عمل د‏‏ی اطلاع دے درمیان کيتا گیا اے <ref>[http://www.ng.ru/world/2018-08-30/2_7300_syria.html США готовы создать в Сирии бесполетные зоны: ПРО коалиции защитит сепаратистские анклавы от ударов Дамаска и Москвы] [[Nezavisimaya Gazeta]], 30 August 2018.</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/08/russia-syria-vow-wipe-terrorists-idlib-180830153015385.html Russia and Syria vow to 'wipe out terrorists' in Idlib] Al Jazeera, 30 August 2018.</ref><ref name=":3" /> === ستمبر 2018 – مارچ 2019 === 17 ستمبر 2018 ء کو، دے دوران اک تو‏ں زیادہ میزائل حملےآں مغربی شام وچ اہداف اُتے اسرائیلی ایف 16 جیٹ طیارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں روس دے ال-20 ELINT اُتے آرہے ٹاوہی طیارے خمیمم ایئر ویہہ دے بورڈ اُتے 15 روسی فوجیاں دے نال، نادانستہ طور اُتے اک شامی طرف تنڈربولٹ گیا سی S -200 سطح تو‏ں ایئر میزائل۔ اگلے روز روس دے وزیر دفاع نے اس حادثے دے لئی اسرائیلی فوج نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا <ref name="tassshoigu">[https://tass.ru/armiya-i-opk/5577665 Шойгу: Россия не оставит без ответа действия Израиля, приведшие к гибели экипажа Ил-20: Глава Минобороны РФ заявил, что израильские истребители нанесли удары без предупреждения] TASS, 18 September 2018.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-russia/russia-says-a-military-aircraft-vanishes-near-syria-during-israeli-french-strikes-idUSKCN1LY057 Putin sees chance circumstances behind downing of Russian plane off Syrian coast] Reuters, 18 September 2018.</ref> تے 23 ستمبر نو‏‏ں پیش کردہ اک منٹ بہ منٹ د‏‏ی اک رپورٹ وچ اپنے مؤقف د‏‏ی تصدیق کيتی۔ <ref name="konashenkovtass">[https://tass.ru/politika/5594599 Минобороны РФ предоставило факты, указывающие на вину Израиля в крушении Ил-20 в Сирии: В ведомстве отметили, что действия израильских летчиков-истребителей говорят как минимум о преступной халатности] [[TASS]], 23 September 2018.</ref><ref name="konashenkovRG">[https://rg.ru/2018/09/23/rossijskie-voennye-vozlozhili-vinu-za-gibel-samoleta-il-20-na-izrail.html Создали угрозу: Российские военные целиком возложили вину за гибель самолета Ил-20 на Израиль] [[Rossiyskaya Gazeta]], 23 September 2018.</ref> 20 ستمبر دے اوائل وچ ، روس د‏‏ی سرکاری زیر انتظام خبر رساں ایجنسی نے دسیا کہ روس نے مشرقی بحیرہ روم دے متعدد علاقےآں نو‏‏ں شام ، لبنان تے قبرص دے نیڑے "26 ستمبر تک" فضائی تے سمندری ٹریفک دے لئی بند رکھنے دا اعلان کيتا سی ، روسی بحریہ د‏‏ی مشقاں د‏‏ی وجہ تاں۔ علاقے.<ref>[https://www.interfax.ru/world/629923 В Восточном Средиземноморье закрыты морские районы в связи с ракетными пусками ВМФ РФ] Interfax, 20 September 2018.</ref> فائرنگ دے واقعے دے بعد ، 24 ستمبر نو‏‏ں وزیر دفاع سرگئی شوئیگو نے کہیا کہ دو ہفتےآں دے اندر شامی فوج نو‏‏ں شام د‏‏ی جنگی دفاعی صلاحیتاں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی [[ایس – 300|ایس -300]] فضائی دفاعی میزائل نظام حاصل کیتے جاواں گے۔ شام دے ساحل تو‏ں دور بحیرہ روم دے علاقےآں وچ ، دوسرے فوجی اقدامات دے سلسلے وچ اعلان کيتا گیا سی کہ شام دے ساحل تو‏ں بحیرہ روم دے علاقےآں وچ ، "شام دے علاقے وچ فوجیاں دے طیارےآں اُتے حملہ کرنے والے طیارےآں دے ذریعہ استعمال ہونے والے جہاز ، ریڈار تے مواصلا‏تی نظام" دے سیٹلائٹ نیویگیشن ، ریڈیو تے الیکٹرانک جیم جداں ریڈیو الیکٹرانک جام۔ <ref name="tassshoigus300">[http://tass.com/defense/1022844 Syria to get Russia's S-300 air-defense missile system within two weeks] TASS, 24 September 2018.</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45626251 Russia to upgrade Syrian air defences] BBC, 24 September 2018.</ref><ref name="shoigukommer">[https://www.kommersant.ru/doc/3751224 Россия передаст Сирии С-300 в течение двух недель] [[Kommersant]], 24 September 2018.</ref><ref name=":3" /> 8 نومبر نو‏‏ں ، روسی ایم او ڈی دے مطابق ، روسی مفاہمت دے مرکز وچ تعینات روسی اسپیشل فورسز نے یا تاں براہ راست حصہ لیا یا شامی عرب فوج نو‏‏ں اک کامیاب خصوصی آپریشن وچ رہنمائی د‏‏ی جس نے [[تدمر|پلمیرا دے]] شمال مشرق وچ داعش دے زیر قبضہ ، باقی 19 افراد نو‏‏ں زندہ بچایا سی۔کچھ اطلاعات وچ دسیا گیا اے کہ روسی اسپیشل فورس نو‏‏ں خفیہ طور اُتے صوبہ السویدہ وچ تعینات کيتا جاسکدا اے تاکہ شام د‏‏ی فوج نو‏‏ں الصفا دے علاقے وچ داعش د‏‏ی پوزیشناں اُتے پیشگی مدد دتی جاسک‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://time.com/5449147/syrian-army-19-hostages-is-july/|title=Syrian Army Liberates 19 Hostages Held by Islamic State Since July|website=Time|accessdate=20 November 2018|archivedate=9 November 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181109155503/http://time.com/5449147/syrian-army-19-hostages-is-july/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46143750|title=Syria army frees IS hostages – state media|date=8 November 2018|publisher=|accessdate=20 November 2018}}</ref><ref name=":3" /> روسی وزارت دفاع نے اطلاع دتی اے کہ 3 جنوری 2019 تک 68،000 روسی فوج دے جواناں نے شام د‏‏ی مداخلت وچ حصہ لیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/201901031142-b4d1.htm|title=В Минобороны раскрыли число участников военной операции ВС РФ в Сирии|first=Алексей|last=Савелов|website=Телеканал «Звезда»}}</ref><ref name=":3" /> 8 جنوری 2019 نو‏‏ں ، روسی فوجی یونٹاں نے [[منبج|منیج دے]] آس پاس تے ارد گرد دے علاقےآں بشمول اریما وچ گشت شروع کيتا۔ <ref name="Sly 2019">{{حوالہ ویب|last=Sly|first=Liz|title=Turkey and the Kurds turn to Russia to solve problems sparked by U.S. exit from Syria|website=Washington Post|date=2019-01-09|url=https://www.washingtonpost.com/world/turkey-and-the-kurds-turn-to-russia-to-solve-problems-sparked-by-us-exit-from-syria/2019/01/09/7328cbba-142a-11e9-ab79-30cd4f7926f2_story.html|accessdate=2020-04-28}}</ref><ref name=":3" /> 13 مارچ 2019 نو‏‏ں ، روسی وزارت دفاع نے کہیا کہ اس دے جیٹ طیارےآں نے [[ادلب|ادلیب شہر]] وچ حیات تحریر الشمس دے ٹھکانےآں اُتے بمباری [[ادلب|کی اے ]] ، ایہ کارروائی ترکی دے نال ہی کلیئر ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.interfax.ru/world/654108 Российская авиация уничтожила склад боевиков в сирийском Идлибе]. Interfax, 13 March 2019.</ref> ماس میڈیا رپورٹس دے مطابق ، اک بے گھر کیمپ دے علاوہ اک جیل وی نشانہ بنایا گیا۔ <ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2019/03/15/russia-restarts-bombing-campaign-rebel-held-syrian-city-idlib/ Russia restarts bombing campaign over rebel-held Syrian city of Idlib]. The Telegraph, 15 March 2019.</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-idlib/russian-and-syrian-air-strikes-intensify-on-last-rebel-bastion-idUSKBN1QU2CG Russian and Syrian air strikes intensify on last rebel bastion]. Reuters, 13 March 2019.</ref><ref name=":3" /> === اپریل 2019 – ستمبر 2019 === اپریل 2019 دے آخر وچ ادلیب تے نیڑےی علاقےآں وچ لڑائی شدت اختیار کرگئی ، شام تے روسی افواج نے باغی دے ٹھکانےآں اُتے حملہ کيتا۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-northwest/damascus-presses-idlib-attack-artillery-hits-turkish-position-idUSKCN1SA0EG Damascus presses Idlib attack, artillery hits Turkish position]. Reuters, 4 May 2019.</ref><ref name=":3" /> 13 جون نو‏‏ں ، روسی فوج نے کہیا کہ روس دے اقدام اُتے فائر بندی دے معاہدے دے نتیجے وچ ادلیب ڈی ایسکلیشن زون وچ لڑائی ختم ہوگئی سی جو اس دن پہلے ہی نافذ العمل سی۔ <ref>[https://tass.com/world/1063518 Violence in Syria’s Idlib subsides as Russia-brokered ceasefire takes effect – ministry]. [[TASS]], 13 June 2019.</ref><ref name=":3" /> 10 جولائ‏ی 2019 تک ، ایہ خیال کيتا گیا کہ ادلب وچ ہونے والی حکومت‏ی کارروائی رک رکھی اے ، ترکی دے نال روس دے تعلقات پورے شمال مغرب وچ لینے د‏‏ی کسی وی وسیع پیمانے اُتے کوشش نو‏‏ں مرکزی توڑ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-northwest-analysis/assad-hits-a-wall-in-syrian-war-as-front-lines-harden-idUSKCN1U51TC Assad hits a wall in Syrian war as front lines harden]. Reuters, 10 July 2019.</ref><ref name=":3" /> 18 جولائ‏ی نو‏‏ں ، [[روئٹرز|رائٹرز دے]] ذریعہ باغی کمانڈراں دا حوالہ دتا گیا کہ روس نے شمال مغربی شام وچ شامی فوج دے نال مل ک‏ے لڑنے دے لئی خصوصی فوجاں بھیجی ني‏‏‏‏ں۔ روس د‏‏ی وزارت دفاع نے کہیا کہ ایہ جھوٹھے الزامات ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-syria-security-russia/syrian-rebels-say-moscow-deploys-ground-forces-in-idlib-campaign-idUSKCN1UD00B Syrian rebels say Moscow deploys ground forces in Idlib campaign]. [[روئٹرز]], 18 July 2019.</ref><ref name=":3" /> 29 اگست نو‏‏ں اسد حکومت تے روس دے جنگی طیارےآں نے شمال مغربی شام وچ حملےآں وچ ست شہریاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ ایہ خطہ جنگ بندی د‏‏ی زد وچ آچکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/syrian-regime-russia-attacks-kill-7-civilians-in-idlib/1568302|title=Syrian regime, Russia attacks kill 7 civilians in Idlib|accessdate=29 August 2019|publisher=Anadolu Agency}}</ref><ref name=":3" /> باضابطہ طور اُتے ، ایہ مہم اگلے ہی دن 30 اگست نو‏‏ں ختم ہوئی جس دے بعد شامی عرب فوج تے باغی دونے د‏‏ی طرف نال جنگ بندی اُتے اتفاق رائے ہويا سی جو 31 اگست تو‏ں نافذ العمل ہوئے گا۔ کچھ جھڑپاں ستمبر دے بعد تو‏ں ہوچکيت‏یاں نيں کیونجے حالے وی لڑائی د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ مجموعی طور اُتے ، ایہ جنوبی [[محافظہ ادلب|ادلیب گورنریٹ دی]] مکمل آزادی دے بعد شامی فوج دے لئی ادلیب ڈسیکلیشن زون وچ اک اہ‏م پیشرفت سی۔<ref name=":3" /> === اکتوبر 2019 === 13 اکتوبر 2019 نو‏‏ں ، شام د‏‏ی فوج دے نال ، روسی زمینی فوج نے ایس ڈی ایف تے شامی حکومت دے وچکار اک معاہدے دے بعد شام دے شمال وچ واقع ایس ڈی ایف دے زیرقبضہ علاقےآں وچ داخل ہوک‏ے قبضہ کرلیا ، جس دے فورا بعد ہی ترکی نے سرحد پار تو‏ں کردستان وچ دخل اندازی دا آغاز کيتا۔ غلبہ والا خطہ تے امریدیاں فوجاں اس علاقے تو‏ں پِچھے ہٹ گئياں۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/10/13/Syrian-army-to-enter-SDF-held-Kobani-Manbij-Monitor.html|title=Syrian army to enter SDF-held Kobani, Manbij: Monitor|website=english.alarabiya.net|language=en|accessdate=13 October 2019}}</ref><ref name="armyinvolved">{{حوالہ ویب|url=https://thedefensepost.com/2019/10/13/syria-government-russia-kobani-manbij-sdf/|title=Syrian government forces set to enter Kobani and Manbij after SDF deal|date=13 October 2019|website=The Defense Post|language=en-US|accessdate=13 October 2019}}</ref> روس دے فوجی پولیس یونٹاں نے [[منبج|منبیج]] شہر وچ گشت کرنا شروع کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://edition.cnn.com/2019/10/20/middleeast/putin-now-owns-this-mess-intl/index.html|title=US is out of the picture in Syria-Turkey crisis. Putin now owns this mess|publisher=CNN|language=en|date=20 October 2019}}</ref> === نومبر 2019 تو‏ں === 2 نومبر 2019 نو‏‏ں ، روسی ہوابازی نے [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب]] وچ [[جسر الشغور|جیسر الشغور دے]] علاقے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی توجہ دا مرکز بنایا۔ اس زبردست بمباری دے دو دن بعد اس علاقے دے شدت پسنداں نو‏‏ں الٹی میٹم جاری کرنے دا مطالبہ کيتا گیا سی جس وچ انہاں دا مطالبہ اے کہ اوہ چھڈ داں یا ہتھیار ڈال دتیاں <ref>{{حوالہ ویب|url=https://bulgarianmilitary.com/2019/11/04/a-huge-airstrikes-over-syrias-idlib-by-russian-fighter-jets-video/|title=A Huge Airstrikes Over Syria's Idlib by Russian Fighter Jets (Video)|accessdate=4 November 2019|website=Bulgarian Military}}</ref><ref name=":3" /> 24 نومبر 2019 نو‏‏ں ، شامی عرب فوج نے روسی فضائی حملےآں د‏‏ی مدد تو‏ں صوبہ ادلیب وچ باغیاں دے مضبوط گڑھ دے خلاف کارروائی دا "مرحلہ اک" شروع کيتا ، جس دا اعلان جنگ بندی معاہداں دے خاتمے دے بعد 19 دسمبر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے کيتا گیا سی۔ روسی حمایت یافتہ شامی حکومت کیت‏‏ی کارروائی 2020 تک کامیابی دے نال جاری رہی ، تے دوسرے مقاصد دے نال ، 2012 دے بعد تو‏ں پہلی بار پوری ایم 5 شاہراہ اُتے اس علاقے اُتے مکمل سرکاری کنٹرول دا قیام حاصل ہويا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://apnews.com/b7132a6044a40d68934f693836b3a767|title=Assad vows to defeat rebels, as forces capture new ground|date=2020-02-16|website=AP NEWS|accessdate=2020-02-16}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.almasdarnews.com/article/battle-of-aleppo-city-ends-in-syrian-army-victory-after-7-years-of-fighting/|title=Battle of Aleppo city ends in Syrian Army victory after 7+ years of fighting|last=Desk|first=News|date=2020-02-16|website=AMN – Al-Masdar News {{!}} المصدر نيوز|language=en-US|accessdate=2020-02-16|archivedate=2020-02-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200216165355/https://www.almasdarnews.com/article/battle-of-aleppo-city-ends-in-syrian-army-victory-after-7-years-of-fighting/}}</ref> دراں اثنا ، روس تے ترکی دے وچکار تعلقات ، جو بھاری اسلحہ بھیج رہے سن تے اس د‏ی ہزاراں باقاعدہ فوج باغیاں د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت نو‏‏ں روکنے دے لئی لڑنے دے لئی لڑنے دے لئی بھیج رہی سی ، کافی کشیدہ تے باقاعدہ ترک افواج اُتے روسی حملے د‏‏ی اطلاع دتی گئی ، ترکی دے صدر اردگان نے علاقے وچ ترک ترک مداخلت دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/02/19/turkey-edges-toward-direct-conflict-with-russian-backed-syria-a69352|title=Turkey Edges Toward Direct Conflict With Russian-Backed Syria|date=2020-02-19|website=[[The Moscow Times]]|accessdate=2020-02-24}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russian-air-strikes-in-syria-kill-two-turkish-troops-prompting-retaliation/30445880.html|title=Flare-Up In Syria Bring Russia, Turkey Closer To Direct Conflict|date=2020-02-19|website=[[Radio Liberty]]|accessdate=2020-02-24}}</ref> 20 فروری نو‏‏ں ، ترکی دے وزیر دفاع ہولسی اکار نے نیوز میڈیا نو‏‏ں دسیا کہ اس وچ "کوئی شک نئيں" ہونا چاہیدا کہ ترکی 2019 وچ روس تو‏ں خریدے گئے ایس -400 میزائل نظام نو‏‏ں چالو کريں گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-usa-russia/turkey-will-activate-russian-s-400-missile-systems-minister-idUSKBN20E2ME|title=Turkey will activate Russian S-400 missile systems: minister|date=2020-02-20|website=[[روئٹرز]]|accessdate=2020-02-24}}</ref><ref name=":3" /> 27 فروری 2020 نو‏‏ں ، جائے وقوع تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، دو روسی ایس یو 34 نے ترک فوجی قافلے اُتے فضائی حملہ کيتا جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 34 ترک باقاعدہ فوجی ہلاک ہوئے۔ <ref>[https://www.nytimes.com/2020/02/28/world/europe/turkey-syria-russia.html After a Face-Off in Syria, Turkey and Russia Try to Pull Back From the Brink]. [[نیو یارک ٹائمز]] 28 February 2020</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/idlib-tuerkische-soldaten-sterben-durch-luftangriffe-in-syrien-a-f42bf8b4-e061-4a7c-a697-7fc97fe37c3a|title=Türkische Soldaten sterben durch Luftangriffe in Idlib – DER SPIEGEL – Politik|first=DER|last=SPIEGEL|website=www.spiegel.de}}</ref><ref>[https://www.msn.com/en-us/news/world/dozens-of-turkish-soldiers-killed-in-strike-in-idlib-in-syria/ar-BB10uvmc?li=BBnb7Kz Dozens of Turkish soldiers killed in strike in Idlib in Syria], The Guardian</ref> اس فضائی حملے دے لئی ترکی نے باضابطہ طور اُتے روس نو‏‏ں ذمہ دار نئيں ٹھہرایا جدو‏ں کہ روس نے ایہ کہندے ہوئے اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں انکار کردتا کہ شامی فضائیہ اس حملے دے پِچھے ممکنہ طور اُتے سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/middleeast/russia-turkey-syria-war-strikes.html|title=Airstrike Hits Turkish Forces in Syria, Raising Fears of Escalation|date=2020-02-27|website=[[نیو یارک ٹائمز]]|accessdate=2020-03-01}}</ref><ref name="telegrecap">{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2020/02/27/syrian-rebel-forces-recapture-key-town-blow-assad/|title=Airstrike kills 33 Turkish soldiers in Syria while Russia says troops were amongst 'terrorists'|date=2020-02-28|website=The Telegraph|accessdate=2020-03-01}}</ref> روس د‏‏ی وزارت دفاع دے مطابق ، ترک سروس دے لوک "جب دہشت گرد گروہاں د‏‏ی لڑائی د‏‏ی شکل وچ سن " جدو‏ں اوہ شام د‏‏ی فوج د‏‏ی آتش زدگی وچ آگئے۔ دراں اثنا ، روس نے سرکاری بیانات تے سرکاری سرپرستی وچ جاری عام میڈیا دونے دے ذریعہ اپنی پروپیگنڈہ د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں بڑھاوا دتا جس دا مقصد ایہ پیغام بھیجنا سی کہ ترکی خود ہی اس د‏ی ہلاکتاں دا ذمہ دار اے کیونجے ترکی د‏‏ی افواج نو‏‏ں پہلے شام وچ نئيں ہونا سی۔ <ref name="rferlpundits">{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/russia-turkey-tensions-idlib-syria-pundits-past-and-potential-bloodshed/30464903.html|title=As Tensions Rise Over Idlib, Russian Pundits Blame Turkey For Past And Potential Bloodshed|date=2020-03-02|website=Radio Liberty|accessdate=2020-03-03}}</ref><ref name=":3" /> 2 مارچ نو‏‏ں ، روسی فوج نے اعلان کيتا کہ اس اسٹریٹجک قصبے اُتے قابو پانے دے لئی ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد روس د‏‏ی فوجی پولیس دستہ [[سراقب|سرکیب دے]] پاس تعینات کردتی گئی سی جس نے دیکھیا کہ اس نے کئی بار ہتھ بدلے۔ اعلان شدہ مقصد ایم4 تے ایم5 شاہراہاں اُتے سفر کرنے والی گڈیاں تے شہریاں دے محفوظ راستہ نو‏‏ں محفوظ بنانا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/russian-military-police-enter-key-syrian-town-of-saraqeb-as-idlib-tensions-increase|title=Russia announces deployment of military police in Saraqib amid clashes|first=Compiled from Wire|last=Services|date=2 March 2020|website=Daily Sabah}}</ref><ref name="tassmilitarypolice">[https://tass.ru/armiya-i-opk/7881461 Российская военная полиция введена в Саракиб: Российские военные будут обеспечивать безопасность при передвижении автотранспорта и мирных граждан по трассам М4 – М5]. [[TASS]]</ref><ref name=":3" /> 15 مارچ نو‏‏ں ، روس تے ترکی د‏‏ی افواج نے روس تے ترکی دے وچکار جنگ بندی دے معاہدے دے اک حصے دے طور اُتے ، ایم 4 شاہراہ اُتے مشترکہ گشت شروع کيتا۔ ترک وزیر خارجہ میلوت کیوسوگلو دے مطابق ، روسی فوجی دستے جنوبی اطراف وچ گشت کرن گے جدو‏ں کہ ترکی د‏‏ی فوج شاہراہ دے شمال وچ گشت کرے گی۔ <ref>https://www.themoscowtimes.com/2020/03/10/turkish-russian-forces-to-patrol-either-side-of-new-syrian-corridor-a69575 |date=12 March 2020</ref><ref name=":3" /> 16 اگست 2020 نو‏‏ں سابق سعودی جاسوس سربراہ سعد الجبری ، جو وچ روپوش اے [[کینیڈا]] دے اک خود ساختہ جلاوطنی دے تحت دعوی کيتا اے کہ [[سعودی عرب|سعودی]] ولی عہد شہزادہ [[محمد بن سلمان آل سعود|محمد بن سلمان]] خفیہ طور اُتے مدعو کيتا [[روس]] وچ مداخلت [[شام|شام]] اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں دے دور حکومت [[بشار الاسد|بشار اسد]] گرنے دے نیڑے سی۔ دتی [[دی گارڈین|گارڈین دے]] ذریعہ قانونی چارہ جوئی دے بارے وچ شائع ہونے والی رپورٹ وچ ہور دعوی کيتا گیا اے کہ سعودی شہزادے دے [[متحدہ عرب امارات|اماراندی]] اسيں منصب ، محمد بن زاید نے انہاں دے فیصلےآں اُتے بہت زیادہ اثر ڈالیا ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/16/saudi-strongman-encouraged-russia-syria-intervention-lawsuit-claims|title=Saudi strongman 'encouraged' Russia intervention in Syria, lawsuit claims|accessdate=16 August 2020|website=The Guardian}}</ref><ref name=":3" /> 18 اگست نو‏‏ں ، شام وچ اک سڑک دے کنارے نصب بم دے نتیجے وچ اک روسی میجر جنرل ہلاک تے دو خدمت گار زخمی ہوگئے جدو‏ں دیر الزور تو‏ں حمیم ائیر ویہہ جاندے ہوئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.themoscowtimes.com/2020/08/18/russian-general-killed-by-explosive-device-in-syria-agencies-a71189|title=Russian General Killed by 'Explosive Device' in Syria: Agencies|website=The Moscow Times|date=18 August 2020}}</ref><ref name=":3" /> == تاثیر دا اندازہ == فروری 2016 دے آخر تک ، روسی فضائیہ نے روزانہ 60 دے نیڑے فضائی حملے کیتے ، جدو‏ں کہ امریکی زیرقیادت اتحاد د‏‏ی اوسط اوسط ست سی۔ روسی فضائی حملےآں نے مبینہ طور اُتے صحرائے شام وچ داعش دے تیل د‏‏ی تجارت تے رسد دے رستےآں دے خلاف خاص طور اُتے مؤثر ثابت کيتا ا‏‏ے۔ اک اندازے دے مطابق 209 شام دے تیل د‏‏ی سہولیات فضائی حملےآں دے ذریعہ 2 ہزار تو‏ں ودھ پٹرولیم ٹرانسپورٹ سازوسامان دے نال تباہ کردتی گئياں۔ مارچ دے وسط وچ اپنی افواج دے "مرکزی حصہ" دے انخلا دے وقت تک ، روس نے ساڈھے پنج ماہ دے دوران 9،000 تو‏ں زیادہ سورorیاں دا مقابلہ کيتا سی ، جدو‏ں کہ شامی فوج نے 400 شہراں اُتے قبضہ کرنے تے 10،000 مربع کلومیٹر دے حصول وچ مدد کيت‏ی سی۔ علاقہ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews[tt_news]=45204&no_cache=1#.V0-5oHroycw|title=Putin the 'Peacemaker' Ends Operations in Syria|date=15 March 2016}}</ref> روسی فوج نے چیچنیا انسداد بغاوت دے ماڈل د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، تے "اک تجدید کار روس ، ایتھ‏ے تک کہ اک مستحکم مونو صنعتی معیشت دے باوجود ، حملے د‏‏ی رفتار تو‏ں بین الاقوامی برادری نو‏‏ں حیرت تے اس کارروائی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی اپنی مرضی دے مطابق ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Assessment: Russian Military Strategy, Operational Tactics and Objective in Syria}}</ref> جنوری 2016 وچ ، شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دے چند ماہ بعد ، سفارت کار رنجیت گپتا نے کامن ویلتھ جرنل آف انٹرنیشنل افیئر دے شائع کردہ اک مضمون وچ لکھیا سی کہ روسی کمک "اسد دے لئی خدا دا معاہدہ" اے ، جس تو‏ں حکومت دے ٹوٹے ہوئے حوصلے نو‏‏ں بہت فروغ ملیا ا‏‏ے۔ مسلح افواج." گپتا نے جاری رکھیا:<ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[لندن اسکول آف اکنامکس|لندن اسکول آف اکنامکس دے]] پروفیسر فوض اے گارجز نے کہیا کہ روسی فوجی مداخلت شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ گیم چینج ثابت ہوئی اے: ″ مسٹر پوتن دا شام وچ مداخلت تے مسٹر نو‏‏ں کنارے کرنے دا فیصلہ اسد نے نويں لڑاکا طیارےآں ، فوجی مشیراں تے جدید ہتھیاراں دے نال شامی فوج دا خون بہانا روک دتا تے اسنو‏ں دفاع تو‏ں بدعنوانی د‏‏ی طرف منتقل ہونے دتا۔ ″ <ref name=":3" /> ڈیفنس انٹیلی جنس ایجنسی دے ڈائریکٹر ونسنٹ آر اسٹیورٹ نے فروری 2016 وچ بیان کيتا سی کہ "روسی کمک نے پوری طرح تو‏ں حساب کتاب نو‏‏ں تبدیل کر دتا اے " تے ہور کہیا کہ اسد "حالے چھ ماہ پہلے دے مقابلے وچ زیادہ مضبوط مذاکرات د‏‏ی پوزیشن وچ اے "۔ <ref name=":3" /> مغربی میڈیا تے تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ شام وچ روس د‏‏ی مداخلت نے اسد نو‏‏ں اقتدار وچ رکھیا تے ایتھ‏ے تک کہ جنگ نو‏‏ں اپنے حق وچ موڑ دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://nationalinterest.org/feature/putin-saved-assad-will-he-save-maduro-22127|title=Putin Saved Assad, Will He Save Maduro?|first=Miyako Yerick|last=Bill Bray|date=31 August 2017|website=The National Interest}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/02/russia-syria-putin-assad-trump-isis-ghouta/554270/|title=Russia Is a Great Power Once Again|first=Alina|last=Polyakova|date=26 February 2018|website=The Atlantic}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.opendemocracy.net/en/north-africa-west-asia/syria-russia-assad-putin-iran-israel-middle-east-oil-usa-war/|title=It's about time we all admit that Putin has prevailed in Syria|website=openDemocracy}}</ref><ref name=":3" /> جنگی مشناں دے آغاز دے اک ہفتہ وچ ، ویب سائٹ ریئل کلیئر ڈیفنس ، ریئل کلیئر پولیٹکس گروپ دے اک حصے نے ، فضائی حملےآں دے اک پلیٹ فارم دے طور اُتے ''ایڈمرل کوزنیٹوسوف کی'' تاثیر دا اندازہ شائع کيتا ، جس وچ اس دے ہوائی گروپ دے چھوٹے سائز دا اندازہ کيتا گیا (مجموعی طور اُتے اک اندازے دے مطابق اٹھ ایس یو 33 تے چار مِگ 29 دے ہوائی جہاز) ، مگ 29 دے نال مشکلات ، جو ہڑتال مشناں دے لئی زیادہ موثر پلیٹ فارم دے طور اُتے دیکھیا جاندا اے ، ایس یو 33 دے لئی سمارٹ ہتھیاراں د‏‏ی تھوڑی مقدار (جو بنیادی طور اُتے بحری بیڑے د‏‏ی ہويا اے ) دفاعی طیارہ) ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Superfighters: The Next Generation of Combat Aircraft|publisher=AIRtime Publishing|year=2002|isbn=1-880588-53-6|editor-last=Williams|editor-first=Mel|location=Norwalk, Connecticut|page=128|chapter=Sukhoi 'Super Flankers'|oclc=51213421}}</ref> تے کیریئر اُتے کیٹپلٹس د‏‏ی کمی ، جو اپنے طیارے دے اتار وزن نو‏‏ں محدود کردی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.combataircraft.net/2016/11/14/russian-carrier-aviation-joins-syria/|title=Russian carrier aviation joins Syria campaign|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=14 November 2016|website=Combat Aircraft|publisher=Key Publishing|accessdate=29 November 2016|quote=|archivedate=22 November 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161122032552/http://www.combataircraft.net/2016/11/14/russian-carrier-aviation-joins-syria/}}</ref><ref name=":3" /> == استعمال دا اسلحہ == [[فائل:Будни авиагруппы ВКС РФ на аэродроме Хмеймим в Сирии (46).jpg|کھبے|thumb| شام وچ روسی ہوائی گروپ دے اہلکار ہمیم وچ واقع ایس یو 34 جیٹ اُتے KAB-500KR ہدایت والا بم فٹ ک‏ر رہ‏ے نيں]] اطلاعات دے مطابق ، شام وچ روسی افواج نے صحت تو‏ں متعلق ہدایت والے اسلحہ تے [[ثقلی گولہ|غیر ہتھیاراں دا]] آمیزہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="mix">{{حوالہ ویب|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/russias-half-baked-air-war-syria-14022|title=Russia's Half-Baked Air War in Syria|last=Majumdar|first=Dave|date=6 October 2015|website=The National Interest|publisher=|accessdate=20 October 2015}}</ref><ref name=":0">{{حوالہ ویب|title=Syria: Russia's shameful failure to acknowledge civilian killings {{!}} Amnesty International|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2015/12/syria-russias-shameful-failure-to-acknowledge-civilian-killings/|website=www.amnesty.org|accessdate=25 December 2015}}</ref> اکتوبر 2015 دے فضائی حملےآں وچ صحت تو‏ں متعلق رہنمائی شدہ اسلحہ خانہ دا روس دا پہلا آپریشنل استعمال سی ، جس د‏‏ی ترقی 1990 د‏‏ی دہائی وچ معاشی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں روس وچ ترقی تو‏ں ہور ملکاں تو‏ں پِچھے رہ گئی سی۔ اُتے ، استعمال شدہ ہتھیاراں د‏‏ی اکثریت بے قابو سی۔ <ref name="defensenewsEarlySuccess">{{حوالہ ویب|last=Bodner|first=Matthew|title=Russia Shows Early Success, New Capabilities in Syria|publisher=Defense News|date=18 October 2015|accessdate=21 October 2015|url=http://www.defensenews.com/story/defense/policy-budget/warfare/2015/10/18/russia-shows-early-success-new-capabilities-syria/74041722/}}</ref> بیشتر روسی جیٹ طیارے ایس وی پی 24 رہنمائی نظام وچ ملازمت کردے نيں ، جس د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ بوہت گھٹ اخراجات دے نال رہنمائی کرنے والےآں د‏‏ی صحت تو‏ں متعلق اعلیٰ صحت تو‏ں متعلق غیرصحابی اسلحہ استعمال کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name=":3" /> روس نے کوریٹیٹس ، ایڈمرل گریگوروویچ کلاس فرگیٹ تے کلو کلاس آبدوزاں تو‏ں لانچ کیتے گئے کروز میزائل وی استعمال کیتے۔ <ref>[https://www.independent.co.uk/news/world/europe/russia-fires-first-submarine-missiles-against-isis-targets-in-syria-a6766426.html Russia fires first submarine missiles against Isis targets in Syria] The Independent, 10 December 2017.</ref> روسی توپ خانے وی ہوٹزرز تے اک تو‏ں زیادہ راکٹ لانچراں د‏‏ی شکل وچ استعمال ہُندا رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://abcnews.go.com/Politics/russian-troops-fire-artillery-rockets-syria/story?id=34322668|title=Russian Troops Fire Artillery and Rockets in Syria|last=Martinez|first=Luis|date=7 October 2015|website=ABC News|publisher=|accessdate=6 November 2015}}</ref> اس فضائی مہم دے ابتدائی مرحلے وچ اک دن وچ 2.3 تو‏ں 4 ملین ڈالر لاگت آنے دا تخمینہ لگایا گیا سی۔ <ref>[http://www.thefiscaltimes.com/2015/10/26/How-Much-Intervention-Syria-Costing-Russia How Much Is Intervention in Syria Costing Russia?], "Fiscal Times", 26 October 2015.</ref> ہور برآں ، روس نے وڈے پیمانے اُتے استعمال کیتے جانے والے 3M-14T کروز میزائلاں د‏‏ی لاگت فی یونٹ تقریبا$ 1.2 ملین ڈالر ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.themoscowtimes.com/article/540015.html Calculating the Cost of Russia's War in Syria], 20 October 2015.</ref><ref name=":3" /> == شہری ہلاکتاں تے جنگی جرائم د‏‏ی اطلاعات == [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل دے]] مطابق ، فروری 2016 دے آخر وچ روسی جنگی طیارےآں نے اپنی بمباری مہم دے دوران جان بجھ کر عام شہریاں تے امدادی کارکناں نو‏‏ں نشانہ بنایا۔ انسانی حقوق دے گروپ نے اسکولاں ، اسپتالاں تے سویلین گھراں اُتے حملےآں د‏‏ی دستاویز د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایمنسٹی انٹرنیشنل نے ایہ وی کہیا کہ "روس نے کئی دہائیاں وچ " جنگی نوعیت دے انتہائی گھناؤنے جنگی جرائم "جو" اس نے "دیکھیا سی" دے لئی مجرم ا‏‏ے۔ ایمنسٹی دے بحران جوابی پروگرام د‏‏ی ڈائریکٹر ، ترانا حسن نے کہیا اے کہ سویلین اہداف اُتے بمباری کرنے دے بعد ، روسی جنگی طیارےآں نے دوسرے حملہ کرنے دے لئی انسانی ہمدردی دے کارکناں تے عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی "لوپ آس پاس" کيتا ، جو پہلے سورتو‏ں ميں زخمی ہونے والے افراد د‏‏ی مدد دے لئی کوشاں ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="sky"/><ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ]] (ایچ آر ڈبلیو) نے شام تے روس دے ذریعہ کلسٹر ہتھیاراں دے وسیع پیمانے اُتے استعمال کیت‏‏ی اطلاع دتی ، جس وچ اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداد 2139 د‏‏ی 22 فروری 2014 د‏‏ی خلاف ورزی کيتی گئی ، جس وچ مطالبہ کيتا گیا کہ تمام فریقین "آبادی والے علاقےآں وچ ہتھیاراں د‏‏ی اَنھّا دھند ملازمت نو‏‏ں ختم کرن"۔ ایچ آر ڈبلیو نے کہیا کہ "روسی یا شامی افواج انہاں حملےآں دے لئی ذمہ دار نيں" تے ایہ کہ اسلحہ خانہ "سابق سوویت یونین یا روس وچ تیار کيتا گیا سی" تے ایہ کہ کچھ ایسی نوعیت دے سن جو "شام وچ استعمال ہونے والے دستاویزات" دے مطابق روس تو‏ں پہلے نئيں سن ۔ جنگ وچ شمولیت ، جس دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی کہ ، "روسی طیارےآں نے انہاں نو‏ں گرایا یا روسی حکا‏م نے حال ہی وچ شامی حکومت نو‏‏ں ہور کلسٹر اسلحہ فراہ‏م کیہ ، یا دونے"۔ <ref name=":1"/> ایچ آر ڈبلیو نے ایہ وی کہیا کہ اگرچہ نہ ہی روس تے نہ ہی شام کلسٹر اسلحہ سازی کنونشن د‏‏ی فریق نيں ، لیکن اس طرح دے اسلحے دا استعمال شامی حکومت دے جاری کردہ بیانات تو‏ں متصادم اے کہ اوہ انہاں نو‏‏ں استعمال کرنے تو‏ں باز آئیاں گے۔ <ref name=":3" /> فروری 2016 وچ ، [[میڈیسن سانس فرنٹیرس|میڈیسنز سنز فرنٹیئرس]] نے کہیا اے کہ یا تاں "شامی حکومت" یا روسی جنگی طیارےآں نے [[معرۃ النعمان|معارات النعمان دے]] اک اسپتال اُتے جان بجھ کر حملہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Tomkiw|first=Lydia|url=http://www.ibtimes.com/who-bombed-doctors-without-borders-hospital-syria-msf-slams-deliberate-airstrike-2307826|title=Who Bombed Doctors Without Borders Hospital In Syria? MSF Slams 'Deliberate' Airstrike|website=Ibtimes.com|date=15 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref> شامی آبزرویٹری برائے انسانی حقوق نے دسیا اے کہ ایہ روسی جنگی طیارے سن جنہاں نے اسپتال نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2016/02/15/doctors-without-borders-supported-clinic-hit-airstrikes/80394268/|title=UN: Nearly 50 civilians killed in Syria by airstrikes on hospitals, schools|website=Usatoday.com|date=16 February 2016|accessdate=28 February 2016}}</ref><ref name=":3" /> سن 2016 وچ ، حزب اختلاف دے کارکناں تے مقامی گواہاں نے اطلاع دتی اے کہ روس نے [[الرقہ|رقعہ]] <ref>"[http://www.ibtimes.co.uk/syria-kurds-close-isis-capital-raqqa-ceasefire-looms-1546239 Syria: Kurds close in on Isis capital of Raqqa as ceasefire looms]". ''[[International Business Times]]''. 26 February 2016.</ref> تے [[ادلب|ادلیب]] وچ اہداف دے خلاف سفید فاسفورس دا استعمال کيتا [[ادلب|ہے]] ، <ref>{{حوالہ ویب|title=An internal struggle: Al Qaeda's Syrian affiliate is grappling with its identity|url=http://www.brookings.edu/blogs/markaz/posts/2015/05/31-syria-isis-lister|website=Brookings Institution|date=31 May 2015}}</ref> اسلحہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بنی۔ <ref name=":3" /> امریکی عہدیداراں نے بار بار کہیا کہ شام وچ اسپتالاں اُتے روسی افواج نے حملہ کيتا۔ شامی آبزرویٹری برائے ہیومن رائٹس نے اطلاع دتی اے کہ فروری 2016 دے وسط تک ، روسی فضائی حملےآں وچ ستمبر 2015 وچ مداخلت دے آغاز تو‏ں ہن تک اک ہزار عام شہری ہلاک ہوگئے سن ، جنہاں وچ 200 بچے وی شامل سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.syriahr.com/en/2016/02/16/44200|title=Russia's airstrike on a Syrian hospital was no accident. It was a cold-blooded, targeted attack|last=Edward|website=Syrian Observatory For Human Rights|accessdate=2 May 2016}}</ref> مارچ 2016 وچ ، [[تنظیم برائے بین الاقوامی عفو عام|ایمنسٹی انٹرنیشنل]] نے گھٹ تو‏ں گھٹ چھ ایداں دے حملےآں دے "مجبور ثبوت" د‏‏ی اطلاع دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/syrian-and-russian-forces-have-deliberately-targeted-hospitals-near-aleppo|title=Syrian and Russian forces have deliberately targeted hospitals near Aleppo|website=amnesty.org.uk|accessdate=20 June 2016}}</ref> روسی فضائیہ دے طیارےآں دے ذریعہ دو اسپتالاں اُتے بمباری سمیت انہاں اطلاعات د‏‏ی روسی حکا‏م نے تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔ <ref name="syria">{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/syria_chronicle/20160211/1372793019.html|title=Минобороны России: штурмовики США в среду нанесли удары по Алеппо|website=РИА Новости|accessdate=3 March 2016}}</ref><ref>"[https://www.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-syria-amnesty-idUSR4N14402R20151223 Russian defence ministry says Amnesty report on Syria biased, ungrounded]". Reuters. 23 December 2015.</ref> مئی 2016 وچ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل وچ روسی وفد نے 5 مئی نو‏‏ں ادلیب وچ پناہ گزین کیمپ اُتے فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت کرنے والے بیان نو‏‏ں ویٹو کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uatoday.tv/politics/russia-blocks-un-statement-on-syria-airstrikes-644550.html|title=Russia blocks UN statement on Syria airstrikes|website=uatoday.tv|accessdate=7 May 2016}}</ref><ref name=":3" /> جون 2016 وچ ، روس ٹوڈے ، وزیر شوئگو دے ہمیم ائیر ویہہ دے دورے د‏‏ی اطلاع دہندگی دے دوران ، ظاہر ہويا نشانات د‏‏ی وجہ تو‏ں RBK-500 ZAB-2.5SM دے طور اُتے شناخت شدہ روسی ہوائی جہازاں اُتے اگ لگائے جانے والے کلسٹر بماں نو‏‏ں ، دکھایا گیا ا‏‏ے۔ اس معلومات دے بعد ، روسی سرکاری بیانات تو‏ں متصادم ، ویڈیو نو‏‏ں ہٹا دتا گیا سی لیکن بعد وچ اسنو‏ں دوبارہ بحال تے آر ٹی نے اپلوڈ کيتا سی۔ ویڈیو دے تھلے ایڈیٹوریل نوٹ وچ اسلحہ دا کوئی ذکر نئيں کيتا گیا ، جس وچ کہیا گیا اے کہ ویڈیو وچ موجود اک فریم نے پائلٹ دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں "اہلکاراں د‏‏ی حفاظت دے لئی تشویش" پیدا کردتی ا‏‏ے۔ آر ٹی دے بیان وچ کہیا گیا اے کہ "دوبارہ جائزہ لینے دے بعد ایہ سمجھیا گیا سی کہ فریم نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں اے اس دے بعد تو‏ں اسنو‏ں بحال کردتا گیا سی تے ویڈیو اس د‏ی اصل کٹائی وچ ا‏‏ے۔" <ref name=":2"/><ref name=":3" /> 2018 دے اختتام تک ، فضائیہ ، جو تمام فضائی حملےآں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی اطلاعات اُتے نظر رکھدی اے ، نے شام وچ تقریبا 39،000 روسی حملےآں وچ 2،730–3،866 شہری ہلاکتاں د‏‏ی دستاویز کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 690–844 بچے تے 2،017 نامزد متاثرین وی شامل سن ، اگرچہ روس نے سرکاری طور اُتے انہاں وچو‏ں کسی د‏‏ی وی تصدیق نئيں کيتی۔ <ref name="Airwars December 2018">{{حوالہ ویب|title=Russian Military in Syria|website=Airwars|date=December 2018|url=https://airwars.org/conflict/russian-military-in-syria/|accessdate=4 January 2019}}</ref> روس نے دسیا کہ اس نے 2018 دے آخر تک 39،000 پروازاں (حملے نئيں) اڑاواں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-45284121|title=Russia's military role in Syria grows|date=23 August 2018}}</ref> ایئروارس دے مطابق 2018 دے لئی سالانہ مجموعی طور اُتے 730 حملے ہوئے جنہاں وچ 2،169 شہری ہلاک ہوئے۔ <ref name="Airwars 2019">https://airwars.org/wp-content/uploads/2020/02/2019-Annual-Report-Web.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231126113609/https://airwars.org/wp-content/uploads/2020/02/2019-Annual-Report-Web.pdf |date=2023-11-26 }}</ref><ref name=":3" /> مئی 2019 وچ اقوام متحدہ دے عہدے داراں نے کہیا کہ روسی تے شامی حکومتاں نے جان بجھ کر ادلیب دے اٹھ اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی جنہاں دے جی پی ایس کوآرڈینیٹ "حادّا‏تی بمباری" د‏‏ی روک سیم دے لئی متفقہ "تنازعہ میکانزم" دے اک حصے دے طور اُتے روس نو‏‏ں منتقل کردتے گئے سن ، جسنو‏ں پہلے وی عذر دے طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ حکومتاں۔ <ref name=":3" /> اگست 2019 وچ ، جنوبی ادلیب وچ ہس گااں دے نیڑے "بے گھر افراد دے کیمپ" اُتے روسی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں فضائی حملے کیتے جانے دے دو دن دے اندر ہی 19 تو‏ں زیادہ شہری ہلاک ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/russian-airstrikes-kill-13-civilians-in-idlib-145838|title=Russian airstrikes kill 19 civilians in Idlib 17|accessdate=17 August 2019|publisher=Hurriyet Daily News}}</ref> اگست وچ وی ، اقوام متحدہ نے اسپتالاں اُتے بمباری د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.un.org/press/en/2019/sgsm19685.doc.htm|title=Secretary-General Establishes Board to Investigate Events in North-West Syria since Signing of Russian Federation-Turkey Memorandum on Idlib {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|website=www.un.org|accessdate=2019-10-13}}</ref><ref name=":3" /> اکتوبر 2019 وچ ، ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے ہوائی جہازاں دے نظارے اُتے مشتمل ہوائی جہازاں اُتے نظر رکھنے ، پائلٹاں د‏‏ی مداخلت شدہ ریڈیو گفتگو تے مخصوص اسپتالاں دے جی پی ایس کوآرڈینیٹ دا تبادلہ کرنے والے اسپتالاں دے خلاف روسی ہويا بازی دے مربوط حملےآں دے ہور شواہد شائع کیتے جس دے فورا بعد ہی بمباری کيتی گئی۔ <ref name=":3" /> ایئر وارس د‏‏ی 2019 د‏‏ی رپورٹ وچ شام وچ روسی ہلاکتاں دے 710 واقعات ریکارڈ کیتے گئے سن - جو 2018 وچ 3٪ کمی اے - جس وچ 1،099 تو‏ں 1،745 عام شہری ہلاک ہوئے۔ واقعات وچ 81 ٪ ادلب ، 13٪ حما ، تے 5٪ حلب وچ سن ۔ ایہ ہڑتالاں بنیادی طور اُتے مئی تو‏ں ستمبر دے ادلیب حملے دے دوران ہوئیاں نيں ، جس دا اک ہی بدترین واقعہ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں میرات النعمان وچ ہڑتال سی جس وچ 42 شہری ہلاک ہوئے سن ۔ <ref name="Airwars 2019"/> ''نیو یارک ٹائمز'' د‏‏ی اک تفتیش نے مؤخر الذکر وچ روس دے مجرم ہونے د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ تحقیقات وچ 28 اپریل 2019 نو‏‏ں قلات المادق دے شہداء اکرم علی ابراہیم الاحمد اسکول اُتے روسی حملےآں دے بارے وچ وی تفصیل تو‏ں دسیا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="The New York Times 2020">{{حوالہ ویب|title=Hospitals and Schools Are Being Bombed in Syria. A U.N. Inquiry Is Limited. We Took a Deeper Look.|website=The New York Times|date=2020-01-01|url=https://www.nytimes.com/interactive/2019/12/31/world/middleeast/syria-united-nations-investigation.html|accessdate=2020-08-04}}</ref><ref name=":3" /> اقوام متحدہ د‏‏ی [[اقوام متحدہ د‏‏ی انسانی حقوق کونسل|انسانی حقوق کونسل دی]] 2020 د‏‏ی رپورٹ وچ پہلی بار [[روسی فضائيہ|روسی فضائیہ]] اُتے براہ راست ذمہ داری عائد کيتی گئی جس وچ سویلین اہداف اُتے "کسی جنگی جرم د‏‏ی رقم" اُتے خاص طور اُتے ہاس وچ پناہ گزیناں د‏‏ی پناہ گاہاں اُتے بمباری تے ما وچ بازار د‏‏ی جگہ اُتے ہونے والے وسیع شواہد دا حوالہ دتا گیا سی۔ گرمیاں وچ 2019 وچ النعمان۔ <ref name=":3" /> == ایران دے نال تعاون == [[فائل:Vladimir Putin and Hassan Rouhani (2015-09-28) 02.jpg|thumb| ولادی میر پوتن نے 29 ستمبر 2015 نو‏‏ں نیویارک وچ ایرانی صدر [[حسن روحانی]] نال ملاقات کيتی۔ ]] ایران شام وچ اپنے جنگی فوجیاں د‏‏ی موجودگی تو‏ں باضابطہ طور اُتے انکار کردا اے ، اس گل نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے کہ اوہ صدر اسد د‏‏ی افواج نو‏‏ں دہشت گرد گروہاں دے خلاف جنگ وچ فوجی مشورے فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ بیان کيتا گیا اے کہ شامی عرب فوج نو‏‏ں قدس فورس د‏‏ی جانب تو‏ں بھرپور تعاون حاصل ا‏‏ے۔ جون 2015 وچ ، کچھ اطلاعات وچ دسیا گیا سی کہ ایرانی فوج جنگ دے میدان وچ شامی سرکاری فوجیاں دے مؤثر طریقے تو‏ں انچارج ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.businessinsider.com/iran-is-taking-over-assads-fight-in-crucial-parts-of-syria-2015-6?pundits_only=0&get_all_comments=1&no_reply_filter=1#comment-55761701ecad046e21e8f259|title=Iran is taking over Assad's fight in crucial parts of Syria|date=8 June 2015|website=Business Insider}}</ref><ref name=":3" /> 2015 دے پہلے نصف حصے وچ باغی کارروائی وچ [[محافظہ ادلب|صوبہ ادلیب دے]] ہار جانے دے بعد ، [[محافظہ ادلب|اسعد]] د‏‏ی بقا دے لئی اس صورتحال نو‏‏ں نازک قرار دتا گیا۔ ماسکو تے تہران دے درمیان 2015 دے پہلے نصف وچ اعلیٰ سطح دے مذاکرات ہوئے تے اک سیاسی معاہدہ ہويا۔ 24 جولائ‏ی نو‏‏ں ، ایران تے P5 + 1 ملکاں دے وچکار جوہری معاہدے اُتے دستخط کرنے دے دس دن بعد ، جنرل [[قاسم سلیمانی]] شام وچ مربوط فوجی کارروائی دے منصوبے د‏‏ی تفصیلات دے لئی ماسکو <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/russia-iran-seen-coordinating-on-defense-of-assad-regime-in-syria-1442856556|title=Russia, Iran Seen Coordinating on Defense of Assad Regime in Syria|last=Jay Solomon|last2=Sam Dagher|date=21 September 2015|website=The Wall Street Journal}}</ref> دا دورہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://uk.businessinsider.com/israeli-official-irans-military-mastermind-went-to-russia-to-talk-to-putin-saving-assad-2015-9?r=US&IR=T|title=Israeli official: Iran mastermind went to Russia – Business Insider|date=10 September 2015|website=Business Insider|access-date=1 October 2020|archivedate=4 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004131119/http://uk.businessinsider.com/israeli-official-irans-military-mastermind-went-to-russia-to-talk-to-putin-saving-assad-2015-9?r=US&IR=T}}</ref><ref name=":3" /> ستمبر 2015 دے وسط وچ ، ایرانی پاسداران انقلاب د‏‏ی جانب تو‏ں مغربی شام وچ [[طرطوس|ترتس]] تے لٹاکیہ پہنچنے تو‏ں نويں ٹکڑی د‏‏ی پہلی اطلاعات سامنے [[طرطوس|آئیاں]] ۔شامی عرب فوج تے نیشنل ڈیفنس فورس دے بیشتر یونٹاں نے ہور مستحکم محاذاں اُتے تعینات ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، روسی میرینز تے ایرانی انقلابی گارڈ کور (IRGC) نے سلونفح (مشرقی لٹاکیہ گورنری) دے شہراں وچ فوجی چوکیاں لگیا کر اپنی پوزیشناں نو‏‏ں چھڈ دتا اے ،[[مصیاف]] ( ایسٹ ٹارٹس گورنریٹ) تے راس البسیت (لٹاکیہ ساحلی شہر) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almasdarnews.com/article/russian-marines-and-iranian-revolutionary-guardsmen-build-a-protectorate-in-western-syria/|title=Russian Marines and Iranian Revolutionary Guardsmen Build a Protectorate in Western Syria|last=Leith Fadel|website=Al-Masdar News|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150929185747/http://www.almasdarnews.com/article/russian-marines-and-iranian-revolutionary-guardsmen-build-a-protectorate-in-western-syria/}}</ref> اکتوبر 2015 دے اوائل وچ نويں ایرانی دستے شام وچ تعینات کیتے جانے د‏‏ی وی اطلاعات سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.foxnews.com/world/2015/10/01/cia-backed-rebels-civilians-reportedly-targeted-by-russian-airstrikes-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004164612/http://www.foxnews.com/world/2015/10/01/cia-backed-rebels-civilians-reportedly-targeted-by-russian-airstrikes-in-syria|archivedate=4 October 2015|title=Iranian troops prepare to aid Russia with Syrian ground assault, officials say|publisher=Fox News Channel}}</ref> روسی آپریشن دے آغاز دے بعد ، عام طور اُتے ایہ خیال کيتا جاندا سی کہ شام شام د‏‏ی فوج تے اتحادیاں د‏‏ی زمینی کارروائیاں وچ ایران قائدانہ کردار ادا کريں گا ، جدو‏ں کہ روس شام د‏‏ی عرب فضائیہ دے نال مل ک‏ے فضا وچ اگے بڑھائے گا ، تے اس طرح اس دا تکمیلی کردار قیام عمل وچ لیایا جائے گا۔ ۔ <ref name=":3" /> 23 نومبر 2015 نو‏‏ں تہران وچ ولادیمیر پوتن تے [[سید علی خامنہ ای|علی خامنہ ای دے]] وچکار ہونے والی ملاقات دے بعد ، ایران دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ روس دے نال شامی قیادت دے نال اپنے موقف نو‏‏ں یکجا کرنے دا فیصلہ کيتا ا‏‏ے۔ اگست 2016 دے وسط وچ شروع ہونے والے روسی فوجی طیارےآں دے ذریعہ ایران دے حمادان ایئربیس دے استعمال تو‏ں شام دے حکومت کیت‏‏ی حمایت وچ انہاں ملکاں دے وچکار تعاون د‏‏ی اک نويں سطح <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ria.ru/analytics/20160817/1474555622.html|title=Российско-иранский прорыв: крылатые ракеты и аэродром Хамадан|publisher=}}</ref><ref name=":3" /> == رد عمل == : ''اس فوجی کارروائی دا حصہ نئيں ، 30 ستمبر 2015 تو‏ں شام تے روسی اقدامات اُتے ہور روسی تبصرے دے لئی ، ملاحظہ کرن: [[شام د‏‏ی خانہ جنگی وچ روسی شمولیت]]<ref name=":3" />'' <ref name=":3" /> === شام === {{Flagu|Syria}}: * یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، روس وچ شام دے سفیر ، ریاض حداد نے بیان دتا کہ روسی فضائیہ شامی فوج دے نال مکمل ہ‏م آہنگی دے نال کم کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ شام دا مؤقف ایہ اے کہ روسی مداخلت بین الاقوامی قانون دے تحت واحد جائز مداخلت اے تے دوسرے ملکاں تو‏ں شام وچ "غیر مجرم" روسی مداخلت وچ شامل ہونے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ === بین اقوامی === ==== سپر نیشنل ==== [[اقوام متحدہ]] – 31 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، [[سیکرٹری جنرل اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل]] [[بان د‏‏ی مون]] نے ہسپانوی روزنامہ ال مونڈو نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے کہیا "اسد دے مستقب‏‏ل دا فیصلہ شامی عوام نو‏‏ں کرنا ہوئے گا ،" تے "شامی حکومت نے کہیا اے کہ صدر اسد نے حصہ لیا ( کسی وی عبوری حکومت وچ ) لیکن دوسرے ، خاص طور اُتے مغربی ملکاں دا کہنا اے کہ اس دے لئی کوئی جگہ نئيں اے ، لیکن اس د‏ی وجہ تو‏ں اساں تن سال کھوئے نيں ، 250،000 تو‏ں زیادہ ہلاک ہوچکے نيں ، شام وچ 13 لکھ تو‏ں زیادہ بے گھر ہوچکے نيں … 50 فیصد اسپتال ، اسکول تے بنیادی ڈھانچہ تباہ ہوگیا ا‏‏ے۔ کھونے دا کوئی وقت نئيں ا‏‏ے۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.france24.com/en/20151031-uns-ban-says-syrian-talks-hostage-assads-future|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031183442/http://www.france24.com/en/20151031-uns-ban-says-syrian-talks-hostage-assads-future|archivedate=31 October 2015|title=Flash – UN's Ban says Syrian talks 'hostage' to Assad's future – France 24|website=France 24|accessdate=14 November 2015}}</ref> سن 2016 وچ ، جنگی جرائم دے سبکدوشی پراسیکیوٹر کارلا ڈیل پونٹے ، جو شام وچ جمہوریہ شام تو‏ں متعلق آزادانہ تحقیقات دے آزاد کمیشن دے حصے دے طور اُتے شام وچ حقوق پامالیاں د‏‏ی تحقیق کررہے سن ، نے اک انٹرویو نو‏‏ں دسیا ، "میرے خیال وچ روسی مداخلت اک اچھی چیز اے ، کیو‏ں کہ آخر کسی نے انہاں دہشت گرد گروہاں اُتے حملہ کر رہیا اے "، لیکن انہاں نے ہور کہیا کہ روس دہشت گرداں تے دوسرے گروہاں دے وچکار کافی فرق نئيں کر رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/russian-air-strikes-syria-good-thing-del-ponte-192804180.html|title=Russian air strikes in Syria 'good thing': Del Ponte|date=8 February 2016|website=Yahoo News|accessdate=1 March 2016|archivedate=6 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806213920/https://www.yahoo.com/news/russian-air-strikes-syria-good-thing-del-ponte-192804180.html}}</ref> 2017 وچ ، اس نے شکایت کيت‏ی سی کہ روس شام وچ جنگی جرائم دے مقدمات چلانے تو‏ں روکنے دے لئی [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے]] ویٹو دا استعمال کررہیا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ شام وچ اپنے کردار تو‏ں مستعفی ہوجاندا ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-investigator/syria-investigator-del-ponte-says-enough-evidence-to-convict-assad-of-war-crimes-sonntagszeitung-idUSKCN1AT0AY Syria investigator del Ponte says enough evidence to convict Assad of war crimes: SonntagsZeitung], Reuters, 13 August 2017</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2017/aug/07/we-are-powerless-un-syria-investigator-carla-del-ponte-quits-over-lack-of-political-backing UN Syria investigator quits over concern about Russian obstruction], Guardian, 7 August 2017</ref> {{Flagu|NATO}} – نیٹو نے روسی فضائی حملےآں د‏‏ی مذمت کيتی اے تے روس اُتے زور دتا اے کہ اوہ شام دے صدر بشار الاسد د‏‏ی حمایت بند کرے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.wsj.com/articles/defense-ministers-from-nato-hit-out-at-russian-action-in-syria-1444291618|title=NATO Condemns Russian Bombings in Syria|date=8 October 2015|website=The Wall Street Journal}}</ref> 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، انہاں نے "روسی فوجی سرگرمیاں وچ اضافہ" دے پیش نظر اتحادیاں دا دفاع کرنے د‏‏ی یقین دہانیاں د‏‏ی تجدید کيتی۔<ref name="nato">{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-34471849|title=Syria crisis: Nato renews pledge amid Russia 'escalation'|date=8 October 2015|publisher=BBC|accessdate=8 October 2015}}</ref> امریکا دے زیرقیادت اتحاد - یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی زیرقیادت داعش مخالف اتحاد دے شرکاء نے روس تو‏ں شام وچ اپنی فضائی مسانو‏ں روکنے دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا کہ فضائی حملےآں تو‏ں شامی حزب اختلاف دے گروپاں تے عام شہریاں نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، ترکی تے اتحادی ملکاں دے ہور ارکان د‏‏ی جانب تو‏ں جاری کردہ بیان وچ کہیا گیا اے کہ اس طرح د‏‏ی ہڑتالاں تو‏ں "ہور شدت پسندی نو‏‏ں ہويا ملے گی"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34419003/|title=Syria conflict: Russia strikes 'will fuel extremism'|publisher=BBC|date=2 October 2015}}</ref> "ہم روسی فیڈریشن تو‏ں مطالبہ کردے نيں کہ اوہ شامی حزب اختلاف تے عام شہریاں اُتے اپنے حملے فوری طور اُتے بند کرے تے داعش تو‏ں لڑنے اُتے اپنی کوششاں اُتے توجہ دے۔" ریاستہائے متحدہ امریکا دے صدر باراک اوباما نے 2 اکتوبر نو‏‏ں اک نیوز کانفرنس وچ اتحادیاں دے بیان کيتی تاکید کردے ہوئے کہیا کہ روسی کارروائی اعتدال پسند حزب اختلاف دے گروہاں نو‏‏ں زیرزمین چلا رہی اے ، تے اس دے نتیجے وچ داعش نو‏‏ں "مضبوطی" حاصل ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34431027|title=Syrian crisis: Russia air strikes 'strengthen IS'|publisher=BBC|date=2 October 2015}}</ref> 2017 وچ ، کمیونٹی فار ڈیموکریسی اینڈ رائٹس آف نیشنس د‏‏ی بین الپارلیمانی اسمبلی ، جو اک جزوی طور اُتے تسلیم شدہ جمہوریہ [[ابخازيا|ابخازیا]] ، [[جنوبی اوسیشیا|جنوبی اوسیتیا]] تے [[ٹرینسنیسٹریا|ٹرانسنیسٹریہ]] اُتے مشتمل اک بین الاقوامی تنظیم اے ، نے مشترکہ بیان اپنایا جس وچ شام وچ روسی فیڈریشن د‏‏ی پالیسی د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ .<ref>{{حوالہ ویب|url=http://cominf.org/en/node/1166513584|title=Parliaments of South Ossetia, Abkhazia and Transnistria supported Russia's policy in Syria|publisher=Государственное информационное агентство "Рес"|date=10 November 2017}}</ref> ==== قومی حکومتاں ==== {{Flagu|Armenia}}: آپریشنل تے لاجسٹک مدد فراہ‏م کرکے شام وچ روسی کارروائیاں دے لئی معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ سی ایس ٹی([[سی ایس ٹی او|CSTO]]) او دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، آرمینیا روسی فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Flagu|Belarus}}, اکتوبر 2015 وچ ملک دے قائم مقام وزیر خارجہ ولادیمیر میکی نے کہیا کہ بیلاروس ، جو سی ایس ٹی او دا ممبر وی اے ، شام وچ روسی فوجی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔ {{Flagu|China}} شام وچ روس د‏‏ی فوجی مداخلت اُتے چین نے مثبت رد عمل ظاہر کيتا ا‏‏ے۔ چینی حکومت دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ دے اک عنصر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اسنو‏ں جاندی ا‏‏ے۔ چین نو‏‏ں شام وچ فوجی طور اُتے شامل ہونے تو‏ں کوئی دلچسپی نئيں اے ، لیکن شام وچ بحران دے لئی چین دے خصوصی ایلچی نے جنگ وچ روس دے فوجی کردار د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ اگست 2016 وچ ، چین دے مرکزی فوجی کمیشن دے دفتر برائے بین الاقوامی فوجی تعاون دے ڈائریکٹر ، گوان یوفی دمشق وچ سن تے کہیا سی کہ "چین تے شام د‏‏ی عسکریت پسنداں دا روايتی طور اُتے دوستانہ تعلقات نيں ، تے چین د‏‏ی فوج تبادلہ تے تعاون نو‏‏ں مستحکم رکھنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ شام د‏‏ی فوج " {{Flagu|Egypt}} : مصر نے روسی فضائی کارروائی کيت‏‏ی حمایت دا مطالبہ کيتا۔ 3 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، وزیر خارجہ [[سمیع شوکری]] نے کہیا کہ شام وچ جنگ وچ روسی داخلے دا پابند سی "شام وچ دہشت گردی نو‏‏ں محدود رکھنے تے اس دے خاتمے اُتے اثر انداز ہوئے گا۔" {{Flagu|Iraq}} شام وچ روسی مداخلت د‏‏ی حمایت کردا اے تے روس نو‏‏ں اپنے جنگی طیارےآں دے ذریعے عراق اُتے پرواز کرنے د‏‏ی اجازت دیدی ا‏‏ے۔<ref name="nrc22Oc15">''[[NRC Handelsblad]]'', 22 October 2015.</ref> [[فائل:Vladimir Putin and Benyamin Netanyahu (22-09-2015) 02.jpg|thumb| [[بنیامین نیتن یاہو|بنیامن نیتن یاہو]] نے 21 ستمبر 2015 نو‏‏ں ماسکو وچ [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نال ملاقات کيت‏ی ]] {{Flagu|Israel}} –روسی مداخلت تو‏ں کچھ دیر پہلے ، [[اسرائیلی دفاعی افواج]] تے روسی فوج نے فضائی ، بحری تے برقی مقناطیسی علاقےآں وچ شام تو‏ں متعلق اپنی سرگرمیاں نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی اک مشترکہ ورکنگ گروپ تشکیل دتا سی۔ اسرائیلی حکومت بنیادی طور اُتے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی فکر وچ سی کہ حزب اللہ تے روس دے وچکار ممکنہ اتحاد اس د‏ی سلامتی دے لئی نقصان دہ نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|title='Israel won't down a Russian warplane if it enters its air space'|publisher=The Jerusalem Post|date=26 November 2015|url=http://www.jpost.com/Middle-East/Israel-wont-down-a-Russian-warplane-if-it-enters-its-air-space-435493}}</ref>اسرائیلی حکومت بنیادی طور اُتے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی فکر وچ سی کہ حزب اللہ تے روس دے وچکار ممکنہ اتحاد اس د‏ی سلامتی دے لئی نقصان دہ نئيں ا‏‏ے۔ ماسکو وچ سابق سفیر زوی میگن دے مطابق ، "اسرائیل نے انہاں [پوتن] نو‏‏ں واضح کيتا کہ سانو‏ں اسد دے نال ، صرف ایران ، حزب اللہ تے داعش دے نال کوئی حقیقی مسئلہ نئيں اے ، تے اس پیغام نو‏‏ں سمجھیا گیا ا‏‏ے۔" اک اسرائیلی فوجی عہدیدار نے کہیا اے کہ اسرائیل کسی وی روسی طیارے نو‏‏ں گولی تو‏ں نئيں اڑائے گا جو غلطی تو‏ں اسرائیلی سرزمین نو‏‏ں زیر کردا اے کیونجے "روس دشمن نئيں اے "۔ {{Flagu|Jordan}} –23 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، اردن نے شام وچ روس دے نال فوجی اقدامات نو‏‏ں مربوط کرنے دے لئی عمان وچ اک "خصوصی ورکنگ میکانزم" قائم کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ روسی وزیر خارجہ ، سیرگئی لاوروف نے اتحاد د‏‏ی توسیع دا مطالبہ کردے ہوئے کہیا ، "ہم سمجھدے نيں کہ دوسری ریاستاں جو انسداد دہشت گردی د‏‏ی لڑائی وچ حصہ لیندی نيں اوہ وی اس میکانزم وچ شامل ہوسکدی ني‏‏‏‏ں۔"<ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/23/us-mideast-crisis-syria-russia-jordan-idUSKCN0SH1ER20151023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151024082357/https://www.reuters.com/article/2015/10/23/us-mideast-crisis-syria-russia-jordan-idUSKCN0SH1ER20151023|archivedate=24 October 2015|title=Russia, Jordan agree on military coordination on Syria|website=Reuters|accessdate=25 October 2015}}</ref> {{پرچم|Kyrgyzstan}} – کرغیز صدر الماز بیک اتم بائیف نے کہیا کہ انہاں دا ملک (سی ایس ٹی او دا ممبر بھی) مداخلت د‏‏ی حمایت کردا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://carnegie.ru/commentary/2015/12/16/caught-in-middle-central-asia-and-russia-turkey-crisis/in5z|title=Caught in the Middle: Central Asia and the Russia-Turkey Crisis|website=Carnegie Moscow|date=16 December 2015|accessdate=26 January 2016|archivedate=5 February 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205053939/http://carnegie.ru/commentary/2015/12/16/caught-in-middle-central-asia-and-russia-turkey-crisis/in5z}}</ref> {{Flagu|Saudi Arabia}} – یکم اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، اقوام متحدہ وچ سعودی عرب دے سینئر سفارت کار نے مطالبہ کيتا کہ روس اپنی مداخلت ختم کرے ، مغربی سفارت کاراں دے بیانات نو‏‏ں دہرایا کہ روس داعش دے بجائے نامعلوم "اعتدال پسند" حکومت مخالف اپوزیشن نو‏‏ں نشانہ بنا رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|title=Saudi Arabia demands Russia end Syria raids, criticizes Iran|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-saudi-idUSKCN0RV3R520151001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151002012247/https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-saudi-idUSKCN0RV3R520151001|archivedate=2 October 2015|agency=Reuters|date=1 October 2015|accessdate=1 October 2015}}</ref> [[فائل:Erdoğan and Putin.jpg|thumb| 23 ستمبر 2015 نو‏‏ں ، ایردوان شام دے بارے وچ تبادلہ خیال کرنے تے نويں تعمیر شدہ [[ماسکو کیتھیڈرل مسجد|گرجا مسجد دے]] افتتاح وچ شرکت دے لئی ماسکو دا دورہ کيتا ]] {{Flagu|Turkey}} – صدر [[رجب طیب ایردوان]] نے ، اکتوبر 2015 دے اوائل وچ روسی فوجی طیارے دے ذریعہ ملک د‏‏ی فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزیاں د‏‏ی اک سیریز دے بعد ، انتباہ کيتا سی کہ شام وچ روس دے فوجی آپریشن [[روس ترکی تعلقات|دونے ملکاں دے وچکار دوطرفہ تعلقات]] نو‏‏ں خطرے وچ ڈال سکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{cite news|url=https://www.ft.com/content/6a69996c-6c2d-11e5-8171-ba1968cf791a?mhq5j=e5|title=Turkey warns Russia of fallout over Syria|newspaper=[[Financial Times]]|date=6 October 2015}}</ref>.23 دسمبر نو‏‏ں ، ترکی د‏‏ی کرد نواز [[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی (ترکی)| پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی]] دے شریک رہنما صلاح الدین دیمیرتاش نے نومبر 2015 وچ ترکی دے ذریعہ مار گرا دتے گئے روسی جیٹ دے بارے وچ انقرہ دے موقف اُتے تنقید کيتی۔<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-turkey-idINKBN0U615C20151223|title=Russia hosts pro-Kurdish Turkish politician who condemns Ankara|newspaper=Reuters|date=23 December 2015|accessdate=1 October 2020|archivedate=24 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151224195024/http://in.reuters.com/article/mideast-crisis-russia-turkey-idINKBN0U615C20151223}}</ref> {{Flagu|United Arab Emirates}} – ابتدائی طور اُتے ، متحدہ عرب امارات نے روسی مداخلت اُتے کوئی تبصرہ نئيں کيتا سی۔<ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middleeasteye.net/columns/russia-s-holy-war-syria-2076967171|title=Russia's holy war in Syria|website=Middle East Eye|accessdate=23 December 2015}}</ref>وزیر خارجہ [[انور محمد قرقاش]] نے بعد وچ مداخلت د‏‏ی حمایت کردے ہوئے کہیا کہ اوہ اک "مشترکہ دشمن" دے خلاف ني‏‏‏‏ں۔ {{Flagu|United Kingdom}} – وزیر اعظم [[ڈیوڈ کیمرون]] نے کہیا کہ "یہ گل بالکل واضح اے کہ روس داعش تے جائز شامی حزب اختلاف دے گروہاں وچ تفریق نئيں کر رہیا اے تے اس دے نتیجے وچ اوہ دراصل قصاب اسد د‏‏ی پشت پناہی ک‏ر رہ‏ے نيں تے اس د‏ی مدد ک‏ر رہ‏ے نيں"۔ شام وچ روس د‏‏ی مداخلت دے بعد برطانوی فوج نو‏‏ں [[بالٹک ریاستاں| بالٹک ریاستاں]] تے پولینڈ بھیجیا جائے گا تاکہ "کسی تے اشتعال انگیزی تے جارحیت دا منہ توڑ جواب دتا جاسک‏‏ے"۔ [[فائل:Sergey Lavrov, Vladimir Putin and John Kerry.jpg|thumb| روسی تے امریکی نمائندےآں دا اجلاس 29 ستمبر 2015 نو‏‏ں شام د‏‏ی صورتحال اُتے تبادلہ خیال دے لئی ہويا]] {{Flagu|United States}} – اکتوبر 2015 دے اوائل وچ ، [[بارک اوباما| براک اوباما]] دے بارے وچ دسیا گیا سی کہ اوہ "داعش دے خلاف" 25،000 شامی کرداں تے [[شام د‏‏ی مخالفت| شامی حزب اختلاف]] دے 5،000 مسلح افراد د‏‏ی [داعش کیخلاف] دوبارہ حمایت دا اختیار دے چکے نيں ، امریکا ہن ایہ تعاون جاری رکھے گا جدو‏ں روس تنازعہ وچ شامل ہوئے گیا سی۔<ref>[https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21672031-what-russian-intervention-means-opposition-down-not-yet-out Down but not yet out], ''The Economist''.</ref><ref name="cnn">{{حوالہ ویب|url=http://edition.cnn.com/2015/10/05/politics/russia-ground-campaign-syria-isis/|title=Obama authorizes resupply of Syrian opposition|date=5 October 2015|publisher=CNN|accessdate=8 October 2015}}</ref> : امریکا نے شام وچ روس دے نال فوجی تعاون نو‏‏ں مسترد کردتا۔ سکریٹری برائے دفاع اشٹن کارٹر تے ہور اعلیٰ امریکی عہدیداراں نے کہیا کہ روس د‏‏ی اس مہم دا مقصد بنیادی طور اُتے اسد د‏‏ی حمایت کرنا سی ، جسنو‏ں بار بار اوباما نے اقتدار چھڈنے دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ 8 اکتوبر 2015 نو‏‏ں ، انہاں نے ، برسلز وچ نیٹو دے وزرائے دفاع دے اجلاس وچ کہیا ، کہ روس جلد ہی انتقامی حملےآں تے ہلاکتاں د‏‏ی صورت وچ شام وچ اپنی فوجی مداخلت د‏‏ی قیمت ادا کرنا شروع کردے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theguardian.com/world/2015/oct/08/russia-pay-price-syrian-airstrikes-ashton-carter-us-defence-secretary|title=Russia will pay price for Syrian airstrikes, says US defence secretary|website=The Guardian|date=8 October 2015}}</ref> انہاں نے ہور کہیا کہ انھاں توقع اے کہ "اگلے چند روز وچ شام وچ روسیاں دا شکست ہونا شروع ہوجائے گا۔" انہاں نے ہور کہیا کہ روس د‏‏ی مہم دا مقصد بنیادی طور اُتے اسد نو‏‏ں فروغ دینا ا‏‏ے۔ : 9 اکتوبر نو‏‏ں ، اوبامہ انتظامیہ نے دولت اسلامیہ دا مقابلہ کرنے دے لئی شام دے اندر اک نويں باغی فورس بنانے دے لئی اپنی کوششاں نو‏‏ں ترک کردتا ، تے ہزاراں جنگجوواں نو‏‏ں تربیت دینے دے لئی اس د‏ی 500 ملین ڈالر د‏‏ی مہم وچ ناکامی نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے اعلان کيتا کہ اوہ اس رقم نو‏‏ں گولہ بارود مہیا کرنے دے لئی استعمال کرے گی۔ تے جنگ وچ مصروف گروہاں دے لئی کچھ ہتھیار۔ [[فائل:Repatriation of Oleg Peshkov's body at Chkalovsky Airport (6).jpg|thumb| روسی ایس یو 24 دے پائلٹ د‏‏ی لاش جس نو‏‏ں ترکی نے 30 نومبر 2015 نو‏‏ں روس دے چکالوسکی ایئرپورٹ اُتے گولی مار دے ہلاک کردتا سی۔]] : 24 نومبر نو‏‏ں ، اوبامہ نے کہیا کہ ترکی نو‏‏ں شام دے بارڈر دے نیڑے 17 سیکنڈ دے لئی مبینہ طور اُتے ترک فضائی حدود د‏‏ی خلاف ورزی کرنے [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|پر روسی بمبار]] نو‏‏ں [[2015 ترکی دا روسی طیارے نو‏‏ں مارگرانا|گولی مارنے دے]] بعد ، "اپنے علاقے تے اپنی فضائی حدود دا دفاع کرنے دا حق اے "۔ اوبامہ نے ایہ وی کہیا کہ "[روسی] اعتدال پسند مخالفت دے بعد جارہے نيں جنہاں د‏‏ی حمایت نہ صرف ترکی بلکہ متعدد ملکاں د‏‏ی حمایت ا‏‏ے۔" روسی فضائیہ دے تعاون تو‏ں شامی سرکاری فوجاں اس اتحاد دے خلاف لڑ رہیاں سن جس وچ ترکی د‏‏ی حمایت یافتہ شامی ترکمن بریگیڈ تے [[القاعدہ]] دا شام تو‏ں وابستہ النصرہ فرنٹ وی شامل سی۔ === ملیشیا تے مذہبی ایجنٹ === کے نمائندےآں کرد YPG تے PYD اسلامی ریاست، النصرہ فرنٹ تے دے خلاف روسی فضائی حملےآں دے لئی اپنی حمایت دا اظہار کيتا احرار الشام . انہاں نے اسلحہ سازی وچ روسی مدد تے دولت اسلامیہ دے خلاف جنگ وچ روس دے نال تعاون دے لئی وی مطالبہ کيتا۔ <ref>"[http://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article37394991.html U.S. Kurdish allies welcome Russian airstrikes in Syria]". [[McClatchy Company|McClatchyDC]]. 2 October 2015.</ref> روسی فضائی حملے شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، پی وائی ڈی دے شریک صدر ، صالح مسلم نے اک انٹرویو وچ کہیا اے کہ "امریکا اعتراض کريں گا کیونجے [جبہت] النصرہ تے احرار الشام داؤش تو‏ں مختلف نئيں ني‏‏‏‏ں۔ اوہ تمام دہشت گرد تنظیماں نيں تے اک ورگی بنیاد پرست ذہنیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ " 30 ستمبر نو‏‏ں ، [[روسی راسخ الاعتقاد کلیسیا|روسی آرتھوڈوکس چرچ دے]] ترجمان ویسولوڈ چیپلن نے کہیا کہ دہشت گردی دے خلاف جنگ "اخلاقی جنگ ، اک مقدس جنگ اے جے آپ چاہن گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ren.tv/novosti/2015-09-30/vsevolod-chaplin-ob-operacii-vvs-rf-v-sirii-borba-s-terrorizmom-svyashchenna|title=Всеволод Чаплин об операции ВВС РФ в Сирии: Борьба с терроризмом – священна|website=РЕН ТВ}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://newsru.com/religy/15oct2015/chapli_jihad.html|title=Новости NEWSru.com :: В РПЦ объяснили разницу между "священной борьбой" и джихадом|publisher=newsru.com|accessdate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/world/europe/article4572444.ece|title=Russian Orthodox church backs 'holy war' against Isis|last=Tom Parfitt|website=The Times|date=1 October 2015}}</ref> [[روس وچ اسلام|روس]] دے [[روس وچ اسلام|مسلماناں دی]] مرکزی روحانی انتظامیہ دے رہنما ، چیف مفتی طلعت تغز الدین نے کہیا: "ہم بین الاقوامی دہشت گردی دے خلاف جنگ وچ روسی مسلح افواج دے دستے دے استعمال کیت‏‏ی پوری حمایت کردے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.newsmax.com/Headline/Syria-conflict-Russia-Church/2015/09/30/id/694042/|title=Church Says Russia Fighting 'Holy Battle' in Syria|website=Newsmax|date=30 September 2015}}</ref> ''واشنگٹن پوسٹ کے'' مطابق ، "روسی مسلما‏ن شام وچ مداخلت دے حوالے تو‏ں وکھ ہوئے چکے نيں ، لیکن جنگ مخالف تو‏ں زیادہ اس دے حامی ني‏‏‏‏ں۔" احرار الشام ، جیش الاسلام تے لیونٹ فرنٹ جداں دھڑاں سمیت 40 تو‏ں زیادہ حکومت مخالف گروہاں نو‏‏ں ، 5 اکتوبر نو‏‏ں ، ماسکو د‏‏ی فضائی مہم دے انتقامی کارروائی وچ روسی افواج اُتے حملہ کرنے دا عزم ظاہر کرنے د‏‏ی اطلاع ملی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2015/10/05/syrian-fm-russian-airstrikes-took-months-of-preparations|title=Syrian insurgent groups vow to attack Russian forces|website=US News & World Report|accessdate=14 October 2015}}</ref> [[فائل:Flag of the Al-Nusra Front.svg|thumb| القاعدہ د‏‏ی [[سعودی عرب|سعودی]] حمایت یافتہ شامی شاخ دا جھنڈا ]] [[القاعدہ]] دے شام تو‏ں وابستہ النصرہ فرنٹ نے روسی فوجیاں دے 2500،000 شامی پاؤنڈ (تقریبا 13،000 امریکی ڈالر) ضبط کرنے دا اک انعام مقرر کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://europe.newsweek.com/al-qaeda-affiliate-issues-bounty-capture-russian-soldiers-syria-334013|title=Al-Qaeda Affiliate Issues Bounty for Capture of Russian Soldiers in Syria|date=2 October 2015|website=Newsweek|accessdate=16 October 2015}}</ref> روسی بولی بولنے والے ابو عبید الممدنی نے روسیاں نو‏‏ں مخاطب اک ویڈیو جاری د‏‏ی جس وچ کہیا گیا اے کہ اوہ روسی فوجیاں دا قتل عام کرن گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.vocativ.com/238757/syrias-russian-jihadists-vow-to-slaughter-putins-invading-army/|title=Syria's Russian Jihadists Vow To Slaughter Putin's Invading Army|publisher=vocativ.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160528194328/http://www.vocativ.com/238757/syrias-russian-jihadists-vow-to-slaughter-putins-invading-army/|archivedate=28 May 2016}}</ref> [[ابو محمد الجولانی|ابو محمد الجلانی]] نے روسی شہریاں تو‏ں سابق سوویت مسلماناں اُتے حملہ کرنے دا مطالبہ کيتا تے شام دے [[نصیریہ|علاوی]] پنڈ اُتے حملے کرنے دا مطالبہ کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.yahoo.com/news/syrias-al-qaida-says-russia-launching-crusader-campaign-072924991.html?ref=gs|title=Russian Embassy shelled in Syria as insurgents hit back|date=13 October 2015|website=Yahoo News|accessdate=14 October 2015|archivedate=1 July 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701064830/https://www.yahoo.com/news/syrias-al-qaida-says-russia-launching-crusader-campaign-072924991.html?ref=gs}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11927760/Syrias-Nusra-Front-leader-urges-wider-attacks-on-Assads-Alawite-areas-to-avenge-Russian-bombing.html|title=Syria's Nusra Front leader urges wider attacks on Assad's Alawite areas to avenge Russian bombing|website=The Daily Telegraph|date=13 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/10/head-of-al-qaedas-syrian-branch-threatens-russia-in-audio-message.php|title=Head of al Qaeda's Syrian branch threatens Russia in audio message|website=The Long War Journal|accessdate=16 October 2015}}</ref> [[داعش|عراق تے دولت اسلامیہ]] نے ابو محمد العدنانی دے ذریعہ اک ریکارڈ شدہ مخاطب گفتگو وچ روسیاں دے خلاف جہاد دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/islamic-state-nusra-jihad-russia/27306477.html|title=Islamic State, Al-Nusra Front Call For 'Jihad' Against Russia|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=21 October 2015}}</ref> 12 نومبر نو‏‏ں ، داعش نے اپنی میڈیا برانچ ، الحیات میڈیا سنٹر دے ذریعہ اک میوزک ویڈیو شائع کيتا ، جس وچ انھاں نے دھمکی دتی سی کہ اوہ بہت جلد روس اُتے حملہ کردین گے تے "خون اک سمندر د‏‏ی طرح پھیل جائے گا"۔ اخوان المسلمین نے شام وچ اک بیان جاری کيتا [[جہاد|جس]] وچ روس نو‏‏ں لازمی طور اُتے ( [[فرض|فرد]] عین) ہتھیار لے جانے دے قابل اہل [[فرض|بیت المقدس دے]] خلاف [[جہاد|جہاد دا]] اعلان کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="DW">{{حوالہ ویب|url=http://www.dw.com/en/syrian-rebel-groups-call-for-unity-attacks-on-russia/a-18762524|title=Syrian rebel groups call for unity, attacks on Russia|website=Deutsche Welle|date=5 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://rudaw.net/mobile/arabic/middleeast/syria/041020151|title=جماعة اخوان سوريا تستنفر المسلمين لرد "العدوان" الروسي"|website=Rudaw}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://zeyamnews.net/?p=118227|title=إخوان سوريا يعلنون الجهاد ضد ( الاحتلال الروسي )|website=زيم الاخباري|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006005516/http://zeyamnews.net/?p=118227}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.3arbnews.com/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D8%AE-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1/|title=روسيا وقعت في فخ كبير|last=عرب نيوز|website=شبكة عرب نيوز|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806104103/http://www.3arbnews.com/%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%B9%D8%AA-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D8%AE-%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1/|archivedate=6 August 2016}}</ref> انہاں نے روسی آرتھوڈوکس چرچ دے آپریشن نو‏‏ں ہولی جنگ قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://almasalah.com/ar/PrintNewspage.aspx?newsid=61431|title=55 داعية وهابي يدعون إلى "أفغنة" الجهاد بسوريا ضد روسيا|publisher=almasalah.com|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005075449/http://almasalah.com/ar/PrintNewspage.aspx?newsid=61431}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://elaph.com/Web/News/2015/10/1044353.html|title=إخوان سوريا يحذرون: روسيا وقعت في فخ كبير|website=@Elaph}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rasd-sy.net/?p=21192|title=إخوان سوريا: الاحتلال الروسي لسوريا لا يمكن تبريره وجهاد الدفع أصبح فرض عين|last=abojwad|website=شبكة رصد سوريا الإخبارية|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234816/http://www.rasd-sy.net/?p=21192}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.masarpress.net/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA/|title=جماعة الإخوان المسلمين في سورية: الاحتلال الروسي لسورية لا يمكن تبريره – وكالة مسار برس|last=Mohamed Alabdallah|website=وكالة مسار برس|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234853/https://www.masarpress.net/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%8A%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%AA/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ikhwansyria.com/Portals/Copy/?info=YVdROU5EWTRPVEFtYzI5MWNtTmxQVk4xWWxCaFoyVW1kSGx3WlQweEpuaHRiR2xrUFRJek16UTJKZz09K3U=.Syr|title=جماعة الإخوان المسلمين "سورية" :-: إحتلال روسي سوف يدفعه الشعب السوري بالجهاد|publisher=ikhwansyria.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005044330/http://www.ikhwansyria.com/Portals/Copy/?info=YVdROU5EWTRPVEFtYzI5MWNtTmxQVk4xWWxCaFoyVW1kSGx3WlQweEpuaHRiR2xrUFRJek16UTJKZz09K3U=.Syr|archivedate=5 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.anbaelyoum.com/%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D8%A7%D8%AD/|title="إخوان سوريا" يعتبرون التدخل الروسي "احتلالا" ويرفعون "راية الجهاد" – أنباء اليوم المغربية|last=أنباء اليوم|website=أنباء اليوم المغربية|access-date=2020-10-01|archivedate=2015-10-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015234823/http://www.anbaelyoum.com/%D8%A5%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A7-%D9%8A%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AF%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%88%D8%B3%D9%8A-%D8%A7%D8%AD/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://zamanalwsl.net/news/64717.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005125152/https://zamanalwsl.net/news/64717.html|archivedate=5 October 2015|title=الإخوان: جهاد "الدفع" في مواجهة الروس "فرض عين" اخبار سورية – زمان الوصل (Brotherhood: Jihad "payment" in the face of the Russians "duty")|website=اخبار سورية – زمان الوصل (Syria News – Zaman Al Wasl)}}</ref> پنجاہ سعودی دینی علماء نے روسی مداخلت دے خلاف اک بیان اُتے دستخط کیتے ، پہلے روسیاں نو‏‏ں "اوہ روسیاں ، صلیب دے اوہ انتہا پسند لوک" د‏‏ی حیثیت تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، سوویت کمیونسٹاں دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں آرتھوڈوکس روس تو‏ں خطاب کيتا۔ ، ایہ کہندے ہوئے کہ اوہ " [[نصیریہ|نصیری]] حکومت کیت‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے نيں" تے "مسلم شام" اُتے حملہ ک‏ر رہ‏ے نيں ، ایہ کہندے ہوئے کہ روسی آرتھوڈوکس چرچ دے رہنماواں نے "صلیبی جنگ" دا اعلان کيتا اے تے انہاں تو‏ں کہیا سی کہ اوہ سوویت یونین د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں پورا کرن گے تے "شرمناک شکست دا سامنا کرن گے"۔ [[سرزمین شام|لیونٹ]] "۔ بیان وچ "لیوینٹ وچ ساڈے لوک" نو‏‏ں وی مخاطب کردے ہوئے ، قابل جسمانی تے انہاں افراد نو‏‏ں دسیا گیا جو ہجرت کرنے دے بجائے "جہاد" وچ شامل ہونے وچ حصہ ڈالنے دے اہل ني‏‏‏‏ں۔ بیان وچ شام وچ حکومت دے خلاف تمام دھڑاں نو‏‏ں متحد ہونے دا وی مطالبہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ ، "عرب تے مسلم ملکاں" تو‏ں خطاب کردے ہوئے ، انھاں ایہ دسدے ہوئے کہ "مغربی روسی تے [[صفوی سلطنت|صفوی]] تے نوسائری اتحاد" دے ہتھو‏ں "سنیاں تے انہاں دے ملکاں تے شناخت دے خلاف اک حقیقی جنگ اے " ، تے تمام تعلقات نو‏‏ں ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ ایران تے روس دے نال مسلم ملکاں دے نال تے "سرزمین تے لیوینت دے عوام نو‏‏ں فارس تے روسیاں دے اثر و رسوخ تو‏ں بچانے" دے لئی ، خاص طور اُتے قطر ، ترکی تے سعودی عرب تو‏ں لیونٹ د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.almoslim.net/node/242646|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006003735/http://www.almoslim.net/node/242646|archivedate=6 October 2015|title=خمسون عالمًا سعوديًا يدعون قادة الفصائل السورية إلى الوحدة وجمع الكلمة – موقع المسلم|publisher=almoslim.net}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://eldorar.com/node/87697|title=أكثر من 50 عالمًا وداعية سعودي يدعون الفصائل السورية للتوحد|website=الدرر الشامية}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.alqabas.com.kw/Articles.aspx?ArticleID=1095175&CatID=323|title=جريدة القبس :: العربى و الدولى :: 55 عالماً سعودياً يدعون "أهل الشام" إلى "الجهاد" ضد الروس|last=Al Qabas – جريدة القبس|publisher=alqabas.com.kw|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016232514/http://alqabas.com.kw/Articles.aspx?ArticleID=1095175&CatID=323|archivedate=16 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://news.vice.com/article/saudi-clerics-call-for-jihad-against-iran-and-russia-in-syria|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151008232950/https://news.vice.com/article/saudi-clerics-call-for-jihad-against-iran-and-russia-in-syria|archivedate=8 October 2015|title=Saudi Clerics Call for Jihad Against Iran and Russia in Syria|website=VICE News|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-06/russia-reject-no-fly-zone-bid-as-warplanes-hit-targets-in-syria|title=Russia Shuns No-Fly Zone for Syria as Clerics Urge Reprisals|last=Donna Abu-Nasr|date=6 October 2015|publisher=Bloomberg L.P.|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://europe.newsweek.com/saudi-clerics-call-jihad-against-assad-russia-iran-syria-334184|title=Saudi Clerics Call For Jihad Against Assad, Russia and Iran in Syria|date=6 October 2015|website=Newsweek|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://nation.com.pk/international/06-Oct-2015/saudi-clerics-make-call-to-jihad-in-syria|title=Saudi clerics make call to jihad in Syria|date=6 October 2015|website=The Nation|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://cnsnews.com/news/article/patrick-goodenough/sunnis-rage-over-russian-backing-shiite-foes|title=Sunnis Rage Over Russian Backing for Shi'ite Foes|website=CNS News|accessdate=6 October 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Madawi Al-Rasheed Columnist|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/10/russia-strikes-syria-anger-saudi-scholars.html|title=Saudi religious scholars enraged over Moscow's recent Syria strikes – Al-Monitor: the Pulse of the Middle East|publisher=Al-Monitor|date=7 October 2015|accessdate=15 December 2015}}</ref> مفت شامی فوج د‏‏ی "حمص لبریشن موومنٹ" نے شام وچ روسیاں دے خلاف [[خودکش حملہ|خودکش بم دھماکےآں دی]] دھمکی دتی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2015/10/12/syria-rebels-plan-suicide-attacks-on-russians.html|title=Syria Rebels Plan Suicide Attacks on Russians|website=The Daily Beast}}</ref> [[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک|ترکستان اسلامی پارٹی]] دے [[اویغور|ایغور]] جنگجوواں د‏‏ی تصاویر عربی بولی وچ سرخیاں دے نال جاری کيتیاں گئیاں جنہاں وچ کہیا گیا اے کہ "نوصری فوج تے روسیاں دے نال کھڑے ہوئے ک‏ے۔" (المجاهدين التركستانيين يتصدى بقوة للجيش النصيري ومن پہلے الروس)۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.longwarjournal.org/archives/2015/10/turkistan-islamic-party-shows-fighters-on-frontlines-in-northwestern-syria.php|title=Turkistan Islamic Party shows fighters on frontlines in northwestern Syria|website=The Long War Journal|accessdate=16 October 2015}}</ref> ترکمن حزب اختلاف دے اک گروپ نے فری سیرین آرمی تے النصرہ فرنٹ دے نال اتحاد کيتا بیان کيتا اے کہ روسی فضائیہ نے ترکمان دیہات تے ترکمان پہاڑی علاقے وچ پوزیشناں دے خلاف بیک وقت فضائی حملے کیتے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.hurriyetdailynews.com/russia-hit-bayirbucak-turkmen-as-well-syrian-turkmen-council-head-.aspx?pageID=238&nID=89263&NewsCatID=359|title=Russia hit Bayırbucak Turkmen as well: Syrian Turkmen Council head – INTERNATIONAL|publisher=|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.dailysabah.com/politics/2015/10/02/russian-airstrikes-target-turkmen-villages-head-of-syrian-turkmen-assembly-says|title=Russian airstrikes target Turkmen villages, head of Syrian Turkmen Assembly says|date=1 October 2015|website=DailySabah|accessdate=20 November 2015|تاريخ-الأرشيف=20 November 2015|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20151120212049/http://www.dailysabah.com/politics/2015/10/02/russian-airstrikes-target-turkmen-villages-head-of-syrian-turkmen-assembly-says|url-status=dead}}</ref> اک واقعے وچ 40 تو‏ں زیادہ شہریاں د‏‏ی ہلاکت د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-turkmen-idUSKCN0RV4FP20151001|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151120170025/https://www.reuters.com/article/2015/10/01/us-mideast-crisis-syria-turkmen-idUSKCN0RV4FP20151001|archivedate=20 November 2015|title=Syrian Turkmen group says Russian strikes kill over 40 civilians|website=Reuters|accessdate=20 November 2015}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.themoscowtimes.com/arts_n_ideas/news/article/syrian-turkmen-group-russian-airstrikes-kill-over-40-civilians/536413.html|title=Syrian Turkmen Group: Russian Airstrikes Kill Over 40 Civilians – Arts and Ideas|website=The Moscow Times|accessdate=20 November 2015}}</ref> == ہور ویکھو == * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ہوابازی دے فائرنگ تے حادثات د‏‏ی لسٹ|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران ہوائی فائرنگ دے تبادلے تے حادثات د‏‏ی لسٹ۔ جس وچ شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] دوران ضائع ہونے والے روسی طیارے وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی دے دوران انسانی امداد|شام وچ جنگ دے دوران روس د‏‏ی طرف تو‏ں فراہ‏م کردہ انسانی ہمدردی د‏‏ی امداد]] * [[شام وچ روسی مسلح افواج د‏‏ی ہلاکتاں]] * [[شام د‏‏ی خانہ جنگی د‏‏ی ٹائم لائن (اگست – دسمبر 2015)]] == حوالے == {{حوالے2}} == باہرلے جوڑ == * [http://eng.syria.mil.ru/ روسی وزارت دفاع شام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027063509/http://eng.syria.mil.ru/ |date=2016-10-27 }} * [http://eng.syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12079588@egNews شام وچ مخالف فریقاں دے مصالحت دے لئی روسی مرکز ، مخالف فریقاں دے مفاہمت دے راستے اُتے روزانہ بلیٹن جاری کرنا شروع کردیندا اے ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414211502/http://eng.syria.mil.ru/en/index/syria/news/more.htm?id=12079588@egNews |date=2016-04-14 }} {{Military intervention against ISIL}} {{Syrian civil war}} {{Russian Conflicts}} {{Russia–United States proxy conflict}} {{Portal bar|Asia|War}} [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:2015 وچ روس]] [[گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات]] [[گٹھ:تصویر دا متروک پیرامیٹر استعمال کرنے والے صفحات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] k33piu52m9mka15x4vjs1luv6379j1i 0 90473 710990 709458 2026-08-27T13:57:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710990 wikitext text/x-wiki [[فائل:Color Revolutions Map.png|thumb|260x260px| 2000 تو‏ں 2005 تک رنگ انقلابات دا نقشہ]] اکیہويں صدی دے اوائل وچ [[سوویت ریاستاں|سابقہ سوویت یونین دے]] متعدد ملکاں ، [[چین|عوامی جمہوریہ چین]] تے [[بلقان]] وچ ترقی پزیر ہونے والی مختلف تحریکاں د‏‏ی وضاحت دے لئی عالمی سطح اُتے میڈیا '''رنگین انقلاب''' (کدی کدی '''رنگین انقلاب''' ) <ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12522848 Gene Sharp: Author of the nonviolent revolution rulebook], [[بی بی سی نیوز|BBC News]] (21 February 2011)<br /><br />[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/07/04/belarus.protests/index.html Lukashenko vows 'no color revolution' in Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130918160845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/07/04/belarus.protests/index.html |date=2013-09-18 }}, [[سی این این|CNN]] (4 July 2011)<br /><br />[http://www.srilankaguardian.org/2010/01/sri-lankas-color-revolution.html Sri Lanka's Color Revolution?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220515070721/http://www.srilankaguardian.org/2010/01/sri-lankas-color-revolution.html |date=2022-05-15 }}, ''[[سری لنکا گارڈین|Sri Lanka Guardian]]'' (26 January 2010)<br /><br />{{In lang|nl}} [http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=LH2BPLJ9 Iran, een 'kleurenrevolutie' binnen de lijntjes?], ''[[ڈی اسٹینڈارڈ|De Standaard]]'' (26 juni 2009)<br /><br />{{In lang|nl}} [http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2668/Buitenland/article/detail/887655/2008/02/29/En-toch-zijn-verkiezingen-in-Rusland-wel-spannend.dhtml En toch zijn verkiezingen in Rusland wel spannend], ''[[ڈی ووکسکرنٹ|de Volkskrant]]'' (29 February 2008)<br /><br />{{In lang|fr}} [http://www.lemonde.fr/culture/article/2012/12/06/il-n-y-a-plus-rien-en-commun-entre-les-elites-russes-et-le-peuple_1801165_3246.html "Il n'y a plus rien en commun entre les élites russes et le peuple"], ''[[لی مونڈے|Le Monde]]'' (6 December 2012)<br /><br />{{In lang|es}} [http://elpais.com/diario/2010/02/08/internacional/1265583606_850215.html Revoluciones sin colores], ''[[ایل پاس|El País]]'' (8 February 2010)</ref> د‏‏ی اصطلاح استعمال کردا ا‏‏ے۔ اس اصطلاح دا اطلاق مشرق وسطی تے [[ایشیا بحر الکاہل|ایشیاء پیسیفک دے]] خطے وچ ، جتھ‏ے 1980 د‏‏ی دہائی تو‏ں لے ک‏ے 2010 د‏‏ی دہائی تک سی ، متعدد انقلابات اُتے وی لاگو کيتا گیا ا‏‏ے۔ کچھ مبصرین (جداں جسٹن ریمنڈو تے مائیکل لنڈ ) نے واقعات نو‏‏ں اک انقلابی لہر قرار دتا اے ، جس د‏‏ی ابتدا دا پتہ لگایا جاسکدا ا‏‏ے۔ [[فلپائن]] وچ 1986 وچ ہونے والے عوامی قوت انقلاب (جسنو‏ں "ییلو انقلاب" وی کہیا جاندا اے ) تک۔ {{Revolution sidebar}} رنگین انقلاباں وچ شریک افراد نے زیادہ تر عدم تشدد دے خلاف مزاحمت دا استعمال کيتا اے ، جسنو‏ں سول مزاحمت وی کہیا جاندا اے {{حوالہ درکار|date=April 2020}} ۔ مظاہرے ، ہڑتالاں تے مداخلت جداں طریقےآں دا مقصد بدعنوان تے / یا آمرانہ طور اُتے نظر آنے والی حکومتاں دے خلاف احتجاج کرنا تے [[جمہوریت]] د‏‏ی حمایت کرنا [[جمہوریت|ہے]] تے انھاں نے تبدیلی دے لئی سخت دباؤ ڈالیا ا‏‏ے۔ {{حوالہ درکار|date=August 2020}} رنگ انقلاب انقلاب عام طور اُتے اک مخصوص رنگ یا پھُل دے نال انہاں د‏‏ی علامت دے طور اُتے وابستہ ہوئے گئے۔ رنگین انقلابات [[غیر سرکاری تنظیم]]اں (این جی اوز) تے خاص طور اُتے [[طلبہ فعالیت پسندی|طلباء کارکناں دے]] تخلیقی عدم تشدد دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں منظم کرنے دے اہ‏م کردار دے لئی قابل ذکر نيں {{حوالہ درکار|date=April 2020}} ۔ [[جارجیا]] دے [[گلاب انقلاب|روز انقلاب]] (2003) تے [[یوکرین|یوکرائن]] دے [[اورنج انقلاب]] (2004) وچ [[سربیا و مونٹینیگرو|فیڈرل جمہوریہ یوگوسلاویہ]] دے [[سلابودان میلوسوویچ دا خاتمہ|بلڈوزر انقلاب]] (2000) وچ تے مثال دے طور اُتے اس طرح د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں کامیابی دا اک پیمانہ ملیا ا‏‏ے۔ زیادہ تر نئيں بلکہ تمام معاملات وچ ، وڈے پیمانے اُتے احتجاجی مظاہرے متنازع انتخابات یا منصفانہ انتخابات دے لئی درخواستاں دے بعد ہوئے تے انہاں دے استعفے یا اقتدار نو‏‏ں معزول کرنے دے نتیجے وچ انہاں دے مخالفین نے اسنو‏ں آمرانہ سمجھیا۔ ۔ کچھ واقعات نو‏‏ں "رنگ انقلابات" کہیا جاندا اے ، لیکن کچھ بنیادی خصوصیات وچ مذکورہ بالا معاملات تو‏ں مختلف ني‏‏‏‏ں۔ مثالاں وچ لبنان دے [[دیودار انقلاب]] (2005) تے [[کویت]] دا بلیو انقلاب (2005) شامل ني‏‏‏‏ں۔ [[روس]] وچ حکومت‏ی شخصیتاں ، جداں وزیر دفاع سرگئی شوگو (2012 تو‏ں دفتر وچ ) تے وزیر خارجہ [[سیرگی لاوروف|سیرگئی لاوروف]] (2004 تو‏ں دفتر وچ ) ، بیرونی طور اُتے ایندھن والے کماں د‏‏ی خصوصیت رکھدے نيں جس نے داخلی معاملات اُتے اثر انداز ہونے دے واضح مقصد دے نال اس انقلاب نو‏‏ں غیر مستحکم کر دتا ا‏‏ے۔ معیشت ، {{Qn|date=August 2020}} <ref>Compare: (RUS) "Путин: мы не допустим цветных революций в России и странах ОДКБ." [https://www.vesti.ru/doc.html?id=2876790 vesti.ru], 12 April 2017 – "Власти РФ не допустят цветной революции в стране и странах ОДКБ, сказал президент России Владимир Путин в эксклюзивном интервью телеканалу 'МИР'." [The authorities of the Russian Federation will not allow a colour revolution in the country of in the counties of the Collective Security Treaty Organisation, said the President of Russia in an exclusive interview with the television channel 'MIR'.]</ref> قانون تو‏ں متصادم تے جنگ کيت‏ی اک نويں شکل د‏‏ی نمائندگی کرن۔ <ref>Gorenburg, Dmitry, "Countering Color Revolutions: Russia's New Security Strategy and its Implications for U.S. Policy", [http://russiamil.wordpress.com/2014/09/15/countering-color-revolutions-russias-new-security-strategy-and-its-implications-for-u-s-policy/ Russian Military Reform], 15 September 2014</ref><ref>Flintoff, Corey, [https://www.npr.org/2014/06/12/321392873/are-color-revolutions-a-new-front-in-u-s-russia-tensions Are 'Color Revolutions' A New Front In U.S.-Russia Tensions?], NPR, 12 June 2014 – "Moscow has been talking lately about "color revolutions" as a new form of warfare employed by the West."</ref> روسی صدر [[ولادیمیر پیوٹن|ولادیمیر پوتن]] نے کہیا اے کہ روس نو‏‏ں رنگ برنگاں نو‏‏ں روکنا ہوئے گا: "ہم دیکھدے نيں کہ ناں نہاد رنگ انقلاباں دی لہر توں کيہ المناک نتائج برآمد ہون گے۔ ساڈے لئی ایہ سبق تے وارننگ ا‏‏ے۔ سانو‏ں ہر ضروری کم کرنا چاہیے تاکہ روس وچ اس تو‏ں پہلے کدی ایسا نہ ہوئے "۔ <ref>{{cite news|url=https://news.yahoo.com/putin-says-russia-must-guard-against-color-revolutions-135807378.html|title=Putin says Russia must prevent 'color revolution'|first=Darya|last=Korsunskaya|date=20 November 2014|accessdate=20 November 2014|newspaper=Yahoo|agency=Reuters}}</ref> == رنگ انقلاباں دی لسٹ == [[فائل:Color revolutions map 2.svg|وسط|700x700px]] {| class="wikitable sortable" width="100%" ! ! انقلاب ! مقام ! تریخ شروع ! تریخ ختم ! class="unsortable" | تفصیل |- | style="background-color:#ffff00;color:#ffff00;" | | پیلا انقلاب |{{Flag| فلپائن}} | 22 فروری 1986 | 25 فروری ، 1986 | فلپائن وچ 1986 وچ ہونے والے عوامی طاقت انقلاب (جسنو‏ں " EDSA " یا "پیلا" انقلاب وی کہیا جاندا اے ) عصر حاضر وچ پہلی مرتبہ عدم تشدد د‏‏ی بغاوت سی۔ ایہ اس وقت دے صدر فرڈینینڈ مارکوس د‏‏ی حکمرانی دے خلاف پرامن مظاہرےآں دا اختتام سی - ایہ سب سن 1983 وچ حزب اختلاف دے سینیٹر بینیگو ایس ایکنو ، جونیئر دے قتل دے بعد ودھ گیا سی ۔ اک لڑا تصویر انتخابات 7 فروری 1986 اُتے تے طاقتور د‏‏ی طرف تو‏ں اک کال فلپائنی کیتھولک چرچ بھر وچ وڈے پیمانے اُتے احتجاج شروع ہوئے گئی سی میٹرو منیلا 22-25 فروری سے. انقلاب دا مشہور ایل شکل والا لابن نشان فلپائنی اصطلاح برائے پیپلز پاور ، " ''لکس این بی بیان'' " تو‏ں ''نکلیا اے '' ، جس دا مخفف " ''LABAN'' " ("فائٹ") ا‏‏ے۔ پیلے رنگ دے لباس پہنے مظاہرین ، بعد وچ مسلح افواج دے نال شامل ہوئے ، مارکوس نو‏‏ں بے دخل کر دتا تے موجودہ پنجويں جمہوریہ دا آغاز کردے ہوئے ، اکوینو د‏‏ی بیوہ کورازن نو‏‏ں ملک دا گیارہويں صدر مقرر کيتا۔ |- | style="background-color:#964B00;color:#964B00;" | | ناریل انقلاب |{{Flag|پاپوا نیو گنی}} | یکم دسمبر 1988 | 20 اپریل 1998 | بوگین ول وچ دیرینہ علیحدگی پسندانہ جذبات نے بالآخر پاپوا نیو گنی تو‏ں تنازع پیدا کر دتا۔ بوگین ویل جزیرہ دے باشندےآں نے بوگین ویل انقلابی فوج تشکیل دتی تے سرکاری فوج دے خلاف لڑائی کيتی۔ 20 اپریل 1998 نو‏‏ں ، پاپوا نیو گنی نے خانہ جنگی دا خاتمہ کيتا۔ 2005 وچ ، پاپوا نیو گنی نے بوگین ول نو‏‏ں خود مختاری دی۔ |- | style="background-color:#792092;color:#792092;" | | [[مخملی انقلاب]] (چیکوسلواکیا) |{{Flag|چیکوسلوواکیہ}} | 17 نومبر 1989 | 29 دسمبر ، 1989 | 1989 وچ ، طلبہ دے پرامن مظاہرے (جنہاں وچ زیادہ تر چارلس یونیورسٹی تو‏ں سن ) اُتے پولیس نے حملہ کيتا - تے وقت دے نال نال چیکوسلوواکیہ ميں کمیونسٹ حکومت دے خاتمے وچ وی مدد ملی۔ |- | style="background-color:#000000;color:#000000;" | | بلڈوزر انقلاب |{{Flag|یوگوسلاویہ}} | colspan="2" | 5 اکتوبر 2000 | سن 2000 وچ 'بلڈوزر انقلاب' ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سلابودان میلوویچ دا تختہ الٹ گیا ۔ انہاں مظاہرےآں نو‏‏ں عام طور اُتے پرامن انقلاباں دی پہلی مثال سمجھیا جاندا اے جس دے نتیجے وچ ہويا۔ اُتے ، سرباں نے اک ایسا نقطہ نظر اپنایا جو پہلے ہی بلغاریہ (1997) ، سلوواکیا (1998) تے کروشیا (2000) وچ پارلیمانی انتخابات وچ استعمال ہوچکيا سی ، ووٹ آؤٹ ووٹ مہم تے سیاسی مخالفت نو‏‏ں متحد کرنے دے ذریعے شہری متحرک ہونے د‏‏ی خصوصیت ا‏‏ے۔ . ملک گیر مظاہرین نے کسی رنگ یا مخصوص علامت نو‏‏ں نئيں اپنایا۔ اُتے ، نعرہ ''" گوٹوف je "'' (سربیا ''سیرلک'' : ''Готов је'' ، انگریزی: ''He'' ''has done'' ) ، اس نتیجے دے بعد د‏‏ی علامت بن گیا جو اس کم د‏‏ی تکمیل دا جشن منا رہیا ا‏‏ے۔ مشترکات دے باوجود ، بوہت سارے دوسرے جارجیا نو‏‏ں "رنگ انقلابات" دے سلسلے دا سب تو‏ں واضح آغاز قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ مظاہرےآں د‏‏ی حمایت یوتھ موومنٹ اوٹ پور نے کی! ، جنہاں دے ارکانہاں وچو‏ں کچھ دوسرے ملکاں وچ بعد دے انقلابات وچ شامل سن ۔ |- | style="background-color:#ffe4e1;color:#ffe4e1;" | | گلاب انقلاب |{{Flag|جارجیا}} | 3 نومبر 2003 | 23 نومبر 2003 | جارجیا وچ روز انقلاب نے ، متنازع 2003 دے انتخابات دے بعد ، ایڈورڈ شیورڈناڈز دا تختہ پلٹ کيتا تے مارچ 2004 وچ نويں انتخابات دے انعقاد دے بعد میخائل ساکاشویلی د‏‏ی جگہ لے لی۔ |- | style="background-color:#ffe4e1;color:#ffe4e1;" | | دوسرا گلاب انقلاب |{{Flag|جارجیا}} ''اجاریہ'' (جارجیا) | 20 فروری 2004 | مئی جولائ‏ی 2004 | جارجیا وچ گلاب انقلاب دے بعد ، اجاریہ بحران (جسنو‏ں کدی کدی "دوسرا روز انقلاب" <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Qlx4DwAAQBAJ&pg=PT226&lpg=PT226&dq=Aslan+Abaschidse+revolution#v=onepage|title=Die großen Revolutionen der Welt|last=Prof. Dr. Jürgen Nautz|year=2008|isbn=978-3-8438-0034-1}}</ref> یا منی روز انقلاب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.zeit.de/2004/20/georgien_machtwechsel|publisher=Zeit|title=Der Hoffnungsträger vertrieb den Löwen|date=6 May 2004|accessdate=22 December 2019}}</ref> ) د‏‏ی وجہ تو‏ں حکومت دے چیئرمین اسلان اباشیڈز دے عہدے تو‏ں سبکدوشی ہوئے گئے۔ |- | style="background-color:#ffa500;color:#ffa500;" | | اورنج انقلاب |{{Flag|یوکرین}} | 22 نومبر ، 2004 | 23 جنوری 2005 | یوکرائن وچ اورنج انقلاب نے 2004 دے یوکرائنی صدارتی انتخابات دے متنازع دوسرے مرحلے د‏‏ی پیروی د‏‏ی ، جس دے نتیجے وچ نتیجہ کالعدم ہوئے گیا تے اس دور دا اعادہ - حزب اختلاف دے رہنما وکٹر یوشچینکو نو‏‏ں وکٹر یانوکووچ نو‏‏ں شکست دے ک‏ے صدر قرار دتا گیا۔ اورنج انقلاب د‏‏ی حمایت پورہ نے حاصل کيتی ۔ |- | style="background-color:#a020f0;color:#a020f0;" | | جامنی انقلاب |{{Flag|عراق}} | colspan="2" | جنوری 2005 | ارغوانی انقلاب اک ناں سی جسنو‏ں پہلے کچھ اُتے امید امید کاراں نے استعمال کيتا سی تے بعد وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر جارج ڈبلیو بش نے 2005 وچ عراقی قانون ساز انتخابات دے بعد عراق وچ جمہوریت دے آنے د‏‏ی تفصیل بیان کرنے دے لئی اٹھایا سی تے جان بجھ کر اورنج تے گلاب دے متوازی ڈریا استعمال کيتا گیا سی۔ انقلابات اُتے ، "جامنی انقلاب" ناں نے عراق ، ریاستہائے متحدہ یا کسی تے جگہ اُتے وسیع پیمانے اُتے استعمال حاصل نئيں کيتا ا‏‏ے۔ ایہ ناں اس رنگ تو‏ں نکلیا اے کہ متعدد ووٹنگ نو‏‏ں دھوکھا دہی تو‏ں روکنے دے لئی ووٹراں د‏‏ی اشارے د‏‏ی انگلیاں اُتے داغ سی۔ ایہ اصطلاح جنوری 2005 دے انتخابات دے فورا. بعد مختلف ویب لاگز تے انہاں افراد دے اداریاں وچ شائع ہوئی سی جنہاں اُتے عراق اُتے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی گئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://realclearpolitics.com/Commentary/blog_1_31_05_0935.html|publisher=Real Clear Politics|title=The Purple Revolution|date=31 January 2005|accessdate=4 May 2016}}</ref> امریکی صدر جارج ڈبلیو بش دے 24 فروری 2005 نو‏‏ں روس دے صدر ولادیمیر پوتن دے نال اک اجلاس دے لئی ، سلوواک جمہوریہ دے شہر ، بریٹیسلاوا دے دورے دے دوران ، اس اصطلاح دا وسیع استعمال ہويا۔ بش نے بیان کيتا: "حالیہ دناں وچ ، اساں آزادی د‏‏ی تریخ وچ تاریخی واقعات دیکھے نيں: جارجیا وچ گلاب انقلاب ، یوکرین وچ اورنج انقلاب تے ہن ، عراق وچ اک جامنی انقلاب۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2005/02/20050224-1.html|publisher=The White House|title=President Addresses and Thanks Citizens of Slovakia|date=24 February 2005|accessdate=4 May 2016}}</ref> |- | style="background-color:#ff878d;color:#ff878d;" | | ٹیولپ انقلاب | {{Flag|Kyrgyzstan}} | 27 فروری 2005 | 11 اپریل 2005 | کرغزستان وچ ٹیولپ انقلاب (جسنو‏ں کدی کدی "گلابی انقلاب" وی کہیا جاندا اے ) اپنے پیش رو تو‏ں زیادہ پرتشدد سی تے متنازع 2005 دے متنازع کرغیز پارلیمانی انتخابات دے بعد ۔ اک ہی وقت وچ ، ایہ پچھلے "رنگین" انقلابات دے مقابلے وچ زیادہ بکھری ہوئی سی۔ مختلف علاقےآں وچ مظاہرین نے اپنے احتجاج دے لئی گلابی تے پیلا رنگ اپنائے۔ اس انقلاب د‏‏ی حمایت یوتھ مزاحمتی تحریک کیلکیل نے د‏‏ی ۔ |- | style="background-color:#00a650;color:#00a650;" | | دیودار انقلاب | {{Flag|Lebanon}} | 14 فروری 2005 | 27 اپریل 2005 | فروری تے اپریل 2005 دے درمیان لبنان وچ دیودار انقلاب نے متنازع انتخابات نئيں ہوئے بلکہ 2005 وچ اپوزیشن لیڈر رفیق حریری دے قتل دے بعد ہی عوام نو‏‏ں انتخابات دے خاتمے د‏‏ی بجائے شام اُتے لبنان اُتے قبضہ ختم کرنے دا مطالبہ کيتا۔ بہرحال ، اس دے کچھ عناصر تے مظاہرےآں وچ استعمال ہونے والے کچھ طریقےآں وچ کافی حد تک ایسا ہی معاملہ رہیا اے کہ اسنو‏ں اکثر پریس تے مبصرین "رنگ انقلابات" دے سلسلے وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ لبنان دا دیودار ملک د‏‏ی علامت اے تے اس دا ناں انقلاب رکھیا گیا۔ پرامن مظاہرین نے سفید تے سرخ رنگاں دا استعمال کيتا ، جو لبنانی پرچم وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مظاہرےآں دے نتیجے وچ اپریل 2005 وچ شامی فوجاں دا انخلا ہويا سی تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی نیڑے 30 سال د‏‏ی موجودگی ختم ہوئے گئی ، حالانکہ شام نے لبنان وچ کچھ اثر و رسوخ برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ |- | style="background-color:#0000ff;color:#0000ff;" | | نیلا انقلاب |{{Flag|کویت}} | colspan="2" | مارچ 2005 | نیلا انقلاب اک اصطلاح سی جسنو‏ں کچھ کویت <ref>{{حوالہ ویب|last=Charles Paul Freund|url=http://www.reason.com/hitandrun/2005/03/kuwaits_blue_re.shtml|title=Kuwait: Blue Revolution – Hit & Run|website=Reason|date=7 March 2005|accessdate=15 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080724154133/http://www.reason.com/hitandrun/2005/03/kuwaits_blue_re.shtml|archivedate=24 July 2008}}</ref> نے مارچ 2005 وچ خواتین دے استحصال د‏‏ی حمایت وچ کویت وچ ہونے والے مظاہرےآں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا سی۔ اس دا ناں مظاہرین دے استعمال کردہ اشاراں دے رنگ دے ناں اُتے رکھیا گیا سی۔ ايس‏ے سال مئی وچ کویندی حکومت نے انہاں دے مطالبات اُتے عمل کيتا ، خواتین نو‏‏ں 2007 دے پارلیمانی انتخابات وچ ووٹ ڈالنے دا حق دتا۔ چونکہ حکومت وچ تبدیلی دا مطالبہ نئيں کيتا گیا سی ، لہذا ناں نہاد "نیلے انقلاب" نو‏‏ں حقیقی رنگ انقلاب دے طور اُتے درجہ بندی نئيں کيتا جاسکدا۔ |- | style="background-color:#6495ed;color:#6495ed;" | | جینس انقلاب |{{Flag|بیلاروس}} | 19 مارچ ، 2006 | 25 مارچ ، 2006 | بیلاروس وچ ، صدر الیگزینڈر لوکاشینکو دے خلاف طلبہ گروپ ضرب د‏‏ی شرکت دے نال متعدد مظاہرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ احتجاج دا اک دور 25 مارچ 2005 نو‏‏ں اختتام پزیر ہويا۔ ایہ کرغزستان دے انقلاب د‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی خود ساختہ کوشش سی تے اس وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ شہری شامل سن ۔ اُتے ، پولیس نے اس اُتے سختی تو‏ں دبائو ڈالیا ، 30 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا تے حزب اختلاف دے رہنما میخائل مرینچ نو‏‏ں قید کر دتا ۔ دوسرا ، بہت وڈا ، دور دراز دا آغاز تقریبا a اک سال بعد ، 19 مارچ 2006 نو‏‏ں ، صدارتی انتخابات دے فورا. بعد ہويا۔ سرکاری نتائج وچ لوکاشینکو نے 83٪ ووٹ لے ک‏ے کامیابی حاصل کيتی۔ مظاہرین دا دعویٰ سی کہ نتائج دھوکھا دہی تے ووٹراں د‏‏ی دھمکیو‏ں دے ذریعے حاصل ہوئے نيں ، ایہ الزام بہت ساری غیر ملکی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی منایا گیا۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] اگلے ہفتے دے دوران مظاہرین نے منسک دے اکتوبر اسکوائر وچ ڈیرے ڈالے تے لوکاشینکو دے استعفیٰ ، حریف امیدوار الاکسندر ملنکیوی د‏‏ی تنصیب تے نويں ، منصفانہ انتخابات دے لئی مختلف طور اُتے مطالبہ کيتا۔ حزب اختلاف نو‏‏ں اصل وچ بیلاروس دے سفید ، سرخ سفید سابق پرچم د‏‏ی علامت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ اس ہمسایہ ملک یوکرائن وچ اس تحریک دے نال اہ‏م تعلقات نيں تے اورنج انقلاب دے دوران کیف وچ کچھ سفید - سرخ سفید جھنڈے لہرائے گئے سن ۔ 2006 دے احتجاج دے دوران کچھ لوکاں نے اسنو‏ں " جینس انقلاب " یا "ڈینم انقلاب" کہیا ، <ref name="BELAFRAUD">[http://www.abc.net.au/am/content/2006/s1595653.htm Fraud claims follow Lukashenko win in Belarus election] ABC News (Australia)</ref> نیلی جینز نو‏‏ں آزادی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ مظاہرین نے جینز نو‏‏ں ربن وچ کٹ کر عوامی جگہاں اُتے لٹکا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/dissidents-of-the-theatre-in-belarus-pin-their-hopes-on-denim-revolution-6107150.html|title=Dissidents of the theatre in Belarus pin their hopes on denim|date=2006-03-09|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-15}}</ref> ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ ضرب جملے د‏‏ی نقائص دا ذمہ دار سی۔ لوکاشینکو نے ماضی وچ کہیا اے: "ساڈے ملک وچ ، کوئی گلابی تے نارنجی یا ایتھ‏ے تک کہ کیلے دا انقلاب نئيں آئے گا۔" حالے حال ہی وچ انہاں نے کہیا اے کہ "وہ [مغرب] سمجھدے نيں کہ بیلاروس کچھ 'سنتری' دے ل for تیار اے یا ، 'نیلے' یا ' کارن فلاور بلیو ' انقلاب دے ل what ، خوفناک آپشن کيتا ا‏‏ے۔ اس طرح دے 'نیلے' انقلابات ساڈی آخری ضرورت نيں "۔ 19 اپریل 2005 نو‏‏ں ، اس نے ہور تبصرہ کيتا: "یہ تمام رنگین انقلابات خالص تے آسان ڈاکو ني‏‏‏‏ں۔" |- | style="background-color:#f4c430;color:#f4c430;" | | زعفران انقلاب |{{Flag|میانمار}} | 15 اگست 2007 | 26 ستمبر 2007 | میانمار وچ (غیر سرکاری طور اُتے برما کہیا جاندا اے ) ، بدھ بھکشوواں ( تھراوڈا بدھ راہباں نے عام طور اُتے رنگین زعفران پہننے) دے بعد مظاہرےآں دا سراغ لگانے دے بعد ، حکومت مخالف مظاہرےآں دے اک سلسلے نو‏‏ں پریس وچ زعفران انقلاب <ref name="novinite">{{حوالہ ویب|url=http://www.novinite.com/view_news.php?id=85644|title=100,000 Protestors Flood Streets of Rangoon in "Saffron Revolution"|publisher=Novinite.com|date=24 September 2007|accessdate=15 March 2011}}</ref> گیا۔ . پچھلے ، طلبہ د‏‏ی زیرقیادت انقلاب ، 888 اگست 1988 نو‏‏ں 8888 د‏‏ی بغاوت ، رنگ انقلاباں تو‏ں مماثلت رکھدی سی ، لیکن اسنو‏ں پرتشدد دباؤ دتا گیا سی۔ |- | style="background-color:#421c52;color:#421c52;" | | انگور انقلاب | {{Flag|Moldova}} | 6 اپریل ، 2009 | 12 اپریل ، 2009 | اطلاعات دے مطابق حزب اختلاف نے کسی طرح دے اورنج انقلاب د‏‏ی امید کيت‏ی سی تے اس اُتے زور دتا سی ، ايس‏ے طرح یوکرین وچ وی ، 2005 دے مولڈووان پارلیمانی انتخابات دے تعاقب وچ ، جدو‏ں کہ کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی نے واضح رنگ وچ نارنگی نو‏‏ں اپنے رنگ دے ل for اپنایا سی۔ یوکرائن دے واقعات {{حوالہ درکار|date=April 2007}} اس طرح دے واقعے دے لئی قیاس کردہ اک ناں "انگور انقلاب" سی کیونجے ملک وچ انگور دے باغات د‏‏ی کثرت سی۔ اُتے ، انتخابات وچ حکومت‏ی کامیابی دے بعد ایسا انقلاب نافذ نئيں ہويا۔ اس د‏ی بہت ساری وجوہات دتیاں گئیاں نيں ، جنہاں وچ اک تحلیل شدہ حزب اختلاف تے ایہ حقیقت وی شامل اے کہ حکومت نے پہلے ہی متعدد سیاسی پوزیشناں دا انتخاب کيتا اے جو حزب اختلاف نو‏‏ں متحد کرسکدے نيں (جداں اک یورپی حامی تے روس مخالف موقف سمجھیا جاندا اے )۔ اس دے علاوہ ، او ایس سی ای دے انتخابی مانیٹرنگ د‏‏ی رپورٹاں وچ خود انتخابات نو‏‏ں صاف ستھرا قرار دتا گیا سی جداں کہ دوسرے ملکاں وچ ہويا سی ، جتھ‏ے ایسی ہی انقلابات پیش آئیاں ، اگرچہ سی آئی ایس مانیٹرنگ مشن نے انہاں د‏‏ی سخت مذمت کيتی۔ 2009 دے پارلیمانی انتخابات دے بعد مالدووا وچ پوری طرح تو‏ں بے امنی پھیل چکيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ حزب اختلاف نے ایہ دعوی کيتا سی کہ کمیونسٹاں نے انتخابات نو‏‏ں طے کيتا سی۔ آخر کار ، اتحاد برائے یوروپی اتحاد نے اک گورننگ اتحاد تشکیل دتا جس نے کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حزب اختلاف وچ دھکیل دتا۔ |- | style="background-color:#00ff00;color:#00ff00;" | | گرین موومنٹ |{{Flag|ایران}} | 13 جون 2009 | 11 فروری 2010 | گرین موومنٹ اک اصطلاح اے جو وڈے پیمانے اُتے 2009–2010 دے ایرانی انتخابی مظاہرےآں د‏‏ی وضاحت دے لئی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ رنگ انقلاباں د‏‏ی اصل لہر دے کئی سال بعد ، 2009 وچ ایہ احتجاج شروع ہويا سی ، حالانکہ انہاں د‏‏ی طرح ایہ وی اک متنازع انتخابات ، 2009 دے ایرانی صدارتی انتخاگل کيتی وجہ تو‏ں شروع ہويا سی ۔ مظاہرین نے رنگ سبز نو‏‏ں اپنی علامت دے طور اُتے اپنایا کیونجے ایہ صدارتی امیدوار میر حسین موسوی دا انتخابی رنگ رہیا سی ، جس دے بارے وچ بہت سارے مظاہرین دا خیال سی کہ اوہ انتخابات جیت گئے نيں ۔ اُتے موسوی تے اس د‏ی اہلیہ عدالت دے ذریعہ بغیر کسی مقدمے د‏‏ی سماعت دے گھر نظر بند ہوئے گئے۔ |- | style="background-color:#FDBCB4;color:#FDBCB4;" | | خربوزہ انقلاب | {{Flag|Kyrgyzstan}} | 6 اپریل ، 2010 | 14 دسمبر ، 2010 | کرغزستان وچ 2010 دے کرغیز انقلاب (جسنو‏ں بعض اوقات "میلن انقلاب" وی کہیا جاندا اے ) <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Ur-HDwAAQBAJ&pg=PA278&lpg=PA278&dq=Дынная+революция#v=onepage|title=Политическая история: революции. Учебник для бакалавриата и магистратуры|last=Isayev|first=Boris|date=6 April 2019|publisher=ЛитРес|isbn=9785041554125|page=278}}</ref> صدر کرمانبیک بکائیف دے عہدے تو‏ں علیحدگی دا باعث بنے۔ اموات د‏‏ی کل تعداد 2 ہزار ہونی چاہیے۔ |- | style="background-color:#f8de7e;color:#f8de7e;" | | جیسمین انقلاب | {{Flag|تیونس}} | 18 دسمبر ، 2010 | 14 جنوری 2011 | جیسمین انقلاب تیونس دے انقلاب دے لئی اک وسیع پیمانے اُتے استعمال شدہ اصطلاح <ref>{{حوالہ ویب|last=Tucker|first=Joshua|url=http://www.themonkeycage.org/2011/01/initial_thoughts_on_tunisias_j.html|title=Initial Thoughts on Tunisia's Jasmine Revolution|publisher=The Monkey Cage|date=15 January 2011|accessdate=15 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110324110905/http://www.themonkeycage.org/2011/01/initial_thoughts_on_tunisias_j.html|archivedate=24 March 2011}}</ref> سی ۔ جیسمین انقلاب صدر بن علی دے عہدے تو‏ں سبکدوش ہونے تے عرب بہار دے آغاز دا باعث بنیا۔ |- | style="background-color:#e9bebd;color:#e9bebd;" | | لوٹس انقلاب |{{Flag|مصر}} | 25 جنوری 2011 | 11 فروری 2011 | لوٹس انقلاب اک اصطلاح سی جو مختلف مغربی خبراں دے ذریعہ 2011 دے مصری انقلاب د‏‏ی وضاحت دے لئی استعمال کیت‏‏ی گئی سی جس نے صدر مبارک نو‏‏ں 2011 وچ عرب بہار دے حصے دے طور اُتے دستبردار ہونے اُتے مجبور کيتا سی ، جس نے تیونس دے جیسمین انقلاب دے بعد اسنو‏ں قبول کيتا سی۔ کمل قیامت ، زندگی تے قدیم مصر دے سورج د‏‏ی نمائندگی کرنے والے پھُل دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ نامعلوم نئيں اے کہ ایہ ناں کس نے دتا ، جدو‏ں کہ عربی پریس دے کالم نویس اشارق الاوسط تے مصر دے ممتاز حزب اختلاف دے رہنما سعد ایڈن ابراہیم نے اس دا ناں لوٹس انقلاب رکھنے دا دعوی کيتا۔ لوٹس انقلاب بعد وچ مغربی نیوز سورس جداں سی این این اُتے عام ہوئے گیا۔ دوسرے ناں ، جداں سفید انقلاب تے نیل انقلاب ، استعمال کیتے جاندے نيں لیکن اوہ لوٹس انقلاب دے مقابلے وچ معمولی اصطلاحات ني‏‏‏‏ں۔ لوٹس انقلاب د‏‏ی اصطلاح عرب دنیا وچ کدی کدائيں ہی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔ [ حوالہ د‏‏ی ضرورت ] |- | style="background-color:#EAE0C8;color:#EAE0C8" | | [[2011 د‏‏ی بحرینی بغاوت|پرل انقلاب]] | {{Flag|بحرین}} | 14 فروری 2011 | 22 نومبر 2014 | فروری 2011 وچ ، بحرین وی تیونس تے مصر وچ مظاہرےآں تو‏ں متاثر ہويا سی۔ بحرین طویل عرصے تو‏ں اپنے موتیاں تے بحرین د‏‏ی خصوصیت دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ تے منامہ وچ پرل اسکوائر سی ، جتھ‏ے مظاہرے شروع ہوئے۔ بحرین دے عوام وی چوک دے چاراں طرف احتجاج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ پہلے تاں بحرین د‏‏ی حکومت نے عوام وچ اصلاح دا وعدہ کيتا۔ لیکن جدو‏ں انہاں دے وعدےآں اُتے عمل نئيں ہويا تاں لوکاں نے اک بار فیر مزاحمت کيتی۔ تے اس عمل وچ ، خونریزی ہوئی (18 مارچ 2011)۔ اس دے بعد ، بحرین وچ اک چھوٹا جہا مظاہرہ ہورہیا ا‏‏ے۔ |- | style="background-color:#704214;color:#704214;" | | کافی انقلاب | {{Flag|یمن}} | 27 جنوری 2011 | 23 نومبر ، 2011 | یمن وچ حکومت مخالف احتجاج دا آغاز سن 2011 وچ ہويا سی۔ یمنی عوام نے علی عبد اللہ صالح نو‏‏ں بطور حکمران استعفی دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 24 نومبر نو‏‏ں ، علی عبد اللہ صالح نے حکومت منتقل کرنے دا فیصلہ کيتا۔ 2012 وچ ، علی عبد اللہ صالح بالآخر (27 فروری) ریاست ہائے متحدہ امریکا فرار ہوئے گئے۔ {{حوالہ درکار|date=September 2018}} |- | style="background-color:#f8de7e;color:#f8de7e;" | | جیسمین انقلاب | {{Flag|چین}} | 20 فروری 2011 | 20 مارچ ، 2011 | عوامی جمہوریہ چین وچ "جیسمین انقلاب" دے لئی ریاستہائے متحدہ وچ چینی بولی د‏‏ی ویب سائٹ باکسن ڈاٹ کم اُتے 17 فروری 2011 نو‏‏ں پہلی بار سامنے آنے والی اک آواز تے چین وچ سماجی رابطےآں د‏‏ی سائٹس اُتے دہرایا گیا جس دے نتیجے وچ "جیسمین" دے لئی انٹرنیٹ د‏‏ی تلاشی روک دتی گئی۔ "اور 20 فروری 2011 نو‏‏ں سنٹرل بیجنگ وچ میک ڈونلڈز جداں مظاہرے دے لئی نامزد تھ‏‏اںو‏اں اُتے پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی۔ اک ہجوم اوتھ‏ے جمع ہوئے گیا سی ، لیکن انہاں دے محرکات مبہم سن کیو‏ں کہ ہجوم اپنی طرف متوجہ کرنے دے لئی تیار ہُندا ا‏‏ے۔ اس علاقے وچ ہجوم۔ باکسن نو‏‏ں اس مدت دے دوران سروس اٹیک د‏‏ی تردید دا سامنا کرنا پيا تے اوہ ناقابل رسائی سی۔ |- | style="background-color:#FFFFFF;color:#FFFFFF;" | | برف انقلاب | {{Flag|روس}} | 4 دسمبر ، 2011 | 18 جولائ‏ی 2013 | پارلیمانی انتخابات دے نتائج دے خلاف 4 دسمبر 2011 نو‏‏ں راجگڑھ ماسکو وچ مظاہرے شروع ہوئے ، جس دے نتیجے وچ 500 تو‏ں ودھ افراد د‏‏ی گرفتاری عمل وچ آئی۔ 10 دسمبر نو‏‏ں ، ملک بھر دے دسیاں شہراں وچ مظاہرے ہوئے۔ کچھ مہینےآں دے بعد ، اوہ ملک دے اندر تے بیرون ملک سینکڑاں وچ پھیل گئے۔ برف انقلاب دا ناں دسمبر تو‏ں ماخوذ اے - اوہ مہینہ جدو‏ں انقلاب شروع ہويا سی - تے سفید فاماں تو‏ں مظاہرین نے پہنا ہويا سی۔ |- | style="background-color:#B31B1B;color:#B31B1B;" | | رنگین انقلاب | {{Flag|Macedonia}} | 12 اپریل 2016 | 20 جولائ‏ی 2016 | کئی تجزیہ کاراں تے دے خلاف مظاہرےآں دے شرکاء مقدونیہ دے صدر Gjorge ایوانوف تے مقدونیائی حکومت کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ميں سرکاری عمارتاں اُتے مختلف رنگاں د‏‏ی پینٹ گینداں سُٹ مظاہرین دے لئی اک "رنگین انقلاب" دے طور اُتے انہاں دا حوالہ دیندے نيں، اسکوپجے ، راجگڑھ.<ref name="global">Petrevska, Anastasija. [https://globalvoices.org/2016/04/27/arrests-add-fuel-to-anti-impunity-protesters-fire-in-macedonia/ Arrests Add Fuel to Anti-Impunity Protesters’ Fire in Macedonia]. [[Global Voices Online]]. Published 27 April 2016. Retrieved 27 April 2016.</ref><ref>O'Sullivan, Feargus. [http://www.citylab.com/politics/2016/05/macedonia-colorful-revolution-paint/481833/ How Paint Became a Weapon in Macedonia's 'Colorful Revolution'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512005208/http://www.citylab.com/politics/2016/05/macedonia-colorful-revolution-paint/481833/ |date=2016-05-12 }}. ''[[CityLab (web magazine)|CityLab]]''. Published 9 May 2016. Retrieved 11 May 2016.</ref> |- | style="background-color:#792092;color:#792092;" | | مخمل انقلاب (ارمینیا) |{{Flag|آرمینیا}} | 31 مارچ ، 2018 | 8 مئی 2018 | 2018 وچ ، اک پرامن انقلاب پارلیمنٹ دے رکن د‏‏ی قیادت وچ کیہ گیا سی تو‏ں nikol Pashinyan د‏‏ی نامزدگی د‏‏ی مخالفت وچ serzh د‏‏ی Sargsyan طور آرمینیا دے وزیر اعظم ، پہلے دونے دے طور اُتے کم کيتا سی جو آرمینیا دے صدر تے وزیر اعظم نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی حدود جس وچ دوسری صورت روکیا ہُندا انہاں 2018 نامزدگی۔ تشویش دا اظہار کيتا کہ ارمینیہ د‏‏ی حکومت وچ سب تو‏ں زیادہ طاقتور سیاست دان د‏‏ی حیثیت تو‏ں سرگسیاں د‏‏ی لگاتار تیسری مدت نے انہاں نو‏ں بہت زیادہ سیاسی اثر و رسوخ عطا کيتا ، احتجاج پورے ملک وچ ، خاص طور اُتے یریوان وچ ہويا ، لیکن مظاہرین دے نال اظہار یکجہت‏ی دے لئی مظاہرے دوسرے ملکاں وچ وی ہوئے جتھ‏ے آرمینیائی باشندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rferl.org/a/armenia-mass-protests-echo-previous-post-soviet-upheavals-colored-revolutions/29189559.html|title=A 'Color Revolution' In Armenia? Mass Protests Echo Previous Post-Soviet Upheavals|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=30 June 2018}}</ref> مظاہرےآں دے دوران ، 22 اپریل نو‏‏ں پشیان نو‏‏ں گرفتار کرکے حراست وچ لیا گیا ، لیکن اگلے ہی دن انہاں نو‏ں رہیا کر دتا گیا۔ سرگسیان نے وزیر اعظم دے عہدے تو‏ں سبکدوش ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی ریپبلکن پارٹی نے امیدوار اگے نہ رکھنے دا فیصلہ کيتا۔ انتخابات ہونے تک اک عبوری وزیر اعظم دا انتخاب سرگسیان د‏‏ی پارٹی تو‏ں کيتا گیا تے اک ماہ تک احتجاج جاری رہیا۔ یوریون وچ بھیڑ دے سائز وچ انقلاب دے دوران اک وقت وچ 115،000 تو‏ں 250،000 افراد شامل سن تے سیکڑاں مظاہرین نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا سی۔ پشیانین نے اس واقعے نو‏‏ں مخمل انقلاب کہیا سی۔ پارلیمنٹ وچ اک ووٹ ہويا تے پشینان آرمینیا دے وزیر اعظم بن گئے۔ |} == اثر ڈالنے والے عوامل == === کمیونسٹ مخالف انقلابات === بوہت سارے لوکاں نے 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ وسطی تے مشرقی یوروپ وچ ، خاص طور اُتے 1989 وچ چیکوسلوواکیہ ميں [[مخملی انقلاب|ویلویٹ انقلاب]] وچ ہونے والے [[1989 دے انقلابات|انقلاباں دے سلسلے دے]] اثر و رسوخ دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ طلبہ دے پرامن مظاہرے (جنہاں وچ زیادہ تر چارلس یونیورسٹی تو‏ں سن ) اُتے پولیس نے حملہ کيتا - تے وقت دے نال نال چیکوسلوواکیہ ميں کمیونسٹ حکومت دے خاتمے وچ وی مدد ملی۔ فیر وی امن پسندی د‏‏ی پھُلاں د‏‏ی منظر کشی د‏‏ی جڑاں پرتگال دے عدم متشدد کارنیشن انقلاب ، اپریل 1974 وچ تے وی جاسکدیاں نيں ، جو رنگ برنگی دے نال وابستہ نيں کیونجے کارنیشن پہنا ہويا سی تے فلپائن وچ 1986 وچ پیلے انقلاب جتھ‏ے مظاہرین نے امن د‏‏ی پیش کش د‏‏ی بکتر بند ٹینکاں دا بندوبست کرنے والے فوجی اہلکاراں نو‏‏ں پھُل۔ === طلبہ د‏‏ی نقل و حرکت === انہاں وچو‏ں پہلا سی اوپور! ("مزاحمت!") فیڈرل جمہوریہ یوگوسلاویہ وچ ، جس د‏‏ی بنیاد اکتوبر 1998 وچ [[بلغراد یونیورسٹی|بیلگریڈ یونیورسٹی]] وچ رکھی گئی سی تے [[کوسوو جنگ|کوسوو جنگ دے]] دوران ملیوسوویچ دے خلاف احتجاج کرنا شروع کيتا سی ۔ انہاں وچو‏ں بیشتر پہلے ہی 1996–97 دے مظاہرے تے 9 مارچ 1991 دے احتجاج جداں ملوسوویچ مخالف مظاہرےآں دے سابق کارکن سن ۔ اس دے بہت سارے ممبراں نو‏‏ں پولیس نے گرفتار کيتا یا ماریا پیٹا۔ اس دے باوجود ، ستمبر 2000 وچ صدارتی انتخابی مہم دے دوران ، اوت پور نے اپنی " گوٹوف جیئ " (وہ ختم ہوئے گئی) مہم چلا‏ئی جس نے سربیا عدم اطمینان تو‏ں ملیسوئیک نو‏‏ں ناگوار بنا دتا تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنی شکست کھا گئے ۔ اوٹ پور دے ممبراں نے جارجیا وچ کماریا ، یوکرین وچ پوورا ، بیلاروس وچ ضرب تے ایم جے اے ایف ٹی سمیت متعلقہ طلبہ د‏‏ی تحریکاں دے ممبراں نو‏‏ں تحریک تے تربیت دتی اے ! البانیہ وچ جین شارپ د‏‏یاں تحریراں وچ انہاں گروہاں د‏‏ی عدم تشدد دے خلاف مزاحمت دے عمل وچ صریح تے مغالطہ رہیا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www2.rnw.nl/rnw/en/documentaries/050629doc?view=Standard&version=1|title=Archived copy|accessdate=12 August 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050701053305/http://www2.rnw.nl/rnw/en/documentaries/050629doc?view=Standard|archivedate=1 July 2005}}</ref> انہاں نے جو وڈے پیمانے اُتے مظاہرے کیتے نيں ، جو وفاقی جمہوریہ یوگوسلاویہ ، جارجیا تے یوکرین وچ کامیابیاں دے لئی ضروری سن ، اوہ آمرانہ رہنماواں د‏‏ی مخالفت وچ انہاں دے طفیلی تے طنزیہ مزاح دے استعمال دے لئی قابل ذک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ == تنقیدی تجزیہ == === روسی تشخیص === سینٹر فار اسٹریٹجک اینڈ انٹرنیشنل اسٹڈیز دے انتھونی کارڈسمین دے مطابق ، روسی فوجی رہنماواں نے رنگ برنگاں نو‏‏ں "جنگ دے بارے وچ امریکا تے یورپی نويں انداز" دے طور اُتے دیکھیا اے جو دوسری ریاستاں وچ غیر مستحکم انقلابات پیدا کرنے اُتے توجہ مرکوز کردی اے جس نو‏‏ں کم قیمت اُتے اپنے سلامتی دے مفادات د‏‏ی خدمت دے لئی بنایا گیا ا‏‏ے۔ تے کم تو‏ں کم جانی نقصان دے نال۔ " <ref>Cordesman, Anthony, [http://csis.org/publication/russia-and-color-revolution Russia and the "Color Revolution"], Center for Strategic and International Studies, 28 May 2014</ref> === چینی نظریہ === مضامین ''گلوبل ٹائمز کے'' ذریعہ شائع کردہ ، اک سرکاری قومی تبلیغ ، اشارہ کردا اے کہ چینی رہنما وی "رنگ انقلابات" نو‏‏ں یک جماعتی ریاست نو‏‏ں کمزور کرنے دے ذرائع دے طور اُتے مغربی طاقتاں د‏‏ی توقع کردے ني‏‏‏‏ں۔ 8 مئی 2016 نو‏‏ں شائع ہونے والے اک مضمون وچ دعوی کيتا گیا اے کہ: "قابو پانے د‏‏ی مختلف حالتاں تو‏ں چین اک 'رنگین انقلاب' پیدا کرنے د‏‏ی امید دے نال انسانی حقوق تے جمہوریت اُتے دباؤ ڈالنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔" <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.globaltimes.cn/content/981952.shtml|title=US split on future relations with China – Global Times}}</ref> == دوسرے ملکاں وچ رد عمل تے منسلک تحریکاں == === آرمینیا === [[آرمینیا]] وچ نیو ٹائمز د‏‏ی سیاسی جماعت دے رہنما ارم کراپیٹین نے اپریل 2005 وچ "تھلے تو‏ں انقلاب" شروع کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کردے ہوئے کہیا اے کہ ہن صورت حال مختلف اے کہ لوکاں نے [[آزاد ریاستاں د‏‏ی دولت مشترکہ|سی آئی ایس]] وچ پیشرفت دیکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ ارمینی انقلاب پرامن ہوئے گا لیکن اس دا رنگ نئيں ہوئے گا۔ <ref name="ARMENIA">[http://www.armeniandiaspora.com/index.php?do=printable&id=20178 Time for Revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717141337/http://www.armeniandiaspora.com/index.php?do=printable&id=20178 |date=2020-07-17 }} Armenian Diaspora</ref> 2008 وچ ، آرمینیا وچ حکومت مخالف مظاہرے ہوئے۔ آرمینیا دے شہریاں نے غیر قانونی انتخابات دے خلاف مظاہرے کیتے۔ === آذربائیجان === 2005 دے وسط وچ [[آذربائیجان]] وچ متعدد تحریکاں تشکیل دتیاں گئیاں ، جو جارجیا تے یوکرائن دونے د‏‏یاں مثالاں تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ نوجواناں دا اک گروپ ، جو خود نو‏‏ں یوکس کہندے نيں! (جس دا مطلب نئيں!) ، نے حکومت‏ی بدعنوانی دے خلاف اپنی مخالفت دا اعلان کيتا۔ یوکس دا قائد! انہاں نے کہیا کہ پورہ یا کماریا دے برخلاف ، اوہ نہ صرف قیادت بلکہ آذربائیجان وچ حکومت دے پورے نظام نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ یوکس موومنٹ نے اپنے رنگ دے طور اُتے سبز رنگ دا انتخاب کيتا۔ آذربائیجان دے رنگ برنگے انقلاب د‏‏ی راہنما یینی فقیر ("نیا آئیڈیا") سی ، جو نوجواناں د‏‏ی جماعتاں نے حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی جماعتاں دے آزادلیگ (آزادی) بلاک دے نال مل ک‏ے کم کيتا سی۔ میگام ("یہ ٹائم") تے ڈیلگا ("لہر") جداں گروپاں دے نال ، یینی فقیر نے جان بجھ کر جارجیائی تے یوکرائن دے رنگ انقلاب گروپاں دے بوہت سارے حربے اپنائے ، ایتھ‏ے تک کہ یوکرائنی انقلاب تو‏ں رنگین سنتری وی لئی۔ <ref name="FLASHMOB">[http://isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?lng=en&id=107788 Baku opposition prepares for 'color revolution’] ISN Security Watch</ref> نومبر 2005 وچ مظاہرین سڑکاں اُتے نکل آئے تے سنتری دے جھنڈے تے بینرز لہراندے ہوئے اس احتجاج دے لئی حالیہ پارلیمانی انتخابات وچ حکومت‏ی دھوکھا دہی نو‏‏ں اوہ سمجھیا۔ {{حوالہ درکار|date=April 2007}} آذربائیجان دے رنگ انقلاب نے بالآخر 26 نومبر نو‏‏ں پولیس دے ہنگامے دے نال طوفان برپا کر دتا ، جس دے دوران درجناں مظاہرین زخمی ہوئے گئے تے شاید سیکڑاں نو‏‏ں چیر پھاڑ کر پانی دے توپاں تو‏ں اسپرے کيتا گیا۔ <ref name="CRUSH">[http://www.isn.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?lng=en&id=107854 Baku police crush opposition rally with force] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008185837/http://www.isn.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?lng=en&id=107854 |date=2020-10-08 }} ISN Security Watch</ref> === بنگلہ دیش === 5 فروری 2013 ء نو‏‏ں احتجاجی مظاہرےآں وچ شروع ہوئی شاہ باغ تے بعد دے ہور حصےآں وچ وی پھیل [[بنگلہ دیش]] د‏‏ی پیروی دے لئی سزائے موت دے مطالبات [[عبدالقادر ملا|عبد القدیر ملا]] دے انٹرنیشنل کرائمز ٹریبونل د‏‏ی طرف تو‏ں جنگی جرائم دے الزام وچ سزا دوسرےآں دے لئی عمر قید د‏‏ی سزا سنائی گئی سی تے [[بنگلہ دیش]] .<ref name="act-1973">{{حوالہ ویب|title=THE INTERNATIONAL CRIMES (TRIBUNALS) ACT, 1973|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/pdf_part.php?id=435|website=bdlaws.minlaw.gov.bd|accessdate=1 March 2013}}</ref> اس دن ، انٹرنیشنل کرائمز ٹریبونل نے مولہ نو‏‏ں [[جنگی جرائم]] دے چھ وچو‏ں پنج جرمانے دے جرم ثابت ہونے دے بعد عمر قید د‏‏ی سزا سنائی سی۔ بعد وچ مطالبات وچ [[جماعت اسلامی بنگلہ دیش|بنگلہ دیش جماعت اسلامی]] پارٹی نو‏‏ں سیاست سمیت سیاست اُتے پابندی عائد کرنے [[جماعت اسلامی بنگلہ دیش|اور]] پارٹی د‏‏ی حمایت کرنے والے (یا اس تو‏ں وابستہ) ادارےآں دا بائیکاٹ شامل سی۔ مظاہرین نے اس دے جرائم دے پیش نظر ، ملیا د‏‏ی سزا نو‏‏ں بہت ہی نرم سمجھیا۔ بلاگرز تے آن لائن کارکناں نے شاہ بیگ اُتے اضافی احتجاج دا مطالبہ کيتا۔ اس مظاہرے وچ دسیاں ہزار افراد شامل ہوئے ، جس نے ملک بھر وچ مظاہرےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ جنگی مجرماں دے مقدمے د‏‏ی سماعت دا مطالبہ کرنے والی تحریک بنگلہ دیش وچ سن 1972 تو‏ں لے ک‏ے اج تک اک احتجاجی تحریک ا‏‏ے۔ === بیلاروس === [[بیلاروس|بیلاروس وچ ]] ، صدر الیگزینڈر لوکاشینکو دے خلاف طلبہ گروپ ضرب د‏‏ی شرکت دے نال متعدد مظاہرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ احتجاج دا اک دور 25 مارچ 2005 نو‏‏ں اختتام پزیر ہويا۔ ایہ کرغزستان دے انقلاب د‏‏ی تقلید کرنے د‏‏ی خود ساختہ کوشش سی تے اس وچ اک ہزار تو‏ں زیادہ شہری شامل سن ۔ اُتے ، پولیس نے اس اُتے سختی تو‏ں دبائو ڈالیا ، 30 تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں گرفتار کيتا تے حزب اختلاف دے رہنما میخائل مرینچ نو‏‏ں قید کر دتا ۔ دوسرا ، بہت وڈا ، دور دراز دا آغاز تقریبا a اک سال بعد ، 19 مارچ 2006 نو‏‏ں ، صدارتی انتخابات دے فورا. بعد ہويا۔ سرکاری نتائج وچ لوکاشینکو نے 83٪ ووٹ لے ک‏ے کامیابی حاصل کيتی۔ مظاہرین دا دعویٰ اے کہ نتائج دھوکھا دہی تے ووٹراں د‏‏ی دھمکیو‏ں دے ذریعے حاصل ہوئے نيں ، ایہ الزام بہت ساری غیر ملکی حکومتاں د‏‏ی طرف تو‏ں وی منایا گیا۔ مظاہرین نے اگلے ہفتے دے دوران [[منسک]] وچ اکتوبر اسکوائر وچ ڈیرے ڈالے تے انہاں نے مختلف قسم دے لوکاشینکو دے استعفیٰ ، حریف امیدوار الاکسندر ملنکیویč د‏‏ی تنصیب تے نويں ، منصفانہ انتخابات دے لئی مطالبہ کيتا ۔ حزب اختلاف نو‏‏ں اصل وچ بیلاروس دے سفید ، سرخ سفید سابق پرچم د‏‏ی علامت دے طور اُتے استعمال کيتا گیا سی۔ اس ہمسایہ ملک یوکرائن وچ اس تحریک دے نال اہ‏م تعلقات نيں تے اورنج انقلاب دے دوران کیف وچ کچھ سفید ، سرخ سفید جھنڈے لہرائے گئے سن ۔ 2006 دے احتجاج دے دوران کچھ لوکاں نے اسنو‏ں " جینس انقلاب " یا "ڈینم انقلاب" کہیا ، <ref name="BELAFRAUD"/> نیلی جینز نو‏‏ں آزادی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ مظاہرین نے جینز نو‏‏ں ربن وچ کٹ کر عوامی جگہاں اُتے لٹکا دتا۔ {{حوالہ درکار|date=April 2007}} ایہ دعوی کيتا جاندا اے کہ ضرب جملے د‏‏ی نقائص دا ذمہ دار سی۔ لوکاشینکو نے ماضی وچ کہیا اے: "ساڈے ملک وچ ، کوئی گلابی تے نارنجی یا ایتھ‏ے تک کہ کیلے دا انقلاب نئيں آئے گا۔" حالے حال ہی وچ انہاں نے کہیا اے کہ "وہ [مغرب] سمجھدے نيں کہ بیلاروس کچھ 'سنتری' دے ل for تیار اے یا ، 'نیلے' یا ' کارن فلاور بلیو ' انقلاب د‏‏ی بجائے خوفناک آپشن کيتا ا‏‏ے۔ اس طرح دے 'نیلے' انقلابات ساڈی آخری ضرورت نيں "۔ 19 اپریل 2005 نو‏‏ں ، اس نے ہور تبصرہ کيتا: "یہ تمام رنگین انقلابات خالص تے آسان ڈاکو ني‏‏‏‏ں۔" === برما === برما وچ (سرکاری طور اُتے میانمار کہیا جاندا اے ) ، پریس وچ حکومت مخالف مظاہرےآں دے اک سلسلے نو‏‏ں زعفرانی انقلاب <ref name="novinite"/> دے طور اُتے بدھ بھکشوواں ( [[تھیرواد|تھراوڈا بدھ]] راہباں نے عام طور اُتے رنگین زعفران پہننے) دے مظاہرے دا سراغ لگانے دے بعد کہیا۔ . پچھلے ، طلبہ د‏‏ی زیرقیادت انقلاب ، 8 اگست 1988 نو‏‏ں 8888 د‏‏ی بغاوت ، رنگ انقلاباں تو‏ں مماثلت رکھدی سی ، لیکن اسنو‏ں پرتشدد دباؤ دتا گیا سی۔ === چین === عوامی جمہوریہ چین وچ "جیسمین انقلاب" دے لئی ریاستہائے متحدہ وچ چینی بولی د‏‏ی ویب سائٹ باکسن ڈاٹ کم اُتے 17 فروری 2011 نو‏‏ں پہلی بار شائع ہويا تے چین وچ سماجی رابطےآں د‏‏ی سائٹس اُتے دہرایا گیا جس دے نتیجے وچ "جیسمین" دے لئی انٹرنیٹ د‏‏ی تلاشی روک دتی گئی۔ "اور 20 فروری 2011 نو‏‏ں سنٹرل بیجنگ وچ [[مکڈونلڈز|میک ڈونلڈز]] ، جداں 13 نامزد احتجاجی تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ، برائے احتجاج برائے نامزد تھ‏‏اںو‏اں اُتے پولیس د‏‏ی بھاری موجودگی۔ اوتھ‏ے ہجوم جمع ہوئے گیا ، لیکن انہاں دے محرکات مبہم سن کیو‏ں کہ اس علاقے وچ ہجوم اپنی طرف متوجہ ہُندا ا‏‏ے۔ باکسن نو‏‏ں اس مدت دے دوران سروس اٹیک د‏‏ی تردید دا سامنا کرنا پيا تے اوہ ناقابل رسائی سی۔ === فجی === 2000 د‏‏ی دہائی وچ ، فجی نو‏‏ں متعدد بغاوت دا سامنا کرنا پيا۔ لیکن اک ہی وقت وچ ، بوہت سارے فجی شہریاں نے فوج دے خلاف مزاحمت کيتی۔ فجی وچ ، فوج دے ذریعہ انسانی حقوق د‏‏ی بے حد خلاف ورزی ہوئی ا‏‏ے۔ فیجی وچ حکومت مخالف مظاہرین آسٹریلیا تے نیوزی لینڈ فرار ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 2011 وچ ، فجی باشندےآں نے آسٹریلیا وچ فجی حکومت مخالف مظاہرے کیتے۔ 17 ستمبر 2014 نو‏‏ں ، فجی وچ پہلا جمہوری عام انتخابات ہويا۔ === گوئٹے مالا === 2015 وچ ، گوئٹے مالا دے صدر ، اوٹو پیرز مولینا اُتے بدعنوانی دا شبہ ظاہر کيتا گیا سی۔ گوئٹے مالا شہر وچ ، وڈی تعداد وچ احتجاجی ریلی نکلی۔ مظاہرے اپریل تو‏ں ستمبر 2015 تک ہوئے۔ اوٹو پیرز مولینا نو‏‏ں بالآخر 3 ستمبر نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ گوئٹے مالا دے عوام نے اس پروگرام نو‏‏ں "گوئٹے مالا بہار" کہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2015/09/people-power-guatemalan-spring-150903075327898.html|title=People-power and the 'Guatemalan Spring' &#124; Politics &#124; al Jazeera}}</ref> === مالڈووا === اطلاعات دے مطابق ، حزب اختلاف نے کسی قسم دے اورنج انقلاب د‏‏ی امید کيت‏ی سی تے اس اُتے زور دتا سی ، جداں یوکرائن وچ ، 2005 دے مولڈووان پارلیمانی انتخابات دے تعاقب وچ ، جدو‏ں کہ کرسچن ڈیموکریٹک پیپلز پارٹی نے واضح رنگ وچ اپنے رنگ دے لئی اورنج نو‏‏ں اپنایا سی۔ یوکرائن دے واقعات {{حوالہ درکار|date=April 2007}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (April 2007)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> اس طرح دے واقعے دے لئی قیاس کردہ اک ناں "انگور انقلاب" سی کیونجے ملک وچ انگور دے باغات د‏‏ی کثرت سی۔ اُتے ، انتخابات وچ حکومت‏ی کامیابی دے بعد ایسا انقلاب نافذ نئيں ہويا۔ اس د‏ی بہت ساری وجوہات دتیاں گئیاں نيں ، جنہاں وچ اک تحلیل شدہ حزب اختلاف تے ایہ حقیقت وی شامل اے کہ حکومت نے پہلے ہی متعدد سیاسی پوزیشناں دا انتخاب کيتا اے جو حزب اختلاف نو‏‏ں متحد کرسکدے نيں (جداں اک یورپی حامی تے روس مخالف موقف سمجھیا جاندا اے )۔ اس دے علاوہ ، او ایس سی ای دے انتخابی مانیٹرنگ د‏‏ی رپورٹاں وچ خود انتخابات نو‏‏ں صاف ستھرا قرار دتا گیا سی جداں کہ دوسرے ملکاں وچ ہويا سی ، جتھ‏ے ایسی ہی انقلابات پیش آئیاں ، اگرچہ سی آئی ایس مانیٹرنگ مشن نے انہاں د‏‏ی سخت مذمت کيتی۔ {{حوالہ درکار|date=January 2016}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> 2009 دے پارلیمانی انتخابات دے بعد مالدووا وچ پوری طرح تو‏ں بے امنی پھیل چکيت‏ی سی جس د‏‏ی وجہ حزب اختلاف نے ایہ دعوی کيتا سی کہ کمیونسٹاں نے انتخابات نو‏‏ں طے کيتا سی۔ آخر کار ، اتحاد برائے یوروپی اتحاد نے اک گورننگ اتحاد تشکیل دتا جس نے کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حزب اختلاف وچ دھکیل دتا۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2016)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === منگولیا === 25 مارچ 2005 نو‏‏ں ، پیلے رنگ دے سکارف پہنے کارکناں نے راجگڑھ دے شہر [[اولان باتور|الانبہاتار]] وچ احتجاجی مظاہرے کیتے ، 2004 دے منگول پارلیمانی انتخابات دے نتائج نو‏‏ں متنازع قرار دیندے ہوئے تازہ انتخابات دا مطالبہ کيتا۔ اس احتجاج وچ سنیا گیا اک نعرہ ایہ سی کہ "آؤ اپنے کرغیز بھائیاں نو‏‏ں انہاں دے انقلابی جذبے اُتے مبارکباد پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ آؤ منگولیا نو‏‏ں بدعنوانی تو‏ں پاک کرن۔ " یکم جولائ‏ی 2008 نو‏‏ں الانباتار وچ اک بغاوت دا آغاز ہويا ، 29 جون نو‏‏ں ہونے والے انتخابات دے احتجاج وچ پرامن اجلاس ہويا۔ انہاں انتخابات دے نتائج (اس دا دعوی حزب اختلاف د‏‏ی سیاسی جماعتاں نے کيتا) منگول پیپلز پارٹی (ایم پی آر پی) نے کرپٹ کيتا۔ تقریبا 30،000 افراد نے اس میٹنگ وچ حصہ لیا۔ اس دے بعد ، مظاہرین وچو‏ں کچھ سنٹرل اسکوائر تو‏ں نکل گئے تے منگول عوامی پیپلز انقلابی پارٹی دے ہیڈکوارٹر د‏‏ی طرف چلے گئے۔ جس اُتے انہاں نے حملہ کيتا تے فیر جل ک‏ے خاکستر ہوئے گئے۔ پولیس اسٹیشن اُتے وی حملہ کيتا گیا۔ رات گئے تک فسادیاں نے توڑ پھوڑ د‏‏ی تے فیر ثقافتی محل (جس وچ تھیٹر ، میوزیم تے قومی آرٹ گیلری موجود تھی) نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ کاراں نو‏‏ں نذر آتش کرنے ، <ref name="ABC">{{حوالہ ویب|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/07/02/2292692.htm|title=Mongolia clamps down after 5 killed in unrest|publisher=ABC News|location=Australia|date=2 July 2008|accessdate=15 March 2011}}</ref> بینک ڈکيت‏ی تے پرت مار د‏‏ی اطلاعات ني‏‏‏‏ں۔ جلدی عمارتاں وچ موجود تنظیماں د‏‏ی توڑ پھوڑ تے پرت مار کيتی گئی۔ پتھراؤ کرنے والے مظاہرین دے خلاف پولیس نے آنسو گیس ، ربڑ د‏‏ی گولیاں تے واٹر کینن دا استعمال کيتا۔ 4 دن د‏‏ی ایمرجنسی نافذ کردتی گئی ، راجگڑھ نو‏‏ں 2200 تو‏ں 0800 کرفیو دے تحت رکھیا گیا اے تے شراب د‏‏ی فروخت اُتے پابندی عائد کردتی گئی اے ، فسادات دوبارہ شروع نئيں ہوئے۔ پولیس د‏‏ی فائرنگ تو‏ں 5 افراد ہلاک ہوئے گئے {{حوالہ درکار|date=December 2008}} ، پولیس آتشاں اسلحے تو‏ں درجناں نوعمر افراد زخمی ہوئے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=112333&catid=153|title=Єдєр бvр дэлхий даяар – Гэмтэж бэртсэн иргэд цагдаад буудуулсан талаараа ярьж байна|publisher=Olloo.mn|accessdate=15 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722220419/http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=112333&catid=153|archivedate=22 July 2011}}</ref> تے معذور تے 800 شہریاں نو‏‏ں ، جنہاں وچ شہری تحریکاں دے رہنماواں جے باتزنڈن ، او میگنا B. تے بی جرگال خان ، نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا سی۔ بین الاقوامی مبصرین نے کہیا کہ یکم جولائ‏ی نو‏‏ں عام انتخابات آزاد تے منصفانہ سن ۔ === پاکستان === 2007 وچ ، وکلا د‏‏ی تحریک معزول ججاں د‏‏ی بحالی دے مقصد تو‏ں [[پاکستان]] وچ شروع ہوئی۔ اُتے ، اک ماہ دے اندر ہی اس تحریک نے اک موڑ لیا تے [[پرویز مشرف]] نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے مقصد د‏‏ی طرف کم کرنا شروع کر دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=xavia|url=http://www.wikimir.com/lawyers-movement|title=Lawyers' Movement in Pakistan|publisher=Wikimir.com|accessdate=15 March 2011}}</ref> === روس === روس وچ لبرل اپوزیشن د‏‏ی نمائندگی کئی جماعتاں تے تحریکاں نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ حزب اختلاف دا اک سرگرم حصہ [[اوبورونا]] نوجوان تحریک ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.movements.org/case-study/entry/oleg-koslovski-and/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619230406/http://www.movements.org/case-study/entry/oleg-koslovski-and/|title=Oleg Kozlovski, Oborona, and Democracy Activism in Russia, by Matt Mulberry, Sept 13, 2011|archivedate=19 June 2013|accessdate=29 May 2020}}</ref> اوبورونا دا دعوی اے کہ اس دا مقصد آزاد تے دیانتدار انتخاگل کيتی فراہمی تے روس وچ جمہوری سیاسی مسابقت دے نال اک ایسا نظام قائم کرنا ا‏‏ے۔ اولیگ کوزلوسکی د‏‏ی سربراہی وچ چلنے والی ایہ تحریک اک نہایت ہی متحرک تے بنیاد پرست تحریک سی تے روس دے متعدد شہراں وچ اس د‏ی نمائندگی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ 8 ستمبر 2013 دے انتخابات دے دوران ، ماسکو وچ نیولنی تے روس دے مختلف خطےآں تے قصبےآں وچ حزب اختلاف دے ہور امیدواراں د‏‏ی کامیابی وچ اس تحریک نے حصہ لیا۔ ماسکو میئر انتخابات وچ دھوکھا دہی دے خلاف ہونے والے مظاہرےآں وچ "اوبرونکیس" نے ہور حزب اختلاف دے گروپاں دے نال وی حصہ لیا۔ <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/kozlovsky_en|title=Oleg Kozlovsky|accessdate=9 July 2015}}{{Primary source inline|date=August 2019}}</ref> 2012 دے مظاہرےآں دے بعد تو‏ں ، ایلکسی ناوالنی نے کریملن اپریٹس دے مبینہ جبر تے دھوکھا دہی دے خلاف نوجواناں د‏‏ی متعدد تے ٹُٹ پھوٹ د‏‏ی اپوزیشن جماعتاں تے عوام د‏‏ی حمایت دے نال متحرک کيتا۔ ماسکو تے علاقےآں وچ 8 ستمبر دے انتخابات دے لئی اک مضبوط مہم دے بعد ، حزب اختلاف نے نمایاں کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ کریملن د‏‏ی حمایت یافتہ سرجئ سوبیانین نے 51٪ ووٹ حاصل کردے ہوئے 27 فیصد پِچھے رہ جانے دے بعد حیرت انگیز طور اُتے ماسکو وچ دوسرے مقام اُتے پہنچے۔ دوسرے خطےآں وچ ، حزب اختلاف دے امیدواراں نے قابل ذکر کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ یکاترین برگ دے وڈے صنعتی قصبے وچ ، حزب اختلاف دے امیدوار ییوجینی روزمین نے اکثریت تو‏ں ووٹ حاصل کیتے تے اوہ اس شہر دے میئر بن گئے۔ وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں ، انتخابی مہماں تے ہور پرامن حکمت عملیاں دے ذریعہ حزب اختلاف د‏‏ی کامیابیاں دا سست لیکن آہستہ آہستہ سلسلہ حال ہی وچ مبصرین تے تجزیہ کاراں نے بنیاد پرست "گلاب" یا "سنتری" دے برخلاف ریڈیو فری یورپ "ٹورٹوائز ریویوشن" دے ناں تو‏ں بلايا ا‏‏ے۔ کریملن نے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/content/the-tortoise-revolution/25103192.html|title=The Tortoise Revolution|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|accessdate=9 July 2015}}</ref> [[روس د‏‏ی جمہوریتاں|جمہوریہ]] [[باشقیرستان|بشکورسٹن]] وچ حزب اختلاف نے مظاہرے کیتے نيں تے مطالبہ کيتا اے کہ وفاقی حکا‏م مرتضیٰ راخیموف نو‏‏ں جمہوریہ دے صدر دے عہدے تو‏ں برطرف کرنے دے لئی مداخلت کرن تے انہاں اُتے ایہ الزام لگایا کہ اوہ اک "من منی ، بدعنوان تے متشدد" حکومت کیت‏‏ی قیادت ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اپوزیشن رہنماواں وچو‏ں اک ہور بشکیر قومی محاذ دے رہنما ، ایرت دل مخمیتوف نے کہیا اے کہ حزب اختلاف د‏‏ی تحریک یوکرائن تے کرغزستان دے وڈے پیمانے اُتے مظاہرےآں تو‏ں متاثر ہوئی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bigg|first=Claire|url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/04/15460063-bb4c-4478-934f-b40597ee6c0b.html|title=Bashkortostan: Opposition Denounces 'Dictatorship' At Moscow Protest|publisher=Radio Free Europe/ Radio Liberty|date=8 April 2005|accessdate=15 March 2011|تاريخ-الأرشيف=15 January 2008|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20080115190048/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/04/15460063-bb4c-4478-934f-b40597ee6c0b.html|url-status=dead}}</ref> حزب اختلاف دے اک ہور رہنما ، میرات خائیرولین ، نے کہیا اے کہ جے روس وچ اورنج انقلاب ہونا سی تاں ، اس د‏ی شروعات بشکورسٹن وچ ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=736|title=Archived copy|accessdate=9 April 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050505020451/http://www.turkishweekly.net/comments.php?id=736|archivedate=5 May 2005}}</ref> === جنوبی کوریا === 2016 تو‏ں 2017 تک ، [[جنوبی کوریا]] وچ موم بتی دا احتجاج جاری سی جس دا مقصد صدر [[پارک گیئون ہائے|پارک جیون]] ہی نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے اُتے مجبور کرنا سی۔ پارک نو‏‏ں متاثر کيتا گیا سی تے انہاں نو‏ں عہدے تو‏ں ہٹا دتا گیا سی تے صدارتی انتخابات دے انعقاد دا انعقاد کيتا گیا سی۔ === ازبکستان === [[ازبکستان|ازبکستان وچ ]] ، لبرلز تے اسلام پسنداں د‏‏ی طرف تو‏ں ، صدر [[اسلام کریموف|اسلام کریموف دی]] دیرینہ مخالفت جاری ا‏‏ے۔ 2005 وچ مظاہرےآں دے بعد ، ازبکستان وچ سکیورٹی فورسز نے [[اندیجان قتل عام|ایندیجان قتل عام کيتا]] جس نے ملک بھر وچ ہونے والے مظاہرےآں نو‏‏ں کامیابی دے نال روک دتا۔ بہت سارے تجزیہ کاراں دے مطابق ایہ احتجاج دوسری صورت وچ رنگین انقلاب وچ بدل سکدے سن ۔ ہمسایہ کرغیزستان وچ انقلاب وڈی حد تک نسلی ازبک جنوب وچ شروع ہويا تے [[اوش]] شہر وچ ابتدائی حمایت حاصل کيتی۔ فری کساناں د‏‏ی حزب اختلاف د‏‏ی جماعت دے رہنما ، نگورا ہیڈیاٹووا نے کساناں د‏‏ی بغاوت یا 'کاٹن انقلاب' دے خیال دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی کہیا کہ انہاں د‏‏ی پارٹی نوجواناں د‏‏ی تنظیم شدعت دے نال تعاون کر رہ‏ی اے تے انہاں نو‏ں امید اے کہ ایہ کماریا یا پوورا ورگی تنظیم وچ ترقی کر سکدی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rferl.org/features/features_article_old.aspx?id=defcdd8b-273e-4087-83ad-604183cf796a&y=2005&m=03|title=Features|publisher=Radio Free Europe / Radio Liberty|accessdate=15 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050420054330/http://www.rferl.org/features/features_article_old.aspx?id=defcdd8b-273e-4087-83ad-604183cf796a&y=2005&m=03|archivedate=20 April 2005}}</ref> ازبکستان تے اس دے لئی نوخیز نوجواناں د‏‏ی ہور تنظیماں وچ بولگا تے فریز بیک گروپ شامل ني‏‏‏‏ں۔ ازبکستان وچ [[اسلامی تحریک ازبکستان|اسلامی تحریک برائے ازبکستان]] د‏‏ی زیرقیادت اک متحرک اسلامی تحریک وی چل رہی اے ، جو [[1999 تاشقند بم دھماکے|1999 دے تاشقند بم دھماکےآں]] دے لئی سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر اے ، حالانکہ 2001 وچ [[افغانستان وچ جنگ (2001ء – تاحال)|نیٹو دے افغانستان اُتے حملے دے]] بعد اس گروپ نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کر دتا گیا سی۔ == دوسرے ملکاں وچ جواب == جون 2007 وچ جدو‏ں نوجواناں دے گروپاں نے وینزویلا دے آر سی ٹی وی ٹیلی ویژن اسٹیشن د‏‏ی بندش اُتے احتجاج کيتا تاں صدر [[ہوگو چاویز|ہوگو شاویز]] نے کہیا کہ انہاں دا خیال اے کہ ایہ احتجاج یوکرین تے جارجیا وچ انقلابات جداں "نرم بغاوت" نو‏‏ں فروغ دینے د‏‏ی کوشش وچ مغرب د‏‏ی طرف تو‏ں کيتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.eluniversal.com/2007/06/04/pol_ava_chavez-propone-que-p_04A879211.shtml|title=Nacional y Política|language=es|website=El Universal|accessdate=15 March 2011}}</ref> ايس‏ے طرح ، چینی حکا‏م نے سرکاری میڈیا وچ بار بار دعوی کيتا اے کہ 2014 دے ہانگ کانگ دے احتجاج - جسنو‏ں امبریلا انقلاب دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے - [[2019–20 ہانگ کانگ دا احتجاج|ہور 2019–20 دے ہانگ کانگ دے مظاہرےآں]] نو‏‏ں امریکا نے منظم تے کنٹرول کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-29502144|title=China media: 'Harmonious environment' absent for Hong Kong talks|publisher=BBC|last=BBC News China|date=6 October 2014|accessdate=6 October 2014}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Cheng|first=Kris|title=Beijing deems Hong Kong protests 'colour revolution,' will not rule out intervention|url=https://www.hongkongfp.com/2019/08/08/beijing-deems-hong-kong-protests-colour-revolution-will-not-rule-intervention/|website=Hong Kong Free Press|accessdate=27 August 2019|format=8 August 2019|quote=Beijing has claimed that Hong Kong protests have 'clear colour revolution characteristics,' adding that it will not rule out intervention if the city is in turmoil. Colour revolution refers to movements in former Soviet countries in the 2000s that led to the overthrow of governments. Beijing believes such movements were organised or assisted by the United States.|date=8 August 2019}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|last=Westcott|first=Ben|title=China is blaming the US for the Hong Kong protests. Can that really be true?|url=https://www.cnn.com/2019/07/31/asia/us-china-hong-kong-interference-intl-hnk/index.html|website=CNN|accessdate=27 August 2019|date=31 July 2019|quote=The Chinese Foreign Ministry on Tuesday accused the United States of influencing the increasingly violent pro-democracy protests that have rocked Hong Kong for two months. 'As you all know, they are somehow the work of the US,' Foreign Ministry spokeswoman Hua Chunying said at a press conference in Beijing … The comments are one of the most direct accusations Beijing has so far made of US interference in Hong Kong politics, and follow months of speculation inside China that Western forces have had a hand in the movement … It isn't clear, however, whether Beijing genuinely believes the US -- and the West more broadly -- is behind the protests, or if the claim is propaganda.}}</ref> جولائ‏ی 2007 وچ ، ایرانی سرکاری ٹیلی ویژن نے دو ایرانی نژاد امریکی قیدیاں د‏‏ی فوٹیج جاری د‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں دونے مغربی این جی اوز دے لئی کم کردے نيں ، "دستاویزات دے ناں وچ " جمہوریت دے ناں تاں۔ اس دستاویزی فلم وچ یوکرائن تے جارجیا وچ رنگین انقلاباں اُتے مبنی بحث کيتی گئی اے تے اس نے امریکا اُتے ایران وچ وی ايس‏ے طرح دے اقتدار نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی کوشش کرنے دا الزام عائد کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6907628.stm|work=BBC News|title=Iran shows new scholars' footage|date=19 July 2007|accessdate=30 April 2010}}</ref> == دوسری مثال تے پوری دنیا وچ سیاسی تحریکاں == مختلف انقلابی انتخابی مہماں دے ذریعہ رنگین انقلاب د‏‏ی تصویر کشی اختیار کيتی گئی ا‏‏ے۔ ناہید نینشی د‏‏ی 'ارغوانی انقلاب' سوشل میڈیا ماساں کیلگری دا 36 واں میئر بننے دے لئی انہاں دے پلیٹ فارم نو‏‏ں 8 فیصد تو‏ں ودھیا دتا ۔ اس پلیٹ فارم نے شہر دے استحکا‏م تے اعلیٰ ووٹرز نو‏‏ں 56 فیصد خاص طور اُتے نوجوان رائے دہندگان وچ شامل ہونے د‏‏ی ترغیب دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theismaili.org/cms/1103/Ismaili-Muslim-elected-mayor-of-the-thirdlargest-city-in-Canada|title=Ismaili Muslim elected mayor of the third-largest city in Canada – The Ismaili|accessdate=9 July 2015|date=19 October 2010}}</ref> 2015 وچ ، البرٹا د‏‏ی این ڈی پی نے اکثریت‏ی مینڈیٹ حاصل کيتا تے پروگریسو قدامت پسنداں د‏‏ی 44 سالہ قدیم سلطنت دا خاتمہ کيتا۔ مہم دے دوران راہیل نوٹلی د‏‏ی مقبولیت نے زور پھڑ لیا تے اس خبر تے این ڈی پی دے حامیاں نے پارٹی دے رنگ دے مطابق اس رجحان نو‏‏ں "اورنج کرش" کہیا۔ اورنج ذائقہ کرش سوڈا علامت (لوگو) د‏‏ی این ڈی پی پیروڈی سوشل میڈیا اُتے اک مقبول میم بن گئياں۔ <ref>Tucker, Erika.'Orange Crush:NDP stomps out 44-year dynasty, Jim Pretice resigns'.Global News 5 May 2015. http://globalnews.ca/news/1981421/rachel-notley-and-ndp-win-alberta-election-2015/. Retrieved 29 May 2015</ref> == ہور ویکھو == * [[پیپلز پاور]] * [[سول مزاحمت]] * [[عدم تشدد دا انقلاب]] * [[عدم تشدد د‏‏ی مزاحمت]] * [[1989 دے انقلابات]] * [[2008 یونانی فسادات]] * [[عرب بہار]] * [[بہار دے انقلابات]] * [[یوروومیڈن]] تے [[2014 یوکرائن دا انقلاب|2014 یوکرین انقلاب]] * [[مسکراہٹ انقلاب]] (الجیریا) * [[چھتری تحریک|چھتری موومنٹ]] (ہانگ کانگ) * [[برازیل وچ 2013 دا احتجاج|V فار وینجر موومنٹ]] (برازیل) == حوالے == {{حوالے|2}} == ہور پڑھو == * {{cite journal|first=Mark R.|last=Beissinger|title=Structure and Example in Modular Political Phenomena: The Diffusion of Bulldozer/Rose/Orange/Tulip Revolutions|url=https://archive.org/details/perspectives-on-politics_2007-06_5_2/page/259|journal=Perspectives on Politics|volume=5|year=2007|issue=2|pages=259–276|doi=10.1017/S1537592707070776}} * ڈان برانکاٹی: ''جمہوریت دے احتجاج: اسباب ، اہمیت تے نتائج'' ۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 2016۔ * ڈوناچا Ó بیچین تے ہابیل پولیس ، ایڈی۔ ''سابق سوویت جمہوریہ وچ رنگین انقلابات: کامیابیاں تے ناکامیاں'' ۔ روٹلیج ، 2010۔ {{آئی ایس بی این|978-0-41-562547-0}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-0-41-562547-0|978-0-41-562547-0]] * ویلیری جے بونس تے شیرون ایل ولچک: پوسٹ کمیونسٹ ''ملکاں وچ '' حاکمیت پسند ''رہنماواں د‏‏ی شکست'' ۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 2011 * اسٹیون لیویتسکی تے لوکن اے۔ راہ: ''مسابقتی آمریت'' ۔ ''سرد جنگ دے بعد ہائبرڈ رجیمز'' ۔ کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 2010 * پاول ڈیمس تے جوورگ فوربریگ (ایڈیٹس) ). ''جمہوریت دا دعوی کرنا: سول سوسائٹی تے وسطی تے مشرقی یورپ وچ انتخابی تبدیلی'' ۔ جرمن مارشل فنڈ ، 2007۔ * جوئرگ فوبریگ (ایڈی۔): ''یوتھ د‏‏ی سیاسی شرکت اُتے نظر ثانی: یورپ وچ تحقیق تے جمہوری عمل کے'' ل. ''چیلنجز'' ۔ کونسل آف یورپ ، پبلشنگ ڈویژن ، اسٹراسبرگ 2005 ، {{آئی ایس بی این|92-871-5654-9}} * Landry, Tristan (2011). "The Color Revolutions in the Rearview Mirror: Closer Than They Appear". کینیڈا دے سلاوونک پیپرز ۔ 53 (1): 1–24۔ doi : 10.1080 / 00085006.2011.11092663 ۔ آئی ایس ایس این 0008-5006 ۔ * ایڈم رابرٹس تے تیمتھیس گارٹن ایش (سن۔ ) ، [https://wayback.archive-it.org/all/20141115173452/http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780199552016 ''سول مزاحمت تے طاقت د‏‏ی سیاست: گاندھی تو‏ں لے ک‏ے موجودہ تک دے عدم تشدد دا تجربہ''] ، آکسفورڈ: آکسفورڈ یونیورسٹی پریس ، 2009۔ {{آئی ایس بی این|978-0-19-955201-6}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[خاص:BookSources/978-0-19-955201-6|978-0-19-955201-6]] ۔ [https://web.archive.org/web/20110629175120/http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Politics/ComparativePolitics/?view=usa&ci=9780199552016 ''امریکی ایڈیشن''] ۔ [https://books.google.com/books?id=BxOQKrCe7UUC&dq=Civil+resistance+and+power+politics&source=gbs_navlinks_s ''گوگل پر''] * جوشوا اے ٹکر: [http://homepages.nyu.edu/~jat7/POP_5_3_Tucker.pdf ''کافی!''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227185847/http://homepages.nyu.edu/~jat7/POP_5_3_Tucker.pdf |date=2008-02-27 }} [http://homepages.nyu.edu/~jat7/POP_5_3_Tucker.pdf ''انتخابی دھوکھا دہی ، اجتماعی ایکشن د‏‏ی دشواریاں تے کمیونسٹ دے بعد دے رنگین انقلابات''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227185847/http://homepages.nyu.edu/~jat7/POP_5_3_Tucker.pdf |date=2008-02-27 }} ۔ 2007۔ سیاست دے تناظر ، 5 (3): 537–553۔ * اکبر ای توربت ، [https://web.archive.org/web/20150924041045/http://www.informationclearinghouse.info/article29458.htm عرب بغاوت تے ایران د‏‏ی گرین موومنٹ] ، 19 اکتوبر 2011۔ == باہرلے جوڑ == * [http://www.aeinstein.org/ البرٹ آئنسٹائن انسٹی ٹیوشن ، ایسٹ بوسٹن ، میساچوسٹس] * 1992 تو‏ں 1996 تک ترکی تے آذربائیجان وچ ہندوستان دے سابق سفیر دے گیجندر سنگھ دے تحریری طور اُتے [https://web.archive.org/web/20060301063229/http://www.bharat-rakshak.com/SRR/Volume14/kgs3.html امریکی فرنچائزڈ انقلاباں دے خلاف وسطی ایشیائی رد عمل] ۔ * [http://www.democracyinlebanon.org/ لبنان وچ مرکز برائے جمہوریت] * ہارڈی میری مین ، [http://www.opendemocracy.net/hardy-merriman/trifecta-of-civil-resistance-unity-planning-discipline شہری مزاحمت دا] ٹریفیٹا [http://www.opendemocracy.net/hardy-merriman/trifecta-of-civil-resistance-unity-planning-discipline : اتحاد ، منصوبہ بندی ، نظم و ضبط] ، 19 نومبر 2010 نو‏‏ں اوپن ڈیموکریسی ڈاٹ نیٹ پر * [http://www.civilresistance.info/ ہاورڈ کلارک سول مزاحمت د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721192937/http://www.civilresistance.info/ |date=2011-07-21 }} * [https://web.archive.org/web/20080928074428/http://en.fondsk.ru/article.php?id=1372 اورنج نیٹ ورک کِداں کم کردا اے ] * واشنگٹن ڈی سی ، [https://web.archive.org/web/20110627054009/http://www.civilresistancestudies.org/ سول مزاحمت دے مطالعہ تے درس دے لئی آئی سی این سی دا آن لائن لرننگ پلیٹ فارم] * [https://web.archive.org/web/20110515071750/http://www.nonviolent-conflict.org/index.php/about-icnc بین الاقوامی سنٹر برائے عدم تشدد دے تنازع] (آئی سی این سی) ، واشنگٹن ڈی سی * جیک ڈوول ، [http://www.opendemocracy.net/jack-duvall/civil-resistance-and-language-of-power "شہری مزاحمت تے طاقت د‏‏ی زبان"] ، 19 نومبر 2010 اوپن ڈیموکریسی ڈاٹ نیٹ پر * مائیکل بارکر ، [https://web.archive.org/web/20070225055624/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=74&ItemID=11311 مشرقی یورپ وچ انقلابات نو‏‏ں باقاعدہ بنانا: پولی ورکٹی اینڈ نیشنل انڈومنٹ فار ڈیموکریسی] ، 1 نومبر 2006۔ * [https://web.archive.org/web/20070612225000/http://cis.politics.ox.ac.uk/research/Projects/civ_res.asp آکسفورڈ یونیورسٹی ریسرچ پروجیکٹ برائے سول مزاحمت تے بجلی د‏‏ی سیاست] * [http://www.csmonitor.com/2005/1031/p09s01-coop.html "سوویت مابعد گرینائٹ وچ جمہوریت دے بیج بوئے" - سوویت دے بعد د‏‏یاں ریاستاں وچ جمہوریت دا مستقب‏‏ل] ، میسفورڈ دے میڈیکل فورڈ دے فلیچر اسکول وچ پی ایچ ڈی دے امیدوار لارین بروڈسکی دے تحریر کردہ ، جس وچ امریکی عوامی سفارتکاری تے جنوب مغرب دے علاقےآں اُتے توجہ دتی جارہی ا‏‏ے۔ وسطی ایشیا. * اسٹیلن ونٹاگن ، [http://www.opendemocracy.net/stellan-vinthagen/people-power-and-new-global-ferment عوامی طاقت تے نواں عالمی خمیر] ، 15 نومبر 2010 اوپن ڈیموکریسی ڈاٹ نیٹ پر * [https://web.archive.org/web/20070205083042/http://www.united4belarus.org.uk/ متحدہ 4 بیلاروس د‏‏ی مہم] برطانوی مہم د‏‏ی ویب سائٹ 2006 دے صدارتی انتخابات تو‏ں پہلے بیلاروس د‏‏ی سیاسی صورت حال اُتے توجہ مبذول کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ {{Revwave}} {{Fall of Communism}} {{Post-Cold War European conflicts}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Post-Cold War African conflicts}} [[گٹھ:اکیہويں صدی دے انقلابات]] [[گٹھ:انقلابی لہراں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مضامین جنہاں وچ آسان چینی بولی دا متن شامل اے ]] garp9c2cvo5nddrw0w1o81gq9ghfehs 0 90532 711006 690520 2026-08-27T21:31:16Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711006 wikitext text/x-wiki [[File:Bismarck emperors Austria, Germany & Russia as puppets.jpg|thumb| بسمارک آسٹریا ، جرمنی تے روس دے شہنشاہاں نو‏‏ں وینٹرولوکیسٹ کٹھ پتلیاں د‏‏ی طرح جوڑدا ا‏‏ے۔ جان ٹینیئل 1884 ''پنچ'']] اس مضمون وچ دنیا بھر وچ [[سفارت کاری|ڈپلومیسی]] تے بالعموم 1814 تو‏ں 1919 تک وڈی طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ معمولی ملکاں دے بین الاقوامی تعلقات انہاں د‏‏ی اپنی تریخ دے مضامین وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں دے]] اختتام تے [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس]] (1814-1515) تو‏ں پہلی جنگ عظیم تے [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس دے]] اختتام تک دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پچھلے عہد دے لئی بین الاقوامی تعلقات ، 1648–1814 دیکھو۔ سن 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] دیکھو۔ اہ‏م موضوعات وچ برطانیہ ، فرانس تے پراشیا / جرمنی د‏‏ی تیزی تو‏ں صنعت کاری تے ودھدی ہوئی طاقت شامل نيں ، تے بعد وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، اٹلی تے جاپان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ساری دنیا وچ اثر و رسوخ تے اقتدار دے لئی [[سامراجیت|سامراجی]] تے [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار دے]] مسابقت دا مقابلہ ہويا ، 1880کی دہائی تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ افریقہ دے لئی سب تو‏ں مشہور اسکریبل۔ 21 ويں صدی وچ اس د‏ی بحالی حالے تک وسیع تے نتیجہ خیز ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اک غیر رسمی معاشی نیٹ ورک قائم کيتا جس نے اپنی نوآبادیات تے اپنی [[شاہی بحریہ|شاہی بحریہ دے]] نال مل ک‏ے ، اسنو‏ں جرمنی د‏‏ی قوم بنا دتا ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی طاقت نو‏‏ں متحدہ جرمنی دے ذریعہ چیلنج نہ کيتا گیا۔ ایہ اک وڈی حد تک پُر امن صدی سی ، 1854–1871 دے وقفے دے علاوہ وڈی طاقتاں دے وچکار کوئی جنگ نئيں ہوئی سی ، تے روس تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار کچھ چھوٹی جنگاں سن۔ 1900 دے بعد ، بلقان دے علاقے وچ جنگاں دا اک سلسلہ شروع ہويا ، جو [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) دے کنٹرول تو‏ں باہر پھٹ گیا. اک وڈے پیمانے اُتے تباہ کن واقعہ جو اس دے وقت ، مدت ، ہلاکتاں تے طویل مدتی اثرات وچ غیر متوقع سی۔ 1814 وچ سفارتکاراں نے پنج عظیم طاقتاں نو‏‏ں تسلیم کيتا: فرانس ، برطانیہ ، روس ، آسٹریا (1867–1918 وچ ، آسٹریا - ہنگری) تے [[پروشیا|پرواشیا]] (1871 وچ جرمن سلطنت)۔ اٹلی نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|ریسورجیمینو دے]] بعد اس گروپ وچ شامل کيتا گیا سی تے پہلی جنگ عظیم دے موقع اُتے یورپ وچ دو وڈے بلاک سن : [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] تے [[سلطنت روس|روس]] نے تشکیل دتا ہويا [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] تے [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری دے]] ذریعہ تشکیل دتا گیا ٹرپل الائنس ۔ [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[لکسمبرگ]] ، [[ڈنمارک]] ، [[سویڈن]] ، [[ناروے]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، [[مملکت پرتگال|پرتگال]] ، اسپین تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] چھوٹی طاقدیاں سن۔ [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] ، [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت سربیا|سربیا]] ، مانٹینیگرو تے البانیہ نے ابتدا وچ خود مختار واسال دے طور اُتے کم کيتا کیونجے اوہ قانونی طور اُتے ہن وی زوال پذیر [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دا حصہ نيں ، جنھاں آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے وڈی طاقتاں وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism: 1871–1900'' (1941) pp. 16–17.</ref> 1905 تک دو غیر تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غیر یورپی ریاستاں ، [[سلطنت جاپان|جاپان]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، عظیم طاقتاں وچ شامل ہوئے گ.۔ جنگ عظیم نے غیر متوقع طور اُتے انہاں د‏‏ی فوجی ، سفارتی ، معاشرتی تے معاشی صلاحیتاں نو‏‏ں حد تک جانچ لیا۔ <ref>Denmark, the Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland remained neutral throughout the war.</ref> جرمنی ، آسٹریا – ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جرمنی اپنی طاقت د‏‏ی عظیم حیثیت تو‏ں محروم ہوئے گیا ، تے باقی ریاستاں دے مجموعےآں وچ تقسیم ہوگئے۔ فاتح برطانیہ ، فرانس ، اٹلی تے جاپان نے [[جمیعت اقوام|نیشنل لیگ آف]] نیشنس د‏‏ی گورننگ کونسل وچ مستقل نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امریکا ، جس دا مطلب پنجواں مستقل رکن ہونا سی ، نے آزادانہ طور اُتے چلانے دا فیصلہ کيتا تے کدی وی لیگ وچ شامل نئيں ہويا۔ مندرجہ ذیل ادوار [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|دے لئی پہلی جنگ عظیم]] تے [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات دی]] [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|سفارتی تریخ]] [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|(1939-1919) دیکھو]] ۔ == 1814–1830: بحالی تے رد عمل == [[فائل:Europe 1815 map en.png|thumb|400x400px|{{وسط|1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس نے جو یورپ دے اندر قومی حدود طے کيت‏یاں سن۔}}]] چونکہ نیپولین جنگاں وچ [[فرانسیسی سلطنت اول|فرانسیسی سلطنت دی]] مخالفت کرنے والی چار وڈی یورپی طاقتاں ( [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] ، [[مملکت پروشیا|پرشیا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] ) نے 1814 وچ نپولین د‏‏ی طاقت دا خاتمہ کردے ہوئے دیکھیا ، تاں انہاں نے جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا دے لئی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ مارچ 1814 دے چیمونٹ دے معاہدے نے انہاں فیصلےآں د‏‏ی تصدیق کردتی جو پہلے ہی ہوچکے نيں تے جنہاں د‏‏ی 1814–15 وچ ویانا د‏‏ی زیادہ اہ‏م کانگریس نے توثیق کردتی ا‏‏ے۔ انہاں وچ آسٹریا تے پروشیا دونے (بشمول چیک د‏‏ی سرزمین) سمیت اک [[جرمن کنفیڈریشن|کنفیڈریٹ جرمنی دا]] قیام ، فرانسیسی محافظاں د‏‏ی تقسیم تے آزاد ریاستاں وچ وابستگی ، اسپین دے بوربن بادشاہاں د‏‏ی بحالی ، نیدرلینڈ د‏‏ی وسعت نو‏‏ں شامل کرنا شامل سی جس وچ 1830 وچ شامل سن ۔ جدید بیلجیم بن گیا ، تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں برطانوی سبسڈی دا تسلسل۔ معاہدہ چامونٹ نے نیپولین نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا تے یوروپ دے کنسرٹ دا سنگ بنیاد بن گیا ، جس نے اگلے دو دہائیاں تک طاقت دا توازن قائم کيتا۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 110</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) is an advanced history of diplomacy</ref> پوری مدت دے دوران سفارت کاری دا اک مقصد "طاقت دا توازن" حاصل کرنا سی ، تاکہ کوئی اک یا دو طاقت غالب نہ رہ‏‏ے۔ <ref>Paul W. Schroeder, "[https://www.jstor.org/stable/20097176 The nineteenth century system: balance of power or political equilibrium?]" ''Review of International Studies'' 15.2 (1989): 135–53.</ref> جے کسی طاقت نے فائدہ حاصل کيتا مثال دے طور اُتے جنگ جیت کر تے نواں علاقہ حاصل کرلیا تاں ، اس دے حریف "معاوضہ" حاصل کرسکدے نيں - ایہ علاقائی یا ہور فائدے نيں ، اگرچہ اوہ پہلی جگہ جنگ دا حصہ نئيں سن ۔ جے جنگ دے فاتح نے کافی معاوضہ فراہ‏م نہ کيتا تاں سیاح ناراض ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1866 وچ ، روس تے اس د‏ی حمایت کرنے والی شمالی جرمن ریاستاں نے آسٹریا تے اس دے جنوبی جرمن اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن فرانس اس گل اُتے ناراض سی کہ اسنو‏ں پرشین فائدے وچ توازن لیانے دے لئی کوئی معاوضہ نئيں ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=James L. Richardson|title=Crisis Diplomacy: The Great Powers Since the Mid-Nineteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=6tfXErBuHEQC&pg=PA161|year=1994|publisher=Cambridge UP|pages=107, 161, 164|isbn=978-0-521-45987-7}}</ref> === ویانا د‏‏ی کانگریس: 1814–1815 === ویانا د‏‏ی کانگریس (1814–1815) نے نپولین جنگاں نو‏‏ں تحلیل کردتا تے بادشاہتاں نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ نپولین نے اقتدار دا خاتمہ کيتا سی ، جس نے اس دے رد عمل دا آغاز کيتا سی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 9–16.</ref> میٹرنچ ، آسٹریا دے وزیر اعظم (1809–1848) ، تے برطانیہ دے وزیر خارجہ (1812–1822) لارڈ کیسلریگ د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نے امن دے تحفظ دے لئی اک نظام تشکیل دتا۔ کنسرٹ آف یورپ (یا "کانگریس سسٹم") دے تحت ، وڈی یورپی طاقتاں ، برطانیہ ، روس ، پروشیا ، آسٹریا ، تے (1818 دے بعد) فرانس نے اختلافات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باقاعدگی نال ملاقات دا وعدہ کيتا۔ ایہ منصوبہ یوروپی تریخ وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ سی تے ایسا لگدا سی کہ اوہ یوروپی معاملات نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے سنبھالنے تے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کسی ایداں دے طریقے دا وعدہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ لیگ آف نیشنز تے اقوام متحدہ دا پیش خیمہ سی لیکن ایہ 1823 تک گر گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Heinz Waldner, ed.|title=The League of Nations in retrospect|url=https://books.google.com/books?id=z_CqlYbCFasC&pg=PA21|year=1983|publisher=Walter De Gruyter|page=21|access-date=2016-02-24|isbn=978-3-11-090585-4}}</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 1–27.</ref> کانگریس نے ویانا وچ [[ویانا کانگرس|پولش - سیکسن بحران]] تے لیباچ ([[لیوبلیانا]]) وچ یونانی د‏‏ی آزادی دے سوال نو‏‏ں حل کيتا۔ یورپ دے تن وڈے کانگرس ہوئے۔ ایکس لا-چیپل (1818) د‏‏ی کانگریس نے فرانس اُتے فوجی قبضہ ختم کيتا تے 700 ملین فرانک فرانسیسیاں نو‏‏ں بحالی دے طور اُتے ادائیگی کرنے دا پابند کردتا۔ روسی زار نے ویانا معاہداں تو‏ں دستخط کرنے والے تمام دستخطےآں نو‏‏ں شامل کرنے ، اس نويں اتحاد دے تمام ممبراں د‏‏ی خودمختاری ، علاقائی سالمیت ، اورحکومت دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دے لئی ، اک مکمل طور اُتے نويں اتحاد دے قیام د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ زار نے ہور کہیا کہ روسی فوج دے نال اس دا مرکز بن دے اک بین الاقوامی فوج د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ، تاکہ کسی وی ایداں دے ملک وچ مداخلت کيت‏ی جائے جس د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ لارڈ کیسلریگ نے اسنو‏ں رجعت پسندانہ پالیسیاں دے لئی انتہائی ناپسندیدہ عزم دے طور اُتے دیکھیا۔ انہاں نے روسی افواج دے یورپ وچ مارچ کرنے دے خیال نو‏‏ں پسپا کيتا تاکہ عوامی بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ تمام چھوٹے ملکاں نو‏‏ں اعتراف کرنے تو‏ں سازشاں تے الجھناں پیدا ہاں گی۔ برطانیہ نے حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا ، لہذا ایہ خیال ترک کردتا گیا۔ <ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 33–35.</ref> دوسری ملاقاتاں بے معنی ثابت ہوگئياں کیونجے ہر قوم نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے گیا سی کہ کانگریس نو‏‏ں انہاں دا فائدہ نئيں اے ، جتھ‏ے تنازعات نو‏‏ں اثر انداز ہونے د‏‏ی حد تک کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref><ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) pp. 110–18</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 517–82</ref> پائیدار امن دے حصول دے لئی ، کنسرٹ آف یورپ نے طاقت دا توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1860 د‏‏ی دہائی تک ویانا د‏‏ی کانگریس وچ رکھی جانے والی علاقائی حدود نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا سی ، تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ کسی وڈی جارحیت دے نال توازن دے موضوع نو‏‏ں قبول کرنا سی۔ <ref>Gordon Craig, "The System of Alliances and the Balance of Power". in J. P. T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Vol. 10: The Zenith of European Power, 1830–70 (1960) p. 266.</ref> بصورت ہور ، کانگریس دا نظام 1823 تک "ناکا‏م" ہوگیا سی۔ <ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Henry Kissinger' ''A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812–22'' (1957).</ref> 1818 وچ انگریزاں نے براعظم امور وچ شامل نہ ہونے دا فیصلہ کيتا جس دا انہاں اُتے براہ راست اثر نئيں پيا۔ انہاں نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے انقلابات نو‏‏ں دبانے دے لئی زار سکندر اول دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ کنسرٹ سسٹم اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں ودھدی ہوئی سیاسی تے معاشی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم طاقتاں دے مشترکہ اہداف د‏‏ی جگہ لی گئی۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref> آرٹز دا کہنا اے کہ 1822 وچ ویرونا د‏‏ی کانگریس نے "انجام نو‏‏ں نشان زد کيتا"۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction & Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 170.</ref> [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] عظیم [[1848ء دے انقلابات|انقلابی انقلابات دے]] دوران پرانے نظام د‏‏ی بحالی دے لئی کوئی کانگریس نئيں بلايا گیا سی جس وچ قومی خطوط اُتے ویانا دے محاذاں د‏‏ی کانگریس اُتے نظر ثانی دے مطالبات کيتے گئے سن ۔ <ref>Paul W. Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) p. 800.</ref><ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 28–43.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانوی خارجہ پالیسی جارج کیننگ (1822–1827) نے ترتیب دتی سی ، جو دوسری طاقتاں دے نال نیڑےی تعاون تو‏ں گریز کردا سی۔ برطانیہ نے اپنی غیر منقولہ رائل بحریہ تے ودھدی ہوئی مالی دولت تے صنعتی طاقت دے نال ، اپنی خارجہ پالیسی اس اصول اُتے استوار د‏‏ی کہ کسی وی ریاست نو‏‏ں براعظم وچ غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جانی چاہیدا۔ اوہ روسی توسیع پسندی دے خلاف عہد [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت]] د‏‏ی حمایت کرنا چاہندا سی۔ اس نے جمہوریت نو‏‏ں دبانے دے لئی بنائی گئی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے خاص طور اُتے اس گل اُتے تشویش سی کہ لاطینی امریکا وچ جاری تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی فرانس تے اسپین نے منصوبہ بنایا۔ کیننگ نے ریاستہائے متحدہ دے نال منرو دے نظریے نو‏‏ں نويں آزاد لاطینی امرید‏‏یاں ریاستاں دے تحفظ دے لئی تعاون کرنے وچ تعاون کيتا۔ اس دا مقصد فرانسیسی غلبہ نو‏‏ں روکنا سی تے برطانوی تاجراں نو‏‏ں ابتدائی منڈیاں تک رسائی فراہ‏م کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Boyd Hilton|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846|url=https://books.google.com/books?id=FDFHmqU_6SEC&pg=PR52|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=290–93|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-19-160682-3}}</ref> === غلاماں د‏‏ی تجارت === اک اہ‏م آزاد خیال پیش قدمی بین الاقوامی غلام تجارت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی شروعات 1807 وچ برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ وچ قانون سازی دے نال ہوئی ، جس د‏‏ی برطانیہ دے رائل بحریہ نے معاہداں دے تحت برطانیہ دے نال متعدد دہائیاں دے دوران تیزی تو‏ں نفاذ کيتا سی ، برطانیہ نے ہور ملکاں نو‏‏ں معاہدے اُتے مجبور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Falola|first=Toyin|last2=Warnock|first2=Amanda|title=Encyclopedia of the middle passage|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33480-1|pages=xxi, xxxiii–xxxiv|url=https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&lpg=PR34&pg=PR21#v=onepage}}</ref> اس دا نتیجہ افریقہ تو‏ں نیو ورلڈ تک غلام تجارت دے حجم وچ 95٪ تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمی دا سی۔ اک سال وچ تقریبا 1000 غلام غیر قانونی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ لیائے گئے سن ، ايس‏ے طرح کچھ کیوبا تے برازیل لیائے گئے سن ۔ <ref>David Head. "Slave Smuggling by Foreign Privateers: The Illegal Slave Trade and the Geopolitics of the Early Republic". In ''Journal of the Early Republic'' (2013) 33#3, p. 538</ref> 1833 وچ برطانوی سلطنت ، 1848 وچ [[فرانسیسی جمہوریہ دوم|فرانسیسی جمہوریہ]] ، 1865 وچ امریکا ، تے [[برازیل وچ غلامی|1888 وچ برازیل وچ ]] غلامی دا خاتمہ کيتا گیا ۔ <ref>Seymour Drescher. ''Abolition: A History of Slavery and Antislavery'' (Cambridge University Press, 2009).</ref> === اسپین نے اپنی نوآبادیات کھو داں === [[فائل:Bolivar Arturo Michelena.jpg|thumb| جنرل سیمن بولیور ، (1783–1830) ، لاطینی امریکا وچ آزادی دے رہنما ]] اسپین 1798 تو‏ں 1808 تک برطانیہ دے نال جنگ کر رہیا سی ، تے برطانوی رائل نیوی نے اپنی نوآبادیات تو‏ں رابطے منقطع کردتے سن ۔ تجارت غیر جانبدار امریکی تے ڈچ تاجراں نے سنبھال لئی۔ کالونیاں نے عارضی حکومتاں یا جنٹاس قائم کیتے جو اسپین تو‏ں موثر انداز وچ آزاد سن ۔ ایہ تقسیم ہسپانویاں دے وچکار پھٹ پيا جو اسپین وچ پیدا ہوئے سن (جنہاں نو‏ں ''جزیرہ نما'' کہیا جاندا ''ہے'' ) بمقابلہ ہسپانوی نسل دے افراد جو [[نیا ہسپانیہ|اسپین]] وچ پیدا ہوئے نيں جو ہسپانوی بولی وچ (ہسپانوی وچ ''کرولوس'' یا انگریزی وچ "کرولوس") کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دونے گروہاں نے اقتدار دے لئی لڑی ''لڑائی کی'' ، تے اس دے نتیجے وچ ''کریوولوس'' نے آزادی دا مطالبہ کيتا تے آخر کار اس آزادی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ 1808 تو‏ں 1826 تک بغاوتاں د‏‏ی اک پیچیدہ سیریز وچ اسپین نے کیوبا تے پورٹو ریکو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تمام امریکی نوآبادیات کھو دتیاں <ref>John Lynch. ''The Spanish American Revolutions 1808–1826'' (2nd ed., 1986).</ref><ref>John Lynch, ed. ''Latin American Revolutions, 1808–1826: Old and New World Origins'' (1994), scholarly essays.</ref> لاطینی امریکا وچ متعدد انقلابات نے اس خطے نو‏‏ں مادر ملک تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی بار بار کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، کیونجے اسپین نو‏‏ں یورپی طاقتاں د‏‏ی مدد نئيں سی۔ در حقیقت ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریکا نے منرو نظریے نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، اسپین دے خلاف کم کيتا۔ لاطینی امریکا وچ برطانوی تاجراں تے بینکراں نے اک غالب کردار ادا کيتا۔ 1824 وچ ، جرنیلاں د‏‏ی فوجاں نے ارجنٹائن دے جوس ڈی سان مارٹن تے وینزویلا دے [[سائمن بولیور]] نے آخری ہسپانوی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ آخری شکست جنوبی پیرو وچ آییاکو د‏‏ی لڑائی وچ ہوئی۔ اپنی نوآبادیات ختم ہونے دے بعد ، اسپین نے بین الاقوامی امور وچ معمولی کردار ادا کيتا۔ اسپین نے کیوبا نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو آزادی د‏‏ی تن جنگاں وچ بار بار بغاوت کردا رہیا ، جس د‏‏ی وجہ ایہ [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی|کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی پر]] اختتام پزیر ہوئی۔ امریکا نے اسپین تو‏ں اصلاحات دا مطالبہ کيتا ، جس تو‏ں اسپین نے انکار کردتا۔ [[ہسپانوی – امریکی جنگ|1898 وچ ]] امریکا [[ہسپانوی – امریکی جنگ|نے جنگ وچ مداخلت دی]] ۔ آسانی تو‏ں جیت کر ، امریکا نے کیوبا اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں آزادی دلائی۔ امریکا نے فلپائن تے گوام د‏‏ی ہسپانوی کالونیاں اُتے وی قبضہ کيتا۔ <ref>Raymond Carr, ''Spain, 1808–1975'' (2nd ed., 1982) pp 101–05, 122–23, 143–46, 306–09, 379–88</ref> اگرچہ اس وچ حالے وی [[سلطنت ہسپانیہ|شمالی افریقہ تے استوائی گنی وچ نوآبادیات‏ی]] قبضہ باقی سی ، لیکن بین الاقوامی امور وچ اسپین دا کردار بنیادی طور اُتے ختم ہوچکيا سی۔ === یونانی آزادی: 1821–1833 === [[فائل:Navarino.jpg|thumb|300x300px| ناوارینو (1827) وچ اتحادی فتح ]] [[یونانی جنگ آزادی]] 1820 د‏‏ی دہائی وچ سب تو‏ں وڈا فوجی تنازعہ سی۔ عظیم طاقتاں نے یونانیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اوہ نئيں چاہندا سی کہ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوئے۔ یونان ابتدا وچ عثمانی سلطنت دے تحت اک خودمختار ریاست سی ، لیکن 1832 تک ، [[قسطنطنیہ دا معاہدہ (1832)|قسطنطنیہ دے معاہدے وچ ]] ، اسنو‏ں مکمل طور اُتے آزاد مملکت دے طور اُتے تسلیم کرلیا گیا سی۔ <ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 44–57.</ref> کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد یونانی باغی داخلی تنازعات دا شکار ہوگئے۔ عثمانیاں نے ، مصر د‏‏ی وڈی مدد تو‏ں ، اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل ڈالیا تے یونانیاں نو‏‏ں سخت سزا دی۔ یورپ وچ انسانیت سوز خدشےآں مشتعل ہوگئے ، جداں کہ انگریزی دے شاعر [[لارڈ بائرن]] نے ٹائپ کيتا سی۔ تن عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت دا تناظر ، عثمانی سلطنت دے خاتمے اُتے روس د‏‏ی طویل عرصے تو‏ں توسیع سی۔ اُتے ، خطے وچ روس دے عزائم نو‏‏ں دوسری یورپی طاقتاں نے اک وڈے جیوسٹریٹجک خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔ آسٹریا نو‏‏ں خدشہ سی کہ سلطنت عثمانیہ دے ٹُٹ جانے تو‏ں اس د‏ی جنوبی سرحداں غیر مستحکم ہوجاواں گی۔ روس نے ساتھی آرتھوڈوکس عیسائی یونانیاں د‏‏ی شدید جذبات‏ی حمایت کيتی۔ انگریزاں نو‏‏ں یونانیاں دے لئی بھر پور عوامی حمایت تو‏ں متاثر کيتا گیا۔ یونانیاں د‏‏ی حمایت وچ یکطرفہ روسی کارروائی دے خوف تو‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے مشترکہ مداخلت دے ذریعہ روس نو‏‏ں پابند سلاسل کيتا جس دا مقصد روس اُتے چیکنگ دے طور اُتے عثمانی علاقائی سالمیت دے تحفظ دے دوران یونانی خودمختاری نو‏‏ں محفوظ بنانا ا‏‏ے۔ <ref>Henry Kissinger. ''A world restored: Metternich, Castlereagh, and the problems of peace, 1812–22'' (1957) pp. 286–311.</ref><ref>Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 637–64.</ref> طاقتاں نے [[معاہدہ لندن (1827)|معاہدہ لندن (1827) دے ذریعے]] ، عثمانی حکومت نو‏‏ں سلطنت دے اندر یونانیاں نو‏‏ں خودمختاری دینے اُتے مجبور کرنے تے بحریہ دے دستہ اسکواڈرن نو‏‏ں اپنی پالیسی اُتے عمل درآمد دے لئی یونان بھیج دتا۔ <ref>Paul Hayes, ''Modern British Foreign Policy: The nineteenth century, 1814–80'' (1975) pp. 155–73.</ref> [[جنگ نوارینو]] وچ فیصلہ کن اتحادی بحریہ د‏‏ی فتح نے عثمانیاں تے انہاں دے مصری اتحادیاں د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں توڑیا۔ فتح نے نوبھدی ہوئی [[جمہوریہ یونان اول|یونانی جمہوریہ]] نو‏‏ں خاتمے تو‏ں بچایا۔ لیکن اس دے لئی روس نو‏‏ں دو تے فوجی مداخلتاں د‏‏ی ضرورت سی ، روس نے سن [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|1828–29 د‏‏ی روس-ترکی جنگ کيت‏ی]] شکل وچ تے اک فرانسیسی مہم جوئی دے ذریعہ [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|پیلوپنیسی]] نو‏‏ں وسطی تے جنوبی یونان تو‏ں عثمانی فوجاں دے انخلا اُتے مجبور کرنے تے آخر کار یونانی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی .<ref>Douglas Dakin, ''Greek Struggle for Independence: 1821–1833'' (University of California Press, 1973).</ref> == سفر ، تجارت تے مواصلات == {{پانوراما|image=File:The Lusitania at end of record voyage 1907 LC-USZ62-64956.jpg|height=220|caption=آر ایم ایس لوزیٹانیا 1907 وچ انگلینڈ دے لیورپول تو‏ں نیو یارک پہنچ رہیا سی۔ اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تک ٹرانس سمندری سفر دے بنیادی ذرائع دے طور اُتے ، سمندری لائنراں نے تاجراں ، تارکین وطن تے سیاحاں د‏‏ی سفری ضروریات نو‏‏ں نبھایا سی۔}} طویل فاصلاندی سفر تے مواصلات وچ ڈرامائی طور اُتے بہتری آنے دے نال ہی دنیا بہت چھوٹی ہوگئی۔ ہر دہائی وچ زیادہ جہاز ، زیادہ طے شدہ منزلاں ، تیز سفر ، تے مسافراں دے لئی کم کرایے تے تجارت دے لئی ارزاں نرخ سن ۔ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے بین الاقوامی تنظیم نو‏‏ں سہولت ملی۔ <ref>Douglass North, "[https://ideas.repec.org/a/cup/jechis/v18y1958i04p537-555_10.html Ocean Freight Rates and Economic Development 1730–1913]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 537–55.</ref> === سفر === [[فائل:Hornetclippership.jpg|thumb| ''ہارنیٹ'' – 1850 د‏‏ی دہائی دا اک امریکی کلپر جہاز ]] پانی دے اندر ٹیلی گراف د‏‏ی کیبلز نے 1860 د‏‏ی دہائی تک دنیا د‏‏ی وڈی تجارتی ملکاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ <ref>Daniel R. Headrick and Pascal Griset. "[https://www.jstor.org/stable/3116386 Submarine telegraph cables: Business and politics, 1838–1939]". ''Business History Review'' 75#3 (2001): 543–78.</ref> سامان بردار بحری جہاز سست سن ۔ مورخین دا اندازہ اے کہ بحیرہ روم دے تمام سفر دے دوران فلسطین جانے والی اوسطا رفتار صرف 2.8 گرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Carlo Beltrame, ed.|title=Boats, Ships and Shipyards: Proceedings of the Ninth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Venice 2000|url=https://books.google.com/books?id=0fazDgAAQBAJ&pg=PA203|year=2016|page=203|isbn=978-1-78570-464-2}}</ref> مسافر بردار جہازاں نے کارگو اسپیس د‏‏ی قربانی دے ک‏ے زیادہ تیز رفتار حاصل کرلئی- جہاز رانی دے جہاز دے ریکارڈ کلپر نے رکھے سن ، جو 1843–1869 دے عہد دا اک بہت ہی تیز جہاز رانی والا جہاز سی۔ کترے انہاں د‏‏ی لمبائی دے لئی تنگ سن ، محدود بلک فریٹ لے جاسکدے سن ، جو 19 ويں صدی دے بعد دے معیارات دے مطابق چھوٹا سی ، تے اس دا کُل ساحل دا اک وڈا علاقہ سی۔ انہاں د‏‏ی اوسط رفتار چھ گرہ سی تے انہاں نے کیلیفورنیا دے دوران ، بنیادی طور اُتے مشرق وچ برطانیہ تے اس د‏ی کالونیاں دے وچکار تجارتی رستےآں ، ٹرانس ایٹلانٹک تجارت وچ ، تے نیویارک تو‏ں سان فرانسسکو دے راستے دے [[راس ہورن|کیپ ہورن وچ ]] ، مسافراں نو‏‏ں لے لیا۔ گولڈ رش <ref>Carl C. Cutler, ''Greyhounds of the Sea: The Story of the American Clipper Ship'' (1984).</ref> تیزی تو‏ں بھاپ تو‏ں چلنے والا ، آہنی ہل والا سمندری لائنر 1850 تو‏ں لے ک‏ے 1950 ء تک مسافراں د‏‏ی آمدورفت دا اک غالب طریقہ بن گیا۔ اس وچ کوئلہ استعمال کيتا جاندا سی تے اسنو‏ں کوئلے دے بوہت سارے اسٹیشناں د‏‏ی ضرورت سی۔ 1900 دے بعد تیل مطلوبہ ایندھن بن گیا تے اسنو‏ں بار بار ایندھن بھرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ === آوا جائی === 18 ويں صدی وچ سمندری ٹریفک اُتے مال د‏‏ی ڑلائ د‏‏ی شرح مستحکم رہی تے کم ہوک‏ے 1840 ہوگئی ، تے فیر تیزی تو‏ں تھلے جانے والی چھلانگ شروع ہوگئی۔ برطانیہ دا غلبہ عالمی برآمدات وچ رہیا ، تے 1840 تو‏ں 1910 تک برطانوی مال د‏‏ی ڑلائ دے لئی شرح 70 فیصد گر گئی۔ <ref>Joel Mokyr, ''The Oxford Encyclopedia of Economic History'' (2003) 3:366</ref> سوئز نہر نے لندن تو‏ں ہندوستان جانے والے جہاز دے وقت نو‏‏ں تیسری کمی کردتی جدو‏ں ایہ 1869 وچ کھولیا گیا۔ اک ہی جہاز اک سال وچ زیادہ سفر کرسکدے نيں ، لہذا ایہ ہر سال کم معاوضہ لے سکدا اے تے زیادہ سامان لے سکدا ا‏‏ے۔ <ref>Daniel R. Headrick, ''The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism, 1850–1940'' (1988) pp. 18–49</ref><ref>Max E. Fletcher, "[https://www.jstor.org/stable/2114548 The Suez Canal and World Shipping, 1869–1914]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 556–73.</ref> تکنیکی جدت طرازی مستحکم سی۔ وسط صدی وچ لکڑی د‏‏ی جگہ لوہے دے ہولاں نے۔ 1870 دے بعد ، اسٹیل نے لوہے د‏‏ی جگہ لے لئی۔ بھاپ دے انجناں نو‏‏ں سیل د‏‏ی جگہ لینے وچ زیادہ وقت لگا۔ <ref>Gerald S. Graham, "[https://www.jstor.org/stable/2591532 The Ascendancy of the Sailing Ship 1850–1885]". ''Economic History Review'' (1956) 9#1 pp: 74–88.</ref> مندرجہ بالا تصویر وچ ''لوسیتیانہ کے'' پار جہاز رانی جہاز نوٹ کرن۔ ہويا مفت سی ، تے جہاز نو‏‏ں 2-3 گانٹھاں اُتے منتقل کرسکدا سی ، جدو‏ں تک کہ اس دا نہ کيتا جائے۔ کوئلہ مہنگا سی تے راستے وچ کوئلہ سازی دے مطلوبہ تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ اک عام حل ایہ سی کہ مرچنٹ جہاز زیادہ تر اپنے جہازاں اُتے انحصار کردا اے ، تے صرف بھاپ دے انجنہاں نو‏ں بیک اپ دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=William Bernstein|title=A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World|url=https://books.google.com/books?id=fvs_46NkiMwC&pg=PT338|year=2009|publisher=Grove/Atlantic|pages=326–28|access-date=2016-02-24|isbn=978-1-55584-843-9}}</ref> پہلے بھاپ انجن بہت غیر موثر سن ، کوئلے دا بہت وڈا استعمال کردے ہوئے۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ سمندری سفر دے لئی ، کارگو د‏‏ی نصف جگہ کوئلہ نو‏‏ں دے دتی گئی سی۔ جنگی جہازاں دے لئی ایہ مسئلہ خاص طور اُتے شدید سی ، کیونجے کوئلے دے استعمال تو‏ں انہاں د‏‏ی جنگی رینج سختی تو‏ں محدود سی۔ صرف برطانوی سلطنت دے پاس کوئلےنگ اسٹیشناں دا اک ایسا نیٹ ورک موجود سی جو رائل نیوی دے لئی عالمی دائرہ کار د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Craig L. Symonds|last2=William J. Clipson|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=https://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&pg=PA72|year=2001|publisher=Naval Institute Press|pages=72–74|isbn=978-1-55750-984-0}}</ref> مستحکم بہتری نے اعلیٰ طاقت والے کمپاؤنڈ انجن دتے جو زیادہ کارآمد سن ۔ بوائیلرز تے پسٹن اسٹیل تو‏ں بنے سن ، جو لوہے تو‏ں کدرے زیادہ دباؤ نو‏‏ں سنبھال سکدے سن ۔ ایہ سب تو‏ں پہلے اعلیٰ ترجیحی سامان ، جداں میل تے مسافراں دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>Ramon Knauerhase, "[https://www.jstor.org/stable/2116465 The Compound Steam Engine and Productivity Changes in the German Merchant Marine Fleet, 1871–1887]". ''Journal of Economic History'' (1968) 28#3 pp: 390–403.</ref> 1907 دے آس پاس [[بھاپ ٹربائن|بھاپ ٹربائن انجنہاں د‏‏ی]] آمد نے ڈرامائی انداز وچ کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے 1910 دے بعد تیل دے بڑھدے ہوئے استعمال دا مطلب ایہ سی کہ کارگو د‏‏ی کم جگہ نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی وقف کرنا پيا۔ ☃☃ === مواصلات === 1850 د‏‏ی دہائی تک ، ریلوے تے ٹیلی گراف لائناں نے مغربی یورپ دے اندر تمام وڈے شہراں دے نال نال ریاستہائے متحدہ دے اندر موجود شہراں نو‏‏ں وی جوڑ دتا۔ سفر د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں بوہت گھٹ کرنے دے بجائے ، ٹیلی گراف نے سفر دا منصوبہ بنانا آسان بنا دتا تے لمبی دوری د‏‏ی سست میل خدمت نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>Tom Standage, "The Victorian Internet: the remarkable story of the telegraph and the nineteenth century's online pioneers". (1998).</ref> سب میرین کیبلاں نو‏‏ں ٹیلی گراف دے ذریعے براعظماں تو‏ں جوڑنے دے لئی بچھایا گیا سی ، جو 1860 د‏‏ی دہائی تک حقیقت سی۔ <ref>Jill Hills, ''The struggle for control of global communication: The formative century'' (2002).</ref><ref>Simone Müller, "The Transatlantic Telegraphs and the 'Class of 1866'—the Formative Years of Transnational Networks in Telegraphic Space, 1858–1884/89". ''Historical Social Research/Historische Sozialforschung ''(2010): 237–59.</ref><ref>Daniel R. Headrick, ''The Invisible Weapon: Telecommunications and International Politics, 1851–1945'' (1991) pp. 11–49</ref> == 1830–1850 د‏‏ی دہائی == برطانیہ سب تو‏ں اہ‏م طاقت دے طور اُتے جاری رہیا ، اس دے بعد روس ، فرانس ، پروشیا تے آسٹریا دا نمبر رہیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا ، سائز ، آبادی تے معاشی طاقت وچ تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی سی ، خاص طور اُتے 1848 وچ میکسیکو د‏‏ی شکست دے بعد۔ بصورت ہور اس نے بین الاقوامی الجھاں تو‏ں اجتناب کيتا کیونجے غلامی دا معاملہ حد تو‏ں زیادہ تفرقہ انگیز ہُندا چلا گیا۔ [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] (1853–1856) سب تو‏ں اہ‏م جنگ سی ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اس تو‏ں نظام دے استحکا‏م وچ خلل پيا۔ برطانیہ نے اپنا نوآبادیات‏ی نظام خصوصا ہندوستان وچ مضبوط کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نے ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ روس نے جنوب (فارس د‏‏ی طرف) تے مشرق (سائبیریا وچ ) اپنی توسیع جاری رکھی۔ عثمانی سلطنت مستقل طور اُتے کمزور ہوگئی تے اس نے بلقان دے کچھ حصےآں وچ اپنا کنٹرول یونان تے سربیا د‏‏ی نويں ریاستاں تو‏ں کھو دتا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2010)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 101–22.</ref> 1839 وچ دستخط شدہ لندن دے معاہدے وچ ، عظیم طاقتاں نے بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی ضمانت دی۔ جرمنی نے اسنو‏ں "کاغذ دا کھرپيا" قرار دتا تے 1914 وچ حملے دے ذریعہ اس د‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جس دے بعد برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=[[Isabel Hull|Hull]]|first=[[Isabel Hull|Isabel V.]]|title=A Scrap of Paper: Breaking and Making International Law during the Great War|url=https://books.google.com/books?id=67xfAwAAQBAJ&pg=PA17|year=2014|publisher=Cornell University Press|page=17|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-8014-7064-6}}</ref> === برطانوی پالیسیاں === کارن لاز نامی اشیائے خوردونوش د‏‏ی درآمدات اُتے محصولات د‏‏ی 1846 وچ منسوخی اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جس نے 20 واں صدی وچ برطانیہ د‏‏ی قومی پالیسی نو‏‏ں آزادانہ تجارت دا باعث بنیا۔ منسوخی زرعی مفادات دے تحفظ دے خلاف "مانچسٹر اسکول" دے صنعتی مفادات دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ <ref>W. H. Chaloner. "The Anti-Corn Law League". ''History Today'' (1968) 18#3 pp. 196–204.</ref> 1830 تو‏ں 1865 تک ، کچھ رکاوٹاں دے نال لارڈ پامسٹن نے برطانوی خارجہ پالیسی مرتب کيتی۔ اس دے چھ اہ‏م اہداف سن جنہاں دا انہاں نے تعاقب کيتا: پہلے جدو‏ں وی انھاں خطرہ لگدا اے برطانوی مفادات دا دفاع کيتا تے بیرون ملک برطانیہ دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ دوسرا اوہ معاشرے دے تمام طبقات تو‏ں عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی میڈیا نو‏‏ں استعمال کرنے وچ ماسٹر سی۔ تیسرا اس نے 1832 دے اصلاحات ایکٹ دے ماڈل دے نال نال برطانیہ د‏‏ی طرح آئینی لبرل حکومتاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں فروغ دتا۔ لہذا اس نے فرانس (1830) تے یونان (1843) د‏‏ی طرح آزاد خیال انقلابات دا خیرمقدم کيتا۔ چوتھا اس نے برطانوی قوم پرستی نو‏‏ں فروغ دتا ، 1830 دے بیلجئیم بغاوت تے 1859 دے اطالوی اتحاد دے طور اُتے اپنی قوم دے لئی فائدے تلاش کيتا۔ انہاں نے جنگاں تو‏ں گریز کيتا ، تے صرف اک چھوٹی سی برطانوی فوج دے نال کم کيتا۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ امن نو‏‏ں فروغ دینے دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ کسی وی ملک بالخصوص فرانس یا روس نو‏‏ں یوروپ اُتے غلبہ پانے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دا توازن برقرار رکھنا ا‏‏ے۔ <ref>Norman Lowe, ''Mastering Modern British History'' (3rd ed. 1998) p. 111.</ref><ref>Muriel E. Chamberlain, ''British foreign policy in the age of Palmerston'' (1980).</ref> پامیرسٹن نے طاقت دے توازن دے لئی جدو‏ں ضروری ہويا تاں فرانس دے نال تعاون کيتا ، لیکن کسی تو‏ں مستقل اتحاد نئيں کيتا۔ اس نے روس تے آسٹریا ورگی مطلق العنان قوماں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے لبرل حکومتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اوہ بین الاقوامی نظام وچ زیادہ استحکا‏م دا باعث بنے۔ اُتے ، اس نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی کیونجے اس نے روسی توسیع نو‏‏ں روک دتا سی۔ <ref>David Brown. "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865". ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp. 675–92.</ref> پامیرسٹن د‏‏ی اہمیت وچ دوسرا نمبر لارڈ آبرڈین سی ، جو اک سفارت کار ، وزیر خارجہ تے وزیر اعظم سی۔ کریمیائی جنگ کيت‏ی شکست تو‏ں پہلے جو اس نے اپنے کیریئر نو‏‏ں ختم کيتا سی ، اس نے 1813–1814 وچ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحاد تے مالی اعانت اُتے گل گل کردے ہوئے نپولین د‏‏ی شکست دا باعث بننے اُتے متعدد سفارتی فتح حاصل کيتی۔ پیرس وچ اس نے نويں بحال شدہ بوربن حکومت دے نال تعلقات معمول اُتے لیائے تے اپنی حکومت نو‏‏ں باور کرایا کہ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ویانا وچ اپنے دوستاں کلیمینس وان میٹرنچ تے پیرس وچ فرانسوائس گائزوٹ جداں اعلیٰ یوروپی سفارتکاراں دے نال چنگا کم کيتا۔ انہاں نے یونان ، پرتگال تے بیلجیئم وچ ہونے والی مقامی جنگاں جداں اہ‏م امور اُتے برطانیہ نو‏‏ں کانٹنےنٹل ڈپلومیسی دے مرکز وچ لیایا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال ابھرتی ہوئی پریشانیاں دا خاتمہ مائن وچ سرحدی تنازعہ اُتے سمجھوتہ کردے کیہ گیا جس نے بیشتر اراضی امریکیو‏ں نو‏ں دتی لیکن کینیڈا نو‏‏ں اک گرم پانی دے بندرگاہ تو‏ں اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اک اہ‏م لنک دتا۔ <ref>Wilbur Devereux Jones. "Lord Ashburton and the Maine Boundary Negotiations". ''Mississippi Valley Historical Review'' 40.3 (1953): 477–90.</ref> اس عمل وچ ہانگ کانگ دا کنٹرول حاصل کرنے ، چین دے خلاف [[افیونی جنگاں|افیون دیاں جنگاں]] جیتنے وچ ایبرڈین نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>Robert Eccleshall and Graham S. Walker, eds. ''Biographical dictionary of British prime ministers'' (1998) pp. 167–74.</ref><ref>R. W. Seton-Watson. ''Britain in Europe: 1789–1914'' (1937) pp. 129–48, 223–41, 688.</ref> === بیلجیئم دا انقلاب === [[فائل:Wappers - Episodes from September Days 1830 on the Place de l’Hôtel de Ville in Brussels.JPG|thumb|300x300px| ''1830 دے بیلجیئم دے انقلاب دا قسط'' ، گوستاف واپرس (1834) ]] 1830 وچ کیتھولک بیلجئینیاں نے ہالینڈ د‏‏ی [[بلجئیم|برطانیہ سے]] علیحدگی اختیار کيتی [[بلجئیم|اور بیلجیم دی]] اک آزاد [[بلجئیم|ریاست]] قائم کيتی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 33–36.</ref> اوہ پروٹسٹنٹ ازم د‏‏ی طرف ڈچ دے بادشاہ د‏‏ی طرفداری تے فرانسیسی بولی تو‏ں اس دے ناپسندیدگی نو‏‏ں قبول نئيں کرسک‏‏ے۔ آؤٹ اسپیکن لبرلز کنگ ولیم اول د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں حقیر سمجھدے سن ۔ محنت کش طبقاں وچ بے روزگاری تے صنعتی بدامنی د‏‏ی سطح بہت زیادہ سی۔ ایتھ‏ے چھوٹے پیمانے اُتے لڑائی ہوئی لیکن نیدرلینڈ د‏‏ی جانب تو‏ں آخر کار شکست نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ کئی سال لگے۔ 1839 وچ ڈچ نے [[معاہدہ لندن (1839)|لندن دے معاہدے]] اُتے دستخط کرکے بیلجیئم د‏‏ی آزادی قبول کيتی۔ وڈی طاقتاں نے بیلجئیم د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>E. H. Kossmann, ''The Low Countries 1780–1940'' (1978) pp. 151–54</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics 1763–1848'' (1994) pp. 671–91</ref> === 1848 دے انقلابات === [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] انقلابات 1848 وچ پورے یورپ وچ غیر منظم سیاسی بغاوتاں دا اک سلسلہ سی۔ انہاں نے رجعت پسند بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ یورپی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وسیع انقلابی لہر سی۔ ایہ بیشتر یورپ تک پہنچیا ، لیکن اس تو‏ں کدرے کم امریکا ، برطانیہ تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے حال ہی وچ لبرل ازم قائم ہويا سی۔ اُتے ، خاص طور اُتے روسی مدد تو‏ں ، رجعت پسند قوتاں قابض ہوگئياں تے بہت سارے باغی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ کچھ معاشرتی اصلاحات سن۔ <ref>Peter N. Stearns, ''[https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 The Revolutions of 1848] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410032931/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 |date=2008-04-10 }}'' (1974).</ref> انقلابات بنیادی طور اُتے جمہوری تے آزاد طبیعت دے حامل سن ، جس دا مقصد پرانے بادشاہت پسندانہ ڈھانچے نو‏‏ں ختم کرنا تے آزاد قوم ریاستاں تشکیل دینا سی۔ فروری وچ فرانس وچ ابتدائی انقلاب دے آغاز دے بعد ایہ انقلابات پورے یورپ وچ پھیل گئے۔ 50 تو‏ں زیادہ ملکاں متاثر ہوئے۔ لبرل خیالات اک دہائی دے لئی ہويا وچ سن تے ہر ملک دے کارکن مشترکہ گروہ تو‏ں ہٹ گئے سن ، لیکن انہاں نے نیڑےی ملکاں وچ انقلابیاں تو‏ں براہ راست روابط نئيں بنائے سن ۔ <ref>Claus Møller Jørgensen, "Transurban interconnectivities: an essay on the interpretation of the revolutions of 1848". ''European Review of History: Revue europeenne d'histoire'' 19.2 (2012): 201–27.</ref> پرانے قائم سیاسی قیادت تو‏ں وسیع پیمانے اُتے عدم اطمینان ، حکومت تے جمہوریت وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے مطالبات ، صحافت د‏‏ی آزادی دے مطالبے ، مزدور طبقے دے ہور مطالبات ، قوم پرستی د‏‏ی بغاوت ، تے قائم سرکاری افواج دے دوبارہ منظم ہونے دے کلیدی اہ‏م عوامل سن ۔ <ref>R. J. W. Evans and Hartmut Pogge von Strandmann, eds., ''The Revolutions in Europe 1848–1849'' (2000) pp. v, 4</ref> اس وقت لبرل ازم دا مطلب قانون د‏‏ی حکمرانی دے تحت آئینی ریاستاں دے ذریعہ خود مختار حکومتاں د‏‏ی جگہ لے لینا سی۔ ایہ بورژوازی دا مسلک بن گیا سی ، لیکن اوہ اقتدار وچ نئيں سن ۔ ایہ فرانس وچ مرکزی عنصر سی۔ جرمن ، اطالوی تے آسٹریا د‏‏یاں ریاستاں وچ اصل عنصر قوم پرستی سی۔ رومانوی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، قوم پرستی نے اپنے مشترکہ ماضی وچ متعدد نسلی / بولی دے گروہاں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ جرمنی تے اطالوی متعدد حکومتاں دے تحت رہندے سن تے اپنی قومی ریاست وچ متحد ہونے دا مطالبہ کردے سن ۔ [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے]] بارے وچ ، غیر ملکی حکمرانی خصوصا ہنگریاں دے ہتھو‏ں دبے ہوئے بہت ساریاں نسلاں نے اک انقلاب دے لئی جدوجہد کيتی۔ <ref>Melvin Kranzberg, [https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point "1848: A Turning Point?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411155626/https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point |date=2019-04-11 }} (1959) pp. viii–xi.</ref> اس بغاوت د‏‏ی قیادت اصلاح پسنداں ، متوسط طبقاں تے کارکناں دے عارضی اتحاد دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جو زیادہ دیر تک اکٹھے نئيں ہوئے۔ شروعات فرانس وچ ہوئی سی ، جتھ‏ے وڈے ہجوم نے بادشاہ لوئس فلپ اول نو‏‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ پورے یورپ وچ اچانک احساس ہويا کہ بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنا واقعتا. ممکن سی۔ دسیاں ہزار افراد مارے گئے ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا۔ اہ‏م پائیدار اصلاحات وچ آسٹریا تے ہنگری وچ [[سرفڈوم|سرفڈم دا]] خاتمہ ، ڈنمارک وچ [[مطلق العنان بادشاہت|مطلق العنان بادشاہت دا]] خاتمہ تے ہالینڈ وچ نمائندہ جمہوریت دا تعارف شامل سن ۔ انقلابات فرانس ، ہالینڈ ، [[جرمن کنفیڈریشن|جرمن کنفیڈریشن دی]] ریاستاں ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]] وچ سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ <ref>William L. Langer, ''[[iarchive:politicalsocialu00lang|Political and social upheaval, 1832–1852]]'' (1969) ch. 10–14.</ref> ہنگری وچ روسی فوجی مداخلت تے مضبوط روايتی اشرافیہ تے گرجا گھراں دے قائم ہونے دے نتیجے وچ رد عمل د‏‏ی طاقتاں بالآخر غالب آ گئياں۔ ایہ انقلابی لہر اچانک تے غیر متوقع سی ، جس نے روايتی قوتاں د‏‏ی تیاری نو‏‏ں تیار کرلیا۔ لیکن انقلابی وی تیار نئيں سن - انہاں دا کوئی منصوبہ نئيں سی کہ جدو‏ں اقتدار اچھالے گا تاں ایہ اچانک انہاں دے ہتھ وچ آگیا ، تے اسنو‏ں بے لگام ٹکرا دتا گیا۔ رد عمل بہت زیادہ آہستہ آہستہ آیا ، لیکن اشرافیہ دے پاس وسیع دولت ، رابطےآں دے وڈے نیٹ ورک ، بہت ساری رعایت والے مضامین تے پرانی حیثیت نو‏‏ں واپس کرنے دے ذہن وچ مخصوص مقصد دے فائدے سن ۔ <ref>Kurt Weyland. "Crafting Counterrevolution: How Reactionaries Learned to Combat Change in 1848". ''American Political Science Review'' 110.2 (2016): 215–31.</ref> === سلطنت عثمانیہ === سلطنت عثمانیہ صرف 1798–1801 ، [[مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم|مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم دے]] ذریعے نپولین جنگاں وچ شامل ہويا۔ اسنو‏ں ویانا کانفرنس وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ اس عرصے دے دوران ، سلطنت مستقل طور اُتے عسکری طور اُتے کمزور ہوگئی ، تے اس نے یورپ (یونان تو‏ں شروع ہونے والے) تے شمالی افریقہ (مصر تو‏ں شروع ہونے والے) وچ اپنا بیشتر حصہ کھو دتا۔ اس دا عظیم دشمن روس سی ، جدو‏ں کہ اس دا چیف حامی برطانیہ سی۔ <ref>Donald Quataert, ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2000).</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 69–77.</ref> جب 19 ويں صدی وچ ترقی ہوئی تاں عثمانی سلطنت عسکری تے معاشی طور اُتے کمزور ہُندی چلی گئی۔ اس نے خاص طور اُتے یورپ وچ مقامی حکومتاں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول کھو دتا۔ اس نے وڈی رقم وصول کرنا شروع د‏‏ی تے 1875 وچ دیوالیہ ہوگیا۔ برطانیہ تیزی تو‏ں اپنا چیف حلیف تے محافظ بن گیا ، ایتھ‏ے تک کہ سن 1850 د‏‏ی دہائی وچ روس دے خلاف [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] لڑنے تو‏ں اس دے زندہ رہنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ تن برطانوی رہنماواں نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ لارڈ پامارسٹن ، جو 1830–1865 دے عہد وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں طاقت دے توازن وچ اک لازمی جزو سمجھدے سن ، قسطنطنیہ دے لئی سب تو‏ں زیادہ سازگار سن ۔ 1870 د‏‏ی دہائی وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے یورپ دا اک کنسرٹ تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سلطنت د‏‏ی بقا د‏‏ی حمایت کرے۔ 1880 ء تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ لارڈ سیلسبری نے اسنو‏ں منظم انداز تو‏ں ختم کرنے اُتے غور کيتا ، تاکہ وڈی طاقتاں دے وچکار دشمنی نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902". ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43–60.</ref> افریقہ اُتے 1884 د‏‏ی برلن کانفرنس ، 1899 د‏‏ی ابھری ہوئی ہیگ کانفرنس دے علاوہ ، 1914 تو‏ں پہلے د‏‏ی آخری عظیم بین الاقوامی سیاسی سربراہ کانفرنس سی۔ گلیڈ اسٹون مصر د‏‏ی داخلی انتظامیہ ، سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات ، تے افریقہ دے افتتاح دے حوالے تو‏ں انفرادی کارروائی کيت‏‏ی بجائے اجتماعی طور اُتے وکالت کرنے وچ تنہا کھڑا سی۔ بسمارک تے لارڈ سیلسبری نے گلیڈسٹون دے مؤقف نو‏‏ں مسترد کردتا تے اتفاق رائے دے زیادہ نمائندے سن ۔ <ref>F.H. Hinsley, ed., ''New Cambridge Modern History: 1870–1898'' (1962) vol 11 pp. 38, 45, 550, 553.</ref> ==== سربیا د‏‏ی آزادی ==== [[فائل:Serbia1817.png|thumb|250x250px| 1817 وچ سربیا د‏‏ی پرنسپلٹی ]] عثمانیاں دے خلاف کامیاب بغاوت نے جدید سربیا د‏‏ی بنیاد پائی ۔ <ref>Leopold von Ranke, ''A History of Serbia and the Serbian Revolution'' (London: John Murray, 1847)</ref> سربیا انقلاب 1804 تو‏ں 1835 دے درمیان ہويا ، کیونجے ایہ علاقہ عثمانی صوبے تو‏ں آئینی بادشاہت تے جدید [[سربیا|سربیا وچ تبدیل ہويا]] ۔ اس دور دا پہلا حصہ ، 1804 تو‏ں 1815 تک ، دو مسلح بغاوتاں دے نال آزادی د‏‏ی پرتشدد جدوجہد دا نشانہ بنے۔ اس دے بعد دے دور (1815–1835) وچ ودھدی ہوئی خود مختار سربیا د‏‏ی سیاسی طاقت نو‏‏ں پرامن استحکا‏م ملیا جس دا اختتام 1830 تے 1833 وچ سربیا دے شہزادےآں دے ذریعہ موروثی حکمرانی دے حق تے نوجوان بادشاہت د‏‏ی علاقائی توسیع دے اعتراف اُتے ہويا۔ 1835 وچ پہلا تحریری آئین اپنانے نے [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] تے سرفڈم نو‏‏ں ختم کردتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306131543/http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|archivedate=6 March 2012}}</ref> تے ملک نو‏‏ں خودمختار بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Serbian_Revolution::sub::Negotiations_Legal_Status_Of_Serbia|title=Serbian Revolution: Negotiations Legal Status Of Serbia}}</ref> ==== کریمین جنگ ==== '''کریمین جنگ''' (1853–1856) اک طرف روس دے وچکار لڑی گئی تے دوسری طرف برطانیہ ، فرانس ، سارڈینیا تے سلطنت عثمانیہ دے اتحاد دے درمیان۔ روس نو‏‏ں شکست ہوئی۔ <ref>A. J. P. Taylor. "The war that would not boil". ''History Today'' (1951) 1#2 pp. 23–31.</ref><ref>Agatha Ramm, and B. H. Sumner. "The Crimean War." in J.P.T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History: Volume 10: The Zenith of European Power, 1830–1870'' (1960) pp.&nbsp;468–92, [[iarchive:in.ernet.dli.2015.110153|online]]</ref> سن 1851 وچ ، بادشاہ [[نپولین سوم|نپولین III دے]] ماتحت فرانس نے [[باب عالی|زبردستی پورٹ]] (عثمانی حکومت) نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اسنو‏ں مقدس سرزمین وچ عیسائی تھ‏‏اںو‏اں دا محافظ تسلیم کرے۔ روس نے اس دعوے د‏‏ی مذمت کيتی ، چونکہ اس نے عثمانی سلطنت دے تمام مشرقی آرتھوڈوکس عیسائیاں دا محافظ ہونے دا دعوی کيتا سی۔ فرانس نے اپنا بیڑا بحیرہ اسود نو‏‏ں بھیجیا۔ روس نے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ سن 1851 وچ ، روس نے مالڈویہ تے والاچیا دے عثمانی صوبےآں وچ فوج بھیج دی۔ برطانیہ ، جس نو‏‏ں ہن سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلامتی دا خوف اے ، نے اک بیڑا فرانسیسیاں دے نال شامل ہونے دے لئی روانہ کيتا سی۔ سفارتی کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ سلطان نے اکتوبر 1851 وچ روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ عثمانی بحری آفت دے بعد ، برطانیہ تے فرانس نے روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ بیشتر لڑائیاں جزیرہ نما کریمین وچ ہوئیاں ، جسنو‏ں آخر کار اتحادیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2011) is a standard scholarly history.</ref> [[فائل:Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg|کھبے|thumb|350x350px| کانگریس آف پیرس وچ سفارت کاراں نے سن 1856 وچ کریمین جنگ نو‏‏ں طے کيتا۔ ایڈورڈ لوئس ڈوبو د‏‏ی مصوری ]] روس نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے 30 مارچ 1856 نو‏‏ں جنگ دے خاتمے دے بعد ، [[معاہدۂ پیرس 1856ء|معاہدہ پیرس]] نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ طاقتاں نے عثمانی آزادی تے علاقائی سالمیت دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ روس نے اک چھوٹی سی زمین ترک کردتی تے عثمانی ڈومینز وچ موجود عیسائیاں دے خلاف محافظاں دے دعوے تو‏ں دستبرداری کردتی۔ روسی طاقت تے وقار نو‏‏ں اک وڈے دھچدے ميں ، بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کردتا گیا ، تے دریائے ڈینوب اُتے تجارت تے آزادی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی اک بین الاقوامی کمیشن تشکیل دتا گیا۔ مولڈویا تے والاچیا برائے ناں عثمانی حکمرانی دے تحت رہے ، لیکن انھاں آزاد دستور تے قومی اسمبلیاں دتی جاواں گی۔ <ref>Harold Temperley, "[https://www.jstor.org/stable/1871004 The Treaty of Paris of 1856 and Its Execution]", ''Journal of Modern History'' (1932) 4#3 pp. 387–414</ref> جنگی وقت دے تجارت دے نويں اصول وضع کیتے گئے سن : (1) نجی ملکیت غیر قانونی سی۔ (2) غیرجانبدار پرچم نے دشمن دے ساماناں نو‏‏ں کوربینڈ دے سوا چھپا لیا۔ (3) غیرجانبدار سامان ، سوائے نامناسب سامان ، دشمن دے جھنڈے دے تھلے گرفتاری دے لئی ذمہ دار نئيں سی۔ (4) ناکہ بندی ، قانونی ہونے دے لئی ، موثر ہونا چاہیدا۔ <ref>{{cite book|author1=A. W. Ward|author2=G. P. Gooch|title=The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919|url=https://books.google.com/books?id=zdo8AAAAIAAJ&pg=PA391|year=1970|publisher=Cambridge University Press|pages=390–91|accessdate=2016-02-24}}</ref> اس جنگ نے ریلوے ، ٹیلی گراف ، تے نرسنگ دے جدید طریقے ورگی وڈی نويں ٹیکنالوجیز متعارف کروا ک‏ے جنگ نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد کيتی۔ طویل عرصے وچ جنگ روسی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ اک اہ‏م موڑ دا نشان بنیا۔ روس د‏‏ی فوج نے اپنی کمزوری ، اس د‏ی ناقص قیادت ، تے اس وچ جدید اسلحہ تے ٹیکنالوجی د‏‏ی کمی دا مظاہرہ کيتا۔ روس د‏‏ی کمزور معیشت اپنی فوجی مہم جوئی د‏‏ی مکمل حمایت کرنے تو‏ں قاصر سی ، لہذا مستقب‏‏ل وچ اس نے اپنی توجہ وسطی ایشیاء دے زیادہ کمزور مسلم علاقےآں د‏‏ی طرف پھیر دتی تے یوروپ نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا۔ روسی دانشوراں نے حکومت تے معاشرتی نظام وچ بنیادی اصلاح دا مطالبہ کرنے دے لئی ذلت آمیز شکست نو‏‏ں استعمال کيتا۔ جنگ نے روس تے آسٹریا دوناں نو‏ں کمزور کردتا ، لہذا اوہ استحکا‏م نو‏‏ں ہور فروغ نئيں دے سک‏‏ے۔ اس تو‏ں نپولین III ، کیور (اٹلی وچ ) تے [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] (جرمنی وچ ) دے لئی 1860 د‏‏ی دہائی وچ یورپ نو‏‏ں نويں شکل دینے والی جنگاں دا اک سلسلہ شروع کرنے دا راستہ کھل گیا۔ <ref>Stephen J. Lee, ''Aspects of European History 1789–1980'' (2001) pp. 67–74</ref><ref>Robert F. Trager, "Long-term consequences of aggressive diplomacy: European relations after Austrian Crimean War threats." ''Security Studies'' 21.2 (2012): 232–65. [http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307202651/http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf |date=2021-03-07 }}</ref> ==== مولڈویا تے والاچیا ==== [[فائل:Rom1793-1812.png|thumb|250x250px| 1812 وچ مولڈویا ، والاچیا تے ٹرانسلوانیا۔ 1859 وچ مولڈویا تے والچیا نے رومانیہ تشکیل دتا ، تے 1918 وچ ٹرانسلوینیا حاصل کيتا۔ ]] وڈے پیمانے اُتے پر امن منتقلی دے بعد ، مولڈویا تے [[افلاق|والاچیا دے]] عثمانی صوبےآں نے آہستہ آہستہ توڑ پھوڑ د‏‏ی ، 1859 تک موثر خود مختاری حاصل کيتی ، تے آخر کار 1878 وچ باضابطہ طور اُتے اک آزاد قوم د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی- ایہ دونے صوبے طویل عرصے تو‏ں عثمانی دے زیر اقتدار سن ، لیکن روس تے آسٹریا دونے وی انھاں چاہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انیہويں صدی وچ اس خطے نو‏‏ں تنازعات دا مقام بنا دتا گیا۔ آبادی وڈے پیمانے اُتے مذہب دے لحاظ تو‏ں قدامت پسند سی تے رومانیہ د‏‏ی بولی بولدی سی ، لیکن بہت ساری اقلیدیاں سن ، جداں یہودی تے یونانی۔ انہاں صوبےآں اُتے 1829 وچ [[معاہدۂ ادرنہ|ایڈرینپل دے معاہدے دے]] بعد روس نے قبضہ کيتا سی۔ روسی تے ترک فوج نے مل ک‏ے 1848 دے والچیان انقلاب نو‏‏ں دبانے دے لئی۔ کریمین جنگ دے دوران آسٹریا نے اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ آبادی نے تاریخی ، ثقافتی تے نسلی رابطےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اتحاد دا فیصلہ کيتا۔ اس نے 1859 وچ الیگزینڈرو ایون کوزا دے متحدہ حکومت دے مولڈاویہ تے والاچیا (1862 وچ ''رومانیہ'' دا ناں بدل دتا گیا) دے شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخابات دے دوہرے انتخابات دے بعد عمل درآمد کيتا۔ <ref>Keith M. Hitchins, ''[https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 The Romanians, 1774–1866] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326124244/https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 |date=2020-03-26 }}'' (1996).</ref> روسی کفالت دے نال ، رومانیہ 1878 وچ باضابطہ طور اُتے آزاد ہويا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''Russia and the formation of the Romanian National State 1821–1878'' (1984).</ref> اس نے اپنی توجہ [[مملکت ہنگری|ہنگری دا]] تاریخی خطہ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] اُتے مرکوز د‏‏ی جس وچ لگ بھگ ویہہ لکھ رومانیہ ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار جدو‏ں پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ ہويا ، رومانیہ نے ٹرانسلوینیہ حاصل کرلیا۔ <ref>Keith Hitchins, ''[https://www.questia.com/library/3012812/rumania-1866-1947 Rumania, 1866–1947]'' (1994) pp. 11–54, 281.</ref> == 1860–1871: قوم پرستی تے اتحاد == انیہويں صدی دے اوائل تے وسط وچ قوم پرستی د‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ، ايس‏ے بولی تے مذہبی ورثے وچ شریک لوکاں وچ ثقافتی شناخت دا ادراک شامل سی۔ ایہ قائم شدہ ملکاں وچ مضبوط سی ، تے ایہ جرمنی ، آئرش ، اطالوی ، یونانی ، تے جنوب مشرقی یوروپ دے سلاوی عوام تو‏ں زیادہ اتحاد یا آزادی دے مطالبے دے لئی اک طاقتور قوت سی۔ برطانیہ تے فرانس ورگی آزاد قوماں وچ وی قوم پرستی دا مضبوط احساس بڑھدا گیا۔ انگریزی مورخ جے پی ٹی بیوری دا استدلال اے: : 1830 تے 1870 دے درمیان اس طرح قوم پرستی نے بہت زیادہ کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے عظیم ادب د‏‏ی تحریک دتی ، اسکالرشپ نو‏‏ں تیز کيتا تے ہیروز د‏‏ی پرورش کيتی۔ اس نے متحد ہونے تے تقسیم کرنے د‏‏ی طاقت دوناں نو‏ں ظاہر کردتی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں جرمنی تے اٹلی وچ سیاسی تعمیر تے استحکا‏م د‏‏ی عظیم کارنامے برآمد ہوئے ؛ لیکن ایہ عثمانی تے ہیبسبرگ سلطنتاں دے لئی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ واضح خطرہ سی ، جو بنیادی طور اُتے کثیر الملکی سی۔ یوروپی سبھیاچار نو‏‏ں بوہت گھٹ جانے جانے والے یا فراموش لوکاں د‏‏ی نويں بولی تو‏ں دتی جانے والی شراکت تو‏ں تقویت ملی اے ، لیکن ايس‏ے وقت اس طرح د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے خراب کردتا گیا۔ ہور برآں ، قوم پرستی دے تقویت پائے جانے والے عداوتاں نے نہ صرف جنگاں ، بیچینیاں تے مقامی منافرتاں دا باعث بنا سی - ^ انہاں نے نامزد عیسائی یورپ وچ نويں روحانی تفرقہ پیدا کيتا سی یا پیدا کيتا سی۔ <ref>J. P. T. Bury. "[https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up Nationality and nationalism]". In J. P. T. Bury, ed., ''New Cambridge Modern History: vol X The Zenith of European Power 1830–70'' (1960) 213–245 at p. 245.</ref> === برطانیہ عظمی === سن 1859 وچ ، اک ہور مختصر المیعاد کنزرویٹو حکومت دے بعد ، وزیر اعظم لارڈ پامارسٹن تے ارل رسل نے اپنے اختلافات پیدا کردتے ، تے رسل نے پلمرسن د‏‏ی نويں کابینہ وچ سکریٹری خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ پہلی حقیقی لبرل کابینہ سی۔ ایہ دور [[اٹلی دا اتحاد|یکجہت‏ی اٹلی]] ، <ref>Derek Beales, ''England and Italy, 1859–60'' (1961).</ref> [[امریکی خانہ جنگی د‏‏ی ڈپلومیسی|امریکن خانہ جنگی]] ، <ref>Niels Eichhorn. "The Intervention Crisis of 1862: A British Diplomatic Dilemma?" ''American Nineteenth Century History'' 15.3 (2014): 287–310.</ref> تے ڈنمارک تے جرمن ریاستاں دے وچکار [[شلسویگ-ہولشتائن|سکلیسوگ ہولسٹین]] دے خلاف 1864 د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، دنیا وچ اک خاص طور اُتے واقعی سی۔ <ref>Keith A. P. Sandiford. ''Great Britain and the Schleswig-Holstein question, 1848–64: a study in diplomacy, politics, and public opinion'' (1975).</ref> رسل تے پاممرسن نو‏‏ں امریکی خانہ جنگی وچ کنفیڈری دے شانہ بشانہ مداخلت دا لالچ دتا گیا ، لیکن انہاں نے ہر معاملے وچ برطانیہ نو‏‏ں غیرجانبدار رکھیا۔ <ref>Paul H. Scherer. "Partner or Puppet? Lord John Russell at the Foreign Office, 1859–1862". ''Albion'' 19#3 (1987): 347–371.</ref> === فرانس === [[فائل:Yvon Bataille de Solferino Compiegne.jpg|thumb|250x250px| سولپرینو د‏‏ی لڑائی وچ فرانسیسی افواج دے نال نپولین III ، جس نے اٹلی تو‏ں آسٹریا د‏‏ی واپسی نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ ]] پرامن حکومت دے 1852 وچ انہاں دے وعدےآں دے باوجود ، [[نپولین سوم|نپولین III]] امور خارجہ وچ شان و شوکت دے لالچاں دا مقابلہ نئيں کرسکیا۔ <ref>John B. Wolf, ''France: 1814–1919'' (2nd ed. 1963) 302-348</ref> اوہ ویژنری ، پراسرار تے خفیہ سی۔ اس دا عملہ اک ناقص سی ، تے اوہ اپنے گھریلو مددگاراں دے پِچھے چلدا رہیا۔ آخر وچ اوہ بطور سفارتکار نااہل سی۔ <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Ambition, love and politics'' (1973) pp. 558–560</ref> 1851 وچ برطانیہ اُتے حملے دے اک مختصر خطرہ دے بعد ، فرانس تے برطانیہ نے 1850 د‏‏ی دہائی وچ کریمین جنگ وچ اتحاد دے نال ، تے 1860 وچ اک اہ‏م تجارتی معاہدہ دے نال تعاون کيتا۔ اُتے ، برطانیہ نے [[نپولین سوم|نپولین III دی]] دوسری سلطنت نو‏‏ں بڑھدے ہوئے عدم اعتماد دے نال دیکھیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں شہنشاہ نے اپنی بحریہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ، اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا تے اک زیادہ فعال خارجہ پالیسی اپنائی۔ <ref>Jonathan Philip Parry. "[https://books.google.com/books?id=LkwBzKThC9EC&pg=PA157 The impact of Napoleon III on British politics, 1851–1880]". ''Transactions of the Royal Historical Society (Sixth Series)'' 11 (2001): 147–175.</ref> نپولین III نے کچھ کامیابیاں حاصل کاں: اس نے الجیریا اُتے فرانسیسی کنٹرول نو‏‏ں مستحکم کيتا ، افریقہ وچ اڈے قائم کیتے ، [[فرانسیسی ہند چین|انڈوچینا]] اُتے قبضہ شروع کيتا ، تے چین دے نال تجارت دا آغاز کيتا۔ انہاں نے [[نہر سوئز|سویز نہر]] تعمیر کرنے والی اک فرانسیسی کمپنی نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، جسنو‏ں برطانیہ روک نئيں سکدا سی۔ اُتے ، یورپ وچ ، نپولین بار بار ناکا‏م رہیا۔ 1854–1856 د‏‏ی کریمین جنگ نے کوئی فائدہ نئيں اٹھایا۔ 1859 وچ آسٹریا دے نال جنگ نے اٹلی دے اتحاد نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، تے نپولین نو‏‏ں ساوئے تے نائس دے اتحاد تو‏ں نوازیا گیا۔ 1860–61 وچ شام وچ مداخلت اُتے انگریز ناراض ہوئے۔ انہاں نے پوپ دے نال برے سلوک اُتے کیتھولک نو‏‏ں خوفزدہ کيتا ، فیر خود نو‏‏ں الٹ کردتا تے گھر وچ موجود خاندانی لبرلز تے اس دے سابقہ اطالوی اتحادیاں تو‏ں ناراض ہوگئے۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں کم کردتا ، جس نے طویل عرصے وچ مدد کيت‏ی لیکن قلیل مدت وچ وڈے اسٹیٹ دے مالکان تے ٹیکسٹائل تے آئرن صنعت کاراں نو‏‏ں غصہ آیا ، جدو‏ں کہ پریشان کارکناں نو‏‏ں منظم کرنے دا باعث بنیا۔ معاملات 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہور خراب ہوئے جدو‏ں نپولین نے ریاستہائے متحدہ دے نال 1862 وچ جنگ وچ نیڑے نیڑے دھندلاہٹ پیدا کردتی ، جدو‏ں کہ 1861–1867 وچ انہاں د‏‏ی میکسیکو د‏‏ی مداخلت اک مکمل تباہی سی۔ آخر کار اوہ 1870 وچ پرشیا دے نال جنگ وچ گیا جدو‏ں آسٹریا تو‏ں وکھ ہوک‏ے تمام جرمناں دے اتحاد نو‏‏ں روکنے وچ بہت دیر ہوچکيت‏ی سی ، پرشیا د‏‏ی سربراہی وچ ۔ نپولین نے سب نو‏‏ں وکھ کردتا سی۔ آسٹریا تے اٹلی دے نال اتحاد حاصل کرنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، فرانس دا کوئی اتحادی نئيں سی تے گھر وچ ہی اس دا تکرار ہوگیا سی۔ الیساس تے لورین نو‏‏ں ہاردے ہوئے اسنو‏ں میدان جنگ وچ تباہ کن شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اے جے پی ٹیلر دو ٹوک نيں: "اس نے اک عظیم طاقت دے طور اُتے فرانس نو‏‏ں برباد کردتا"۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 171–227</ref><ref>A. J. P. Taylor. ''Europe: Grandeur and Decline'' (1967). p. 64.</ref> === اطالوی اتحاد === [[فائل:Italian-unification.gif|thumb|250x250px| 1829 تے 1871 دے درمیان اطالوی اتحاد دے مراحل ]] ''رسورگیمینو'' 1848 ء تو‏ں 1871 ء تک دا دور سی جس نے شمال وچ آسٹریا دے ہیبسبرگ تے جنوب وچ [[خاندان بوربن|ہسپانوی بوربن]] تو‏ں اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی کامیابی دا حصول دیکھیا جس نے قومی اتحاد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ پیڈمونٹ (جسنو‏ں [[مملکت ساردینیا|بادشاہی سرڈینیا]] کہیا جاندا اے ) نے برتری حاصل کيتی تے اٹلی د‏‏ی نويں قوم اُتے اپنا آئینی نظام مسلط کردتا۔ <ref>Martin Collier. ''Italian Unification 1820–71'' (2003).</ref><ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp. 99–125</ref><ref>R. B. Mowat, ''[https://archive.org/stream/historyofeuropea00mowauoft#page/n10/mode/1up pp 115-63 A history of European diplomacy, 1815–1914]'' (1922)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 123–146</ref> پوپسی نے اتحاد دے خلاف مزاحمت دے لئی فرانسیسی حمایت حاصل کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ پوپل ریاستاں دا اقتدار چھڈنے تو‏ں چرچ کمزور ہوجائے گا تے لبرلز نو‏‏ں قدامت پسند کیتھولک اُتے غلبہ حاصل ہوئے جائے گا۔ نو متحدہ اٹلی نو‏‏ں چھیويں وڈی طاقت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wfvOBAAAQBAJ&pg=PA49&dq=ITALY+SIXTH+GREAT+POWER+OF+EUROPE#v=onepage|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|series=Routledge Revivals|year=2014|first=Gianni|last=Toniolo|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56954-1|page=49}}</ref> [[امریکی خانہ جنگی]] (1861–1865) دے دوران ، جنوبی غلام ریاستاں نے یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک آزاد ملک ، ریاستہائے متحدہ امریکا قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شمالی امریکی قوم پرستی دے اس تنازعہ نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ، تے یونین د‏‏ی بحالی دے لئی جدوجہد کريں گا۔ <ref>Don H. Doyle, ''The Cause of All Nations: An International History of the American Civil War'' (2017).</ref> برطانوی تے فرانسیسی بزرگ رہنماواں نے امریکی جمہوریہ نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے ناپسند کيتا تے زیادہ امیرا کنفیڈریسی دے حامی سن ۔ یورپین ٹیکسٹائل ملاں دے لئی روئی دا جنوب دا سب تو‏ں وڈا وسیلہ وی سی۔ کنفیڈریسی دا مقصد برطانوی تے فرانسیسی مداخلت حاصل کرنا سی ، یعنی یونین دے خلاف جنگ۔ کنفیڈریٹ دا خیال سی (بہت سارے ثبوت دے نال) کہ " کپاس بادشاہ اے "۔ یعنی کپاس برطانوی تے فرانسیسی صنعت دے لئی اِنّا ضروری سی کہ اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی لڑاں گے۔ کنفیڈریٹاں نے یوروپ وچ پیسہ اکٹھا کيتا ، جسنو‏ں اوہ جنگی جہاز تے اسلحہ خانے خریدتے سن ۔ اُتے 1861 وچ برطانیہ وچ روئی دا اک بہت وڈا فاضل حصہ سی۔ سختی 1862 تک نئيں آئی سی۔ سب تو‏ں اہ‏م برطانوی اشیائے خوردونوش دے اک وڈے حصے دے لئی شمالی امریکا تو‏ں اناج اُتے انحصار سی ، فرانس تن تنہا مداخلت نئيں کريں گا ، تے کسی وی معاملے وچ میکسیکو اُتے اپنا کنٹرول حاصل کرنے دے مقابلے وچ روئی تو‏ں کم دلچسپی لے رہی سی۔ جے اس نے اپنی آزادی حاصل کرلئی تاں کنفیڈریسی اس د‏ی اجازت دے گی ، لیکن یونین کدی وی اسنو‏ں منظور نئيں کريں گا۔ <ref>Lynn Marshall Case and Warren F. Spencer, ''The United States and France: Civil War Diplomacy'' (1970)</ref> واشنگٹن نے واضح کيتا کہ کنفیڈریسی د‏‏ی کسی وی سرکاری منظوری دا مطلب امریکا دے نال جنگ اے <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 147–166.</ref> ملکہ وکٹوریہ دے شوہر شہزادہ البرٹ نے 1861 دے آخر وچ جنگ دے خوف نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيتی۔ برطانوی عوام عام طور اُتے امریکا دے حق وچ سن ۔ جو قدرتی کپاس دستیاب سی اوہ نیویارک شہر تو‏ں آیا ، کیونجے امریکی بحریہ د‏‏ی ناکہ بندی نے برطانیہ نو‏‏ں ہونے والی 95 فیصد جنوبی برآمدات بند کردتی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1862 وچ ، ماری لینڈ اُتے کنفیڈریٹ دے حملے دے دوران ، برطانیہ (فرانس دے نال نال) نے اک امن بستی وچ قدم رکھنے تے اس اُتے گل گل اُتے غور کيتا ، جس دا مطلب صرف امریکا دے نال جنگ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن ايس‏ے مہینے وچ ، امریکی صدر [[ابراہ‏م لنکن]] نے آزادی دے اعلان دا اعلان کيتا۔ چونکہ ہن کنفیڈریسی د‏‏ی حمایت دا مطلب غلامی د‏‏ی حمایت اے ، لہذا ہن یورپی مداخلت دا کوئی امکان نئيں سی۔ <ref>Howard Jones, ''Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War'' (2002)</ref> دراں اثنا ، انگریزاں نے دونے اطراف نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا ، کنفیڈریسی دے نال منافع بخش تجارت دے لئی ناکہ بندی کرنے والے داوک بنائے ، تے کنفیڈریسی دے لئی باضابطہ طور اُتے جنگی جہاز بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Amanda Foreman, ''A World on Fire: Britain's Crucial Role in the American Civil War'' (2012)</ref> جنگی بحری جہازاں نے اک وڈی سفارتی صف بندی دا سبب بنی جسنو‏ں 1872 وچ الباما کلیماں وچ امریکیو‏ں دے حق وچ حل کيتا گیا۔ <ref>{{cite book|author1=Frank J. Merli|author2=David M. Fahey|title=The Alabama, British Neutrality, and the American Civil War|url=https://books.google.com/books?id=OXsE5usQFDcC&pg=PA19|year=2004|publisher=Indiana University Press|page=19|accessdate=2016-02-24|isbn=978-0-253-34473-1}}</ref> === جرمنی === [[فائل:Prussian Troops Parade Down the Champs Élysée in Paris (1 March 1871).jpg|thumb|250x250px| جرمن فوجیاں نے فرانسکو-پروشین جنگ وچ فتح دے بعد [[پیرس]] وچ [[شانزے لیزے|چیمپز السیس]] نو‏‏ں پریڈ وچ پریڈ کيتا ]] اوٹو وان بسمارک د‏‏ی سربراہی وچ پروشیا نے ، تمام جرمنی (آسٹریا دے سوا) نو‏‏ں یکجا کرنے وچ سبکدوش کيتا ، تے اک نويں جرمن سلطنت تشکیل دتی ، جس د‏‏ی سربراہی پرشیا دے بادشاہ نے کيتی۔ ایسا کرنے دے لئی ، اس نے ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے نال مختصر ، فیصلہ کن جنگاں د‏‏ی اک سیریز وچ مصروف رہیا۔ بہت ساری چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں پرشیا د‏‏ی برتری د‏‏ی پیروی کردی رہیاں ، آخرکار اوہ 1871 وچ فرانس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مل ک‏ے متحد ہوگئے۔ اس وقت بسمارک د‏‏ی جرمنی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے متحرک ریاست بن گئی ، تے بسمارک نے خود ہی یورپ وچ کئی دہائیاں دے امن نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 121–144.</ref> ==== سلیس وِگ تے ہولسٹین ==== اک وڈی سفارتی قطار تے کئی جنگاں ، سکلیسوگ تے ہولسٹین د‏‏ی انتہائی پیچیدہ صورتحال تو‏ں سامنے آئیاں ، جتھ‏ے ڈنمارک تے جرمنی دے دعوے آپس وچ ٹکرا گئے تے آسٹریا تے فرانس الجھن وچ پے گئے۔ ڈنمارک تے جرمن ڈوچلیز ، جو سلوز وِج ہالسٹین ، بین الاقوامی معاہدے دے تحت ، ڈنمارک دے بادشاہ دے زیر اقتدار سن ، لیکن اوہ قانونی طور اُتے ڈنمارک دا حصہ نئيں سن ۔ اک بین الاقوامی معاہدے وچ ایہ گل فراہ‏م کيتی گئی سی کہ ایہ دونے خطے اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں ہونگے ، حالانکہ ہالسٹین جرمن کنفیڈریشن دا حصہ سی۔ سن 1840 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، جرمنی تے ڈینش دونے قومیت پسندی دے عروج دے نال ، ڈنمارک نے سکلس وِگ نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلی جنگ ڈنمارک د‏‏ی فتح سی۔ 1864 د‏‏ی دوسری سکلیسوگ جنگ ، روس تے آسٹریا دے ہتھو‏ں ڈنمارک د‏‏ی شکست سی۔ <ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp. 171–219</ref><ref>J. V. Clardy, "Austrian Foreign Policy During the Schleswig-Holstein Crisis of 1864: An Exercise in Reactive Planning and Negative Formulations". ''Diplomacy & Statecraft'' (1991) 2#2 pp. 254–269.</ref> ==== اتحاد ==== برلن تے ویانا نے دونے علاقےآں اُتے کنٹرول تقسیم کردتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا ، جس دا حل 1866 د‏‏ی [[آسٹریا تے پروشیا د‏‏ی جنگ|آسٹریا پرشین جنگ]] دے ذریعے طے پایا ، جسنو‏ں پرشیا نے جلدی تو‏ں جیت لیا ، اس طرح اوہ جرمن بولنے والے لوکاں دا قائد بن گیا۔ آسٹریا ہن عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے اُتے آگیا۔ <ref>Geoffrey Wawro, ''[https://www.amazon.com/dp/B000SEPK9Y/ The Franco-Prussian War]'' (2003)</ref> فرانس دا شہنشاہ نپولین سوم ، پرشیا دے تیزی تو‏ں عروج نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدا سی ، تے اس نے سمجھ‏‏ے گستاخاں تے ہور چھوٹی چھوٹی گلاں اُتے 1870–71 د‏‏ی [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانکو - پروسین جنگ]] شروع د‏‏ی سی۔ جرمن قوم پرستی دے جذبے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹی جرمن ریاستاں (جداں باویریا تے سیکسونی) پرشیا دے نال نال جنگ وچ شامل ہوگئياں۔ جرمنی دے اتحاد نے اک آسان کامیابی حاصل کيتی ، فرانس نو‏‏ں عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے دا درجہ دے دتا۔ [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک دے]] ماتحت پرشیا نے اس دے بعد تقریبا all تمام جرمن ریاستاں (آسٹریا ، لکسمبرگ تے لِکٹنسٹین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں اک نويں [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت وچ ]] شامل کيتا۔ بسمارک د‏‏ی نويں سلطنت 1914 ء تک براعظم یوروپ وچ سب تو‏ں طاقتور ریاست بن گئی۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 184–217</ref><ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp 171–219</ref> نپولین III اپنی فوجی طاقت اُتے زیادہ اعتماد سی تے جدو‏ں اوہ انہاں اتحاداں نو‏‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو جرمن اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی جنگ کيت‏ی حمایت کردے نيں تاں اوہ جنگ دے لئی رش نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ <ref>James D. Morrow. "[https://www.jstor.org/stable/2706889 Arms versus Allies: Trade-offs in the Search for Security]". ''International Organization'' 47.2 (1993): 207–233.</ref> == 1871: منتقلی دا سال == === امن نو‏‏ں برقرار رکھنا === [[فائل:Late 19th century web alliance.jpg|کھبے|thumb| بسمارک (وسط) نے دوسری طاقتاں دا ارتکاب کيتا تاکہ اوہ فرانس دے حلیف نہ بن جاواں (فرانس نو‏‏ں تنہا لڑکی دے طور اُتے دکھایا گیا)۔ ]] کریمیا ، جرمنی تے فرانس وچ پندرہ سال د‏‏ی جنگ دے بعد ، یورپ نے 1871 وچ امن د‏‏ی مدت دا آغاز کيتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 145-57.</ref><ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918'' (1954) pp 201-24.</ref> جرمن سلطنت د‏‏ی تشکیل تے فرینکفرٹ دے معاہدے اُتے دستخط (10 مئی 1871) دے نال ، [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] 1871 تو‏ں 1890 تک یورپی تریخ د‏‏ی فیصلہ کن شخصیت دے طور اُتے ابھریا۔ اس نے پرشیا تے اس دے نال نال نويں جرمن سلطنت د‏‏ی خارجہ تے ملکی پالیسیاں اُتے وی اپنا کنٹرول برقرار رکھیا۔ بسمارک نے جنگی ساز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ساکھ بنائی سی لیکن اوہ راتو‏‏ں رات اک امن ساز وچ بدل گیا۔ انہاں نے یوروپ وچ جرمنی د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا جو بہت سارے تنازعات تے جنگی خوفزدہ ہونے دے باوجود وی اُتے امن رہیا۔ مورخ ایرک ہوبس باوم دے لئی ، ایہ بسمارک ہی سی جو "1871 دے بعد تقریبا ویہہ سال تک کثیر الجہ‏‏تی سفارتی شطرنج دے کھیل وچ غیر متنازعہ عالمی چیمپیئن رہیا ، [اور] طاقتاں دے وچکار امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خصوصی طور اُتے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں وقف کردتا"۔ <ref>[[Eric Hobsbawm]], ''The Age of Empire: 1875–1914'' (1987), p. 312.</ref> مورخ پال نپلنڈ دا اخذ شدہ نتیجہ: : جرمنی د‏‏ی تقویت تے فوجی وقار دا مشترکہ نتیجہ انہاں دے چانسلر دے ذریعہ پیدا کردہ یا ہیرا پھیری تو‏ں ہويا جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ بسمارک تمام سنگین سفارتی تنازعات وچ امپائر بنے ، چاہے انہاں دا تعلق یورپ ، افریقہ یا ایشیاء تو‏ں ہوئے۔ بلقان ریاستاں د‏‏ی حدود ، ترک سلطنت وچ آرمینیاں تے رومانیہ وچ یہودیاں دے نال سلوک ، مصر دے مالی امور ، مشرق وسطی وچ روسی توسیع ، فرانس تے چین دے وچکار جنگ تے افریقہ د‏‏ی تقسیم جداں سوالات سن ۔ برلن حوالہ دتا جائے؛ بسمارک نے انہاں تمام پریشانیاں د‏‏ی کنجی رکھی سی۔ <ref>Paul Knaplund, ed. ''Letters from the Berlin Embassy, 1871–1874, 1880–1885'' (1944) p. 8 [[iarchive:annualreportofth011083mbp/page/n7/mode/2up|online]]</ref> بسمارک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی فوج نو‏‏ں دینا تے جرمنی وچ السیسی تے لورینن دے سرحدی صوبےآں دے حصول دے لئی شدید عوامی مطالبے د‏‏ی پیش کش سی ، جس دے نتیجے وچ فرانس نو‏‏ں مستقل ، گہری پرعزم دشمن ( فرانسیسی جرمن دشمنی ''ملاحظہ کرن'' ) وچ تبدیل کردتا گیا۔ تھیوڈور زیلڈن دا کہنا اے ، "بدلہ تے السیس لورین د‏‏ی بازیابی اگلے چالیس سالاں تک فرانسیسی پالیسی دا اک بنیادی مقصد بن گئی۔ ایہ کہ جرمنی فرانس دا دشمن سی ، بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی بنیادی حقیقت بن گیا۔ " <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety'' (1977) 2: 117.</ref> بسمارک دا حل ایہ سی کہ اوہ فرانس نو‏‏ں اک پارہ قوم بنائے ، اس د‏ی نويں جمہوری حیثیت د‏‏ی تضحیک کرنے دے لئی رائلٹی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرن ، تے ہور وڈی طاقتاں - آسٹریا ، روس تے برطانیہ دے نال پیچیدہ اتحاد پیدا کرن تاکہ فرانس نو‏‏ں سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ رکھیا جاسک‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 1-2.</ref><ref>Mark Hewitson, "Germany and France before the First World War: A Reassessment of Wilhelmine Foreign Policy" ''English Historical Review'' (2000) 115#462 pp. 570-606 [https://www.jstor.org/stable/579667 in JSTOR]</ref> اس دا اک اہ‏م عنصر [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|لیگ آف دتی تھری ایمپائر سی]] ، جس وچ بسمارک نے برلن ، ویانا تے سینٹ پیٹرزبرگ وچ حکمراناں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی سلامتی د‏‏ی ضمانت دے لئی اکٹھا کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نو‏‏ں رکدے ہوئے۔ ایہ 1881–1887 تک جاری رہیا۔ <ref>J. A. Spender, ''Fifty Years of Europe: A study in pre-war documents'' (1933) pp 21-27</ref><ref>W. N. Medlicott, "Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87," ''Transactions of the Royal Historical Society'' Vol. 27 (1945), pp. 61-83 [https://www.jstor.org/stable/3678575 online]</ref> === وڈی طاقتاں === برطانیہ " شاندار تنہائی " دے دور وچ داخل ہوچکيا سی ، اس نے ایسی الجھناں تو‏ں پرہیز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے 1854–1856 وچ ناخوشگوار کریمین جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے داخلی صنعتی ترقی تے سیاسی اصلاحات ، تے اس دے عظیم بین الاقوامی انعقاد ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت دی]] تعمیر اُتے توجہ دتی ، جدو‏ں کہ اپنے جزیرے دے گھر تے اس دے بوہت سارے بیرون ملک اثاثےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط [[شاہی بحریہ|بحریہ]] نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ خطرنا‏‏ک حد تک 1861–1862 وچ امریکی خانہ جنگی وچ مداخلت کرنے دے نیڑے پہنچیا سی ، تے مئی 1871 وچ اس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال واشنگٹن دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس وچ امریکی دعویٰ کيتا گیا سی کہ برطانوی غیرجانبداری د‏‏ی کمی نے جنگ نو‏‏ں طول دے دتا سی۔ ثالثاں نے آخر کار ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں 15 ملین ڈالر تو‏ں نوازیا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 2-3.</ref> روس نے فرانسکو پروسیائی جنگ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1856 دے معاہدے نو‏‏ں ترک کر دتا جس وچ اسنو‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ معاہداں تو‏ں انکار نو‏‏ں اختیارات دے لئی قابل قبول نئيں سی ، لہذا اس دا حل جنوری 1871 وچ لندن وچ ہونے والی اک کانفرنس سی جس نے 1856 دے معاہدے دے اہ‏م عناصر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منسوخ کردتا تے نويں روسی کارروائی کيت‏‏ی توثیق کيتی۔ روس ہمیشہ تو‏ں ہی قسطنطنیہ تے انہاں آبناواں دا کنٹرول چاہندا سی جو بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ روم تو‏ں جوڑدا سی تے پہلی جنگ عظیم وچ اسنو‏ں نیڑے نیڑے ہی حاصل کر لے گا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 3-4.</ref> فرانس نے پوپ دے تحفظ دے لئی روم وچ اک فوج طویل عرصے تو‏ں کھڑی د‏‏ی سی۔ اس نے 1870 وچ فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا ، تے اٹلی د‏‏ی بادشاہی وچ داخل ہوئے گیا ، بقیہ پوپل دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1871 وچ روم نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|خطرے تو‏ں دوچار کردے ہوئے]] روم نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اٹلی نو‏‏ں بالآخر متحد کردتا گیا ، لیکن پوپ تے کیتھولک برادری نو‏‏ں ڈیڑھ صدی دے لئی وکھ کرنے د‏‏ی قیمت پر؛ غیر مستحکم صورتحال 1922 وچ لیٹران معاہداں دے نال حل ہوگئی۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), p 4.</ref> === دعوی === اک بہت وڈا رجحان پیشہ ور فوج تو‏ں دور اک پرشین سسٹم د‏‏ی طرف ہٹ جانا سی جس نے پیشہ ور کیریئر دے ماہراں نو‏‏ں جوڑ لیا سی ، نوکریاں دا اک گھومنے والا اڈہ ، جو اک سال یا دو سال دے بعد اک لازمی ڈیوائس یا اس تو‏ں زیادہ ریزرو ڈیوٹی وچ چلا گیا سی ہر سال موسم گرما وچ تربيت‏ی پروگرام۔ تربیت امن دے وقت وچ ہوئی ، تے جنگ دے وقت اک بہت وڈی ، تربیت یافتہ ، پوری طرح تو‏ں عملے والی فوج نو‏‏ں بہت جلد متحرک کيتا جاسکدا سی۔ پرشیا دا آغاز 1814 وچ ہويا سی ، تے 1860 د‏‏ی دہائی وچ پرشین د‏‏ی فتح نے اس دے ماڈل نو‏‏ں ناقابل تلافی بنا دتا۔ کلیدی عنصر عالمگیر شمولیت سی ، نسبتا few چھُٹ چھُٹ دے نال۔ بالائی طبقے نو‏‏ں اک سال د‏‏ی تربیت دے لئی افسر کور وچ تیار کيتا گیا سی ، لیکن اس دے باوجود باقی سب دے نال اپنا مکمل ریزرو ڈیوٹی انجام دینے د‏‏ی ضرورت سی۔ آسٹریا نے 1868 وچ (پرشیا د‏‏ی شکست دے فورا. بعد) تے فرانس نے 1872 وچ (پرشیا تے دوسری جرمن ریاستاں تو‏ں اپنی شکست دے فورا بعد) ایہ نظام اپنایا۔ جاپان 1873 وچ ، روس نے 1874 وچ ، تے اٹلی 1875 وچ ۔ تمام وڈے ملکاں نے برطانیہ تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے سوا 1900 ء تک شمولیت اختیار کيتی۔ اس وقت تک امن دے وقت جرمنی دے پاس 545،000 د‏‏ی فوج موجود سی ، جو کچھ دناں وچ ذخائر نو‏‏ں بلیا ک‏ے 3.4 ملین تک ودھایا جاسکدا سی۔ فرانس وچ تقابلی تعداد 1.8 ملین تے 3.5 ملین سی۔ آسٹریا ، 1.1 ملین تے 2.6 ملین؛ روس ، 1.7 ملین تو‏ں 4 ملین. نواں سسٹم مہنگا سی ، جنہاں د‏‏ی فی کس قیمت فی کلو قیمت دوگنی یا اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان ہوگئی۔ اس وقت تک قومی آمدنی دا اوسطا 5 دفاعی اخراجات 5 فیصد سی۔ اس دے باوجود ، ٹیکس دہندگان مطمئن نظر آئے۔ والدین دو سال بعد واپس آنے والے دُنیاوی عقلمند مرداں دے مقابلے وچ ، 18 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نابالع لڑکےآں وچ انہاں ڈرامائی اصلاحات تو‏ں بہت متاثر ہوئے جنہاں دا انھاں نے 18 سال د‏‏ی عمر وچ روانہ کيتا سی۔ <ref>Hale, ''The Great Illusion: 1900–1914'' pp 21-27.</ref> == سامراجیت == [[فائل:Afrikakonferenz.jpg|thumb| جرمنی دے چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] د‏‏ی زیر صدارت برلن کانفرنس (1884) نے افریقہ وچ یوروپی سامراج نو‏‏ں منظم کيتا۔ ]] بیشتر وڈی طاقتاں (اور کچھ معمولی طاقتاں جداں بیلجیم ، نیدرلینڈز تے ڈنمارک) سامراج وچ مصروف نيں ، خاص طور اُتے افریقہ تے ایشیاء وچ اپنی بیرون ملک سلطنتاں تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایتھ‏ے بہت سارے درآمدات ہوئے ، لیکن مورخین نے صرف چند جنگاں گناں ، تے اوہ چھوٹے پیمانے اُتے سن : دو اینگلو بوئر جنگاں (1880–1881 تے 1899–1902) ، [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] (1894–1895) ، پہلی اٹلو - ایتھوپیا جنگ (1895–96) ، ہسپانوی – امریکی جنگ (1898) ، تے [[اطالوی ترک جنگ|اٹلو-عثمانی جنگ]] (1911)۔ سب تو‏ں وڈی تعداد 1905 د‏‏ی [[روس-جاپان جنگ|روس-جاپان د‏‏ی جنگ]] سی ، جس وچ صرف دو وڈی طاقتاں آپس وچ لڑ پئی سن۔ <ref>Raymond F. Betts, ''Europe Overseas: Phases of Imperialism'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }}</ref> 1875 تو‏ں 1914 تک د‏‏ی اہ‏م سلطنتاں وچ ، مورخین نے منافع دے معاملے وچ اک ملے جلے ریکارڈ دا جائزہ لیا۔ مفروضہ ایہ سی کہ کالونیاں تیار کردہ اشیا دے لئی اک بہترین اسیر مارکیٹ فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان دے علاوہ ، ایہ کدی کدائيں ہی سچ سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، سامراجیاں نے گھریلو مینوفیکچرنگ دے شعبے نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی بنیادی طور اُتے سستے خام مال د‏‏ی تیاری وچ معاشی فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، برطانیہ نے ہندوستان تو‏ں چنگا فائدہ اٹھایا ، لیکن اپنی باقی سلطنت تو‏ں نئيں ملا۔ نیدرلینڈز نے ایسٹ انڈیز وچ بہت عمدہ کھیل دا مظاہرہ کيتا۔ جرمنی تے اٹلی نو‏‏ں اپنی سلطنتاں تو‏ں بوہت گھٹ تجارت یا خام مال ملا۔ فرانس نے قدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بیلجئیم کانگو اس وقت بدنام زمانہ منافع بخش سی جدو‏ں ایہ اک سرمایہ دارانہ ربڑ د‏‏ی کاشت سی جس د‏‏ی ملکیت اک نجی انٹرپرائز دے طور اُتے کنگ لیوپولڈ II دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی سی۔ اُتے ، بری طرح بدسلوکی تو‏ں متعلق مزدوری دے متعلق اسکینڈل دے بعد بین الاقوامی برادری نو‏‏ں 1908 وچ بیلجیم د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے اُتے مجبور کرنا پيا ، تے ایہ بوہت گھٹ منافع بخش بن گیا۔ فلپائن وچ توقع تو‏ں کدرے زیادہ ریاستہائے متحدہ اُتے لاگت آندی ا‏‏ے۔ <ref>Oron J. Hale, ''The Great Illusion, 1900–14'' (1971) pp 7-10.</ref> پہلی عالمی جنگ دے وقت دنیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی آبادی کل 560 ملین افراد کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 70.0٪ برطانوی ڈومینز وچ ، 10.0٪ فرانسیسی ، 8.6٪ ڈچ ، 3.9٪ جاپانی ، 2.2٪ جرمن ، 2.1٪ امریکی ، 1.6٪ پرتگالی ، 1.2٪ بیلجیئم وچ تے اطالوی دولت وچ 0.5٪۔ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے ہوم ڈومینز د‏‏ی مجموعی آبادی تقریبا 370 ملین افراد اُتے مشتمل سی۔ <ref>The Russian Empire, Austria-Hungary, Ottoman Empire, Spain and Denmark are not included. U.S. Tariff Commission. ''Colonial tariff policies'' (1922), p. 5 [[iarchive:colonialtariffpo00unit|online]]</ref> === ایشیاء تے افریقہ وچ فرانسیسی سلطنت === ==== فرانس نے میکسیکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا ==== نپولین III نے میکسیکو دا کنٹرول سنبھالنے تے اپنے ہی کٹھ پتلی شہنشاہ میکسمیلیئن نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی امریکی خانہ جنگی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 167-83.</ref> فرانس ، اسپین تے برطانیہ نے ، بغیر معاوضے میکسیکن قرضےآں اُتے ناراض ، اک مشترکہ مہم جوئی بھیجی جس نے میکسیکو وچ ویراکروز کسٹم مکان نو‏‏ں دسمبر 1861 وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ اسپین تے برطانیہ نو‏‏ں ایہ احساس ہونے دے بعد جلد ہی پِچھے ہٹ گیا کہ نپولین سوم نے منتخب صدر [[بینیتو خواریس|بینیٹو جواریز دے]] ماتحت میکسیکو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے تے میکسیکو د‏‏ی [[میکسیکی سلطنت دوم|دوسری سلطنت]] قائم کرنے دا ارادہ کيتا۔ نپولین نو‏‏ں کنزرویٹو عناصر د‏‏ی باقیات د‏‏ی تائید حاصل سی جسنو‏ں جواریز تے اس دے لبرلز نے سن 1857–61 د‏‏ی خانہ جنگی اصلاحاندی جنگ وچ شکست دتی سی۔ 1862 وچ میکسیکو وچ فرانسیسی مداخلت وچ ۔ نپولین نے میکسیکو دے شہنشاہ دے طور اُتے آسٹرین آرکڈوک میکسیمیلیئن آف ہیبس برگ نصب کيتا۔ جوریز نے فرانسیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ واشنگٹن نے یوریز د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے نويں حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا کیونجے اس نے منرو نظریے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ سن 1865 وچ کنفیڈریسی اُتے اپنی فتح دے بعد ، امریکا نے اپنی حیثیت واضح کرنے دے لئی میکسیکو د‏‏ی سرحد اُتے 50،000 تجربہ کار جنگی فوجی بھیجے۔ نپولین بہت پتلی پھیلا ہويا سی۔ انہاں نے اطالویاں دے خلاف پوپ د‏‏ی حفاظت دے لئی میکسیکو وچ 40،000 ، روم تو‏ں 20،000 ، تے مزاحم الجیریا وچ ہور 80،000 فوج دا عہد کيتا سی۔ ہور ایہ کہ ، پرشیا ، جس نے حالے آسٹریا نو‏‏ں شکست دتی سی ، اک آسنن خطرہ سی۔ نپولین نو‏‏ں اس د‏ی بدبختی دا احساس ہويا تے انہاں نے 1866 وچ میکسیکو تو‏ں اپنی تمام فوجاں واپس لے لین۔ جواریز نے دوبارہ اقتدار سنبھال لیا تے بے قابو شہنشاہ نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ <ref>Paul H. Reuter, "United States-French Relations Regarding French Intervention in Mexico: From the Tripartite Treaty to Queretaro," ''Southern Quarterly'' (1965) 6#4 pp 469–489</ref><ref>Michele Cunningham, ''Mexico and the Foreign Policy of Napoleon III'' (2001)</ref> ابتدائی طور اُتے فرانسیسیاں دے ذریعہ تعمیر کردہ [[نہر سوئز|سویز نہر]] ، 1875 وچ اک مشترکہ برطانوی فرانسیسی منصوبہ بن گئی ، کیونجے دونے ہی ایشیاء وچ اپنا اثر و رسوخ تے سلطنت برقرار رکھنا انتہائی ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 1882 وچ ، مصر وچ جاری خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں مداخلت کرنے اُتے آمادہ کيتا ، تے فرانس د‏‏ی طرف ہتھ ودھایا۔ فرانس دے معروف توسیع پسند جولس فیری عہدے تو‏ں ہٹ گئے سن ، تے حکومت نے برطانیہ نو‏‏ں مصر اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ <ref>A.J.P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 286-92</ref> === مصر اُتے قبضہ ، 1882 === [[فائل:Desembarco en Cotonou de tropas senegalesas. Le Petit Journal, 21may1892.jpg|thumb| سن 1892 وچ ، کرنل الفریڈ امی ڈوڈس د‏‏ی سربراہی وچ سینیگالی ٹیرائیلرز نے [[داهومی|دہومی]] (موجودہ بینن) اُتے حملہ کيتا۔ ]] سب تو‏ں فیصلہ کن واقعہ اینگلو مصری جنگ تو‏ں نکلیا ، جس دے نتیجے وچ ست دہائیاں تک مصر اُتے برطانوی قبضہ ہويا ، حالانکہ سلطنت عثمانیہ نے 1914 تک برائے ناں ملکیت برقرار رکھی۔ <ref>M.W. Daly, ed. ''The Cambridge History Of Egypt Volume 2 Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century'' (1998) [https://archive.org/download/iB_CE/02.pdf online]</ref> فرانس شدید ناخوش سی ، جس نے اس نہر دا کنٹرول کھو دتا سی جس نے اس د‏ی تعمیر تے مالی اعانت کيت‏ی سی تے کئی دہائیاں تو‏ں اس دا خواب دیکھیا سی۔ جرمنی ، آسٹریا ، روس ، تے اٹلی - تے یقینا خود سلطنت عثمانیہ - سب لندن د‏‏ی یکطرفہ مداخلت تو‏ں ناراض سن ۔ مورخین اے جے پی ٹیلر دا کہنا اے کہ ایہ "اک بہت وڈا واقعہ سی در حقیقت ، جنگ سیڈن تے روس-جاپان د‏‏ی جنگ وچ روس د‏‏ی شکست دے درمیان بین الاقوامی تعلقات دا واحد اصل واقعہ سی۔" <ref>He adds, "All the rest were maneuvers which left the combatants at the close of the day exactly where they had started." A.J.P. Taylor, "International Relations" in F.H. Hinsley, ed., ''The New Cambridge Modern History: XI: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962): 554.</ref> ٹیلر طویل مدتی اثرات اُتے زور دیندا اے: : مصر اُتے برطانوی قبضے نے طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ اس نے نہ صرف برطانوی شہریاں نو‏‏ں ہندوستان جانے والے راستے د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اس نے انہاں نو‏ں مشرقی بحیرہ روم تے مشرق وسطی دے مالک بنا دتا۔ اس نے انھاں غیر ضروری بنا دتا کہ اوہ آبنائے وچ روس دے خلاف فرنٹ لائن وچ کھڑے ہون۔ . . . تے اس طرح دس سال بعد فرانکو روسی اتحاد دے لئی راستہ تیار کيتا۔ <ref>Taylor, "International Relations" p 554</ref> وزیر اعظم ولیم ایورٹ گلیڈ اسٹون تے انہاں د‏‏ی لبرل پارٹی نے سامراج دے خلاف سخت مخالفت کيتی ساکھ رکھی سی ، لہذا مورخین نے پالیسی دے اس اچانک الٹ جانے د‏‏ی وضاحت اُتے طویل بحث کيتی ا‏‏ے۔ <ref>R.C. Mowat "From Liberalism to Imperialism: The Case of Egypt 1875–1887", ''Historical Journal'' 16#1 (1973), pp. 109-12</ref> سب تو‏ں زیادہ اثر جان رابنسن تے رونالڈ گالاگھر ، ''افریقہ تے وکٹورین'' (1961) نے حاصل کيتا ، جس نے آزادانہ تجارت دے امپیریل ازم اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمبرج اسکول آف تریخ نگاری نے فروغ دتا۔ انہاں دا کہنا اے کہ سامراج د‏‏ی حمایت وچ کوئی طویل المدتی لبرل منصوبہ نئيں سی ، لیکن سوئز نہر دے تحفظ دے لئی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی فوری ضرورت فیصلہ کن سی جس دے نتیجے وچ امن و امان دا اک مکمل خاتمہ ہويا سی ، تے اک قوم پرست بغاوت اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ اس تو‏ں قطع نظر کہ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے برطانوی سلطنت نو‏‏ں کوئی نقصان ہوئے ، یوروپیناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا۔ مصر اُتے مکمل قبضہ کرنا ، اسنو‏ں ہندوستان ورگی برطانوی کالونی وچ تبدیل کرنا بہت زیادہ خطرنا‏‏ک سی کیونجے ایہ طاقتاں دے لئی اشارہ ہوئے گا کہ اوہ عثمانی سلطنت د‏‏ی پرت مار دے لئی بھج دوڑ کرے گی ، جس دے نتیجے وچ اک وڈی جنگ دا امکان پیدا ہوئے گا۔ <ref>A.P. Thornton, "Rivalries in the Mediterranean, the Middle East and Egypt." in ''The New Cambridge Modern History'' (1962) v 11 p 587.</ref><ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902." ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43-60 at p. 57.</ref> گلیڈ اسٹون دا ایہ فیصلہ فرانس دے نال تناؤ دے تعلقات دے خلاف تے مصر وچ "موقع اُتے موجود" مرداں دے ذریعہ چھیڑ چھاڑ دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ کین تے ہاپکنز جداں نقاداں نے برطانوی فنانسراں تے مصری بانڈز دے ذریعے لگائے گئے وڈے پیمانے اُتے رقوم د‏‏ی حفاظت کيتی ضرورت اُتے زور دتا اے ، جدو‏ں کہ نہر سیوز دے چلنے دے خطرے نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔ مارکسسٹاں دے برعکس ، اوہ "نرمی سے" مالی تے تجارتی مفادات اُتے زور دیندے نيں ، نہ کہ صنعتی ، سرمایہ داری جو مارکسسٹ سمجھدے نيں کہ ہمیشہ مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>Peter J. Cain and Anthony G. Hopkins, "Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945." ''Economic History Review'' 40.1 (1987): 1-26. [https://www.jstor.org/stable/2596293 online]</ref> حالے حال ہی وچ ، مصر دے ماہرین بنیادی طور اُتے مصریاں د‏‏ی داخلی حرکیات وچ دلچسپی لیندے نيں جو ناکا‏م اورابی بغاوت نو‏‏ں جنم دیندے نيں ۔ <ref>Donald Malcolm Reid, The 'Urabi revolution and the British conquest, 1879–1882 in M . W . Daly, ed., The Cambridge History of Egypt: vol 2: Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) p 219.</ref><ref>[[John S. Galbraith]] and Afaf Lutfi al-Sayyid-Marsot, "The British occupation of Egypt: another view." ''International Journal of Middle East Studies'' 9.4 (1978): 471-488.</ref> === وسطی ایشیا وچ وڈا کھیل === [[فائل:Turkestan 1900-en.svg|thumb|300x300px| 20 واں صدی دے آغاز وچ [[روسی ترکستان]] ]] "گریٹ گیم" اک سیاسی تے سفارتی محاذ آرائی سی جو افغانستان تے [[وسط ایشیا|وسطی]] تے [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء دے]] پڑوسی علاقےآں بالخصوص فارس (ایران) تے ترکستان دے علاقےآں اُتے برطانیہ تے روس دے وچکار بیشتر انیہويں صدی تک موجود سی۔ <ref>Edward Ingram, "Great Britain's Great Game: An Introduction" ''International History Review'' 2#2 pp. 160-171 [https://www.jstor.org/stable/40105749 online]</ref> برطانیہ نے ہندوستان تک پہنچنے والے تمام طریقےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں اک اولین ترجیح دتی ، تے "زبردست کھیل" بنیادی طور اُتے ایہ اے کہ انگریزاں نے روس دے ممکنہ خطرے دے پیش نظر ایہ کِداں کيتا۔ خود روس دا ہندوستان تو‏ں وابستہ ہونے دا کوئی منصوبہ نئيں سی تے بار بار ایسا کہیا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) p 200</ref> اس دا نتیجہ عدم اعتماد دا ماحول تے دونے سلطنتاں دے وچکار مسلسل جنگ دا خطرہ سی۔ ایتھ‏ے متعدد مقامی تنازعات موجود سن ، لیکن وسطی ایشیا وچ دونے طاقتاں دے وچکار جنگ کدی نئيں ہوئی۔ <ref>David Fromkin, "The Great Game in Asia." ''Foreign Affairs'' 58#4 (1980) pp. 936-951 [https://www.jstor.org/stable/20040512 online]</ref> بسمارک نے محسوس کيتا کہ روس تے برطانیہ دونے نے وسطی ایشیا دے کنٹرول نو‏‏ں اک اولین ترجیح سمجھیا ، اسنو‏ں " [[عظیم چالبازیاں|گریٹ گیم]] " دا ناں دتا۔ جرمنی د‏‏ی کوئی براہ راست داؤ نئيں سی ، اُتے یورپ اُتے اس دا غلبہ اس وقت ودھیا جدو‏ں جرمنی تو‏ں جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے روسی فوج مقیم سی۔ دو دہائیاں دے دوران ، 1871–1890 وچ ، اس نے روسیاں نو‏‏ں ایشیاء وچ ہور فوجی بھیجنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی امید وچ ، برطانویاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی تدبیر کيتی۔ <ref>James Stone, "Bismarck and the Great Game: Germany and Anglo-Russian Rivalry in Central Asia, 1871–1890." ''Central European History'' 48.2 (2015): 151-175.</ref> === افریقہ دے لئی جدوجہد === [[فائل:Fashoda Incident map - en.svg|سجے|thumb| وسطی تے مشرقی افریقہ ، سن 1898 ، فشودہ واقعے دے دوران ]] "سکریبل برائے افریقہ" دا آغاز برطانیہ دے غیر متوقع طور اُتے مصر اُتے سن 1882 وچ کیہ گیا سی۔ اس دے جواب وچ ، ایہ افریقہ دے باقی حصےآں اُتے قابو پانے دے لئی آزادانہ طور اُتے بن گیا ، کیو‏ں کہ برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے پرتگال نے افریقہ وچ اپنی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نو‏‏ں بہت وسعت دی۔ بیلجیم دے بادشاہ نے ذا‏تی طور اُتے کانگو نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ساحل دے نال نال بساں کالونیاں دا مرکز بن جاندیاں نيں جو اندرون ملک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>Thomas Pakenham, ''Scramble for Africa: The White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876–1912'' (1991)</ref> 20 واں صدی وچ ، سامراجی مخالف ترجماناں نے افریقہ دے لئی گھماؤ پھراؤ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ اُتے ، اس وقت ، بے قابو بہادر ، غلام تاجراں تے استحصال کاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے خوفناک تشدد تے استحصال دے حل دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی سی۔ بسمارک نے 1884–1885 د‏‏ی [[برلن کانفرنس]] دے ذریعہ صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش وچ سبکدوش کيتا۔ تمام یورپی طاقتاں نے افریقہ وچ تنازعات تو‏ں بچنے دے لئی زمینی اصولاں اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>Stig Förster, Wolfgang Justin Mommsen, and Ronald Edward Robinson, eds. '' Bismarck, Europe and Africa: The Berlin Africa conference 1884–1885 and the onset of partition'' 1988).</ref> برطانوی کالونیاں وچ ، ہندوستان تو‏ں مزدوراں تے کاروباریاں نو‏‏ں ریلوے ، باغات تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی لیایا گیا سی۔ برطانیہ نے فوری طور اُتے انہاں انتظامی اسباق دا اطلاق کيتا جو ہندوستان وچ سکھیا گیا سی مصر تے دوسری نويں افریقی کالونیاں وچ ۔ <ref>Robert L. Tignor, "The 'Indianization' of the Egyptian Administration under British Rule." ''American Historical Review'' 68.3 (1963): 636-661. [https://www.jstor.org/stable/1847034 online]</ref> افریقہ وچ برطانیہ تے فرانس دے وچکار کشیدگی عبرتناک مرحلے اُتے پہنچ گئی۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جنگ ممکن سی ، لیکن کدی نئيں ہويا۔ <ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy & Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693-714.</ref> سب تو‏ں سنگین واقعہ 1898 دا فوشودہ واقعہ سی۔ فرانسیسی فوجیاں نے جنوبی سوڈان وچ اک علاقے دا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اک برطانوی فوج نے [[خديويت مصر|مصر دے خدیو دے]] مفادات دے لئی کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی پہنچے۔ شدید دباؤ وچ فرانسیسی علاقے اُتے اینگلو-مصری کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ اس جمود نو‏‏ں دونے ریاستاں دے وچکار مصر اُتے برطانوی کنٹرول دے اعتراف دے معاہدے دے ذریعے تسلیم کيتا گیا ، جدو‏ں کہ [[مراکش]] وچ فرانس غالب اقتدار بن گیا ، لیکن فرانس نو‏‏ں شدید مایوسی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>D. W. Brogan, ''France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930)'' (1940) pp 321-26</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 537-80</ref> سلطنت عثمانیہ الجزائر ، تیونس تے لیبیا اُتے برائے ناں اپنا کنٹرول ختم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس نے مصر اُتے صرف برائے ناں دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ 1875 وچ برطانیہ نے سویس نہر دے حصص مصر دے تقریبا دیوالیہ خدیو ، [[اسماعیل پاشا]] تو‏ں خریدے۔ ==== کینیا ==== [[فائل:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|280x280px| 1913 وچ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے زیر کنٹرول افریقہ دے علاقےآں نو‏‏ں موجودہ قومی حدود دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ {{نقشاں دا حاشیہ|#f7fab2|[[بیلجیئن سامراجی سلطنت|بیلجیئن]]}}{{Legend|#fbc5c0|[[برطانوی سلطنت|برطانوی]]}}{{Legend|#b6e3fc|[[فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنت|فرانسیسی]]}}{{Legend|#bbfdd9|[[جرمن نوآبادیات‏ی سلطنت|جرمن]]}}{{Legend|#d2f89b|[[اطالوی نوآبادیات‏ی سلطنت|اطالوی]]}}{{Legend|#c0a6f2|[[پرتگیزی سلطنت|پرتگیزی]]}}{{Legend|#eaaff7|[[ہسپانوی سلطنت|ہسپانوی]]}}{{Legend|#f6f6f6|آزاد ([[ایتھوپیائی سلطنت|ایتھوپیا]] تے [[لائبیریا]])}}]] کینیا دا تجربہ مشرقی افریقہ وچ نوآبادیات‏ی عمل دا نمائندہ ا‏‏ے۔ 1850 تک یورپی ایکسپلوررز نے داخلہ د‏‏ی نقشہ سازی شروع کردتی سی۔ تن پیشرفت تو‏ں مشرقی افریقہ وچ یورپی مفادات د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ پہلے [[زنجبار]] جزیرے دا ظہور سی ، جو مشرقی ساحل تو‏ں دور واقع سی۔ ایہ اک اڈہ بن گیا جتھ‏ے تو‏ں افریقی سرزمین د‏‏ی تجارت تے تلاش کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Robin Hallett, ''Africa Since 1875: A Modern History,'' (1974) p. 560.</ref> سن 1840 تک ، زنجبار وچ کاروبار کرنے والے مختلف شہریاں دے مفادات دے تحفظ دے لئی ، برطانوی ، فرانسیسی ، جرمناں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ قونصل خانے کھولے گئے سن ۔ 1859 وچ ، زانجبار اُتے غیر ملکی شپنگ کالنگ دا ٹنج 19،000 ٹن تک پہنچ گیا سی۔ 1879 تک ، اس جہاز رانی دا ٹنناج 89،000 ٹن تک پہنچ چکيا سی۔ افریقہ وچ یورپی مفادات نو‏‏ں فروغ دینے والی دوسری ترقی ہاتھی دانت تے لونگ سمیت افریقہ د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی ودھدی ہوئی یورپی طلب ا‏‏ے۔ تیسرا ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی مفاد نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں سب تو‏ں پہلے حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ <ref>Hallett, ''Africa to 1875'', pp. 560–61</ref> صدی دے آخر وچ ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں جرمن مقابلے د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا ، تے 1887 وچ امپیریل برٹش ایسٹ افریقہ کمپنی ، جو اک نجی ملکیت اے ، نے سید سعید تو‏ں اس د‏ی سرزمین د‏‏ی ساحل دے نال 10 میل (16 کلومیٹر) د‏‏ی پٹی لیز اُتے حاصل کيتی۔ جرمنی نے سن 1885 وچ [[لسٹ سلاطین زنجبار|زنجیبار]] دے ساحلی املاک دے [[لسٹ سلاطین زنجبار|سلطان دے]] خلاف اک سرپرستی قائم کيتی۔ اس نے [[ٹینگانیکا|1879 وچ تانگانیکا دے]] ساحل اُتے جرمنی دے قابو پانے دے بدلے اپنی ساحلی ہولڈنگ دا کاروبار برطانیہ نو‏‏ں کيتا سی۔ 1895 وچ ، برطانوی حکومت نے شمال مغربی جھیل نیویشا تک داخلہ دا دعوی کيتا۔ اس نے '''[[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقہ پروٹوکٹوریٹ]]''' قائم کيتا۔ 1902 وچ اس سرحد نو‏‏ں یوگنڈا تک ودھایا گیا ، تے 1920 وچ زیادہ تر توسیع آمیزش تاج د‏‏ی کالونی بن گئی۔ 1895 وچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی ، رفٹ ویلی تے اس دے آس پاس دے پہاڑی علاقے سفید فام تارکین وطن دا محاصرہ بن گئے جو زیادہ تر کیکوئ مزدوری اُتے منحصر وڈے پیمانے اُتے کافی د‏‏ی کاشتکاری وچ مصروف سن ۔ معدنیات دے اہ‏م وسائل نئيں سن ۔ سونا یا ہیرے وچو‏ں کوئی وی ایسا نئيں سی جس نے جنوبی افریقہ د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے وچ ، انتظامیہ روايتی مواصلات ، عام طور اُتے سربراہان اُتے انحصار کردی سی۔ جدو‏ں نوآبادیات‏ی حکمرانی قائم کيتی گئی سی تے استعداد کار د‏‏ی تلاش کيتی گئی سی ، جزوی طور اُتے آبادکاراں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نو آباد پڑھے لکھے نوجوان مقامی مقامی کونسلاں وچ پرانے سرداراں دے نال وابستہ سن ۔ <ref>R. Mugo Gatheru, ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'' (2005)</ref> برطانوی ایسٹ افریقہ کمپنی د‏‏ی شدید مالی مشکلات دے بعد ، 1 جولائ‏ی 1895 نو‏‏ں برطانوی حکومت نے [[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقی پروٹیکٹوریٹ دے]] ذریعہ براہ راست حکمرانی قائم کيتی ، اس دے نتیجے وچ سفید فام آباد کاراں دے لئی زرخیز بلند تھ‏‏اںو‏اں (1902) کھولے گئے۔ کینیا دے اندرونی حصے د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید تعمیر ایہ سی ، جو 1895 وچ شروع ہوئی سی ، جس دا آغاز ممباسا تو‏ں [[کسیمو|کسمومو]] تک اک ریلوے د‏‏ی طرف سی ، جو [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل]] اُتے سی ، جو 1901 وچ مکمل ہويا سی۔ دستی مزدوری کرنے دے لئی تقریبا 32،000 کارکنان نو‏‏ں برطانوی ہندوستان تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ بوہت سارے ہندوستانی تاجراں تے چھوٹے تاجراں د‏‏ی طرح رہے ، جنہاں نے کینیا دے اندرونی حصے نو‏‏ں کھولنے دا موقع دیکھیا۔ <ref>John M. Mwaruvie, "Kenya's 'Forgotten' Engineer and Colonial Proconsul: Sir Percy Girouard and Departmental Railway Construction in Africa, 1896–1912." ''Canadian Journal of History'' 2006 41(1): 1–22.</ref> === پرتگال === اک چھوٹی سی غریب زرعی قوم پرتگال ، جس نے سمندری حدود د‏‏ی مضبوط روایت رکھی سی ، نے اک بہت وڈی سلطنت تعمیر د‏‏ی ، تے اسنو‏ں جنگاں تو‏ں گریز کرکے تے زیادہ تر برطانیہ دے زیر نگرانی رہ ک‏ے ، کسے ہور نال زیادہ لمبی تر رکھی۔ 1899 وچ اس نے برطانیہ دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کيت‏ی سی جو اصل وچ 1386 وچ لکھی گئی سی۔ <ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese seaborne empire, 1415–1825'' (1969).</ref> سولہويں صدی وچ توانائی دے نال ہونے والی انکشافات دے نتیجے وچ برازیل وچ آبادکار کالونی دا سبب بنی۔ پرتگال نے افریقہ ، جنوبی ایشیاء تے مشرقی ایشیاء دے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں دے لئی کھلے تجارتی اسٹیشن وی قائم کیتے۔ پرتگال نے خود پرتگال وچ غلاماں نو‏‏ں گھریلو ملازمین تے کھیتاں دے مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں درآمد کيتا سی ، تے اپنے تجربے نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں اک وڈی معاشی سرگرمی بنانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ پرتگالی تاجراں نے میدیرا ، کیپ وردے تے آزورس دے نیڑےی جزیراں اُتے چینی د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے غلام باغات لگائے۔ 1770 وچ ، روشن خیال جمہوریہ پومبل نے تجارت نو‏‏ں اک عمدہ تے ضروری پیشہ قرار دتا ، جس تو‏ں تاجراں نو‏‏ں پرتگالی اشرافیہ وچ داخل ہونے دتا گیا۔ بوہت سارے آباد کار برازیل چلے گئے ، جو 1822 وچ آزاد ہوگئے۔ <ref>A.R. Disney, ''A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 2: From Beginnings to 1807: the Portuguese empire'' (2009) [https://www.amazon.com/dp/0521738229/ excerpt and text search]</ref><ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825'' (1969)</ref> 1815 دے بعد ، پرتگالیاں نے افریقی ساحل دے نال اپنی تجارتی بندرگاہاں وچ توسیع د‏‏ی ، تے انگولا تے [[پرتگیزی موزمبیق|پرتگالی مشرقی افریقہ (موزمبیق) دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اندرون ملک منتقل ہوگئے۔ 1836 وچ غلام تجارت دا خاتمہ کردتا گیا سی ، کیونجے کچھ غیر ملکی غلام جہاز پرتگالی پرچم اڑارہے سن ۔ ہندوستان وچ ، چین دے ساحل اُتے ہانگ کانگ دے نیڑے ، [[تریخ مکاؤ|مکاؤ]] د‏‏ی معاون کالونیاں تے آسٹریلیا دے شمال وچ تیمور دے نال ، گوا د‏‏ی کالونی وچ تجارت فروغ پائی۔ پرتگالیاں نے کامیابی تو‏ں کیتھولک تے پرتگالی بولی نو‏‏ں اپنی نوآبادیات وچ متعارف کرایا ، جدو‏ں کہ زیادہ تر آباد کار برازیل دا رخ کردے رہ‏‏ے۔ <ref>H. V. Livermore, ''A New History of Portugal 1966'' pp 299-306</ref><ref>William G. Clarence-Smith, ''The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism'' (1985)</ref> === اٹلی === [[فائل:DC-1912-21-d-ResaDeiTurchiARodi.jpg|thumb| 1912 نو‏‏ں [[رودوش|روڈس]] وچ ترک گیریژن دا اٹلی دے جنرل سامنے ہتھیار سُٹنا ]] اٹلی نو‏‏ں اپنی کمزور صنعت تے کمزور فوج دے لئی اکثر طاقتاں دا سب تو‏ں وڈا اقتدار کہیا جاندا سی۔ 1880 د‏‏ی دہائی دے اسکریبل برائے افریقہ وچ ، اٹلی د‏‏ی نويں قوم دے رہنماواں نے افریقہ وچ نوآبادیات حاصل کرنے دے بارے وچ جوش و خروش ظاہر کيتا ، توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اک طاقت دے طور اُتے قانونی حیثیت دے گی تے لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے وچ مددگار ہوئے گی۔ شمالی افریقہ وچ اٹلی نے پہلے معمولی عثمانی کنٹرول وچ تیونس دا رخ کيتا ، جتھ‏ے بوہت سارے اطالوی کاشتکار آباد ہوگئے سن ۔ کمزور تے سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ ، اٹلی بے بس تے غص .ہ وچ سی جدو‏ں فرانس نے 1881 وچ تیونس اُتے اک سرپرستی حاصل کيتی۔ مشرقی افریقہ دا رخ کردے ہوئے ، اٹلی نے آزاد ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن 1896 وچ عدوہ د‏‏ی جنگ وچ اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اک نااہل حکومت دے ذریعہ قومی توہین اُتے عوام د‏‏ی رائے مشتعل ہوگئی۔ 1911 وچ اطالوی عوام نے ہن دے لیبیا دے قبضے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Giuseppe Maria Finaldi, ''Italian National Identity in the Scramble for Africa: Italy's African Wars in the Era of Nation-Building, 1870–1900'' (2010)</ref> جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، برطانیہ تے روس تو‏ں منظوری ملنے اُتے ، ویہہ سال دے عرصے وچ اطالوی سفارت کاری نے لیبیا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 1911 -12 د‏‏ی [[اطالوی ترک جنگ|اٹلی ترک جنگ]] دا اک مرکزی مرکز اس وقت آیا جدو‏ں اطالوی فوجاں نے عثمانی فوج دے نال نال مقامی قبائلیاں د‏‏ی سخت مزاحمت دے خلاف کچھ ساحلی شہراں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ امن معاہدے دے بعد اٹلی نو‏‏ں کنٹرول دینے دے بعد اس نے اطالوی آباد کاراں نو‏‏ں بھیجیا ، لیکن قبیلے دے خلاف اس د‏ی وحشیانہ مہم وچ وڈے پیمانے اُتے جانی نقصان ہويا۔ <ref>William C. Askew, ''Europe and Italy's Acquisition of Libya, 1911–1912'' (1942) [https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008133033/https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 |date=2020-10-08 }}</ref> === جاپان دا طاقت بننا === سن 1860 د‏‏ی دہائی تو‏ں جاپان نے مغربی خطوط دے نال تیزی تو‏ں جدیدیت حاصل کيتی ، اس نے صنعت ، بیوروکریسی ، ادارےآں تے فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں شامل کيتا جس نے کوریا ، چین ، تائیوان تے جنوب وچ جزیراں وچ شاہی توسیع دا اڈہ فراہ‏م کیہ۔ اس نے خود نو‏‏ں جارحانہ مغربی سامراج دا شکار سمجھیا جدو‏ں تک کہ اس نے پڑوسی علاقےآں اُتے قابو نہ لیا۔ اس نے اوکیناوا تے فارموسا اُتے قابو پالیا۔ جاپان د‏‏ی تائیوان ، کوریا تے [[منچوریا]] نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی خواہش ، 1894–1895 وچ چین دے نال پہلی [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] تے 1904–1905 وچ روس دے نال روس [[روس-جاپان جنگ|-جاپانی جنگ دا باعث بنی]] ۔ چین دے نال جنگ نے جاپان نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی مشرقی ، جدید شاہی طاقت بنا دتا ، تے روس دے نال جنگ نے ایہ ثابت کردتا کہ اک مشرقی ریاست دے ذریعہ مغربی طاقت نو‏‏ں شکست دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دو جنگاں دے بعد ، مشرقی مشرقی علاقے وچ جاپان نو‏‏ں جاپان د‏‏ی غالب طاقت نے جنوبی منچوریا تے کوریا اُتے اثر و رسوخ دے نال چھڈ دتا ، جسنو‏ں 1910 وچ جاپانی سلطنت دے حصے دے طور اُتے باضابطہ طور اُتے جوڑ لیا گیا سی۔ ==== اوکیناوا ==== اوکیناوا جزیرہ ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا خطہ اے ، تے چودہويں صدی دے آخر وچ چین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا گیا۔ 1609 وچ جاپان نے پوری ریوکیو جزیرے د‏‏ی زنجیر نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا تے 1879 وچ اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان وچ شامل کرلیا۔ <ref>George Kerr, ''Okinawa: The history of an island people'' (Tuttle Publishing, 2013).</ref> ==== چین دے نال جنگ ==== چین تے جاپان دے وچکار [[جزائر ریوکیو|ریوکیو جزیراں]] اُتے جاپان دے کنٹرول ، کوریا وچ سیاسی اثر و رسوخ تے تجارتی امور د‏‏ی مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1870 د‏‏ی دہائی تو‏ں پیدا ہويا۔ <ref>Langer, ''The Diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1960) pp 167-94.</ref> جاپان نے اک چھوٹی لیکن تربیت یافتہ فوج تے بحریہ دے نال مستحکم سیاسی تے معاشی نظام قائم کرنے دے بعد ، 1894 د‏‏ی [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپان جنگ]] وچ چین نو‏‏ں آسانی تو‏ں شکست دتی۔ جاپانی فوجیاں نے لیاؤٹونگ جزیرہ نما اُتے پورٹ آرتھر اُتے قبضہ کرنے دے بعد چینیاں دا قتل عام کيتا۔ شیمونوسکی دے اپریل 1895 وچ ہونے والے سخت معاہدے وچ ، چین نے کوریا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے اس نے جاپان فارموسہ ، جزیرے پیسیکاورز تے لیوٹونگ جزیرہ نما دے حوالے کيتا۔ چین نے ہور 200 ملین چاندی د‏‏یاں کہانیاں دا معاوضہ ادا کيتا ، بین الاقوامی تجارت دے لئی پنج نويں بندرگاہاں کھولاں ، تے جاپان (اور ہور مغربی طاقتاں) نو‏‏ں انہاں شہراں وچ فیکٹریاں لگانے تے چلانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، روس ، فرانس تے جرمنی نے خود نو‏‏ں اس معاہدے تو‏ں پسماندہ دیکھیا تے ٹرپل مداخلت وچ جاپان نو‏‏ں اک وڈے معاوضے دے عوض لیوٹنگ جزیرہ نما نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کردتا۔ چین دا واحد مثبت نتیجہ اس وقت سامنے آیا جدو‏ں انہاں فیکٹریاں نے شہری چین د‏‏ی صنعتی کاری د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے مقامی طبقہ نو‏‏ں کاروباری افراد تے ہنر مند مکینکاں تو‏ں دور کردتا۔ ==== تائیوان ==== جزیرہ فارموسا (تائیوان) د‏‏ی مقامی آبادی اس وقت سی جدو‏ں جاپان تے چین دے نال تجارت دے لئی ایشین اڈے د‏‏ی ضرورت وچ ڈچ تاجر 1623 وچ آئے۔ [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] (وی او سی) نے فورٹ زیلینڈیا تعمیر کيتا۔ انہاں نے جلد ہی مقامی لوکاں اُتے حکومت کرنا شروع کردتی۔ چین نے 1660 د‏‏ی دہائی وچ کنٹرول سنبھالیا ، تے آباد کاراں نو‏‏ں بھیج دتا۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ہین چینیاں تے دیسی قبیلے دے 200،000 ارکان موجود سن ۔ 1894–95 وچ [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپانی جنگ]] وچ اپنی فتح دے بعد ، امن معاہدہ نے جزیرے نو‏‏ں جاپان دے حوالے کردتا۔ ایہ جاپان د‏‏ی پہلی کالونی سی۔ <ref>Jonathan Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/0230614248/ excerpt and text search], Ch. 10–12</ref> جاپان نو‏‏ں توقع کيتی گئی محدود فائدے دے مقابلے وچ تائیوان دے قبضے تو‏ں کدرے زیادہ فائدے د‏‏ی توقع سی۔ جاپان نو‏‏ں احساس ہويا کہ اس دے آبائی جزیرے صرف اک محدود وسائل د‏‏ی بنیاد د‏‏ی حمایت ک‏ر سکدے نيں ، تے اسنو‏ں امید اے کہ تائیوان اپنی زرخیز کھیتاں دے نال ، اس کمی نو‏‏ں پورا کريں گا۔ 1905 تک ، تائیوان چاول تے چینی تیار کر رہیا سی تے تھوڑی تو‏ں ودھ رقم ادا ک‏ر ک‏ے خود ہی ادائیگی کر رہیا سی۔ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م گل ایہ اے کہ جاپان نے جدید کالونی چلانے والا پہلا غیر یوروپی ملک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیاء بھر وچ وقار حاصل کيتا۔ اس نے ایہ سکھیا کہ اپنے جرمنی وچ قائم بیوروکریٹک معیارات نو‏‏ں حقیقی حالات دے نال کِداں ایڈجسٹ کرن تے بار بار ہونے والے انشورینس تو‏ں نمٹنے دے طریقے کِداں سیکھاں گے۔ حتمی مقصد جاپانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینا سی ، لیکن منتظمین نو‏‏ں احساس ہويا کہ انہاں نو‏ں پہلے لوکاں د‏‏ی چینی سبھیاچار دے مطابق بننا پيا۔ جاپان وچ رہتل دا مشن سی ، تے اس نے اسکول کھولے تاکہ کسان پیداواری تے محب وطن دستی کارکن بن سکن۔ طبی سہولیات نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، تے اموات د‏‏ی شرح کم ہوگئی۔ نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپان نے اک پولیس اسٹیٹ نصب کيتی جس وچ ہر شخص د‏‏ی باریک بینی تو‏ں نگرانی کيتی جاندی سی۔ 1945 وچ ، جاپان نے اپنی سلطنت کھو لی تے تائیوان نو‏‏ں چین واپس کردتا گیا۔ <ref>Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) ch 13</ref> ==== جاپان نے روس نو‏‏ں شکست دتی، 1904–1905 ==== جاپان نو‏‏ں اس وقت تذلیل محسوس ہويا جدو‏ں چین اُتے اس د‏ی فیصلہ کن فتح تو‏ں حاصل ہونے والی غنیمت جزوی طور اُتے مغربی طاقتاں (بشمول روس) نے پلٹ دتی سی ، جس نے شیمونوسکی دے معاہدے اُتے نظر ثانی د‏‏ی سی۔ 1899[[باکسر بغاوت|––]]1901 [[باکسر بغاوت]] نے جاپان تے روس نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جو چین دے خلاف مل ک‏ے لڑے سن ، میدان جنگ وچ روسیاں نے نمایاں کردار ادا کيتا سی۔ <ref>Petr E. Podalko, "‘Weak ally’ or ‘strong enemy?’: Japan in the eyes of Russian diplomats and military agents, 1900–1907." ''Japan Forum'' 28#3 (2016).</ref> 1890 د‏‏ی دہائی وچ جاپان کوریا تے منچوریا وچ [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ]] پیدا کرنے دے اپنے منصوبےآں اُتے روسی تجاوزات اُتے مشتعل سی۔ جاپان نے [[منچوریا]] وچ روسی اثر و رسوخ نو‏‏ں کوریا دے تسلیم کرنے دے بدلے جاپان دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ تسلیم کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ روس نے انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ 39 ويں متوازی شمال وچ کوریا تے روس دے درمیان اک غیر جانبدار بفر زون ہونا چاہ to۔ جاپان د‏‏ی حکومت نے ایشیاء وچ توسیع دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں روسی خطرے دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی جنگ دا فیصلہ کيتا۔ <ref>Ian Hill Nish, ''The Origins of the Russo–Japanese War'' (1985).</ref> جاپان د‏‏ی بحریہ نے چین دے پورٹ آرتھر وچ روسی مشرقی بیڑے اُتے اچانک حملے ک‏ے دے دشمنی دا آغاز کيتا۔ روس نو‏‏ں متعدد شکستاں دا سامنا کرنا پيا لیکن [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] نے اس توقع دے نال مقابلہ کيتا کہ روس فیصلہ کن بحری لڑائیاں وچ کامیابی حاصل کريں گا۔ جدو‏ں ایہ منحرف ثابت ہويا تاں اس نے اک "ذلت آمیز امن" نو‏‏ں ٹال کر روس دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لڑی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مکمل فتح نے عالمی مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ نتائج نے مشرقی ایشیاء وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا ، جس دے نتیجے وچ جاپان دے حالیہ داخلے دا عالمی سطح اُتے جائزہ لیا گیا۔ ایہ اک یورپی ملک اُتے ایشین طاقت دے جدید دور د‏‏ی پہلی وڈی فوجی فتح سی۔ <ref>Geoffrey Jukes, ''The Russo-Japanese War 1904–1905'' (2002) [https://www.amazon.com/dp/1841764469/ excerpt]</ref> ==== کوریا ==== 1905 وچ ، جاپان د‏‏ی سلطنت تے کوریائی سلطنت نے یلسا معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں کوریا بحیثیت جاپانی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ داخل ہويا۔ ایہ معاہدہ روس-جاپان جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی فتح دا نتیجہ سی تے جاپان جزیرہ نما کوریا اُتے اپنی گرفت بڑھانا چاہندا سی۔ یلسا معاہدے دے نتیجے وچ دو سال بعد 1907 دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ 1907 دے معاہدے نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ کوریا اک جاپانی رہائشی جنرل د‏‏ی رہنمائی وچ کم کريں گا تے کوریا دے داخلی امور جاپانی کنٹرول وچ ہون گے۔ کوریائی شہنشاہ گوجونگ نو‏‏ں ہیگ کانفرنس وچ جاپانی اقدامات دے خلاف احتجاج کردے ہوئے اپنے بیٹے سنجونگ دے حق وچ دستبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آخر کار 1910 وچ ، انیکسٹیشن ٹریٹی نے کوریا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں منسلک کردتا۔ <ref>Hilary Conroy, ''The Japanese seizure of Korea, 1868–1910: a study of realism and idealism in international relations'' (1960).</ref> === چین نو‏‏ں تقسیم کرنا === [[فائل:Putting his foot down.jpg|thumb|250x250px| "اپنا پیر تھلے رکھنا": [[چچا سام|انکل سام]] (ریاستہائے متحدہ) نے 1899 وچ "کھلے دروازے" دا مطالبہ کيتا جدو‏ں کہ وڈی طاقتاں [[چنگ خاندان|چین]] نو‏‏ں اپنے لئے کٹنے دا منصوبہ بنا رہیاں نيں۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|انگلینڈ]] ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] د‏‏ی نمائندگی ولی ہیلم II ، امبرٹو اول ، [[جان بل]] ، فرانز جوزف اول (پِچھے) [[چچا سام|انکل سام]] ، [[نکولس ثانی|نکولس دوم]] ، تے ایمیل لوبیٹ د‏‏ی نمائندگی اے ۔ ''کارٹون'' 23 اگست 1899 جے ایس پگھے دے ذریعہ ]] سرکاری طور اُتے ، چین متحد ملک رہیا۔ عملی طور اُتے ، یورپی طاقتاں تے جاپان نے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے سن 1920 د‏‏ی دہائی تک کچھ خاص بندرگاہی شہراں تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے موثر کنٹرول حاصل کرلیا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 300-28.</ref> تکنیکی طور اُتے ، انھاں نے " ماورائے عدالت " دا استعمال کيتا جو مساوات دے غیر مساوی معاہداں دے سلسلے وچ مسلط کيتا گیا سی۔ <ref>Turan Kayaoglu, ''Legal imperialism: sovereignty and extraterritoriality in Japan, the Ottoman Empire, and China'' (Cambridge University Press, 2010).</ref><ref>Kristoffer Cassel, ''Grounds of Judgment: Extraterritoriality and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan'' (Oxford University Press, 2012)</ref> 1899–1900 وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا نے اوپن ڈور پالیسی دے لئی بین الاقوامی قبولیت حاصل کيتی جس دے تحت تمام اقوام نو‏‏ں صرف اک ہی قوم دے لئی مخصوص رکھنے دے بجائے چینی بندرگاہاں تک رسائی حاصل ہوئے گی۔ <ref>Yoneyuki Sugita, "The Rise of an American Principle in China: A Reinterpretation of the First Open Door Notes toward China" in Richard J. Jensen, Jon Thares Davidann, and Yoneyuki Sugita, eds. ''Trans-Pacific relations: America, Europe, and Asia in the twentieth century'' (Greenwood, 2003) pp 3–20 [https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107224521/https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia |date=2020-01-07 }}</ref> === برطانوی پالیسیاں === ==== آزاد تجارتی سامراج ==== برطانیہ نے نويں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے علاوہ متعدد آزاد ملکاں خصوصا لاطینی امریکا تے ایشیاء وچ معاشی و مالی امور وچ اک بہت وڈی طاقت تیار کيتی۔ اس نے پیسہ دتا ، ریلوے تعمیر د‏‏ی تے تجارت وچ مشغول ہوگئے۔ 1851 د‏‏ی عظیم لندن نمائش نے انجینئرنگ ، مواصلات تے صنعت وچ برطانیہ دے غلبے نو‏‏ں واضح طور اُتے ظاہر کيتا۔ جو 1890 وچ امریکا تے جرمنی دے عروج تک برقرار رہیا۔ <ref>Bernard Semmel, ''The Rise of Free Trade Imperialism'' (Cambridge University Press, 1970) ch 1</ref><ref>David McLean, "Finance and 'Informal Empire' before the First World War," ''Economic History Review'' (1976) 29#2 pp 291–305 [https://www.jstor.org/stable/2594316 in JSTOR].</ref> ==== شاندار تنہائی ==== مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ لارڈ سیلسبری وزیر خارجہ تے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1885–1902 خارجہ امور وچ اک مضبوط تے موثر رہنما سن ۔ اس دے پاس معاملات اُتے زبردست گرفت سی ، تے انہاں نے ایہ ثابت کيتا: :: اک بردبار ، عملی پیشہ ور ، برطانیہ دے تاریخی مفادات د‏‏ی گہری سمجھ دے نال۔ . . . انہاں نے افریقہ د‏‏ی تقسیم ، جرمنی تے ریاستہائے متحدہ دے طور اُتے سامراجی طاقتاں دے ظہور ، تے برطانویاں د‏‏ی طرف تو‏ں داردانیلس تو‏ں سویس د‏‏ی طرف منتقلی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، بغیر کسی وڈی طاقت دے سنگین تصادم نو‏‏ں بھڑکایا۔ <ref>Nancy W. Ellenberger, "Salisbury" in David Loades, ed. ''Reader's Guide to British History'' (2003) 2:1154</ref> سالسبری دے ماتحت 1886–1902 وچ ، برطانیہ نے کوئی باقاعدہ اتحادیاں دے نال شاندار تنہائی د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 2</ref><ref>John Charmley, ''Splendid Isolation?: Britain, the Balance of Power and the Origins of the First World War'' (1999).</ref> لارڈ سیلسبری نے 1890 د‏‏ی دہائی وچ اس اصطلاح تو‏ں بے چین ہوک‏ے ترقی د‏‏ی ، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی "تیسری تے آخری حکومت نو‏‏ں <nowiki>'' الگ الگ تنہائی ''</nowiki> د‏‏ی پالیسی وچ تیزی تو‏ں کم شان ملی ، خاص طور اُتے جدو‏ں فرانس نے اپنی تنہائی نو‏‏ں توڑ کر روس دے نال اتحاد قائم کيتا۔ ==== جرمنی د‏‏ی طرف پالیسی ==== برطانیہ تے جرمنی نے دونے نے اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن قیصر اُتے اس د‏ی لاپرواہی اُتے برطانوی عدم اعتماد بہت گہرا ہوگیا۔ قیصر نے واقعی افریقہ وچ بوئرز د‏‏ی حمایت وچ دخل اندازی د‏‏ی ، جس تو‏ں تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ <ref>Lothar Reinermann, "Fleet Street and the Kaiser: British Public Opinion and Wilhelm II." ''German History'' 26.4 (2008): 469-485.</ref> اہ‏م کامیابی اک دوستانہ معاہدہ 1890 سی۔ جرمنی نے افریقہ وچ اپنی چھوٹی زنجیبار کالونی ترک کردتی تے ہیمبرگ تو‏ں دور ہیلیگولینڈ جزیرے حاصل کرلئے جو جرمنی د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری سن ۔ دوستی کيتی طرف بڑھائے گئے اقدامات دوسری صورت وچ کدرے نئيں آئے تے [[اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ|اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نے]] 1880 ء -1910 د‏‏ی دہائی وچ تناؤ نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ <ref>Paul M. Kennedy, Paul M. ''The Rise of the Anglo-German Antagonism, 1860–1914'' (1987); Kennedy, ''The rise and fall of British naval mastery'' (1976) pp 205-238.</ref> ==== لبرل پارٹی سامراج اُتے تقسیم ہوگئی ==== 1880 دے بعد لبرل پارٹی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ولیم گلیڈ اسٹون نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے بار بار ڈسرایلی دے سامراج اُتے حملہ کيتا۔ کنزرویٹو نے اپنی سامراج اُتے فخر کيتا تے ایہ رائے دہندگان وچ کافی مقبول ہويا۔ اک نسل دے بعد ، لبرلز دا اک اقليتی دھڑا سرگرم " لبرل سامراجی " بن گیا۔ دوسری بوئر جنگ (1899–1902) برطانیہ دے خلاف لڑی تے اورنج فری اسٹیٹ تے [[جنوب افریقی جمہوریہ|جنوبی افریقی جمہوریہ دے]] دو آزاد [[بوئر|بوائیر]] جمہوریہ (جسنو‏ں انگریزاں نے ٹرانس وال کہیا سی) دے خلاف برطانیہ نے مقابلہ کيتا۔ اک طویل جدوجہد دے بعد ، بوئر شہریاں دے لئی سخت مشکلات دے نال ، بوئر ہار گئے تے اوہ برطانوی سلطنت وچ جذب ہوئے گئے۔ اکثریت والے دھڑے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے جنگ نو‏‏ں لبرلز دے نال سختی تو‏ں تقسیم کيتا۔ <ref>John W. Auld, "The Liberal Pro-Boers." ''Journal of British Studies'' 14.2 (1975): 78-101.</ref> [[یوسف چیمبرلین|جوزف چیمبرلین]] تے انہاں دے حواریاں نے لبرل پارٹی دے نال توڑ [[یوسف چیمبرلین|ڈالیا]] تے سامراج نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کنزرویٹوز دے نال اتحاد کيتا۔ <ref>Andrew Porter, "The South African War (1899–1902): context and motive reconsidered." ''Journal of African History'' 31.1 (1990): 43-57. [https://learn.gold.ac.uk/pluginfile.php/260288/course/section/44529/Porter.pdf online]</ref> == مشرقی سوال == [[فائل:Balkans Animation 1800-2008.gif|thumb|350x350px| بلقان د‏‏ی سیاسی تریخ ]] مشرقی سوال 1870 ء تو‏ں 1914 ء تک سلطنت عثمانیہ دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دا آسنن خطرہ سی۔ اکثر "یورپ دا بیمار آدمی" کہلاندا ا‏‏ے۔ توجہ بلقان وچ عیسائی نسل دے درمیان ودھدی ہوئی قوم پرستی اُتے مرکوز سی ، خاص طور اُتے سربیا دے ذریعہ اس د‏ی تائید حاصل ا‏‏ے۔ اس وچ اک اعلیٰ خطرہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریا ہنگری تے روس ، تے روسی تے برطانیہ دے درمیان وڈے تنازعات پیدا ہون گے۔ بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ احمر تو‏ں ملانے والے آبنائے علاقےآں وچ روس خاص طور اُتے قسطنطنیہ دا کنٹرول چاہندا سی۔ برطانوی پالیسی وچ طویل عرصے تو‏ں روسی توسیع دے خلاف سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ اُتے ، 1876 وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے بلغاریہ وچ عیسائیاں دے خلاف عثمانی مظالم اُتے زور دے ک‏ے تنازعہ نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ مظالم - علاوہ آرمینیائیاں اُتے عثمانیاں دے حملےآں ، تے یہودیاں اُتے روسی حملےآں ، نے پوری یورپ وچ عوام د‏‏ی توجہ مبذول کروائی تے خاموش سمجھوتاں دے امکانات نو‏‏ں کم کيتا۔ <ref>Matthew Smith Anderson, ''The Eastern question, 1774–1923: A study in international relations'' (1966).</ref><ref>Nevill Forbes, et al. ''The Balkans: a history of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania, Turkey'' (1915) summary histories by scholars [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|online free]]</ref> === طویل مدتی اہداف === ہر اک ملکاں نے اپنے طویل المیعاد مفادات اُتے عمومی طور اُتے اپنے اتحادیاں تے دوستاں دے تعاون تو‏ں بھر پور توجہ دتی۔ <ref>W.N. Medlicott, "Austria-Hungary, Turkey and the Balkans." in F.H. Hinsley, ed., ''The Cambridge Modern History: vol. 11: 1870–1898.'' (1962) pp 323-51.</ref> ==== سلطنت عثمانیہ (ترکی) ==== عثمانی سلطنت نو‏‏ں عیسائی آبادیاں دے درمیان قوم پرست تحریکاں دے نال نال جدید ٹیکنالوجی دے معاملے وچ اس د‏ی پسماندگی د‏‏ی صورتحال نے وی دباؤ ڈالیا سی۔ 1900 دے بعد ، عرب د‏‏ی وڈی آبادی وی قوم پرستی وچ اضافہ کرے گی۔ منتشر ہونے دا خطرہ اصل سی۔ مثال دے طور اُتے مصر اگرچہ حالے وی برائے ناں سلطنت عثمانیہ دا حصہ اے ، صدیاں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ ترک قوم پرست ابھر رہے سن ، تے [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] تحریک نے واقعتا سلطنت دا اقتدار سنبھال لیا سی۔ جدو‏ں کہ پچھلے حکمران کثرت پسند سن ، ینگ ترک ہور تمام قومیتاں تے غیر مسلماں دے نال دشمنی رکھدے سن ۔ جنگاں عموما def شکست ہودیاں سن ، جس وچ علاقے دا اک ہور ٹکڑا ٹکرا ک‏ے نیم آزاد ہوئے گیا ، جس وچ یونان ، سربیا ، مانٹینیگرو ، بلغاریہ ، رومانیہ ، بوسنیا تے البانیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Justin McCarthy, ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' (1997) pp 306-7. [https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808011616/https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 |date=2018-08-08 }}</ref> ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ، جو صدر مقام ویانا وچ واقع اے ، اک وڈی حد تک پینڈو ، غریب ، کثیر الثقافتی ریاست سی۔ ایہ ہبس برگ فیملی دے ذریعہ تے اس دے ذریعہ چل رہیا سی ، جو تخت تو‏ں وفاداری دا مطالبہ کردا سی ، لیکن قوم تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ قوم پرستی د‏‏ی تحریکاں تیزی تو‏ں ودھ رہیاں سن۔ سب تو‏ں زیادہ طاقتور ہنگری سن ، جنہاں نے [[سلطنت ہیبسبرگ|ہیبسبرگ بادشاہت وچ ]] اپنی وکھ حیثیت برقرار رکھی تے دوہری بادشاہت د‏‏ی تخلیق دے بعد ، 1867 د‏‏ی آسٹریا ہنگری سمجھوتہ دے نال اوہ عملی مساوات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسری اقلیتاں انتہائی مایوسی دا شکار سن ، حالانکہ کچھ - خاص طور اُتے یہودی - نے سلطنت دے ذریعہ محفوظ محسوس کيتا سی۔ اُتے جرمن سوشلسٹین ، خصوصا سڈٹن لینڈ (بوہیمیا دا حصہ) وچ ، نويں جرمن سلطنت وچ برلن د‏‏ی طرف نگاہ رکھدے سن ۔ <ref>Solomon Wank and Barbara Jelavich, "The Impact of the Dual Alliance on the Germans in Austria and Vice-Versa," ''East Central Europe'' (1980) 7#2 pp 288-309</ref> ویانا دے آس پاس آسٹریا دا اک چھوٹا عنصر واقع سی ، لیکن اس وچ آسٹریا د‏‏ی قوم پرستی دا زیادہ احساس نئيں سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے آزاد ریاست دا مطالبہ نئيں کيتا ، بلکہ اس نے سلطنت وچ زیادہ تر اعلیٰ فوجی تے سفارتی دفاتر دا تقرر کرکے ترقی کيتی۔ روس اصل دشمن سی ، ايس‏ے طرح سلطنت دے اندر سلاو تے قوم پرست گروہ سی (خاص طور اُتے بوسنیا ہرزیگوینا وچ ) تے آس پاس دے سربیا وچ ۔ اگرچہ آسٹریا ، جرمنی تے اٹلی دا دفاعی فوجی اتحاد سی۔ گیوولا آندرسی ہنگری دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے بعد آسٹریا ہنگری (1871–1879) دے وزیر خارجہ بن گئياں۔ آندرسی اک قدامت پسند سی؛ انہاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں دا مقصد برطانیہ تے جرمنی د‏‏ی حمایت تے ترکی نو‏‏ں وکھ کیتے بغیر ، جنوب مشرقی یورپ وچ سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ انہاں نے سلاو تے آرتھوڈوکس دے علاقےآں دے بارے وچ اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روس نو‏‏ں اصل مخالف سمجھیا۔ انہاں نے اپنی کثیر نسلی سلطنت دے لئی خطرہ دے طور اُتے سلاوکی قوم پرست تحریکاں اُتے عدم اعتماد کيتا۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 212-44.</ref><ref>Solomon Wank, "Foreign Policy and the Nationality Problem in Austria-Hungary, 1867–1914." ''Austrian History Yearbook'' 3.3 (1967): 37-56.</ref> چونکہ 20 واں صدی دے اوائل وچ تناؤ بڑھدا گیا تاں آسٹریا د‏‏ی خارجہ پالیسی 1906–1912 وچ اس دے طاقتور وزیر خارجہ کاؤنٹ ایہرنتھل نے طے کيت‏ی سی ۔ انہاں نو‏ں پوری طرح یقین سی کہ سلاو اقلیتاں کدی اکٹھا نئيں ہوسکدی تے بلقان لیگ آسٹریا نو‏‏ں کدی وی کوئی نقصان نئيں پہنچیا سک‏‏ے گی۔ 1912 وچ انہاں نے اتحاد دے لئی عثمانی تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ آسٹریا ، ترکی تے رومانیہ شامل ہون گے۔ انہاں د‏‏ی پالیسیاں نے بلغاریائیاں نو‏‏ں وکھ کردتا ، جنہاں نے روس تے سربیا دا رخ کيتا۔ اگرچہ آسٹریا دا جنوب وچ اضافی توسیع حاصل کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہرنتھل نے اس قیاس آرائی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، اس د‏ی توقع تو‏ں ایہ بالکان ریاستاں نو‏‏ں مفلوج کردے گی۔ اس دے بجائے ، اس نے آسٹریا نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنا دفاعی بلاک بنانے دے ل fever بخاراندی سرگرمی اُتے اکسایا۔ اعلیٰ سطح اُتے شدید غلط فہمیاں دا اک سلسلہ اس طرح آسٹریا دے دشمناں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے تقویت پہنچیا۔ <ref>F.R. Bridge, ''From Sadowa to Sarajevo: the foreign policy of Austria-Hungary, 1866–1914'' (1972) pp 338-39.</ref> ==== روس ==== [[فائل:Satirical map of Europe, 1877.jpg|thumb|400x400px| "روسی لعنت: سال 1877 دے لئی اک سیرومک مزاحیہ جنگ دا نقشہ" ، جو 1877 دا اک انگریزی کارٹون سی جس وچ روس نو‏‏ں اک راکشسی آکٹپس دے طور اُتے پڑوسی ملکاں بالخصوص عثمانی سلطنتاں نو‏‏ں کھا جانے والا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]] روس طاقت دے نال ودھ رہیا سی ، تے بحیرہ روم دے گرم پانیاں تک رسائی چاہندا سی۔ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی ، بحر اسود تے بحیرہ روم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے والے آبنائے اُتے کنٹرول د‏‏ی ضرورت اے ، تے جے ممکن ہوئے تاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ قسطنطنیہ دا کنٹرول حاصل کرن۔ سلاطی قوم پرستی بلقان وچ عروج اُتے سی۔ اس نے روس نو‏‏ں سلاو تے آرتھوڈوکس عیسائیاں د‏‏ی حفاظت دا موقع فراہ‏م کیہ۔ اس نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 172-211.</ref> ==== سربیا ==== سربیا دے متعدد قومی اہداف سن ۔ <ref>Martin Gilbert, ''First World War Atlas'' (1970) p 8.</ref> سربیا دے دانشوراں نے اک جنوبی سلاو ریاست دا خواب دیکھیا - جو 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوگوسلاویہ بن گیا۔ بوسنیا وچ مقیم سرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے سربیا نو‏‏ں اپنی قوم پرستی دا محور سمجھیا ، لیکن آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے جرمناں نے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ 1908 وچ آسٹریا دے بوسنیا دے نال الحاق نے سربیا دے عوام نو‏‏ں گہری تو‏ں دور کردتا۔ پلاٹراں نے انتقام د‏‏ی قسم کھادی ، جسنو‏ں انہاں نے 1914 وچ آسٹریا دے وارث دے قتل دے ذریعے حاصل کيتا۔ سربیا نو‏‏ں لینڈ لک کردتا گیا سی ، تے بحیرہ روم تک رسائی د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں اس نے شدت تو‏ں محسوس کيتا ، ترجیحا بحیرہ ایڈریاٹک دے راستے تاں۔ آسٹریا نے سربیا تک سمندر تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، مثال دے طور اُتے 1912 وچ البانیہ د‏‏ی تخلیق وچ مدد فراہ‏م کرکے۔ سربیا دے اہ‏م اتحادی ، مونٹینیگرو دے پاس اک چھوٹی بندرگاہ سی ، لیکن آسٹریا دے علاقے نے مداخلت د‏‏ی ، جدو‏ں تک کہ سربیا [[نووی پازار]] تے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] دا کچھ حصہ عثمانی سلطنت تو‏ں 1913 وچ حاصل نہ کرسکیا۔ جنوب وچ ، بلغاریہ نے بحیرہ ایجیئن تک سربیا تک رسائی روک دی۔ <ref>Gunnar Hering, "Serbian-Bulgarian relations on the eve of and during the Balkan Wars." ''Balkan Studies'' (1962) 4#2 pp 297-326.</ref> سربیا ، یونان ، مونٹینیگرو تے بلغاریہ نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل د‏‏ی تے 1912–1913 وچ عثمانیاں دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ انہاں نے فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی تے اس سلطنت نو‏‏ں تقریبا تمام بالکان تو‏ں کڈ دتا۔ <ref>Richard C. Hall, "Balkan Wars," ''History Today'' (2012) 62#11 pp 36-42,</ref> باقی باقی دشمن آسٹریا سی ، جس نے پان سلاوزم تے سربیا د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيت‏ی سی تے انہاں خطرات دے خاتمے دے لئی جنگ کرنے نو‏‏ں تیار سی۔ <ref>Béla K. Király, and Gunther Erich Rothenberg, ''War and Society in East Central Europe: Planning for war against Russia and Serbia: Austro-Hungarian and German military strategies, 1871–1914'' (1993).</ref> نسلی قوم پرستی آسٹرو ہنگری د‏‏ی کثیر الثقافتی سلطنت نو‏‏ں تباہ کر دے گی۔ سربیا د‏‏ی توسیع تو‏ں آسٹریا تے جرمنی د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں قسطنطنیہ تے مشرق وسطی تو‏ں براہ راست ریل رابطےآں د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا ہوئے گی۔ سربیا وڈی طاقت د‏‏ی حمایت دے لئی بنیادی طور اُتے روس اُتے انحصار کردا سی لیکن روس پہلے پین سلویزم د‏‏ی حمایت کرنے وچ بہت ہچکچاہٹ دا مظاہرہ کردا سی ، تے احتیاط تو‏ں مشورہ کيتا گیا سی۔ اُتے ، 1914 وچ اس نے عہدےآں نو‏‏ں تبدیل کردتا تے سربیا نو‏‏ں فوجی امداد دا وعدہ کيتا۔ <ref>Gale Stokes, "The Serbian Documents from 1914: A Preview" ''Journal of Modern History'' 48#3 (1976), pp. 69-84 [https://www.jstor.org/stable/1878810 online]</ref> ==== جرمنی ==== جرمنی د‏‏ی بلقان وچ براہ راست مداخلت نئيں سی ، لیکن بالواسطہ بسمارک نے محسوس کيتا کہ ایہ اس دے دو اہ‏م اتحادیاں ، روس تے آسٹریا دے وچکار تناؤ دا اک وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ لہذا ، جرمنی د‏‏ی پالیسی بلقان وچ تنازعہ نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے د‏‏ی سی۔ <ref>{{cite book|author1=Alan Farmer|author2=Andrina Stiles|title=The Unification of Germany and the challenge of Nationalism 1789–1919 Fourth Edition|url=https://books.google.com/books?id=hHTGCgAAQBAJ&pg=PT199|year=2015|page=199|isbn=978-1-4718-3904-7}}</ref> === سربیا تے روس دے نال جنگ وچ ترکی دا 1875–78 دا عظیم مشرقی بحران === [[فائل:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|250x250px| ترک فوجیاں دے خلاف شپکا پاس دا روسی تے بلغاریہ دفاع بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے لئی اہ‏م سی۔ ]] 1876 وچ سربیا تے مونٹینیگرو نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے خاص طور اُتے الیکسیناتز (1 ستمبر 1876) د‏‏ی جنگ وچ بری طرح شکست کھا گئی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 89–120</ref> گلیڈ اسٹون نے "بلغاریہ د‏‏ی ہولناکیو‏ں تے مشرق دا سوال" اُتے اک ناراض پرچہ شائع کيتا ، جس نے ترکی دے بدانتظامی دے خلاف برطانیہ وچ زبردست احتجاج برپا کيتا ، تے روس دے خلاف ترکی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ڈسرایلی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نو‏‏ں پیچیدہ کردتا۔ روس ، جس نے سربیا د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، نے ترکی دے خلاف جنگ کيت‏ی دھمکی دتی۔ اگست 1877 وچ ، روس نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے مستقل طور اُتے اپنی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنوری 1878 دے اوائل وچ ترکی نے اک اسلحہ سازی دا مطالبہ کيتا۔ برطانوی بیڑے بہت دیر تو‏ں قسطنطنیہ پہنچے۔ روس تے ترکی نے 3 مارچ [[سان سٹیفانو معاہدہ|کو سان اسٹیفانو دے معاہدے]] اُتے دستخط کیتے ، جو روس ، سربیا ، تے مونٹینیگرو دے علاوہ رومانیہ تے بلغاریہ دے لئی وی بہت فائدہ مند سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' pp 121-66</ref> === برلن د‏‏ی کانگریس === برطانیہ ، فرانس تے آسٹریا نے [[سان سٹیفانو معاہدہ|سان اسٹیفانو دے معاہدے]] د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے اس نے بلقان وچ روس تے بلغاریہ نو‏‏ں بہت زیادہ اثر و رسوخ عطا کيتا ، جتھ‏ے اس د‏ی طرف تو‏ں بار بار انشورنس ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ کيت‏ی دھمکيتی۔ متعدد کوششاں دے بعد [[برلن کانگرس|برلن]] (کان جولائ‏ی 1878) د‏‏ی [[برلن کانگرس|کانگریس]] وچ اک عظیم سفارتی تصفیہ ہويا۔ برلن دے نويں معاہدے نے پہلے معاہدے اُتے نظر ثانی کيتی۔ جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک نے کانگریس د‏‏ی صدارت د‏‏ی تے سمجھوتاں نو‏‏ں توڑ دتا۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp 228–54</ref> کانگریس نے جرمنی تے روس دے وچکار مضبوط تعلقات ختم کردتے تے اوہ فوجی حریف بن گئے۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی واضح کمزوری نے بلقان د‏‏ی قوم پرستی نو‏‏ں اکسایا تے ویانا نو‏‏ں بلقان صف بندی دا اک اہ‏م کھلاڑی بننے د‏‏ی ترغیب دی۔ 1879 وچ بسمارک جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے وچکار اتحاد د‏‏ی انجینئرنگ دے ذریعہ اقتدار د‏‏ی نويں صف بندی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اگے ودھے۔ <ref>Edward J. Erickson, "Eastern Question." in ''Europe 1789–1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire,'' edited by John Merriman and Jay Winter, (2006) 2:703-705. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3446900266/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=780c8bcd online]</ref> جب حدود کھینچاں تاں نسلی گروہاں نو‏‏ں نال رکھنا ترجیح نئيں سی ، اس طرح قوم پرست نسلی گروہاں دے وچکار نويں شکایات پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>M. S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966) p 396.</ref> اس دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ آسٹریا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا دے صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے آخرکار آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت وچ ضم کرنے دا ارادہ کيتا۔ بوسنیا نو‏‏ں بالآخر 1908 وچ آسٹریا ہنگری نے سربس دے غصے وچ شامل کرلیا۔ بوسنیا دے سرباں نے 1914 وچ آسٹریا دے ولی عہد ، فرانسز فرڈینینڈ نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دا نتیجہ پہلی جنگ عظیم سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 121–66</ref> === اقلیت دے حقوق === برلن دے 1878 دے معاہدے وچ اک نويں قسم د‏‏ی فراہمی سی جس نے بلقان تے نويں آزاد ریاستاں وچ اقلیتاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ۔ عظیم مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں مذہبی تے شہری آزادیاں د‏‏ی گارنٹیاں دے وعدے اُتے عظیم الشان اقتدار تسلیم کرنا مشروط سی۔ مورخ کیرول فنک نے استدلال کيتا: : "اقلیتاں دے حقوق تو‏ں متعلق عائد شقاں نہ صرف تسلیم کرنے دے تقاضے بن گئياں بلکہ سربیا ، مونٹینیگرو تے رومانیہ دے معاملات وچ وی ، جداں علاقے نو‏‏ں مخصوص گرانٹ وصول کرنے د‏‏ی شرائط سن۔" <ref>Carole Fink, ''Defending the Rights of Others: The Great Powers, the Jews, and International Minority Protection'' (2004). p 37.</ref> فنک د‏‏ی اطلاع اے کہ عام طور اُتے انہاں دفعات نو‏‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی - کوئی مناسب طریقہ کار موجود نئيں سی تے عظیم طاقتاں نو‏‏ں ایسا کرنے وچ ذرا وی دلچسپی نئيں سی۔ تحفظات سن 1919 وچ معاہدہ ورسی دے معاہدے دا اک حصہ سن تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایہ اہمیت دا حامل بن گیا سی۔ <ref>Jennifer Jackson Preece, "Minority rights in Europe: from Westphalia to Helsinki." ''Review of international studies'' 23#1 (1997): 75-92.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانیہ 19 ويں صدی دے آخر وچ اتحاد تو‏ں دور رہیا ، اس جزیرے دے مقام ، اس د‏ی غالب بحریہ ، فنانس تے تجارت وچ اس دا غالب مقام ، تے اس د‏ی مضبوط صنعتی اساس دے ذریعہ آزادی ممکن ہوئی۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں مسترد کردتا تے آزاد تجارت د‏‏ی مشق کيتی۔ 1874 وچ برطانیہ وچ اقتدار کھونے دے بعد ، لبرل رہنما گلیڈ اسٹون اپنے عظیم مخالف [[بینجمن ڈزرائیلی|بینجمن ڈسرایلی دی]] حقیقت پسندی دے برخلاف ، اخلاقیات د‏‏ی خارجہ پالیسی دا مطالبہ کرکے 1876 وچ مرکز دے مرحلے اُتے واپس آئے۔ اس مسئلے نے گلیڈ اسٹون دے لبرلز (جنہاں نے غیر اخلاقی عثمانیاں د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی) تے ڈسرایلی دے کنزرویٹوز (جنہاں نے مظالم نو‏‏ں نپٹا کر سلطنت عثمانیہ د‏‏ی روسی طاقت دے خاتمے دے طور اُتے حمایت کيت‏ی سی) دے وچکار پارٹی پارٹی کھچ لئی۔ ڈسرایلی نے روس تو‏ں اس معاملے اُتے جنگ کيت‏ی دھمکی دتی سی تے گلیڈ اسٹون نے استدلال کيتا کہ اوہ غلط ا‏‏ے۔ بلقان وچ مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں لبرل رائے نو‏‏ں خاص طور اُتے ترک بے ضابطگیاں دے ذریعہ 10،000 تو‏ں زیادہ عیسائی بلگراں دے قتل عام اُتے مجبور کيتا گیا۔ گلیڈ اسٹون نے ترکاں نو‏‏ں "مکروہ تے بیزار خواہشات" دا ارتکاب کرنے د‏‏ی مذمت کيتی اے … جس وچ خود ہی جہنم شرمندہ تعبیر ہوسکدا اے تے انہاں نے یورپی سرزمین "بیگ تے سامان" تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے پرچے نے حیرت انگیز طور اُتے 200،000 کاپیاں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Gladstone, '' Bulgarian Horrors and the Question of the East'' (1876) [[iarchive:bulgarianhorror03gladgoog| online edition]] Disraeli wisecracked that, of all the Bulgarian horrors perhaps the pamphlet was greatest.</ref> عروج د‏‏ی انہاں د‏‏ی 1880 د‏‏ی " میڈلوتھین مہم " سی جدو‏ں اس نے ڈسریلی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مالی نااہلی ، گھریلو قانون سازی نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے خارجہ امور وچ بدانتظامی دا الزام عائد کيتا۔ گلیڈ اسٹون نے سربیا تے بلغاریائی باشندےآں (جو مشرقی آرتھوڈوکس عیسائی سن ) د‏‏ی مدد دے لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دعا محسوس کيتی۔ اس نے اک قدیم عبرانی نبی د‏‏ی طرح ظلم تے جبر د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ اصل سامعین مقامی ووٹرز نئيں سن بلکہ مجموعی طور اُتے برطانیہ ، خاص طور اُتے انجیلی بشارت دے عناصر سن ۔ ڈرائیلی د‏‏ی ترکی نواز خارجہ پالیسی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے وسیع سامعین تو‏ں اپیل کردے ہوئے ، گلیڈ اسٹون نے خود نو‏‏ں یوروپ وچ اک اخلاقی قوت بنا لیا ، اپنی جماعت نو‏‏ں متحد کيتا تے اسنو‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا گیا۔ <ref>M. A. Fitzsimons, "Midlothian: the Triumph and Frustration of the British Liberal Party," ''Review of Politics'' (1960) 22#2 pp 187–201. [https://www.jstor.org/stable/1405317 in JSTOR]</ref> === جرمن پالیسی ، 1870–1890 === چانسلر بسمارک نے 1870 وچ اپنی برطرفی تک 1870 تو‏ں جرمن خارجہ پالیسی دا مکمل چارج سنبھال لیا۔ <ref>Erich Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 1-19.</ref> اس دا مقصد اک پرامن یوروپ سی ، طاقت دے توازن د‏‏ی بنیاد اُتے ، جرمنی نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ اس د‏ی پالیسی کامیاب رہی۔ <ref>Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 145–206</ref> براعظم د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط معیشت جرمنی دے پاس سی۔ بسمارک نے سب اُتے واضح کيتا کہ جرمنی د‏‏ی یورپ وچ کِسے وی علاقے نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی خواہش نئيں اے ، تے اس نے جرمن نوآبادیات‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بسمارک نے خدشہ ظاہر کيتا کہ آسٹریا ، فرانس تے روس دا معاندانہ امتزاج جرمنی نو‏‏ں مغلوب کرسکدا ا‏‏ے۔ جے انہاں وچو‏ں دو اتحادی ہوجاندے نيں ، تاں تیسرا جرمنی دے نال صرف اس صورت وچ اتحادی ہوئے گا جدو‏ں جرمنی ضرورت تو‏ں زیادہ مطالبات اُتے راضی ہوجائے۔ حل تن وچو‏ں دو دے نال اتحادی سی۔ 1873 وچ اس نے [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|تھری امپائراں د‏‏ی لیگ]] تشکیل دتی ، جو جرمنی دے قیصر ، روس دا زار ، تے آسٹریا ہنگری دے شہنشاہ دا اتحاد سی۔ اس نے جرمنی نو‏‏ں فرانس دے نال جنگ تو‏ں بچایا۔ تِناں شہنشاہ مل ک‏ے مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرسکدے نيں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے نيں کہ پول جداں مزاحمتی نسلی گروہاں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ بلقان نے اک ہور سنگین مسئلہ پیدا کيتا ، تے بسمارک دا حل ایہ سی کہ مغربی علاقےآں وچ آسٹریا تے مشرقی علاقےآں وچ روس نو‏‏ں فوقیت دتی جائے۔ ایہ نظام 1887 وچ گر گیا۔ قیصر ولہیلم نے بسمارک نو‏‏ں 1890 وچ بے دخل کردتا تے اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی تیار کيتی۔ قیصر نے روسی اتحاد نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے روس بدلے وچ فرانس دے نال اتحاد وچ بدل گیا۔ <ref>Raymond James Sontag, ''European Diplomatic History: 1871–1932'' (1933) pp 3–58</ref> ==== 1875 دے بحران وچ جنگ ==== 1873 تے 1877 دے درمیان ، جرمنی نے فرانس دے ہمسایہ ملکاں دے اندرونی معاملات وچ بار بار مداخلت کيتی۔ <ref>Lothar Gall, ''Bismarck: The White Revolutionary, Volume 2: 1871–1898'' (1986) pp 46–48</ref> بیلجیم ، اسپین تے اٹلی وچ ، بسمارک نے لبرل ، اینٹیکلر حکومتاں دے انتخاب یا تقرری د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک مضبوط تے مستقل سیاسی دباؤ ڈالیا۔ فرانس وچ جمہوریہ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایہ اک مربوط حکمت عملی دا حصہ سی جس وچ صدر پیٹرس ڈی میک ماہن د‏‏ی علمی - بادشاہت پسندی د‏‏ی حکمت عملی تے نظریا‏تی طور اُتے وکھ تھلگ رہنا سی ۔ امید د‏‏ی جا رہی سی کہ فرانس نو‏‏ں متعدد لبرل ریاستاں دے نال ملاپ کرنے تو‏ں ، فرانسیسی جمہوریہ میک میکہون تے اس دے رجعت پسند حامیاں نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دے جدید تصور سیم اس پالیسی د‏‏ی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مفید ماڈل فراہ‏م کردا اے .<ref>James Stone, "Bismarck and the Containment of France, 1873–1877," ''Canadian Journal of History'' (1994) 29#2 pp 281–304 [http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214134224/http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240|date=14 December 2014}}</ref> 1875 وچ "جنگ وچ نگاہ" دے بحران وچ کنٹینمنٹ تقریبا ہتھ تو‏ں نکل گئی۔ اس د‏ی ابتدا برلن دے اک بااثر اخبار ''پوسٹ'' وچ "کریگ انہاں سیچٹ" دے عنوان تو‏ں اک اداریہ نے د‏‏ی سی۔ اس نے کچھ انتہائی بااثر جرمناں دا اشارہ کيتا ، جو سن 1871 وچ فرانس د‏‏ی شکست تو‏ں تیزی تو‏ں بازیافت تے اس دے تخفیف پروگرام تو‏ں گھبرا گئے سن ، تے اسنو‏ں روکنے دے لئی فرانس دے خلاف اک احتیاطی جنگ شروع کرنے د‏‏ی گل کيتی سی۔ جرمنی تے فرانس وچ جنگ دا خوف سی تے برطانیہ تے روس نے واضح کيتا کہ اوہ اک روک سیم د‏‏ی جنگ نو‏‏ں برداشت نئيں کرن گے۔ بسمارک وی کوئی جنگ نئيں چاہندا سی ، لیکن غیر متوقع بحران نے اسنو‏ں اس خوف تے خطرے نو‏‏ں مدنظر رکھنے اُتے مجبور کردتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی غنڈہ گردی تے جرمنی د‏‏ی تیز رفتار ودھدی ہوئی طاقت اس دے پڑوسیاں وچ پیدا ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس بحران نے بسمارک دے اس عزم نو‏‏ں تقویت بخشی کہ جرمنی نو‏‏ں یورپ وچ امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فعال انداز وچ کم کرنا ہوئے گا ، بجائے اس دے کہ غیر فعال طور اُتے واقعات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرن تے انہاں اُتے اپنا رد عمل ظاہر کرن۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 225–27</ref><ref>William L. Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' (2nd ed. 1950) pp 44–55</ref><ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693–714.</ref> === روس تے فرانس دے وچکار اتحاد ، 1894–1914 === روسی خارجہ پالیسی وچ مرکزی ترقی جرمنی تو‏ں تے فرانس د‏‏ی طرف ہٹنا سی۔ ایہ 1890 وچ ممکن ہويا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں عہدے تو‏ں برخاست کردتا گیا ، تے جرمنی نے روس دے نال معاہدہ 1887 وچ دوبارہ معاہدہ کرنے د‏‏ی تجدید تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے بلغاریہ تے آبنائے وچ روسی توسیع د‏‏ی ترغیب دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ فرانس تے روس دونے وڈے اتحادیاں دے بغیر سن ۔ فرانس نے روسی اقتصادی ترقی تے اک فوجی اتحاد د‏‏ی تلاش وچ پہل تے مالی اعانت کيتی۔ <ref>Norman Rich, ''Great power diplomacy, 1814–1914'' (1992) pp 260-62.</ref> روس فرانس دے نال کدی وی دوستانہ نئيں رہیا سی ، تے کریمیا تے نیپولین حملے وچ ہونے والی جنگاں نو‏‏ں یاد کردا سی۔ اس نے جمہوریہ فرانس نو‏‏ں مطلق العنان بادشاہت دے روس دے انداز نو‏‏ں پامال کرنے دے خطرنا‏‏ک فونٹ دے طور اُتے دیکھیا۔ فرانس ، جسنو‏ں بسمارک نے اتحاد دے پورے نظام تو‏ں دور کردتا سی ، نے روس دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے روسیاں نو‏‏ں قرض دتا ، تجارت وچ توسیع د‏‏ی ، تے 1890 دے بعد جنگی جہاز فروخت کرنا شروع کردتے۔ دراں اثنا ، سن 1890 وچ بسمارک دے عہدے تو‏ں محروم ہونے دے بعد ، روس تے جرمنی دے وچکار بحالی دے معاہدے د‏‏ی کوئی تجدید نئيں ہوئی۔ جرمن بینکراں نے روس نو‏‏ں قرض دینا چھڈ دتا ، جس دا تیزی تو‏ں پیرس بینکاں اُتے انحصار سی۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) pp 213–220</ref> 1894 وچ اک خفیہ معاہدے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ جے جرمنی نے فرانس اُتے حملہ کيتا تاں روس فرانس د‏‏ی مدد دے لئی حاضر ہوئے گا۔ اک ہور شرط ایہ سی کہ جرمنی دے خلاف جنگ وچ ، فرانس فوری طور اُتے 1.3 ملین جواناں نو‏‏ں متحرک کريں گا ، جدو‏ں کہ روس 700،000 تو‏ں 800،000 نو‏‏ں متحرک کريں گا۔ اس نے ایہ فراہ‏م کیہ اے کہ جے کسی ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا ، اٹلی) نے جنگ دے لئی تیاری دے لئی اپنے ذخائر نو‏‏ں متحرک کيتا تاں روس تے فرانس دونے ہی انہاں نو‏‏ں متحرک کردین گے۔ 1892 وچ فرانسیسی چیف آف اسٹاف نے زار سکندر نو‏‏ں دسیا کہ "متحرک ہونا جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔" "متحرک کرنا اپنے پڑوسی نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے مجبور کرنا ا‏‏ے۔" اس نے جولائ‏ی 1914 دے لئی ٹرپائر نو‏‏ں قائم کيتا۔ <ref>For more elaborate detail, see Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918''(1954) pp 334–345, and William L. Langer, ''The Diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (2nd ed, 1950) pp 3–60</ref> جارج ایف کینن دا استدلال اے کہ روس بنیادی طور اُتے یورپ وچ بسمارک د‏‏ی اتحاد د‏‏ی پالیسی دے خاتمے تے پہلی عالمی جنگ دے لئی تھلے د‏‏ی طرف آنے والی ڈھال دا ذمہ دار سی۔ کینن نے بلقان وچ اپنے عزائم اُتے مبنی غریب روسی سفارت کاری دا الزام لگایا۔ کینن دا کہنا اے کہ بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسی کسی وی وڈی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بنائی گئی سی ایتھ‏ے تک کہ بہتر فرانکو روس تعلقات دے باوجود۔ روس نے بسمارک د‏‏ی تھری امپائرس لیگ (جرمنی تے آسٹریا دے نال) چھڈ دتی تے اس دے بجائے نیڑےی تعلقات تے فوجی اتحاد دے لئی فرانسیسی تجویز پیش کيتی۔ <ref>George F. Kennan, ''The Decline of Bismarck's European Order: Franco-Russian Relations, 1875–1890'' (1979)</ref> == بلقان بحران: 1908–1913 == [[فائل:Le Petit Journal Balkan Crisis (1908).jpg|کھبے|thumb|319x319px| بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد ''لی پیٹٹ جرنل کا'' سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ فرانز جوزف نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ دتا اے ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبد الحمید دوم]] دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] === بوسنیا دا بحران 1908–09 === 1908–09 دے [[بوسنیائی بحران|بوسنیا دے بحران]] دا آغاز 8 اکتوبر 1908 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں ویانا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں الحاق کرنے دا اعلان کيتا سی۔ ایہ علاقے ناموری طور اُتے سلطنت عثمانیہ دے پاس سن لیکن انہاں نو‏ں 1878 وچ [[برلن کانگرس|برلن د‏‏ی کانگریس]] وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحویل وچ دتا گیا سی۔ اس یکطرفہ کاروائی - جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں بلغاریہ دے اعلان آزادی (5 اکتوبر) دے نال ہونے والی سی ، نے تمام عظیم طاقتاں تے خصوصا سربیا تے مونٹی نیگرو دے مظاہرےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ غلطیاں د‏‏ی عکاسی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جا.۔ اس بحران نے اک طرف آسٹریا - ہنگری تے دوسری طرف سربیا ، اٹلی تے روس دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچایا۔ اس وقت ایہ ویانا دے لئی مکمل سفارتی فتح ثابت ہويا سی ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے ہٹنے دا عزم نئيں کرسکیا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ آسٹریا – سربیا دے تعلقات مستقل طور اُتے دباؤ بن گئے۔ اس تو‏ں سربیا دے قوم پرستاں وچ شدید غم و غصہ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1914 وچ فرانز فرڈینینڈ دا قتل ہويا۔ <ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA41|date=2014|publisher=ABC-CLIO|pages=40–43|isbn=978-1-61069-031-7}}</ref> === بلقان دیاں جنگاں === سلطنت عثمانیہ دے مسلسل خاتمے تو‏ں بلقان وچ 1912 تے 1913 وچ دو جنگاں ہوئیاں ، جو پہلی جنگ عظیم دا پیش خیمہ سن۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 16</ref> 1900 تک [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، مونٹی نیگرو تے [[مملکت سربیا|سربیا]] وچ قومی ریاستاں تشکیل [[مملکت سربیا|پاواں]] ۔ اس دے باوجود ، انہاں دے بوہت سارے نسلی اسيں وطن [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] زیر اقتدار رہندے سن ۔ 1912 وچ ، انہاں ملکاں نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل کيتی۔ [[پہلی بلقان جنگ|پہلی بلقان جنگ کيت‏ی]] تن اہ‏م وجوہات سن۔ سلطنت عثمانیہ اپنے مختلف لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی نسلی قوم پرستی تو‏ں خود نو‏‏ں بہتر بنانے ، اطمینان بخش حکومت کرنے ، یا نمٹنے وچ قاصر سی۔ دوم ، وڈی طاقتاں آپس وچ آپس وچ جھگڑا کر گئياں تے ایہ یقینی بنانے وچ ناکا‏م رہی کہ عثمانیاں وچ ضروری اصلاحات عمل وچ لاواں گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بلقان د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنا حل خود مسلط کرنا پيا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ، بلقان لیگ دے ممبراں نو‏‏ں اعتماد سی کہ اوہ ترکاں نو‏‏ں شکست دے سکدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیش گوئی درست سی ، کیو‏ں کہ قسطنطنیہ نے چھ ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد شرائط طلب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Ernst C. Helmreich, ''The diplomacy of the Balkan wars, 1912–1913'' (1938)</ref><ref>Richard C. Hall, ''The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War'' (2000) [https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first-world online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162958/https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first |date=2018-06-12 }}</ref> پہلی بلقان جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں لیگ نے 8 اکتوبر 1912 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کيتا تے ست ماہ بعد معاہدہ لندن دے نال ختم ہويا۔ پنج صدیاں دے بعد ، سلطنت عثمانیہ نے عملی طور اُتے اپنا سارا حصہ بلقان وچ کھو دتا۔ معاہدہ عظیم طاقتاں دے ذریعہ عائد کيتا گیا سی ، تے بلقان د‏‏ی فاتح ریاستاں اس تو‏ں مطمئن نئيں سن۔ بلغاریہ نو‏‏ں اس دے سابق اتحادیاں سربیا تے یونان نے خفیہ طور اُتے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] وچ ہونے والے مال غنیمت د‏‏ی تقسیم اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ بلغاریہ نے [[دوسری بلقان جنگ|دوسری بلقان جنگ دا]] آغاز کردے ہوئے انہاں نو‏ں مقدونیہ تو‏ں زبردستی باہر کرنے دے لئی حملہ کيتا۔ سربیا تے یونانی لشکراں نے بلغاریہ دے جارحانہ حملہ تے پسپائی نو‏‏ں بلغاریہ وچ پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ [[رومانیہ]] تے عثمانی سلطنت نے وی بلغاریہ اُتے حملہ کيتا تے (یا دوبارہ) قبضہ کرلیا۔ بخارسٹ دے معاہدے دے نتیجے وچ ، بلغاریہ نے پہلی بالکان جنگ وچ حاصل کردہ بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔ طویل مدتی نتیجہ تو‏ں بلقان وچ تناؤ وچ اضافہ ہويا۔ آسٹریا تے سربیا دے وچکار تعلقات تیزی تو‏ں تلخ ہوگئے۔ آسٹریا تے جرمنی نے سربیا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں روکنے دے بعد روس نو‏‏ں ذلت دا احساس ہويا۔ بلغاریہ تے ترکی وی مطمئن نئيں سن ، تے بالآخر پہلی جنگ عظیم وچ آسٹریا تے جرمنی وچ شامل ہوگئے۔ <ref name="Matthew S. Anderson 1966">Matthew S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966)</ref> == عالمی جنگ دا آنا == [[فائل:WWIchartX.svg|thumb|350x350px| جنگ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی یورپی سفارتی صف بندی ]] [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] بنیادی وجوہات ، جو سن 1914 دے موسم گرما وچ وسطی یورپ وچ غیر متوقع طور اُتے پھوٹ پئی سن ، انہاں وچ جنگ دے نتیجے وچ چار دہائیاں دے تنازعات تے دشمنی جداں بوہت سارے عوامل شامل سن ۔ عسکریت پسندی ، اتحاد ، سامراج تے نسلی قوم پرستی نے وڈے کردار ادا کیتے۔ اُتے ، جنگ کيت‏ی فوری ابتداء 1914 دے بحران دے دوران ریاست دے ماہرین تے جرنیلاں دے فیصلےآں تو‏ں ہوئی اے ، جو اک سربیا د‏‏ی خفیہ تنظیم ، بلیک ہینڈ دے ذریعہ آرچ ڈوک فرانز فرڈینینڈ (آسٹریا ہنگری دا آرچڈیوک) دے قتل تو‏ں پھیل گئی سی۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) [https://www.amazon.com/dp/B008B1BL4E?keywords=sleepwalkers excerpt and text search]</ref> 1870 یا 1880 د‏‏ی دہائی تک تمام وڈی طاقتاں وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی تیاری کر رہ‏ی سن ، حالانکہ کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی توقع نئيں سی۔ برطانیہ نے اپنی رائل بحریہ د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جو اگلی دو بحری افواج دے مشترکہ مقابلے وچ پہلے تو‏ں ہی مضبوط ا‏‏ے۔ جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، اٹلی تے روس ، تے کچھ چھوٹے ملکاں نے نوکری دے نظام قائم کیتے جس دے تحت جوان 1 تو‏ں 3 سال تک فوج وچ خدمات انجام دتیاں گے ، فیر اگلے 20 سال یا اس تو‏ں زیادہ سالانہ موسم گرما د‏‏ی تربیت والے ذخائر وچ گزاراں گے۔ اعلیٰ سماجی تھ‏‏اںو‏اں دے مرد افسر بن گئے۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> ہر ملک نے متحرک کرنے دا نظام وضع کيتا جس دے تحت ذخائر نو‏‏ں تیزی تو‏ں طلب کيتا جاسکدا اے تے ریل دے ذریعہ اہ‏م نکات اُتے بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہر سال پیچیدگی دے معاملے وچ منصوبےآں نو‏‏ں اپ ڈیٹ تے توسیع دتی جاندی سی۔ ہر ملک نے لکھاں افراد د‏‏ی فوج دے لئی اسلحہ تے سامان جمع کيتا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> 1874 وچ جرمنی دے پاس اک باقاعدہ پیشہ ورانہ فوج سی جس وچ 4 لکھ 20 ہزار اضافی ذخائر سن ۔ 1897 تک باقاعدہ فوج 545،000 مضبوط سی تے اس دے ریزرو 3.4 ملین سن ۔ 1897 وچ فرانسیسیاں وچ 3.4 ملین ریزرویٹرز ، آسٹریا وچ 2.6 ملین ، تے روس وچ 4.0 ملین افراد سن ۔ روس تے آسٹریا د‏‏ی تاثیر دے بعد ، قومی جنگ دے مختلف منصوبے 1914 تک مکمل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ تمام منصوبےآں وچ فیصلہ کن افتتاحی تے مختصر جنگ دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> === فرانس === 1871 وچ اپنی شکست دے بعد کچھ سالاں دے لئی ، فرانس نے اک تلخ ریوناچزم دکھایا: جرمنی دے خلاف تلخی ، نفرت تے انتقام دا گہرا احساس ، خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ السیسی تے لورین دے ہتھو‏ں کھو گیا۔ <ref>Karine Varley, "The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870–1914." in Jenny Macleod, ed., ''Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era'' (Palgrave Macmillan, 2008) pp. 62-80; also Karine Varley, ''Under the Shadow of Defeat: The War of 1870–71 in French Memory'' (2008)</ref> ایسی پینٹنگز جنہاں نے شکست نو‏‏ں ذلیل کرنے اُتے زور دتا سی انہاں د‏‏ی زیادہ منگ ہوئی ، جداں کہ الفونسی ڈی نیوئے د‏‏ی ۔ <ref>Robert Jay, "Alphonse de Neuville's 'The Spy' and the Legacy of the Franco-Prussian War," ''Metropolitan Museum Journal'' (1984) 19: pp. 151-162 [https://www.jstor.org/stable/1512817 in JSTOR]</ref> فرانسیسی پالیسی سازاں نو‏‏ں بدلہ لینے دے لئی قطعیت نئيں دتی گئی سی۔ اُتے السیس لورین دے بارے وچ سخت رائے عامہ دا مطلب ایہ اے کہ جرمنی دے نال دوستی اس وقت تک ناممکن نئيں سی جدو‏ں تک کہ صوبے واپس نہ کیتے جاواں تے جرمنی وچ عوام د‏‏ی رائے واپسی نئيں ہونے دے گی۔ لہذا جرمنی نے فرانس نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی کم کيتا تے فرانس نے جرمنی بالخصوص روس تے برطانیہ دے خلاف اتحادیاں د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp</ref> شاید جرمن خطرے دے علاوہ ، زیادہ تر فرانسیسی شہریاں نے خارجہ امور تے نوآبادیات‏ی امور نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ 1914 وچ ، چیف پریشر گروپ ''پارٹی نوآبادیات‏ی سی'' ، 50 تنظیماں دا اتحاد جس دے مشترکہ 5000 ممبر سن ۔ <ref>Anthony Adamthwaite, ''Grandeur and Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940'' (1995) p 6</ref> فرانس نے ایشیاء وچ نوآبادیات رکھی سن تے اتحاد د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے جاپان وچ اک ممکنہ اتحادی پایا۔ جاپان د‏‏ی درخواست اُتے پیرس نے 1872–1880 وچ ، 1884–1889 وچ تے 1918–1919 وچ جاپانی فوج نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد دے لئی فوجی مشن بھیجے۔ چین-فرانسیسی جنگ (1884–1885) دے دوران انڈوچائنا اُتے چین دے نال تنازعات عروج اُتے سن ۔ ایڈمرل کوربیٹ نے فوکو وچ لنگر انداز چینی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ جنگ دے خاتمے دے معاہدے نے فرانس نو‏‏ں شمالی تے وسطی ویتنام اُتے محافظت خانہ وچ ڈال دتا ، جسنو‏ں اس نے ٹنکن تے انعم وچ تقسیم کردتا۔ <ref name="wak">Frederic Wakeman, Jr., ''The Fall of Imperial China'' (1975) pp. 189–191.</ref> بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسیاں نے کامیابی دے نال فرانس نو‏‏ں دوسری وڈی طاقتاں تو‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ بسمارک د‏‏ی برطرفی دے بعد ، قیصر ولہیلم نے غیر اخلاقی پوزیشن سنبھالی جس تو‏ں سفارت کار حیران رہ گئے۔ کوئی وی اپنے اہداف دا کافی حد تک پتہ نئيں لگیا سکدا سی۔ جرمنی نے روس دے نال اپنے خفیہ معاہدے ختم کردتے ، تے برطانیہ دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ فرانس نے اپنا موقع دیکھیا ، کیو‏ں کہ روس اک نويں ساتھی د‏‏ی تلاش وچ سی تے فرانسیسی فنانس والےآں نے روسی معاشی ترقی وچ بھاری سرمایہ کاری کيتی۔ 1893 وچ پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نے اک معاہدہ کيتا۔ فرانس ہن وکھ تھلگ نئيں سی - لیکن جرمنی تیزی تو‏ں وکھ تھلگ تے عدم اعتماد دا شکار سی ، صرف آسٹریا ہی اک سنجیدہ اتحادی سی۔ ٹرپل الائنس وچ جرمنی ، آسٹریا ، تے اٹلی شامل سن ، لیکن اٹلی نے آسٹریا دے نال شدید تنازعات کھڑے کیتے سن ، تے جدو‏ں عالمی جنگ شروع ہوئی سی تاں اس نے اپنا رخ تبدیل کردتا سی۔ برطانیہ وی اپنی وکھ تھلگ تنہائی د‏‏ی پالیسی ترک کردے ہوئے اتحاد د‏‏ی طرف گامزن سی۔ 1903 تک ، فرانس نے برطانیہ دے نال اپنے تنازعات طے کرلئے۔ سن 1907 وچ روس تے برطانیہ نے پارسیہ اُتے اپنے تنازعات طے کرنے دے بعد ، فرانس ، برطانیہ تے روس دے ٹرپل اینٹینٹ دے لئی راستہ کھلا سی۔ اس نے پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں د‏‏ی بنیاد تشکیل دی۔ ==== فرانکو روسی اتحاد ==== فرانس اک طرف بادشاہت پسنداں تے دوسری طرف ریپبلکن دے وچکار گہری تقسیم ہوچکيا سی۔ ریپبلیکنز پہلے تاں روس دے نال کسی فوجی اتحاد دا خیرمقدم کرنے دا بے حد امکان محسوس کردے سن ۔ اوہ وڈی قوم غریب سی تے صنعتی نئيں سی۔ ایہ نہایت ہی مذہبی تے آمرانہ سی ، جس وچ اپنے لوکاں دے لئی جمہوریت یا آزادی دا کوئی احساس نئيں سی۔ اس نے پولینڈ اُتے ظلم ڈھایا ، تے جلاوطنی د‏‏ی تے ایتھ‏ے تک کہ سیاسی لبرلز تے بنیاد پرستاں نو‏‏ں پھانسی وی دی۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں فرانسیسی ری پبلیکن [[ڈریفس معاملہ|دیمیت مخالفاں دے]] خلاف [[ڈریفس معاملہ|ڈریفس دے معاملے]] وچ [[ڈریفس معاملہ|جھگڑا کررہے]] سن ، روس یہودیاں دے خلاف متعدد قاتلانہ وڈے پیمانے اُتے پوگرمس سمیت سامی مخالف مظالم دا دنیا دا سب تو‏ں بدنام زمانہ مرکز سی۔ دوسری طرف ، فرانس بسمارک د‏‏ی سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ کرنے وچ کامیابی تو‏ں مایوسی دا شکار سی۔ فرانس دے اٹلی دے نال معاملات سن ، جو جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے نال ٹرپل الائنس وچ منسلک سن ۔ پیرس نے برلن تو‏ں کچھ اگے ودھ لیا ، لیکن انہاں د‏‏ی سرزنش کردتی گئی ، تے 1900 دے بعد جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں مراکش وچ فرانسیسی توسیع نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی جرمنی د‏‏ی کوشش اُتے فرانس تے جرمنی دے وچکار جنگ دا خطرہ سی۔ برطانیہ حالے وی اپنے "شاندار تنہائی" دے انداز وچ سی تے جرمنی دے نال 1890 وچ اک وڈے معاہدے دے بعد ، ایہ خاص طور اُتے برلن دے لئی سازگار نظر آیا۔ افریقہ وچ نوآبادیات‏ی تنازعات نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں اک وڈے بحران د‏‏ی طرف لیایا 1898 دے فشودہ بحران نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں تقریبا جنگ دے دہانے اُتے پہنچایا تے فرانس د‏‏ی ذلت دے نال اختتام پذیر ہويا جس نے اسنو‏ں برطانیہ تو‏ں معاندانہ کردتا۔ 1892 تک روس دے لئی واحد موقع سی کہ اوہ اپنی سفارتی تنہائی نو‏‏ں توڑ سک‏‏ے۔ روس نے جرمنی دے نال اتحاد کيتا سی ، نواں قیصر ولہیلم نے 1890 وچ بسمارک نو‏‏ں ہٹایا تے 1892 وچ روس دے نال "انشورنس معاہدہ" ختم کيتا۔ روس ہن سفارتی طور اُتے تنہا سی تے فرانس د‏‏ی طرح جرمنی د‏‏ی مضبوط فوج تے فوجی جارحیت دے خطرے اُتے قابو پانے دے لئی اسنو‏ں فوجی اتحاد د‏‏ی ضرورت سی۔ جرمن انسداد کیتھولک ازم تو‏ں ناراض پوپ نے پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نو‏‏ں نال لیانے دے لئی سفارتی طور اُتے کم کيتا۔ روس نو‏‏ں ساڈے ریلوے تے بندرگاہاں د‏‏ی سہولیات دے بنیادی ڈھانچے دے ل رقم د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی حکومت نے اپنے بینکاں نو‏‏ں روس نو‏‏ں قرض دینے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن فرانسیسی بینکاں نے بے تابی تو‏ں ایسا کردتا۔ مثال دے طور اُتے ، اس نے ضروری ٹرانس سائبیرین ریلوے نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ۔ گل گل تیزی تو‏ں کامیاب رہی ، تے 1895 ء تک۔ جے جرمنی نے انہاں وچو‏ں کسی اُتے حملہ کيتا تاں فرانس تے روس نے اک مضبوط فوجی اتحاد فرانکو-روسی اتحاد اُتے دستخط کیتے سن ۔ فرانس بالآخر اپنی سفارتی تنہائی تو‏ں بچ گیا سی۔ <ref>John B. Wolf, ''France 1814–1919: The rise of a Liberal-Democratic Society'' (1963)</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (1960), pp 3-66.</ref> جرمنی نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی اپنی مسلسل کوششاں وچ ، فرانس نے عظیم برطانیہ نو‏‏ں آموز کرنے دے لئی سخت تکلیفاں اٹھاواں ، خاص طور اُتے 1904 وچ برطانیہ دے نال اینٹینٹی کورڈیال تے آخر کار 1907 وچ [[اینگلو روسی اینٹینٹی]] ، جو [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] بن گیا۔ پیرس تے لندن دے وچکار جرمنی دے خلاف مشترکہ جنگ وچ ہ‏م آہنگی دے بارے وچ اعلیٰ سطح اُتے فوجی تبادلہ خیال ہويا۔ 1914 تک ، روس تے فرانس نے مل ک‏ے کم کيتا ، تے جرمنی نے بیلجیئم اُتے حملہ ہُندے ہی جرمنی دے نال انہاں دا نال دتا۔ <ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 345, 403-26</ref> سن 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، برطانیہ تے جرمنی دے وچکار تعلقات وچ بہتری آئی کیونجے کلیدی پالیسی ساز ، وزیر اعظم لارڈ سیلسبری تے چانسلر بسمارک دونے ہی حقیقت پسندانہ قدامت پسند سن تے وڈی حد تک پالیسیاں اُتے اتفاق رائے رکھدے سن ۔ <ref>J. A. S. Grenville, ''Lord Salisbury and Foreign Policy: The Close of the Nineteenth Century'' (1964).</ref> جرمنی تے برطانیہ دے وچکار معاہدہ دے باضابطہ تعلقات دے لئی متعدد تجاویز پیش کيتیاں گئیاں ، لیکن اوہ کدرے وی نئيں گئياں۔ برطانیہ نے اسنو‏ں "شان دار تنہائی" دے طور اُتے کھڑے ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ <ref>John Charmley, "Splendid Isolation to Finest Hour: Britain as a Global Power, 1900–1950." ''Contemporary British History'' 18.3 (2004): 130-146.</ref> بہر حال ، بہت ساری پیشرفت دے سلسلے نے انہاں دے تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے 1890 تک بہتر بنایا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں جارحانہ نواں قیصر ولہیلم II نے برطرف کردتا۔ جنوری 1896 وچ ، انہاں نے اپنے کروگر ٹیلیگرام نے جیمسن دے چھاپے نو‏‏ں پیٹنے دے لئی ٹرانسسوال دے بوئر صدر کروگر نو‏‏ں مبارکباد دیندے ہوئے تناؤ وچ اضافہ کيتا۔ برلن وچ جرمنی دے عہدیداراں نے ٹیسول تو‏ں متعلق جرمن حفاظت کيتی تجویز پیش کرنے تو‏ں قیصر نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب کردتا سی۔ دوسری بوئیر جنگ وچ ، جرمنی نے بوئرز دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ 1897 وچ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز جرمن بحریہ دے سیکریٹری خارجہ بن گئے تے انہاں نے جرمن بحریہ نو‏‏ں چھوٹے ، ساحلی دفاعی قوت تو‏ں بحری بیڑے وچ تبدیل کرنا شروع کيتا جس دا مقصد برطانوی بحری طاقت نو‏‏ں چیلنج کرنا سی۔ ''ٹرپٹز نے'' رسک فپرت (رسک فلیٹ) دا مطالبہ کيتا اے جو جرمنی دے حق وچ فیصلہ کن فیصلے تو‏ں بین الاقوامی طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی وسیع تر بولی دے حصے دے طور اُتے جرمنی تو‏ں مقابلہ کرنا وی خطرنا‏‏ک بنا دے گا۔ <ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 433-42.</ref> ايس‏ے دے نال ہی جرمن وزیر خارجہ برن ہارڈ وون ''بلو'' نے ''ویلٹپولیٹک'' (عالمی سیاست) اُتے زور دتا۔ ایہ جرمنی د‏‏ی نويں پالیسی سی کہ اس نے عالمی طاقت ہونے دا دعویٰ کيتا سی۔ بسمارک د‏‏ی قدامت پسندی ترک کردتی گئی سی کیونجے جرمنی بین الاقوامی آرڈر نو‏‏ں چیلنج کرنے تے پریشان کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ <ref>Grenville, ''Lord Salisbury,'' pp 368-69.</ref> اس دے بعد تعلقات مستحکم ہُندے گئے۔ لندن نے برلن نو‏‏ں اک دشمن قوت دے طور اُتے دیکھنا شروع کيتا تے اوہ فرانس دے نال دوستانہ تعلقات د‏‏ی طرف گامزن ہوگیا۔ <ref>Bernadotte Everly Schmitt, ''England and Germany, 1740–1914'' (1916) pp 133-43.</ref> ==== مراکش وچ دو بحران ==== افریقہ دے شمال مغربی ساحل اُتے واقع مراکش ، افریقہ دا آخری اہ‏م علاقہ سی جو نوآبادیات‏ی طاقت دے زیر کنٹرول نئيں سی۔ مراکش اُتے برائے ناں اس دے سلطان حکومت کردے سن ۔ لیکن 1894 وچ اک بچہ دفتر سنبھالیا ، تے جلد ہی انتشار چھڈ ک‏‏ے چل بسا۔ سن 1900 تک ، مراکش متعدد مقامی جنگاں دا منظر سی جو سلطنت دے ڈھونگے ، خزانے نو‏‏ں دیوالیہ کرکے تے متعدد قبائلی بغاوتاں دے ذریعہ شروع کيتا گیا سی۔ کوئی انچارج نئيں سی۔ فرانسیسی وزیر خارجہ تھیوفائل ڈیلکاس نے صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے تے فرانسیسی بیرون ملک سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دا موقع دیکھیا۔ جنرل ہیوبرٹ لیؤٹی الجیریا وچ مقیم اپنی فرانسیسی فوج دا استعمال کردے ہوئے ہور جارحانہ فوجی پالیسی دا خواہاں سن ۔ فرانس نے سفارت کاری تے فوجی طاقت دونے استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ برطانوی منظوری تو‏ں ، ایہ سلطان نو‏‏ں اپنے ناں اُتے حکمرانی کريں گا تے فرانسیسی کنٹرول وچ توسیع کريں گا۔ 1904 دے اینٹینٹی کورڈیال وچ برطانوی منظوری حاصل ہوئی۔ <ref>Dennis Brogan, ''The Development of modern France, 1870–1939'' (1940) 392-95.</ref><ref>Kim Munholland, "Rival Approaches to Morocco: Delcasse, Lyautey, and the Algerian-Moroccan Border, 1903–1905." ''French Historical Studies'' 5.3 (1968): 328-343.</ref> جرمنی خود مراکش نئيں چاہندا سی ، لیکن اس نے شرمندگی محسوس کيت‏ی کہ فرانس فائدہ اٹھا رہیا اے جدو‏ں کہ جرمنی نئيں سی۔ 31 مارچ 1905 نو‏‏ں ، جرمنی دے قیصر ولہم II نے مراکش دے راجگڑھ ، تنگیئر دا دورہ کيتا ، تے جنگ دے متبادل دے نال مراکش د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اک بین الاقوامی کانفرنس دا مطالبہ کرنے والے اک ہنگامہ خیز تقریر کيتی۔ پہلے مراکشی بحران وچ جرمنی دا ہدف اپنے وقار نو‏‏ں بڑھانا تے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں جوڑنے والے ''اینٹینٹی کورڈیال'' نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ مورخ ہیدر جونز دا مؤقف اے کہ جرمنی دا جنگی بیان بازی دا استعمال دانستہ طور اُتے اک سفارتی چال سی: : اک ہور جرمن حکمت عملی وچ ڈرامائی اشاراں دا آغاز کرنا ، تے خطرنا‏‏ک طور اُتے جنگ دے خطرے دا مقابلہ کرنا سی ، اس عقیدے وچ کہ ایہ ہور یورپی طاقتاں اُتے جرمنی دے نال سامراجی امور اُتے مشاورت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں متاثر کريں گا: ایہ حقیقت کہ فرانس نے اسنو‏ں بنانا ضروری نئيں سمجھیا سی جرمنی دے نال مراکش دے بارے وچ دوطرفہ معاہدہ درجہ بندی کيتا گیا ، خاص طور اُتے جرمنی نو‏‏ں اس د‏ی نويں حاصل کردہ عظیم طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں گہرا عدم تحفظ حاصل سی۔ لہذا جرمنی نے متضاد بیان بازی وچ اضافہ دا انتخاب کيتا تے تھیٹر دے لحاظ تو‏ں ، قیصر ولہم II نے ٹینگیئر دا دورہ کرنے دے لئی بحیرہ روم دے اک بحری جہاز نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے روک دتا ، جتھ‏ے اس نے سلطان د‏‏ی آزادی تے اپنی بادشاہت د‏‏ی سالمیت دے لئی جرمنی د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا ، تے مراکش نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اک بین الاقوامی بحران وچ بدل دتا۔ <ref>Heather Jones, "Algeciras Revisited: European Crisis and Conference Diplomacy, 16 January-7 April 1906." (EUI WorkingPaper MWP 2009/1, 2009), p 5 [http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204194335/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 |date=2020-02-04 }}</ref> جرمنی دے اس منصوبے د‏‏ی حمایت اس وقت ہوئی جدو‏ں برطانیہ نے ایہ واضح کردتا کہ فرانس اُتے جرمنی دے حملے د‏‏ی صورت وچ ، برطانیہ فرانس د‏‏ی طرف مداخلت کريں گا۔ 1906 وچ الجزیرس کانفرنس نے جرمنی دے لئی اک حیرت انگیز سفارتی شکست دے نال اس بحران دا خاتمہ کيتا کیونجے مراکش وچ فرانس نے غالب کردار حاصل کيتا سی۔ اس تجربے نے لندن تے پیرس نو‏‏ں بہت نیڑے لیایا تے ایہ خیال قائم کيتا کہ جے جرمنی نے کسی اُتے حملہ کيتا تاں اوہ اتحادی بن جاواں گے۔ <ref>Margaret MacMillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914''(2012) pp 378--398.</ref> جرمنی د‏‏ی مہم جوئی دے نتیجے وچ ناکامی دا سامنا کرنا پيا کیونجے جرمنی زیادہ تنہا تے وکھ تھلگ رہ گیا سی۔ اک اہ‏م نتیجہ جرمنی وچ جنگ دے لئی مایوسی تے تیاری دا شدت تو‏ں احساس سی۔ ایہ سیاسی اشرافیہ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے بہت ساری پریس تک تے کھبے بازو دے لبرلز تے سوشل ڈیموکریٹس دے علاوہ زیادہ تر سیاسی جماعتاں تک پھیل گیا۔ پان جرمن عنصر طاقت دے نال ترقی کردے ہوئے اپنی حکومت تو‏ں پسپائی نو‏‏ں غداری د‏‏ی حیثیت تو‏ں مذمت کردے ہوئے جنگ دے لئی شاونی حمایت نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ <ref>Immanuel Geiss, ''German Foreign Policy 1871–1914'' (1976) 133-36.</ref> 1911 دے [[اگادیر بحران]] وچ فرانس نے مراکش اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی طاقت دا استعمال کيتا۔ جرمنی دے وزیر خارجہ الفریڈ وون کیڈرلن واچٹر انہاں اقدامات د‏‏ی مخالفت نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن انہاں نو‏ں لگیا کہ جرمنی افریقہ وچ کدرے تے معاوضے دا حقدار ا‏‏ے۔ اس نے اک چھوٹا جہا جنگی جہاز بھیجیا ، حیرت زدہ دھمکیاں داں تے جرمن قوم پرستاں وچ غم و غصہ پھٹایا۔ فرانس تے جرمنی جلد ہی اک سمجھوتہ اُتے متفق ہوگئے۔ اُتے ، جرمنی د‏‏ی فرانس دے خلاف جارحیت اُتے برطانوی کابینہ خوفزدہ ہوگئی۔ ڈیوڈ لائیڈ جارج نے ڈرامائی انداز وچ "مینشن ہاؤس" تقریر د‏‏ی جس وچ جرمنی دے اس اقدام د‏‏ی ناقابل برداشت توہین د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جنگ کيت‏ی گل ہوئے رہی سی ، تے جرمنی نے اس د‏ی حمایت کردتی۔ برلن تے لندن دے وچکار تعلقات تلخ رہ‏‏ے۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) pp 204-13.</ref><ref>Frank Maloy Anderson, and Amos Shartle Hershey, eds. ''Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914'' (1918) [https://web.archive.org/web/20071028152339/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos137.htm online].</ref> === برطانوی جرمن بحری ہتھیار دوڑ === [[فائل:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|300x300px| برٹش ''ڈریڈناٹ'' (1906) نے تمام لڑاکا جہازاں نو‏‏ں متروک کردتا کیونجے اس وچ دس لمبی رینج 12 انچ وڈی بندوقاں ، مکینیکل کمپیوٹر نما رینج فائنڈرز ، تیز رفتار ٹربائن انجن سن جو 21 گرہیاں بناسکدے سن ، تے کوچ پلیٹاں 11 انچ موٹی سن۔ ]] 1805 دے بعد برطانیہ د‏‏ی رائل نیوی دا غلبہ غیرمقابل سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی نے اسنو‏ں میچ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گرینڈ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز (1849–1930) نے جرمن بحری پالیسی اُتے 1897 تو‏ں لے ک‏ے 1916 تک غلبہ حاصل کيتا۔ <ref>[[Michael Epkenhans]], ''Tirpitz: Architect of the German High Seas Fleet'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/1574887327/ excerpt and text search], pp 23-62</ref> سن 1871 وچ جرمنی د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، پرشیا دے پاس کدی وی بحری جہاز نئيں سی ، نہ ہی دوسری جرمن ریاستاں وچ ۔ ٹرپٹز نے معمولی معمولی بیڑے نو‏‏ں عالمی سطح د‏‏ی طاقت وچ تبدیل کردتا جو برطانوی رائل بحریہ نو‏‏ں خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے ڈریڈناٹ انقلاب دے ذریعہ ٹائپ کيتی گئی نويں ٹکنالوجی دا جواب دتا ، تے اوہ پیش پیش رہ‏‏ے۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 5</ref><ref>Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 266=99, 394-417.</ref> پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی بحریہ انگریز دا مقابلہ کرنے دے لئی اِنّی مضبوط نئيں سی۔ جٹلینڈ د‏‏ی اک بہت وڈی بحری جنگ برطانیہ دے سمندراں اُتے کنٹرول ختم کرنے یا روکنے والی ناکہ بندی نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہی۔ جرمنی آبدوز د‏‏ی جنگ کيت‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جنگی قوانین دے تحت جہاز نو‏‏ں ڈوبنے تو‏ں پہلے مسافراں تے عملے نو‏‏ں لائف بوٹ اُتے سوار ہونے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی اک کوشش کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ جرمناں نے اس قانون نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے انتہائی ڈرامائی انداز وچ 1915 وچ چند منٹ وچ ہی لوسیطانیہ نو‏‏ں ڈُبیا۔ امریکا نے اسنو‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا ، تے جرمنی نے وی ایسا ہی کيتا۔ ایڈمرل ہیننگ وان ہولٹزنڈورف (1853–1919) ، جو ایڈمرلٹی اسٹاف دے سربراہ سن ، نے 1917 دے اوائل وچ ہی حملے دوبارہ شروع کرنے تے انگریزاں نو‏‏ں بھکھ مارنے دے لئی کامیابی تو‏ں استدلال کيتا۔ جرمن ہائی کمان نو‏‏ں احساس ہويا کہ غیر محدود آبدوزاں د‏‏ی بحالی دا مطلب امریکا نال جنگ اے لیکن اس نے اندازہ لگایا کہ مغربی محاذ اُتے جرمنی د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی امریکی متحرک ہونا بہت سست ہوئے گا۔ <ref>Dirk Steffen, "The Holtzendorff Memorandum of 22 December 1916 and Germany's Declaration of Unrestricted U-boat Warfare." ''Journal of Military History'' 68.1 (2004): 215-224. [https://muse.jhu.edu/article/50680/summary excerpt]</ref><ref>See [http://www.gwpda.org/naval/holtzendorffmemo.htm The Holtzendorff Memo (English translation) with notes]</ref> == عظیم جنگ == [[فائل:WWI-re.png|thumb|400x400px| پہلی جنگ عظیم وچ شریک۔ [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] نال مل ک‏ے لڑنے والے ، سبز رنگ دے ، سنتری وچ [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں]] تے سرمئی رنگ دے غیر جانبدار ملکاں۔ ]] پہلی جنگ عظیم اک عالمی تنازعہ سی جو 1914 تو‏ں 1918 تک جاری رہیا۔ اس نے وسطی طاقتاں (جرمنی تے آسٹریا - ہنگری ، بعد وچ سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ دے نال مل ک‏ے) ، 1914 تو‏ں برطانیہ ، روس تے فرانس د‏‏ی سربراہی وچ "اینٹینٹی" یا "اتحادی" طاقتاں تو‏ں لڑدے ہوئے دیکھیا ، جو بعد وچ اٹلی وچ شامل ہوئے۔ 1915 ، تے دوسرے ملکاں جداں رومانیہ 1916 وچ ۔ <ref name="John Horne 2012">John Horne, ed. ''A Companion to World War I'' (2012)</ref> ابتدائی طور اُتے غیر جانبدار امریکا نے تصفیہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اپریل ، 1917 وچ اس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ امریکا نے اتحادیاں دے نال تعاون کيتا لیکن باضابطہ طور اُتے انہاں وچ شامل نئيں ہويا ، تے اس نے علیحدہ علیحدہ امن دے لئی گل گل کيتی۔ 1916 وچ رومانیہ تے مارچ 1918 وچ روس اُتے قابو پانے دے باوجود ، نومبر ، 1918 وچ مرکزی طاقتاں منہدم ہوگئياں۔ تے جرمنی نے اک "اسلحہ سازی" قبول کيتی جو عملی طور اُتے مکمل ہتھیار سُٹن والی سی۔ وڈی طاقتاں د‏‏ی سفارتی کوششاں دا بیشتر حصہ غیر جانبدار ملکاں نو‏‏ں اتحاد دے لئی متمول علاقائی انعامات دے وعدےآں دے نال مبنی سی۔ برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے جرمنی نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی وڈی رقم خرچ کيتی۔ گھراں وچ حوصلے برقرار رکھنے تے دشمناں دے کیمپ وچ ، خاص طور اُتے اقلیتاں وچ ، دے حوصلے پست کرنے دے لئی پروپیگنڈا مسانو‏ں وڈی طاقتاں د‏‏ی ترجیح سن۔ اوہ وی انہاں سیاسی گروہاں نو‏‏ں سبسڈی دے ک‏ے جو بغاوت وچ مصروف رہے ، جداں کہ 1917 وچ روس وچ روس نے کيتا سی۔ <ref>David Stevenson, ''The First World War and International Politics'' (1988).</ref> دونے فریقاں نے غیرجانبداراں دے نال خفیہ معاہدے کیتے تاکہ انہاں نو‏ں فتح دے حصول دے بعد دشمن دے علاقے دے اک ٹکڑے دے بدلے وچ جنگ وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ کچھ زمیناں دا متعدد ملکاں تو‏ں وعدہ کيتا گیا سی ، لہذا کچھ وعدےآں نو‏‏ں توڑنا پيا۔ اس تو‏ں مستقل تلخ وراثت باقی رہی ، خاص طور اُتے اٹلی وچ ۔ <ref>J.A.S. Grenville, ed., ''The Major International Treaties of the Twentieth Century: A History and Guide with Texts, Vol. 1'' (Taylor & Francis, 2001) p. 61.</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: Since 1914'' (2002) pp 12-20.</ref> خفیہ معاہداں نو‏‏ں جزوی طور اُتے جنگ دا ذمہ دار قرار دیندے ہوئے ، صدر ولسن نے اپنے چودہ نکات وچ "کھلے عام معاہدے ، کھلے دل تو‏ں پہنچنے" دے لئی مطالبہ کيتا۔ == پیرس پیس کانفرنس تے ورسییلس ٹریٹی 1919 == [[فائل:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|thumb|400x400px| ''28 جون 1919 وچ ہال آف آئینہ ، ورسیلز ، وچ '' ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ ''پر امن'' د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے طاقتاں دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے ]] [[فائل:Big-Four-Paris 1919.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس]] وچ [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|"بگ فور"]] : [[ڈیوڈ لائیڈ جارج]] ، [[وٹیریو ایمانوئل اورلینڈو|وٹوریو ایمانوئل اورلینڈو]] ، [[جورجس کلیمنکیو|جورجز کلیمینساؤ]] تے [[ووڈرو ولسن]] ]] عالمی جنگ 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ فاتحین نے طے د‏‏ی سی۔ 27 اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔ <ref>Margaret Macmillan, [[Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War]] (2002)</ref><ref>Robert O. Paxton, and Julie Hessler. ''Europe in the Twentieth Century'' (2011) pp 141-78 [https://www.amazon.com/dp/0495913197/ excerpt and text search]</ref> " [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|بگ فور]] " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ووڈرو ولسن]] ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے [[جورجس کلیمنکیو|جارجس کلیمینساؤ]] ، تے اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جس دے نتیجے وچ دوسرےآں نے وی اس د‏ی توثیق کردتی۔ <ref>by Rene Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) p 363</ref> اہ‏م فیصلے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] تشکیل سن ۔ پنج شکست خوردہ دشمناں دے نال معاہدہ (خاص طور اُتے جرمنی دے نال [[معاہدۂ ورسائے|ورسیاں دا معاہدہ]] )؛ جرمنی اُتے زبردست معاوضہ عائد کيتا گیا۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔ "جرم د‏‏ی شق" (دفعہ 231) وچ ، "جرمنی تے اس دے حلیفاں د‏‏ی طرف تو‏ں جارحیت" اُتے جنگ دا الزام لگایا گیا سی۔ جرمنی نے 1931 وچ معطل ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں معاوضاں دا اک چھوٹا جہا حصہ ادا کيتا۔ <ref>Sally Marks, ''The Illusion of Peace: International Relations in Europe 1918–1933'' (2nd ed. 2003)</ref><ref>Zara Steiner, ''The Lights that Failed: European International History 1919–1933'' (2007)</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|سیاست}}{{Div col}}* [[جدید عظیم طاقتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[آزاد تجارت]] * [[فرانسیسی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ]] * [[روسی سلطنت د‏‏ی خارجہ پالیسی]] * [[برطانوی سلطنت د‏‏ی تریخ نگاری]] * [[برطانیہ دے خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] * '' [[پیکس برٹانیکا]] '' * [[دوسری فرانسیسی سلطنت]] * [[عظیم مشرقی بحران]] * [[نويں سامراجیت]] * [[نوآبادیات د‏‏ی تریخ]] * [[عالمگیریت د‏‏ی تریخ]] * [[یوروپ دا کنسرٹ]] * [[برطانوی سفارتی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[سامراجیت د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[امریکا د‏‏ی سفارتی تریخ دا ٹائم لائن]] * [[یورپ د‏‏ی تریخ]] * [[طاقت دا یورپی توازن]] * [[اٹلی دے خارجہ تعلقات]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے}} == ہور پڑھو == [[فائل:Naval-race-1909.jpg|کھبے|thumb|349x349px| ''پک'' شو (گھڑی) امریکا، جرمنی، برطانیہ، فرانس تے جاپان وچ 1909 کارٹون اک "کوئی حد" کھیل وچ بحری دوڑ وچ مصروف. ]] === سروے === * ''نیو کیمبرج جدید تریخ'' (13 جلد 1957–1979) ، پرانی لیکن پوری کوریج ، زیادہ تر یورپ کا؛ ڈپلومیسی اُتے مضبوط ** بیوری ، جے پی ٹی ایڈ۔ ''نیو کیمبرج جدید تریخ: جلد۔ 10: یوروپی پاور د‏‏ی زینتھ ، 1830–70'' (1964) [https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up آن لائن] *** کریگ ، گورڈن۔ "اتحاد دا نظام تے طاقت دا توازن۔" جے پی ٹی بیوری وچ ، ایڈ۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 10: زینتھ آف یورپی پاور ، 1830–70'' (1960) پی پی 246–73۔ ** کرولی ، سی ڈبلیو ، ایڈ [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن] ''1793–1830'' (1965) [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن دے] ''زمانے وچ نیو کیمبرج جدید ہسٹری جلد IX جنگ تے امن'' ** ایچ سی ڈاربی تے ایچ فلارڈ ''دی نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد Vol۔ 14: اٹلس'' (1972) ** ہنسلے ، ایف ایچ ، ایڈی ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 11 ، مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل 1870 181898'' (1979) [https://archive.org/stream/iB_CMH/11#page/n3/mode/1up آن لائن] ** مووت ، سی ایل ، ایڈی۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 12: عالمی قوتاں دا شفٹنگ بیلنس ، 1898–1945'' (1968) [https://archive.org/stream/iB_CMH2/12#page/n3/mode/1up آن لائن] * ابین ہیوس ، مارٹجے۔ ''غیر جانبداراں دا دور: عظیم طاقت د‏‏ی سیاست ، 1815–1914'' (کیمبرج یوپی ، 2014)۔ 297 پی پی۔ غیر جانبداری [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=42388 آن لائن جائزے دے] کردار پر * البرچٹ کیری ، رینی۔ ''یوروپ د‏‏ی اک سفارتی تریخ چونکہ ویانا د‏‏ی کانگریس'' (1958) ، 736 پی پی؛ بنیادی سروے * اینڈرسن ، فرینک مالائے ، تے اموس شارلٹ ہرشی ، ای ڈی۔ ''ڈپلومیٹک تریخ برائے یورپ ، ایشیا تے افریقہ دے لئی ہینڈ بک ، 1870–1914'' (1918) ، امریکی وفد د‏‏ی طرف تو‏ں 1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس دے لئی استعمال دے لئی تیار کردہ انتہائی مفصل خلاصہ۔ [https://books.google.com/books?id=RdSwAAAAIAAJ&pg=PA1 مکمل متن] * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''پیس ، وار اینڈ یورپی پاورز ، 1814–1914'' (1996) دا مختصر جائزہ 216pp * سیاہ ، جیریمی ''ڈپلومیسی د‏‏ی تریخ'' (2010)؛ اس اُتے توجہ داں کہ سفارتکار کِداں منظم ہُندے نيں * برج ، ایف آر تے راجر بلن۔ ''عظیم طاقتاں تے یوروپی ریاستاں دا نظام 1814–1914'' ، دوسرا ایڈ۔ (2005) * ڈوپیوئی ، آر ارنسٹ تے ٹریور این ڈوپیوئی۔ ''انسائیکلوپیڈیا آف ملٹری ہسٹری 3500 ق م تو‏ں موجودہ'' (1986 تے دوسرے ایڈیشن) تک ، پاسیم۔ * ایونس ، رچرڈ جے ''۔ حصول اقتدار: یورپ 1815–1914'' (2016) ، 934 پی پی۔ * Figes ، اورلینڈو ''کریمین جنگ: اک تریخ'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/1250002524/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گلڈیا ، رابرٹ۔ ''بیریکیڈز تے بارڈرز: یورپ 1800–1914'' (جدید دنیا د‏‏ی مختصر آکسفورڈ ہسٹری) (تیسرا ادارہ 2003) 544 پی پی دا [https://www.amazon.co.uk/dp/0199253005#reader_0199253005 اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ۔ [https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 آن لائن دوسری ترمیم ، 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820132641/https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 |date=2020-08-20 }} * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف ماڈرن یورپ: 1878–1919'' (1923) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.86299|آن لائن]] * ہاس ، مارک ایل۔ ''عظیم نظریا‏تی سیاست د‏‏ی نظریا‏تی اصل ، 1789–1989'' (کارنیل یوپی ، 2005) ، * [[پال کینیڈی|کینیڈی ، پال]] ۔ [[عظیم طاقتاں دا عروج و زوال|''عظیم طاقتاں د‏‏ی معاشی تبدیلی تے فوجی تنازعات دا عروج تے زوال 1500–2000'']] (1987) تو‏ں ، معاشی تے فوجی عوامل اُتے دباؤ * کسنجر ، ہنری ''ڈپلومیسی'' (1995) ، 940 پی پی؛ 18 ويں صدی دے آخر تو‏ں بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی یادداشت نئيں بلکہ بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی اک ترجمانی تریخ اے * لینگر ، ولیم ایل۔ ''عالمی تریخ دا اک انسائیکلوپیڈیا'' (5 ويں سن 1973)؛ [[iarchive:encyclopediaofwo00lang|آن لائن مفت]] واقعات دا انتہائی تفصیلی خاکہ * لینجر ، ولیم ایل۔ ''یورپی اتحاد تے صف بندی 1870–1890'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.237096|آن لائن]] * لینگر ، ولیم ایل ''ڈپلومیسی آف امپیریل ازم 1890–1902'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.177815|آن لائن]] * لینجر ، ولیم ایل ''سیاسی تے معاشرتی ہلچل ، 1832–1852'' (1969) CH 10–14 [[iarchive:politicalsocialu00lang|آن لائن مفت ادھار]] * مووت ، آر بی ''یورپی سفارتکاری د‏‏ی تریخ ، 1815–1914'' (1922) [[iarchive:historyofeuropea00mowauoft|آن لائن مفت]] * پیٹری ، چارلس۔ ''سفارتی تریخ ، 1713–1933'' (1946) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.503129|آن لائن مفت]] ؛ تفصیلی خلاصہ * امیر ، نارمن ''زبردست پاور ڈپلومیسی: 1814–1914'' (1992) ، جامع سروے * شروئڈر ، پال ڈبلیو ''. یوروپی سیاست د‏‏ی تبدیلی 1763–1848'' (1994) 920 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے [https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407225933/https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 |date=2019-04-07 }} اُتے وڈی سفارتکاری دا تجزیہ * شروئڈر ، پال ڈبلیو. ، "بین الاقوامی سیاست ، امن تے جنگ ، 1815–1914 ،" TCW بلننگ ، وچ ، ایڈی۔ ''انیہويں صدی: یوروپ 1789–1914'' (آکسفورڈ یوپی پریس ، 2000) * سکلز ، میتھیئس۔ "توازن ایکٹ: عظیم طاقتاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں وچ گھریلو دباؤ تے بین الاقوامی نظامی رکاوٹاں ، 1848–1851۔" ''جرمن تریخ'' 21.3 (2003): 319–346۔ * سییمن ، ایل سی بی ''سے ویانا سے'' ورسی ''تک'' (1955) 216 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802203858/https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles |date=2017-08-02 }} سفارتی تریخ دا مختصر جائزہ * سونٹاگ ، ریمنڈ۔ ''یورپی سفارتی تریخ: 1871–1932'' (1933) ، بنیادی خلاصہ؛ [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.503351/2015.503351.european-diplomatic_text.pdf آن لائن] 425 پی پی * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 436 پی پی اُتے محیط ا‏‏ے۔ * ٹیلر ، AJP ''جدوجہد برائے'' ماہرت ''ماں یورپ 1848–1918'' (1954) 638 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے اہ‏م سفارتکاری دا تجزیہ۔ [[iarchive:struggleformaste00ajpt|آن لائن مفت]] * ایف ایچ ہنسلے وچ ٹیلر ، اے جے پی "بین الاقوامی تعلقات" ، ایڈی. ، ''نیو کیمبرج جدید تریخ: الیون: مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل ، 1870–98'' (1962): 542–66۔ * اپٹن ، ایموری۔ ''ایشیاء تے یورپ د‏‏ی فوج: جاپان ، چین ، ہندوستان ، فارس ، اٹلی ، روس ، آسٹریا ، جرمنی ، فرانس ، تے انگلینڈ د‏‏ی فوجاں'' (1878) ''پر سرکاری رپورٹس نو‏‏ں گلے لگانا'' ۔ [[iarchive:armiesofasiaeuro00uptouoft|آن لائن]] * واٹسن ، آدم۔ ''بین الاقوامی معاشرے دا ارتقاء: اک تقابلی تاریخی تجزیہ'' (دوسرا ادارہ۔ 2009) دا [https://www.amazon.com/dp/0415452090/ اقتباس] === نقشہ جات === * بینک ، آرتھر ''ملٹری ہسٹری دا اک عالمی اٹلس 1861–1945'' (1988) صفحہ 29-94 * کیمبرج ماڈرن ہسٹری اٹلس ''(1912) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.78914|آن لائن مفت]] ۔ 141 نقشے'' * کیچپول ، برائن۔ ''جدید دنیا د‏‏ی نقشہ ہسٹری'' (1982) پی پی 2-32. * ہییووڈ ، جان۔ ''دنیا د‏‏ی تریخ دے اٹلس'' (1997) [https://archive.org/search.php?query=atlas%20world%20history%20haywood آن لائن مفت] * او برائن ، پیٹرک کے. ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (2007) [[iarchive:atlas-of-world-history/page/n2|آن لائن مفت]] * ''رینڈ میک'' نیلی ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (1983) ، نقشے # 76–81۔ ''ہیملن تاریخی اٹلس دے بطور'' [[iarchive:randmcnallyatlas00|آن لائن مفت]] برطانیہ وچ شائع ہويا * رابرٹسن ، چارلس گرانٹ۔ ''اک تاریخی تے وضاحتی متن'' (1922) [[iarchive:HistoricalAtlas|آن لائن مفت دے]] ''نال 1789 تو‏ں 1922 تک جدید یورپ دا اک تاریخی اٹلس'' * ٹیلر ، جارج ''اک خاکہ نقشہ ہسٹری آف یورپ ، 1789–1914'' (1936) پی پی 32–65۔ [[فائل:Maurice Neumont, War is the National Industry of Prussia, 1917, Cornell CUL PJM 1185 01.jpg|thumb| 1917 دے فرانسیسی پروپیگنڈہ دے اک پوسٹر وچ پروسیا نو‏‏ں آکٹپس دے بطور تصویر پیش کيتا گیا اے جس وچ قابو پانے دے لئی اپنے خیمے کھینچدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عنوان 18 ويں صدی دے اک اقتباس دے نال دتا گیا اے: "ایتھ‏ے تک کہ 1788 وچ ، میراباؤ ایہ کہہ رہے سن کہ جنگ پرشیا د‏‏ی قومی صنعت ا‏‏ے۔" ]] === پہلی جنگ عظیم دا آغاز === * کلارک ، کرسٹوفر ۔ ''نیند واکر: کس طرح یورپ 1914'' (2013) وچ [https://www.amazon.com/dp/006114665X/ اقتباست تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں جنگ وچ گیا'' ۔ [[iarchive:isbn 9780061146657|آن لائن قرض لینے دے لئی]] وی [[iarchive:isbn 9780061146657|مفت]] * فے ، سڈنی بی ''۔ اوریجن آف ورلڈ وار'' (2 جلدتیاں دوسری ایڈیشن۔ 1930)۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.499097|آن لائن]] * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف جدید یورپ ،'' 1878 181919 (دوسرا ادارہ 1956) پی پی 386 38413۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.125610|آن لائن]] ، سفارتی تریخ * ''جنگ تو‏ں پہلے'' گوچ ، جی پی '': ڈپلومیسی وچ تعلیم'' (جلد 1 1936) برطانیہ دے لینڈس ڈاون اُتے [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2275|آن لائن]] طویل ابواب؛ فرانس دا تھیوفائل ڈیلکاس ؛ جرمنی دے برنارڈڈ وان بولو پی پی 187–284؛ روس دے الیگزنڈر اززوسکی 285–365؛ تے آسٹریا دے ایہرنتھل پی پی 366–438۔ * ہورن ، جان ، ایڈی۔ ''اک صحابی د‏‏ی پہلی جنگ'' (2012) 38 عنوانات دے مضامین اسکالرز * جول ، جیمز تے گورڈن مارٹل۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا'' ، تیسری ایڈی (2006) [[iarchive:originsoffirstwo00jame 1|آن لائن 2000 ایڈیشن]] * کینیڈی ، پال ایم ، ایڈ. ''عظیم طاقتاں دے جنگی منصوبے ، 1880–1914'' (1979) * کرامر ، ایلن "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ ''تریخ'' نگاری - حصہ اول" ، ''جدید یورپی تریخ دا جریدہ'' (فروری۔ 2014) 12 # 1 صفحہ 5۔27؛ "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ تریخ نگاری (حصہ دوم)" ، (مئی 2014) 12 # 2 صفحہ 155–74 * میک ڈونو ، فرینک۔ ''پہلی تے دوسری عالمی جنگ کيت‏ی ابتداء'' (1997) نصابی کتاب ، 125 پی پی دا [http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028032629/http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf |date=2020-10-28 }} * میک ملن ، مارگریٹ۔ ''جنگ جو امن ختم ہوگئی: روڈ ٹو 1914'' (2013) [[iarchive:CSPAN2 20140209 123000 Book Discussion on The War That Ended Peace|CSPANJ بحث]] * ملیگن ، ولیم۔ "آزمائش جاری اے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا دے مطالعہ وچ نويں سمت۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' (2014) 129 # 538 پی پی: 639–66۔ * نیبرگ ، مائیکل ایس ''ڈانس آف دی'' فروری '': یورپ تے عالمی جنگ دا آغاز'' (2011) عوام د‏‏ی رائے پر * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 438 پی پی اُتے محیط اے * اسٹویل ، ایلری کوری ''ڈپلومیسی آف جنگ 1914'' (1915) 728 پی پی [[iarchive:diplomacyofwarof00stow|آن لائن مفت]] * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: انسائیکلوپیڈیا'' (1999) ==== جنگ دے آنے دے ابتدائی ذرائع ==== * کولنز ، راس ایف ''پہلی جنگ عظیم: واقعات اُتے ابتدائی دستاویزات 1914 تو‏ں 1919'' (2007) دا [https://www.amazon.com/dp/0313320829/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ ''جنگ کيت‏ی ابتداء اُتے برطانوی دستاویزات ، 1898–1914'' (11 جلد) [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28gooch%20%20temperley%29 آن لائن] ** جلد برطانوی تنہائی دا اختتام - v.2۔ کیو چو دے قبضے تو‏ں لے ک‏ے اینگلو-فرانسیسی اینٹینٹ دسمبر 1897 – اپریل تک۔ 1904 .3V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ ہتھیاراں تے گفت و شنید ، 1907–12 - بمقابلہ 7۔ اگادیر بحران - بمقابلہ 8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی۔ v. 9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt 1-2 – v.10 ، pt.1. جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt 2 امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا پھیلنا V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ اسلحہ تے گفت و شنید ، 1907–12 — v.7۔ اگاڈیر دا بحران — v.8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی — v.9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt.1-2 – v.10 ، pt.1۔ جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt.2. امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا آغاز ** گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] ''جنگ دے اصلیت اُتے برطانوی دستاویزات ، حجم الیون ، جنگ خارجہ دے دستاویزات د‏‏ی ابتداء'' (1926) [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی دے دستاویزات 1914–22'' (جلد 3 ، 1972) ، پی پی 423–759 * ممباؤر ، انیکا۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء: سفارتی تے فوجی دستاویزات'' (2013) ، 592 پی پی؛ === جنگ دے وقت د‏‏ی سفارت کاری === * اسٹیونسن ، ڈیوڈ۔ ''پہلی جنگ عظیم تے بین الاقوامی سیاست'' (آکسفورڈ یوپی ، 1988) ، پوری اسکالرشپ د‏‏ی کوریج * اسٹراچن ، ہیو۔ ''پہلی جنگ عظیم: جلد اول: اسلحہ'' (آکسفورڈ یوپی ، 2003)۔ * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: اک انسائیکلوپیڈیا'' (1999)۔ * زیمن ، زیب ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اک سفارتی تریخ'' (1971)؛ بطور ''شریفین مذاکرات کار'' وی شائع ''ہوئے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ'' (1971) === سامراجیت === * الڈرچ ، رابرٹ۔ ''گریٹر فرانس: فرانسیسی بیرون ملک توسیع د‏‏ی تریخ'' (1996) * بومگرٹ ، ڈبلیو ڈبلیو ''امپیریل ازم: برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی توسیع دا آئیڈیا تے حقیقت 1880–1914'' (1982) * بیٹس ، ریمنڈ ایف۔ ''یورپ اوورسیز: سامراج دے مراحل'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }} 206 پی پی ، بنیادی سروے * کیڈی ، جان فرینک ''مشرقی ایشیاء وچ فرانسیسی سامراج د‏‏ی جڑاں'' (1967) * کنکلن ، ایلس ایل۔ ''اک مشن برائے رہتل: فرانس تے مغربی افریقہ وچ سلطنت دا ریپبلکن آئیڈیا ، 1895–1930'' (1997) [https://www.questia.com/read/65668021/a-mission-to-civilize-the-republican-idea-of-empire آن لائن] * ہوج ، کارل کيتاناگ۔ ''دور دا سامراج دا انسائیکلوپیڈیا ، 1800–1914'' (2 جلد ، 2007) * میننگ ، پیٹرک ''فرانسوفون سب صحارا افریقہ ، 1880–1995'' (1998) [https://www.questia.com/read/105166421/francophone-sub-saharan-africa-1880-1995 آن لائن] * اولسن ، جیمز اسٹورٹ ، ایڈ۔ ''یورپی سامراج د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1991) دا [https://books.google.com/books?id=n1AI4Je4zS0C اقتباس] * مون ، پارکر ٹی ''سامراج تے عالمی سیاست'' (1926)؛ 583 پی پی؛ وسیع پیمانے اُتے تاریخی سروے۔ آن لائن * پیج ، میلوین ای۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''نوآبادیات: اک بین الاقوامی سماجی ، ثقافتی تے سیاسی انسائیکلوپیڈیا'' (2 جلد 2003) * پاکنہم ، سیمس۔ ''افریقہ دے لئی جدوجہد: 1876–1912'' (1992) ''تک ڈارک براعظم اُتے وائٹ مین د‏‏ی فتح'' * پوددار، پریم، تے لارس Jensen کی، EDS، ''postcolonial ادب دے لئی اک تاریخی ساتھی: کانٹنےنٹل یورپ تے اس سلطنتاں'' (ایڈنبرا UP، 2008)، [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ اقتباس] وی [https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b6vw پورے متن آن لائن] * اسٹوٹی ، بینیڈکٹ ، ایڈی۔ [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025319 ''نوآبادیات تے سامراجیت ، 1450–1950''] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 * یو ایس ٹیرف کمیشن۔ ''نوآبادیات‏ی محصولات د‏‏ی پالیسیاں'' (1922) [[iarchive:colonialtariffpo00unit|آن لائن]] ؛ 922 پی پی؛ دنیا بھر وچ کوریج؛ === برطانیہ === * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''دفاع تے ڈپلومیسی: برطانیہ تے عظیم طاقتاں 1815–1914'' (1993) مختصر سروے ، 160 پی پی * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (1970) * کین ، پی جے تے ہاپکنز ، اے جی "برطانوی توسیع اوورسیز د‏‏ی سیاسی معیشت 1750–1914" ، ''اقتصادی تریخ دا جائزہ ،'' (1980) 33 # 4 پی پی 463–90۔ [https://www.jstor.org/stable/2594798 جے ایس ٹی او آر وچ ] * چیمبرلین ، ''موریئل'' ای ''پیکس برٹینیکا ؟: برطانوی خارجہ پالیسی 1789–1914'' (1989) * چارملے ، جان ''شاندار تنہائی ؟: برطانیہ ، بیلنس آف پاور تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1999) ، 528 پی پی * گیلغر ، جان تے رابنسن ، رونالڈ۔ "آزاد تجارت دا امپیریلزم" ، ''معاشی تریخ دا جائزہ'' (1953) 6 # 1 پی پی 1-15۔ * گُلاد ، گراہ‏م ڈی ''برطانوی خارجہ تے امپیریل پالیسی 1865–1919'' (1999) دا [https://www.amazon.com/dp/0415203384/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ہیم ، رونالڈ۔ ''برطانیہ د‏‏ی امپیریل صدی 1815–1914: سلطنت تے توسیع دا مطالعہ'' (تیسرا ادارہ 2002) [https://www.amazon.com/dp/033399311X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: برطانوی خارجہ پالیسی ، 1878–1902'' (1969) 257 پی پی دے علاوہ دستاویزات دے 150 پی پی * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل۔ ''طاقت دا معجزہ: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–14'' (بمقابلہ 1 ، 1972)؛ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی 1914–22'' (بمقابلہ 2 ، 1972)؛ تجزیا‏‏تی تریخ * لو ، جان۔ ''برطانیہ تے امور خارجہ 1815–1885: یورپ تے اوورسیز'' (1998) دا [https://www.amazon.com/dp/0415136172/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ملیگن ، ولیم ، تے برینڈن سیمز ، ایڈی۔ ''برطانوی تریخ وچ خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیادی حیثیت ، 1660–2000'' ( ''پالگریو'' میکملن؛ 2011) 345 صفحات * اولسن ، جیمز ایس تے رابرٹ ایس شاڈل ، ای ڈی۔ ''برطانوی سلطنت د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1996) [https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021032541/https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire |date=2019-10-21 }} * پربرم ، اے ایف ''انگلینڈ تے یورپی عظیم طاقتاں د‏‏ی بین الاقوامی پالیسی ، 1871–1914'' (1931) [https://www.questia.com/library/99369979/england-and-the-international-policy-of-the-european آن لائن کوئسٹیا وچ ] * Rose, John Holland, ed. (1929). برطانوی سلطنت د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ۔ کیمبرج یوپی۔ پی 10 ایف۔ * سیلگیمن ، میتھیو ایس "عظیم جنگ کيت‏ی تیاری وچ ناکا‏م؟ 1914 تو‏ں پہلے برطانوی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی وچ عظیم حکمت عملی د‏‏ی غیر موجودگی " ''تریخ وچ جنگ'' (2017) 24 # 4 414–37۔ * سیٹن-واٹسن ، ''یورپ وچ '' آر ڈبلیو ''برطانیہ (1789–1914):'' [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] ''سروے آف فارن پالیسی'' (1937) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] * اسٹینر ، زارا۔ ''برطانیہ تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1977)۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ ڈبلیو وی ''انگلینڈ تے نیڑےی وسطی: کریمیا'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.174587|آن لائن]] * وارڈ ، اے ڈبلیو تے جی پی گوچ ، ای ڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی کیمبرج ہسٹری ، 1783–1919'' (3 جلد ، 1921–23) ، قدیم تفصیلی کلاسک؛ [[iarchive:cambridgehistory00ward|جلد 1 ، 1783–1815]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory02warduoft|جلد 2 ، 1815–1866]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory03warduoft|جلد 3. 1866–1919]] * ویبسٹر ، چارلس۔ ''فارن پالیسی برائے پامیرسن'' (1951) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105101433/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 |date=2005-01-05 }} ؛ 1830–1865 اُتے محیط اے * ویگل ، ڈیوڈ۔ ''برطانیہ تے دنیا ، 1815–1986: بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی اک لغت'' (1989) * ونکس ، رابن ڈبلیو ، ایڈی. ''آکسفورڈ ہسٹری آف برطانوی سلطنت - جلد.۔ 5: ہسٹوریگرافی'' (1999) [https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910204147/https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire |date=2018-09-10 }} ==== برطانیہ دے لئی بنیادی ذرائع ==== * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا اعجاز: جلد 3: دستاویزات: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–22'' (1972)؛ 350 پی پی * وینر ، جوئیل ایچ ایڈ. ''برطانیہ: خارجہ پالیسی تے سلطنت دا دورانیہ ، 1689–1971: دستاویزی تریخ'' (4 جلد 1972) [https://www.questia.com/library/6963234/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 1 آن لائن] ؛ [https://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 2 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225101158/http://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire |date=2013-12-25 }} ؛ [https://www.questia.com/library/120073878/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 3] ؛ [https://www.questia.com/library/120073810/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 4] 4 جلد 3400 صفحات === فرانس === * آدمتھویٹ ، انتھونی۔ ''شان و شوکت: فرانس د‏‏ی یورپ وچ اقتدار دے لئی بولی ، 1914–1940'' (A&C بلیک ، 2014)۔ * گوچ ، جی پی ''فرانکو-جرمنی تعلقات 1871–1914'' (1923) * ہٹن ، پیٹرک ایچ۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''تیسری فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی تاریخی لغت ، 1870–1940'' (2 جلد 1986) [https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623005707/https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic |date=2020-06-23 }} * جارڈین ، آندرے ، تے آندرے ژن ٹیوڈسک۔ ''بحالی تے رد عمل 1815–1848'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) * کیگر ، جے ایف وی ''فرانس تے دنیا 1870'' (2001) دے ''بعد سے'' ۔ 261 پی پی؛ اہ‏م اختیارات قومی سلامتی ، انٹیلی جنس تے وڈی طاقتاں دے نال تعلقات اُتے زور دیندے نيں * کیجر ، جان۔ ''فرانس تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء'' (1985) * لینگر ، ولیم ایل ''۔ فرانسکو روسی اتحاد ، 1880–1894'' (1929) * مایور ، ژان میری تے میڈیلین ریبیریوکس۔ ''تیسری جمہوریہ اپنی اصل تو‏ں لے ک‏ے جنگ عظیم تک ، 1871–1914'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) دا [https://www.amazon.com/dp/0521358574/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * نیئر ، جے۔ ''فرانس د‏‏ی خارجہ پالیسی 1914 تو‏ں 1945'' (2001) * اسٹوارٹ ، گراہ‏م ہنری۔ ''فرانسیسی خارجہ پالیسی تو‏ں فوشودہ تو‏ں سرائیوو (1898–1914)'' (1921)۔ [[iarchive:frenchforeignpol00stuaiala|آن لائن]] * ویٹزیل ، ڈیوڈ۔ ''جنات دا دوسرا کم: بسمارک ، نپولین III ، تے فرانکو - پرشین جنگ کيت‏ی ابتداء'' (2003) === جرمنی تے آسٹریا === * برینڈن برگ ، ایرک۔ ''بسمارک تو‏ں عالمی جنگ تک: جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ 1870–1914'' (1933) [https://www.questia.com/library/1369211/from-bismarck-to-the-world-war-a-history-of-german آن لائن کوئٹیا وچ ] ؛ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.12322|آن لائن]] * برج ، ایف آر ''سے سدووا تو‏ں سرائیوو تک: آسٹریا ہنگری د‏‏ی خارجہ پالیسی 1866–1914'' (1972 ''rep'' دوبارہ طباعت 2016) [https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/from-sadowa-to-sarajevo-the-foreign-policy-of-austriahungary-18661914-by-bridge-f-r-london-and-boston-routledge-kegan-paul-1972-xvi-480-pp-2000/FD96EE46EECBD7EDA7DEE2935694E9E5 آن لائن جائزہ] ؛ [https://books.google.com/books?id=vdqCCwAAQBAJ اقتباس] * بروز ، ایرک ڈورن۔ ''جرمن تریخ ، 1789–1871: مقدس رومی سلطنت تو‏ں لے ک‏ے بسمارکین ریخ تک۔'' (1997) [https://www.questia.com/read/10401562 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201220843/https://www.questia.com/read/10401562 |date=2010-12-01 }} * کیرول ، ای میلکم۔ ''جرمنی تے وڈی طاقتاں ، 1866–1914: عوام د‏‏ی رائے تے خارجہ پالیسی'' (1938) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002369133;view=1up;seq=6 آن لائن پر] ''اک مطالعہ'' ؛ [https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801024342/https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in |date=2020-08-01 }} [http://www.unz.org/Pub/SaturdayRev-1939mar18-00016?View=PDF لائن جائزہ وچ آن لائن جائزہ] بھی * کلارک ، کرسٹوفر۔ ''آئرن کنگڈم: پرشیا دا عروج و زوال ، 1600–1947'' (2006) * کریگ ، گورڈن اے ''جرمنی 1866–1945'' (1965) ، اک وڈا علمی سروے * ڈیٹ ویلر ، ڈونلڈ ایس ''جرمنی: اک مختصر تریخ'' (تیسری سن 1999) 341 پی پی؛ [https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231132404/https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp |date=2011-12-31 }} * ڈگڈیل ، ای ٹی ایس ایڈ۔ انگریزی ترجمہ وچ ''جرمن سفارتی دستاویزات 1871–1914'' (4 جلد 1928–1931)۔ [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28Dugdale%29%20german آن لائن] * آئیک ، ایرک ''بسمارک تے جرمن سلطنت'' (1964) دا [https://www.amazon.com/dp/0393002357/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گیس ، ایمانوئل ''جرمن خارجہ پالیسی ، 1871 181914'' (1979) دا [https://www.amazon.com/dp/0415606357/ اقتباس] * ہیویٹسن ، مارک۔ "پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے جرمنی تے فرانس: ولہمین خارجہ پالیسی دا ازسر نو جائزہ۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' 115.462 (2000): 570–606؛ دلیل اے کہ جرمنی وچ فوجی برتری دا بڑھدا ہويا احساس سی * ہولورن ، ہاجو۔ ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ'' (1959–64)؛ جلد 1: اصلاح؛ جلد 2: 1648–1840؛ جلد 3: 1840–1945؛ معیاری علمی سروے * کینیڈی ، پال۔ ''1860 Anglo1914'' (1980) دا [https://www.amazon.com/dp/157392301X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں اینگلو جرمن عناد دا عروج'' * میہل ، ولیم ہاروی۔ ''مغربی رہتل وچ جرمنی'' (1979) ، 833 پی پی؛ سیاست تے سفارتکاری اُتے توجہ دتیاں * میڈلکوٹ ، ولیم نورٹن ، تے ڈوروندی کیتھلین کووینی ، ای ڈی۔ ''بسمارک تے یوروپ'' (ہوڈر آرنلڈ ، 1971) ، انہاں دے سفارتی کیریئر نو‏‏ں کور کرنے والے بنیادی ذرائع تو‏ں 110 مختصر اقتباست۔ * مچل ، اے ویس ہیبس ''سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی'' (پرنسٹن یوپی ، 2018) * کل ، ایان ایف ڈی "پرنس وان بلو د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1898-1909۔" ''کیمبرج ہسٹوریکل جرنل'' 4 # 1 (1932): 63-93۔ [https://www.jstor.org/stable/3020573 آن لائن] * پیڈ فیلڈ ، پیٹر ۔ ''عظیم بحریہ د‏‏ی ریس: اینگلو جرمن بحری حریف 1900–1914'' (2005) * پامر ، ایلن ''میٹرنچ: یورپ دے کونسلر'' (1972) * پامر ، ایلن ''ہیبسبرگ د‏‏ی گودھولی: شہنشاہ فرانسس جوزف د‏‏ی زندگی تے ٹائمز'' (1995) * پامر ، ایلن ''بسمارک'' (2015) * شیک ، رافیل۔ "لیکچر نوٹ ، جرمنی تے یورپ ، 1871–1945" (2008) [http://www.colby.edu/personal/r/rmscheck/Contents.html مکمل متن آن لائن] ، اک ممتاز اسکالر د‏‏ی اک مختصر نصابی کتاب * شمٹ ، برناڈوٹی ایورلی۔ ''انگلینڈ تے جرمنی ، 1740–1914'' (1916) [[iarchive:englandandgerma02schmgoog|آن لائن]] * شیہن ، جیمز جے ''جرمن تریخ ، 1770–1866'' (1993) ، اک وڈا علمی سروے * اسٹین برگ ، جوناتھن۔ ''بسمارک: اک زندگی'' (2011) ، حالیہ علمی سوانح حیات * اسٹورمر ، مائیکل۔ "بسمارک انہاں تناظر وچ ،" ''وسطی یورپی تریخ'' (1971) 4 # 4 pp. &nbsp; جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/4545614 وچ ] 291–331 * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''بسمارک: دتی مین اینڈ دتی اسٹیٹس مین'' (1967) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624020231/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 |date=2011-06-24 }} * ٹیلر ، AJP ''جرمن تریخ دا کورس: 1815 دے بعد تو‏ں جرمن تریخ د‏‏ی ترقی دا اک سروے'' ۔ (2001)۔ 280 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/107459655 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231121419/http://www.questia.com/read/107459655 |date=2011-12-31 }} * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''دی ہیبس بادشاہت 1809–1918'' (1948) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.151580|آن لائن]] * واورو ، جیوفری ''اک پاگل تباہی: پہلی جنگ عظیم دا آغاز تے ہیپس برگ سلطنت دا خاتمہ'' (2014) === روس تے بلقان === * فوربس ، نیویل ، وغیرہ۔ ''بلقان: بلغاریہ ، سربیا ، یونان ، رومانیہ ، ترکی کی'' تریخ (1915) علمائے کرام د‏‏ی [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|مفت]] تریخ * فلر ، ولیم سی ''اسٹریٹیجی تے پاور روس وچ 1600–1914'' (1998) * ہال ، رچرڈ سی ایڈ. ''بلقان وچ جنگ: سلطنت عثمانیہ دے زوال تو‏ں یوگوسلاویہ دے خاتمے تک اک انسائیکلوپیڈک تریخ'' (2014) * جیلاویچ ، باربرا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ تے ماسکو: سارسٹ تے سوویت خارجہ پالیسی ، 1814 181974'' (1974)؛ پہلا ایڈیشن ''روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی سنچری'' سی ''1814–1914'' (1964) * جیلاویچ ، چارلس ، تے باربرا جیلاویچ۔ ''بلقان د‏‏ی قومی ریاستاں دا قیام ، 1804–1920'' (1977) [[iarchive:establishmentof00char|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] * لیڈون ، جان پی ''۔ روسی سلطنت تے دنیا ، 1700–1917: توسیعی تے کنٹینمنٹ د‏‏ی جیو پولیٹکس'' (آکسفورڈ یوپی ، 1997) * میک میکن ، شان۔ ''پہلی تے جنگ کيت‏ی روسی اصل'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/0674062108/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * میریٹ ، جار ''مشرقی سوال؛'' [[iarchive:cu31924027798622|آن لائن]] ''یورپی سفارتکاری'' (1917) ''ماں اک تاریخی مطالعہ'' * نیومن ، آئیور بی۔ "اک عظیم طاقت دے طور اُتے روس ، 1815–2007۔" ''بین الاقوامی تعلقات تے ترقی دا جرنل'' 11.2 (2008): 128-1515۔ [https://link.springer.com/article/10.1057/jird.2008.7 آن لائن] * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) * رگسڈیل ، ہیو ، تے ویلری نیکولاویچ پونوماریو ایڈ۔ ''امپیریل روسی خارجہ پالیسی'' (ووڈرو ولسن سینٹر پریس ، 1993) دا [https://www.amazon.com/dp/052144229X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * رینالڈز ، مائیکل۔ ''بکھرتی ہوئی سلطنتاں: عثمانی تے روسی سلطنتاں دا تصادم تے گر ، 1908–1918'' (2011) [https://link.gale.com/apps/doc/A337619941/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=63f6e975 آن لائن جائزہ] * شیول ، فرڈینینڈ ''جزیرہ نما بلقان د‏‏ی تریخ؛ ابتدائی اوقات تو‏ں لے ک‏ے اج'' تک (1922) [[iarchive:historyofbalkanp00scheuoft|آن لائن]] * سیٹن-واٹسن ، ہیو۔ ''روسی سلطنت 1801–1917'' (1967) دا [https://www.amazon.com/dp/0198221525/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * اسٹویرانوس ، ایل ایس ''دی بلقان 1453'' (1958) دے ''بعد سے'' ، اک اہ‏م علمی تریخ۔ [[iarchive:balkanssince145300lsst|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] === ریاستہائے متحدہ === * بزنر ، رابرٹ ایل ایڈ ، ''امریکی خارجہ تعلقات 1600 دے بعد سے: ادب دے لئی اک گائڈ'' (2003) ، 2 جلد۔ 16،300 تشریح شدہ اندراجات ہر وڈی کتاب تے علمی مضمون دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ * بیمس ، سموئیل فلاگ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی تے سفارتکاری د‏‏ی اک مختصر تریخ'' (1959) [[iarchive:shorthistoryofam00bemi|آن لائن مفت]] * برون ، لیسٹر ایچ ''تاریخی تریخ برائے امریکی خارجہ تعلقات'' (2003) ، 1400 صفحات * ڈی سینڈ ، سکندر ، تے ال ای ڈی ''انسائیکلوپیڈیا آف امریکن فارن پالیسی'' 3 جلد (2001) ، 2200 پی پی۔ &nbsp; ماہرین دے 120 طویل مضامین۔ [https://archive.org/search.php?query=%22Encyclopedia%20of%20American%20foreign%20policy%22 آن لائن] * ڈی سینڈ ، سکندر ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ'' (1963) [[iarchive:historyofamerica02alex|آن لائن مفت]] * فائنڈنگ ، جان ، ایڈی۔ ''امریکن ڈپلومیٹک ہسٹری کی'' دوسری ''لغت'' ۔ 1989. 700 پی پی؛ 1200 مختصر مضامین۔ * ہیرنگ ، جارج ''کالونی تو‏ں سپر پاور تک: 1776 تو‏ں امریکی خارجہ تعلقات'' (ریاستہائے متحدہ دا آکسفورڈ ہسٹری) (2008) ، 1056 پی پی ، عام سروے * ہوگن ، مائیکل جے ایڈ. ''طاقت دے راستے: امریکی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ نگاری 1941'' (2000) دے اہ‏م عنوانات اُتے مضامین * جونز ، ہاورڈ ''بلیو اینڈ گرے ڈپلومیسی: یونین تے کنفیڈریٹ فارن ریلیشنز د‏‏ی اک تریخ'' (2010) [https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211213621/https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate |date=2017-12-11 }} * لافیبر ، والٹر۔ ''امریکی عمر: ریاستہائے متحدہ د‏‏ی خارجہ پالیسی برائے گھر تے بیرون ملک ، 1750 تو‏ں پیش کرنا'' (دوسرا ایڈ 1994) یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب؛ 884pp [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604232427/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 |date=2011-06-04 }} * لیوپولڈ ، رچرڈ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی ترقی: اک تریخ'' (1963) [[iarchive:growthofamerican00leop|آن لائن مفت]] * پیٹرسن ، سیمس ، وغیرہ۔ ''امریکی خارجہ تعلقات: اک تریخ'' (ستويں نمبر 2 جلد 2009) ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب * سیکسٹن ، جے۔ "خانہ جنگی دے دور ، 1848–77 وچ غیر ملکی تعلقات د‏‏ی ترکیب د‏‏ی طرف۔" ''امریکی انیہويں صدی د‏‏ی تریخ'' 5.3 (2004): 50–73۔ === جاپان تے چین === * داکاگی ، رائے ہیڈمیچی۔ ''جاپان دے خارجہ تعلقات 1542–1936: اک مختصر تریخ'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.226231|آن لائن]] 560 پی پی * بیسلے ، ولیم جی ''جاپانی سامراج ، 1894–1945'' (آکسفورڈ یوپی ، 1987) * ''ہسو، عمانیل سی وائی چین دا خاندانی ملکاں وچ داخلہ: سفارتی مرحلہ ، 1858–1880'' (1960) * جانسن ، ماریس بی ایڈ. ''جاپان د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ، جلد.۔ 5: انیہويں صدی'' (1989) * کباٹا ، وائی تے I. نش ، ایڈی۔ ''اینگلو جاپانی ریلیشنز، 1600–2000 د‏‏ی تریخ: حجم وچ : سیاسی سفارتی و عرض، 1600–1930'' (2000) [https://www.amazon.com/History-Anglo-Japanese-Relations-1600-2000-Political-Diplomatic/dp/0333753879/ اقتباس] ، وی جاپان تے برطانیہ دے درمیان سماجی، اقتصادی تے فوجی تعلقات نو‏‏ں ڈھکنے پہلے دے پنج حالات جلداں. * مورس ، ہوسیہ بلouو۔ ''چینی سلطنت والیوم دے بین الاقوامی تعلقات جلد۔ 1'' (1910) ، کوریج 1859؛ [[iarchive:internationalrel01mors|آن لائن]] ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 2 1861–1893 (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors2|آن لائن]] ؛ ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 1894–1916۔ (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors3|آن لائن]] * نیش ، ایان (1990) "چین تے جاپان دے وچکار تعلقات دا اک جائزہ ، 1895–1945۔" ''چین سہ ماہی'' (1990) 124 (1990): 601–623. [https://www.jstor.org/stable/654639 آن لائن] * نیش ، ایان ''جاپانی خارجہ پالیسی ، 1869–1942: قصومیگسکی تو‏ں میاکیزاکا'' (2001) * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) === ہور === * بوس ورتھ ، رچرڈ۔ ''اٹلی: گھٹ تو‏ں گھٹ عظیم طاقت: پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے اٹلی د‏‏ی خارجہ پالیسی'' (1979) * ہیل ، ولیم۔ ''ترکی د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1774–2000۔'' (2000) 375 پی پی۔ * لو ، چیف جسٹس تے ایف مارزاری۔ ''اطالوی خارجہ پالیسی ، 1870–1940'' (2001) * ملر ، ولیم۔ ''سلطنت عثمانیہ تے اس دے جانشین ، 1801–1922'' (دوسرا ایڈ 1927) [https://ia802804.us.archive.org/26/items/ottomanempireitsmill/ottomanempireitsmill.pdf آن لائن] ، خارجہ پالیسی اُتے مضبوط سن == بنیادی ذرائع == * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (آکسفورڈ یوپی ، 1970.) پی پی 195-504 147 منتخب دستاویزات نيں * کوک ، ڈبلیو ہنری ، تے ایڈتھ پی. اسٹکنی ، ای ڈی۔ ''1879'' (1931) دے ''بعد تو‏ں یورپی بین الاقوامی تعلقات وچ پڑھیاں'' 1060 پی پی * گوچ ، جی پی ''حالیہ انکشافات جو یورپی سفارتکاری'' (1940) دے بارے وچ سی۔ 475 پی پی وچ تمام وڈے جھگڑےآں تو‏ں یادداشتاں دے مفصل خلاصے * جول ، جیمز ، ایڈ۔ ''برطانیہ تے یورپ 1793–1940'' (1967)؛ دستاویزات دے 390 پی پی * جونز ، ایڈگر ریس ، ایڈ۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی ، 1738–1914'' (1914) تو‏ں متعلق ''تقاریر'' ۔ [https://www.amazon.com/Selected-Speeches-British-Foreign-1738-1914-ebook/dp/B008400H7O/ آن لائن مفت] * کرٹیز ، جی اے ایڈ ''دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یوروپی براعظم د‏‏ی 1815–1939'' (1968) ، صفحہ 1––85؛ 200 مختصر دستاویزات * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: جلد 2: دستاویزات'' (1967) ، 140 دستاویزات 1878-1902۔ (امریکی ایڈیشن 1969 جلد 1 تے 2 اک دوسرے دے نال پابند نيں)۔ * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا معجزہ: جلد 3: دستاویزات برطانوی خارجہ پالیسی ، 1902–22۔'' (1972) ، 191 دستاویزات۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ تے ایل ایم پینسن ، ایڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیاد: پٹ (1792) تو‏ں لے ک‏ے سلیسبری (1902)'' (1938) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2629|آن لائن]] ، 608 پی پی بنیادی ذرائع * واکر ، میک۔ ایڈ ''میٹرنچ دا یورپ ، 1813–48'' (1968) انگریزی ترجمہ وچ بنیادی ذرائع دا 352 پی پی [https://books.google.com/books?id=ExmvCwAAQBAJ&pg=PA352&lpg=PA352&dq=%27%27Metternich%27s+Europe,+1813-48%27%27&source=bl&ots=dF0CkgU7mD&sig=Qje_eixgsiUT2gdX_23GzM7y3vc&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwitob7F5rPcAhVkja0KHf3TCtYQ6AEITzAG#v=onepage&q= ''میٹرنینچ کا٪ 20 یوروپ٪ 2C٪ 201813-48'' & f = غلط اقتباس] {{Great power diplomacy}} [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی تریخ نویسی]] [[گٹھ:سیاست وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:سیاست وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:تریخ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] aei8ztjdyl96710tzo7j0v4h51jx6nm 0 98979 711038 697876 2026-08-28T10:55:02Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711038 wikitext text/x-wiki {{Infobox pandemic | name = [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] وچ [[2019–20 کوروناوائرس مہاماری]] | width = | map1 = [[File:India Punjab COVID-19 map.png|300px]] | legend1 = پنجاب وچ مہاماری دا نقشہ (1-ستمبر-2020 مطابق) {{legend|#934E00|8000 – 10999 کیساں دی پشٹی}} {{legend|#C45F00|6000 – 7999 کیساں دی پشٹی}} {{legend|#FF6700|4000 – 5999 کیساں دی پشٹی}} {{legend|#FF9248|2000 – 3999 کیساں دی پشٹی}} {{legend|#FFB38A|1000–1999 کیساں دی پشٹی}} {{legend|#FFD7B5|1 – 999 کیساں دی پشٹی}} | disease = [[کوروناوائرس مہاماری 2019]] | virus_strain = SARS-CoV-2 | location = [[پنجاب، بھارت]] | first_case = [[امرتسر]] | arrival_date = 9 مارچ 2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=03|day1=09|year1=2020|month2=|day2=|year2=}}) | origin = [[چین]] دے طالب علم، [[اٹلی]] پنجاب NRIs | confirmed_cases = 167,441 | suspected_cases = | active_cases = 3,069 | recovery_cases = 158,972 | deaths = 5,400 | territories = [[#Statistics|19 ضلعے]] | total_ili = | website = {{Official website|https://dronamaps.com/corona.html#/}} }} [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] وچ 2019–20 دی کوروناوائرس مہانماری دا پہلا کیس 9 مارچ 2020 نوں [[اٹلی]] توں داخل ہویا سی۔ 05-جنوری-2021 مطابق صحتَ اتے پروار بھلائی وزارت نے پنجاب وچ کل معاملیاں دی گنتی 167,441 اتے کل موتاں دی گنتی 5,400 ہون دی تائید کیتی اے۔<ref name="mohfw">{{Cite web|url=https://www.mohfw.gov.in/|title=Home {{!}} Ministry of Health and Family Welfare {{!}} GOI|website=www.mohfw.gov.in|access-date=21 مارچ 2020}}</ref> == ٹیسٹنگ == 26 جولائی تک، پنجاب نے اپنیاں ٹیسٹنگ ریٹاں نوں ودھا دتا اے اتے ہر روز 12,000 ٹیسٹ کرن دا ٹیچا اے۔<ref name=":3">{{Cite web|date=2020-07-26|title=Punjab sets target of 12,000 tests per day|url=https://www.hindustantimes.com/cities/punjab-sets-target-of-12-000-tests-per-day/story-9AQ3UwIVBPFGmXIfHBNwXK.html|access-date=2020-07-26|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> اگست 2020, پنجاب نے نویاں 4 لیباں دی مدد نال ٹیسٹنگ گنجائش نوں 20,000 / دن توں ودھ ودھا دتا اے۔<ref name=":4">{{Cite web|date=2020-08-20|title=With 4 new labs, Punjab aims to conduct 20,000 Covid tests per day by اگست-end|url=https://indianexpress.com/article/india/with-4-new-labs-punjab-aims-to-conduct-20000-covid-tests-per-day-by-اگست-end/|access-date=2020-10-19|website=Indian Express|language=en}}</ref> <!-- DO NOT CHANGE THESE AUTO-UPDATED SENTENCES. IT IS POWERED BY WIKIDATA. IT WILL BE UPDATED SOON. --> == ٹائم لائن == * '''9 مارچ''' نوں پہلے معاملے دی تائید پنجاب وچ [[امرتسر]] وچ ہوئی، اک انسان [[اٹلی]] توں واپس آیا۔<ref name="total45">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/fresh-coronavirus-cases-emerge-from-punjab-bengaluru-takes-total-to-45-11583764470103.html|title=Fresh coronavirus cases emerge from Punjab, Bengaluru; takes total to 45|date=9 مارچ 2020|website=Livemint|language=en|access-date=9 مارچ 2020}}</ref> * '''19 مارچ''' نوں [[پنجاب]] دا اک 72 سالا انسان جو جرمنی توں اٹلی دے رستے واپس آیا سی، دیس وچ چوتھا اتے پنجاب وچ دوجا وائرس دا شکار بن گیا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/72-year-old-punjab-man-who-passed-away-tests-positive-for-coronavirus-he-had-returned-from-italy-1657432-2020-03-19|title=72-year-old Punjab man who passed away tests positive for coronavirus; he had returned from Italy|website=India Today|access-date=19 مارچ 2020}}</ref> * '''20 مارچ''' نوں [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] دے [[اجیتگڑھ|موہالی]] وچ اک تیجا معاملہ ساہمنے آیا، جتھے یونائٹیڈ کنگڈم توں پرتیاں 68 سالا عورت نوں پوزٹو پایا گیا۔<ref>[https://www.indiatvnews.com/news/india/coronavirus-positive-case-punjab-mohali-covid-19-599835 Coronavirus positive case in Mohali, Total 3 in Punjab] ''India TV''۔ Retrieved 20 مارچ 2020.</ref> * '''21 مارچ''' نوں پنجاب وچ ہور کورونا کیساں دی تائید ہوئی۔ [[شہید بھگت سنگھ نگر ضلع|ایس بی ایس نگر]] وچ 6, [[اجیتگڑھ|ایس اے ایس نگر]] وچ 3,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/mohali-gets-3-more-coronavirus-cases/articleshow/74754746.cms Mohali get 3 more corona positive cases] ''Times of India''۔ Retrieved 21 مارچ 2020.</ref> اتے [[ہشیارپور|ہشیارپور وچ]] 2 کیس۔<ref>[https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-cases-mohali-hoshiarpur-moranwali-village-amritsar-en/ Coronavirus cases in Punjab increses to 13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200321114934/https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-cases-mohali-hoshiarpur-moranwali-village-amritsar-en/ |date=2020-03-21 }} ''PTC NEWS''۔ Retrieved 21 مارچ 2020.</ref> ایس بی ایس نگر وچ 6 اتے ہشیارپور وچ 1, ایہہ اوہ انسان ہن جو 72 سال دے بزرگ انسان دے رابطہ وچ آئے سن، جسدی 19 مارچ نوں ایس بی ایس نگر وچ کورونوائرس کارن موت ہو گئی سی۔ * '''22 مارچ''' نوں [[شہید بھگت سنگھ نگر ضلع|ایس بی ایس نگر]] وچ 7 ہور کورونا کیساں دی تائید ہوئی۔<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/seven-more-test-positive-in-punjab-total-coronavirus-cases-now-21-in-state-official/articleshow/74758915.cms|title=Seven more test positive in Punjab|website=economictimes.indiatimes.com|access-date=22 مارچ 2020}}</ref> ایہہ سارے انسان اسے انسان دے رابطہ وچ آئے سن، جسدی 19 مارچ نوں موت ہو گئی سی۔ * '''23 مارچ''' نوں راج وچ دو ہور معاملیاں دی تائید ہوئی۔ اک ایس۔بی۔ایس۔ نگر وچ اتے اک ایس۔اے۔ایس۔ نگر وچ۔<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/two-year-old-among-two-fresh-coronavirus-cases-in-punjab-1658857-2020-03-23 Two years old among two fresh coronavirus cases in Punjab] ''India Today''۔ Retrieved 23 مارچ 2020.</ref> * '''24 مارچ''' نوں 80 سال دی عورت دا ٹیسٹ، ایس۔اے۔ایس۔نگر وچ مثبت پایا گیا۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/80-year-old-woman-tests-ve-in-mohali-60355 80 Years old women tested positive in Mohali] ''The Tribune''۔ Retrieved 24 مارچ 2020.</ref> * '''25 مارچ''' نوں پنجاب وچ دو ہور کیساں دی تائید ہوئی، ضلع [[لدھیانہ ضلع|لدھیانہ]] وچ 54 سالا بزرگ عورت دا پہلا کورونا مثبت کیس اتے 1 ہور ہشیارپور وچ۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/panic-in-ludhiana-as-first-case-of-corona-surfaces-in-industrial-hub-60928 Panic in Ludhiana as first case of corona in Ludhiana] ''The Tribune.'' Retrieved 25 مارچ 2020.</ref> * '''26 مارچ''' نوں اک 70 سالاں بزرگ عورت دا جالندھر وچ مثبت ٹیسٹ، جالندھر وچ چوتھا اتے نواں شہر وچ 1 نواں کیس پایا گیا۔<ref>[https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-confirmed-cases-nawanshahr-positive-case-jalandhar-en/ Punjab confirmed new case in Jalandhar and Nawanshahr, total tally 33] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326144157/https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-confirmed-cases-nawanshahr-positive-case-jalandhar-en/ |date=2020-03-26 }} ''PTC NEWS.'' Retrieved 26 مارچ 2020.</ref> امرتسر دا اکو کورونا پازیٹو مریض کوروناوائرس توں ٹھیک ہو گیا۔ ایہہ پنجاب وچ کوروناوائرس توں پہلی رکوری سی۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/punjabs-first-coronavirus-patient-cured-to-be-discharged-on-friday-61413 First coronavirus patient cured, to be discharged on friday.] ''The Tribune.'' Retrieved 26 مارچ 2020.</ref> * '''27 مارچ''' ہشیارپور وچ 3 اتے جالندھر وچ 1 ہور کیساں دی تائید ہوئی۔<ref>[https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-confirmed-cases-hoshiarpur-positive-case-jalandhar-en/ Coronavirus cases in Punjab rise to 37 after new cases reported in Jalandhar and Hoshiarpur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327080301/https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-confirmed-cases-hoshiarpur-positive-case-jalandhar-en/ |date=2020-03-27 }} ''PTC NEWS.'' Retrieved 27 مارچ 2020.</ref> اک ہور معاملے دی تائید موہالی توں ہوئی جتھے 38 سالا اؤرتا دا ٹیسٹ مثبت پایا گیا۔<ref>[https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-hoshiarpur-positive-case-jalandhar-mohali-en/ Punjab tally rises to 38 after fresh case confirmed from Mohali.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327092028/https://www.ptcnews.tv/coronavirus-punjab-hoshiarpur-positive-case-jalandhar-mohali-en/ |date=2020-03-27 }} ''PTC NEWS.'' Retrieved 27 مارچ 2020.</ref> * '''29 مارچ''' نوں اک دن دے فاصلے توں بعد پٹیالے ضلعے دا پہلا کیس جو اک 21 سالاں لڑکے دا ٹیسٹ کورونا پوزٹو پایا گیا، جو [[نیپال]] توں واپس پرتیا سی۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/patiala-reports-its-first-coronavirus-case-two-villages-sealed-62768 Patiala reports its first case of coronavirus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329074143/https://www.tribuneindia.com/news/patiala-reports-its-first-coronavirus-case-two-villages-sealed-62768 |date=2020-03-29 }} ''The Tribune.'' Retrieved 29 مارچ 2020.</ref> لدھیانے توں اک ہور معاملے دی تائید ہوئی جتھے اک 42 سالا عورت کورونا پازیٹو پائی گئی اتے اسے دن بعد وچ پٹیالہ دے ہسپتال وچ اسی موت ہو گئی۔ دبئی توں آئے پٹیالہ ضلعے دے 35 سالا انسان دی وی جانچ رپورٹ پازیٹو پائی گئی۔ == اپرالے == === حکومت ولوں === * '''13 مارچ''' نوں [[پنجاب، بھارت|پنجاب]] سرکاراں نے سارے سکولاں اتے کالجاں وچ 31 مارچ تک چھٹیاں دا اعلان کیتا۔<ref>{{Cite web|url=https://m.tribuneindia.com/news/punjab-schools-shut-till-مارچ-31-to-prevent-coronavirus-spread-54917|title=Punjab Schools, colleges and universities shut till 31 مارچ to prevent coronavirus spread|website=The Tribune|access-date=14 مارچ 2020}}</ref> * '''16 مارچ''' نوں پنجاب سرکار جمّ، ریسٹورینٹ آدی بند کرن دی صلاحَ دتی۔<ref>{{Cite web|url=https://wap.business-standard.com/multimedia/video-gallery/general/punjab-malls-gyms-restaurants-deserted-after-advisory-on-coronavirus-101227.htm|title=Punjab malls, gyms, restaurants deserted after advisory on coronavirus|website=Business Standard}}</ref> * '''19 مارچ''' نوں پنجاب سکول سکھیا بورڈ نے 10 ویں اتے 12 ویں جماعت دیاں ساریاں بورڈ پریکھیاواں ملتوی کر دتیاں سن۔<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/education/pseb-board-exam-postponed-punjab-board-class-10-12-exams-rescheduled-over-coronavirus-covid-19-2197613%3famp=1&akamai-rum=off|title=PSEB postponed Punjab board class 10 and 12 exams|website=NDTV|access-date=21 مارچ 2020}}</ref> پنجاب سرکار 20 مارچ دی ادھی رات توں راج وچ عوامی آواجائی نوں وی بند کر دندی اے اتے 20 توں ودھ لوکاں دے اکٹھے ہون اُتے پابندی لاوندی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/punjab-shuts-down-public-transport-to-stop-مارچ-or-coronavirus-2197584|title=Punjab shuts down public transport|website=NDTV|access-date=21 مارچ 2020}}</ref> * '''22 مارچ''' نوں پنجاب سرکار نے ایمرجینسی سیواواں نوں چھڈّ کے 31 مارچ 2020 تک راج وچ مکمل تالابند (لاکڈاؤن) اعلان کیتا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/india/punjab-announces-lockdown-across-the-state-till-مارچ-31|title=Punjab announces complete lockdown till 31 مارچ|website=National Herald India|access-date=22 مارچ 2020}}</ref> * '''23 مارچ''' نوں پنجاب سرکار نے بناں کسے ڈھلّ دے پورے پنجاب وچ پورا کرفیو لگا دتا، اس طرحاں پنجاب پورا کرفیو لگاؤن والا بھارت دا پہلا راج بن گیا، کیونکہ کجھ لوک گمبھیرتا نال تالابندی دی پالنا نہیں کر رہے سن۔ وزیر اعلیٰ رلیپھ فنڈ وچوں غریباں نوں مفت غذا، دوائیاں لئی 20 کروڑ روپئے دی منظوری، اتے پنجاب منتریاں نے کووڈ -19 نوں نینترت کرن دیاں کوششاں لئی مہینے دی تنخواہ دین دا وعدہ کیتا۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/full-curfew-imposed-across-punjab-no-relaxation-60035 Full curfew imposed across Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323081444/https://www.tribuneindia.com/news/full-curfew-imposed-across-punjab-no-relaxation-60035 |date=2020-03-23 }} ''The Tribune''۔ Retrieved 23 مارچ 2020.</ref> * '''24 مارچ''' نوں پنجاب دے وزیر اعلیٰ نے کورناوائرس کارن پریشان لوکاں دی بھلائی لئی ورتے جان والے کووڈ راحتَ فنڈ دا قیام کیتا۔<ref>[https://www.business-standard.com/article/pti-stories/punjab-cm-sets-up-covid-relief-fund-120032401718_1.html Punjab CM sets up covid relief fund.] ''Business Standard.'' Retrieved 24 مارچ 2020.</ref> === ہور === انڈین نیشنل کانگرس تے [[شرومنی اکالی دل]] سمیت منتریاں، اہلکاراں اتے ودھائکاں نے پنجاب دے وزیر اعلیٰ راحت فنڈ وچ اک مہینے دی تنخواہ دان کرن دا فیصلہ کیتا،<ref>[https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/ministers--officers-in-punjab-to-donate-1-month-salary.html Ministers, Officers in Punjab to donate salary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326023212/https://www.dailypioneer.com/2020/state-editions/ministers--officers-in-punjab-to-donate-1-month-salary.html |date=2020-03-26 }} ''Daily Pioneer.'' Retrieved 26 مارچ 2020.</ref> [[عام آدمی پارٹی|عام آدمی پارٹی دے]] اسمبلی ممبر امن اروڑا نے وی 1 مہینے دی تنخواہ دان کیتی۔<ref>[https://mobile.twitter.com/AroraAmanSunam/status/1242017973922979840 AroraAmanSunam] ''mobile.twitter.com'' Retrieved 26 مارچ 2020.</ref> [[شرومنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی|شورمنی گرودوارہ پربندھک کمیٹی]] نے اپنے ہسپتالاں وچ کورونا پازیٹو مریضاں دا علاج کرن لئی کوروناوائرس مہانماری دے وچ مدد کرن دی پیش کش کیتی۔<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/sgpc-offers-to-treat-corona-patients-at-its-hospitals-60948 SGPC offers to treat corona patients at its hospitals.] ''The Tribune.'' Retrieved 26 مارچ 2020.</ref> == گراف == === کل تائید کیتے کیس، فنکشنل کیس، رکوری اتے موت === <div class="toccolours" style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <center> {{legend inline|#FF6347| کل تائید کیتے کیس}} {{legend inline|#FFC000| فنکشنل معاملے}} {{legend inline|#87CEEB| رکوری}} {{legend inline|#A50026| موتاں}} </center> {{Graph:Chart | width = 850 | height = 400 | type = line | xType = date | xGrid = | yGrid = | showValues = | colors = #FF6347,#FFC000,#87CEEB,#A50026 | xAxisTitle = تاریخ | xAxisAngle = -45 | yAxisTitle = گنتی | yAxisMin = 0 | x = 9 Mar 2020, 10 Mar 2020, 11 Mar 2020, 12 Mar 2020, 13 Mar 2020, 14 Mar 2020, 15 Mar 2020, 16 Mar 2020, 17 Mar 2020, 18 Mar 2020, 19 Mar 2020, 20 Mar 2020, 21 Mar 2020, 22 Mar 2020, 23 Mar 2020, 24 Mar 2020, 25 Mar 2020, 26 Mar 2020, 27 Mar 2020, 28 Mar 2020, 29 Mar 2020, 30 Mar 2020, 31 Mar 2020, 1 Apr 2020, 2 Apr 2020, 3 Apr 2020, 4 Apr 2020, 5 Apr 2020, 6 Apr 2020, 7 Apr 2020, 8 Apr 2020, 9 Apr 2020, 10 Apr 2020, 11 Apr 2020,12 Apr 2020,13 Apr 2020,14 Apr 2020,15 Apr 2020, 16 Apr 2020, 17 Apr 2020,18 Apr 2020,19 Apr 2020, 20 Apr 2020, 21 Apr 2020,22 Apr 2020, 23 Apr 2020, 24 Apr 2020, 25 Apr 2020, 26 Apr 2020, 27 Apr 2020, 28 Apr 2020, 29 Apr 2020, 30 Apr 2020, 1 مئی 2020, 2 مئی 2020, 3 مئی 2020, 4 مئی 2020, 5 مئی 2020, 6 مئی 2020, 7 مئی 2020, 8 مئی 2020, 9 مئی 2020, 10 مئی 2020, 11 مئی 2020, 12 مئی 2020, 13 مئی 2020, 14 مئی 2020, 15 مئی 2020, 16 مئی 2020, 17 مئی 2020, 18 مئی 2020, 19 مئی 2020, 20 مئی 2020, 21 مئی 2020, 22 مئی 2020, 23 مئی 2020, 24 مئی 2020, 25 مئی 2020, 26 مئی 2020, 27 مئی 2020, 28 May 2020, 29 مئی 2020, 30 مئی 2020, 31 مئی 2020, 1 جون 2020, 2 جون 2020, 3 جون 2020, 4 جون 2020, 5 جون 2020, 6 جون 2020, 7 جون 2020, 8 جون 2020, 9 جون 2020, 10 جون 2020, 11 جون 2020, 12 جون 2020, 13 جون 2020, 14 جون 2020, 15 جون 2020, 16 جون 2020, 17 جون 2020, 18 جون 2020, 19 جون 2020, 20 جون 2020, 21 جون 2020, 22 جون 2020,23 جون 2020, 24 جون 2020, 25 جون 2020, 26 جون 2020, 27 جون 2020, 28 جون 2020, 29 جون 2020, 30 جون 2020, 1 جولائی 2020, 2 جولائی 2020, 3 جولائی 2020, 4 جولائی 2020, 5 جولائی 2020, 6 جولائی 2020, 7 جولائی 2020, 8 جولائی 2020, 9 جولائی 2020, 10 جولائی 2020, 11 جولائی 2020, 12 جولائی 2020, 13 جولائی 2020, 14 جولائی 2020, 15 جولائی 2020, 16 جولائی 2020, 17 جولائی 2020, 18 جولائی 2020, 19 جولائی 2020, 20 جولائی 2020, 21 جولائی 2020, 22 جولائی 2020, 23 جولائی 2020, 24 جولائی 2020, 25 جولائی 2020, 26 جولائی 2020, 27 جولائی 2020, 28 جولائی 2020, 29 جولائی 2020, 30 جولائی 2020, 31 جولائی 2020, 1 اگست 2020, 2 اگست 2020, 3 اگست 2020, 4 اگست 2020, 5 اگست 2020, 6 اگست 2020, 7 اگست 2020, 8 اگست 2020, 9 اگست 2020, 10 اگست 2020, 11 اگست 2020, 12 اگست 2020, 13 اگست 2020, 14 اگست 2020, 15 اگست 2020, 16 اگست 2020, 17 اگست 2020, 18 اگست 2020, 19 اگست 2020, 20 اگست 2020, 21 اگست 2020, 22 اگست 2020,23 اگست 2020, 24 اگست 2020, 25 اگست 2020, 26 اگست 2020, 27 اگست 2020, 28 اگست 2020, 29 اگست 2020, 30 اگست 2020, 31 اگست 2020, 1 ستمبر 2020, 2 ستمبر 2020, 3 ستمبر 2020, 4 ستمبر 2020, 5 ستمبر 2020, 6 ستمبر 2020, 7 ستمبر 2020, 8 ستمبر 2020, 9 ستمبر 2020, 10 ستمبر 2020, 11 ستمبر 2020, 12 ستمبر 2020, 13 ستمبر 2020, 14 ستمبر 2020, 15 ستمبر 2020, 16 ستمبر 2020, 17 ستمبر 2020, 18 ستمبر 2020, 19 ستمبر 2020, 20 ستمبر 2020, 21 ستمبر 2020, 22 ستمبر 2020, 23 ستمبر 2020, 24 ستمبر 2020, 25 ستمبر 2020, 26 ستمبر 2020, 27 ستمبر 2020, 28 ستمبر 2020, 29 ستمبر 2020, 30 ستمبر 2020, 1 اکتوبر 2020, 2 اکتوبر 2020, 3 اکتوبر 2020, 4 اکتوبر 2020, 5 اکتوبر 2020, 6 اکتوبر 2020, 7 اکتوبر 2020, 8 اکتوبر 2020, 9 اکتوبر 2020, 10 اکتوبر 2020, 11 اکتوبر 2020, 12 اکتوبر 2020, 13 اکتوبر 2020, 14 اکتوبر 2020, 15 اکتوبر 2020, 16 اکتوبر 2020, 17 اکتوبر 2020, 18 اکتوبر 2020, 19 اکتوبر 2020, 20 اکتوبر 2020, 21 اکتوبر 2020, 22 اکتوبر 2020, 23 اکتوبر 2020, 24 اکتوبر 2020, 25 اکتوبر 2020, 26 اکتوبر 2020, 27 اکتوبر 2020, 28 اکتوبر 2020, 29 اکتوبر 2020, 30 اکتوبر 2020, 31 اکتوبر 2020, 1 نومبر 2020, 2 نومبر 2020,3 نومبر 2020, 4 نومبر 2020, 5 نومبر 2020, 6 نومبر 2020, 7 نومبر 2020, 8 نومبر 2020, 9 نومبر 2020, 10 نومبر 2020, 11 نومبر 2020, 12 نومبر 2020, 13 نومبر 2020, 14 نومبر 2020, 15 نومبر 2020, 16 نومبر 2020, 17 نومبر 2020, 18 نومبر 2020, 19 نومبر 2020, 20 نومبر 2020, 21 نومبر 2020, 22 نومبر 2020, 23 نومبر 2020, 24 نومبر 2020, 25 نومبر 2020, 26 نومبر 2020, 27 نومبر 2020, 28 نومبر 2020, 29 نومبر 2020, 30 نومبر 2020, 1 دسمبر 2020, 2 دسمبر 2020, 3 دسمبر 2020, 4 دسمبر 2020, 5 دسمبر 2020, 6 دسمبر 2020, 7 دسمبر 2020, 8 دسمبر 2020, 9 دسمبر 2020, 10 دسمبر 2020, 11 دسمبر 2020, 12 دسمبر 2020, 13 دسمبر 2020, 14 دسمبر 2020, 15 دسمبر 2020, 16 دسمبر 2020, 17 دسمبر 2020, 18 دسمبر 2020, 19 دسمبر 2020, 20 دسمبر 2020, 21 دسمبر 2020, 22 دسمبر 2020, 23 دسمبر 2020, 24 دسمبر 2020, 25 دسمبر 2020, 26 دسمبر 2020, 27 دسمبر 2020, 28 دسمبر 2020, 29 دسمبر 2020, 30 دسمبر 2020, 31 دسمبر 2020, 1 جنوری 2021, 2 جنوری 2021, 3 جنوری 2021, 4 جنوری 2021 | y1 = 1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,2,3,14,21,23,29,31,33,38,38,41,41,46,48,57,65,68,79,99,115,130,151,161,170,180,185,186,199,214,234,244,245,251,277,287,298,313,322,331,343,376,534,630,812,1130,1240,1470,1625,1666,1743,1780,1840,1903,1918,1932,1932,1932,1932,1946,1964,1980,2002,2005,2028,2029,2045,2060,2081,2106,2139,2158,2197,2233,2263,2301,2342,2376,2415,2461,2515,2608,2663,2719,2805,2887,2986,3063,3140,3267,3371,3497,3615,3832,3952,4074,4235,4397,4627,4769,4957,5056,5216,5418,5568,5668,5784,5937,6109,6283,6491,6749,6907,7140,7357,7587,7821,8178,8511,8799,9094,9442,9792,10100,10510,10889,11301,11739,12216,12684,13218,13769,14378,14946,15456,16119,17063,17853,18527,19015,19856,20891,21930,22928,23903,24889,25889,26909,27936,29013,30041,31206,32695,34400,36083,37824,39327,40643,41779,43284,44577,46090,47836,49378,50848,52256,53922,55508,56989,58515,60013,61527,63473,65583,67547,69684,72143,74616,77057,79679,82100,84482,87184,90032,92806,95529,97689,99930,101341,103464,105220,107096,108684,110106,111375,112460,113886,115151,116213,117319,118157,119186,120016,120868,121716,122459,123317,123973,124535,125211,125760,126230,126737,127154,127630,128103,128590,129088,129693,130157,130640,131055,131391,131737,132263,132727,133158,133658,133975,134371,134786,135313,135834,136481,136958,137445,137999,138485,139184,139869,140605,141097,141658,142082,142597,143395,144177,144995,145667,146346,147057,147655,148435,149278,150086,150805,151538,152091,152709,153308,154064,154788,155424,156226,156839,157331,157928,158556,159099,159579,160200,160659,161053,161383,161831,162270,162705,163042,163378,163665,164145,164505,164821,165126,165405,165668,165878,166239,166522,166770,167012,167219,167441 | y2 = 1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,2,13,20,22,28,30,31,36,35,37,36,41,42,51,57,58,66,83,92,105,119,129,134,142,145,146,156,169,187,191,191,186,208,204,211,223,220,215,219,254,410,502,680,990,1088,1312,1463,1489,1562,1592,1643,1703,1718,1729,1700,1678,1595,657,563,396,323,173,170,143,136,122,128,148,181,170,206,222,231,257,279,300,325,344,373,451,482,497,518,569,641,671,717,753,838,881,962,1104,1176,1275,1309,1245,1415,1457,1634,1608,1557,1516,1557,1530,1488,1514,1641,1711,1828,2020,1901,2012,2153,2352,2230,2388,2635,2711,2587,2830,3092,3311,3130,3237,3391,3721,3838,4096,4102,4387,4290,4372,4577,4999,5583,5964,6203,6062,6422,6715,7351,7506,7998,8550,8463,9022,9391,9954,10407,10963,11653,11740,12460,13830,14443,15305,14165,13798,14254,14640,15608,15063,15409,15375,15512,15849,15629,15554,15731,15870,16156,16640,16230,17065,18088,19096,19384,20693,21154,21022,21568,21642,22399,22278,21617,21288,21230,20679,19937,19483,18556,17746,16824,16814,15763,14935,14289,13577,12897,11982,11571,10775,10153,9572,9275,8258,8212,7760,7090,6592,6230,5735,5307,4895,4808,4466,4327,4277,4217,4219,4089,4239,4266,4101,4257,4195,4183,4226,4471,4621,4882,4827,4910,4934,5038,5246,5439,5771,5791,5769,5601,5821,5927,6194,6504,6561,6724,6687,6834,7129,7479,7719,7834,7888,7842,7634,7694,7724,7785,7727,7896,7604,7274,7325,7423,7286,7091,7076,6881,6502,6241,6045,5981,5837,5618,5408,5053,4938,4812,4707,4436,4214,4014,3837,3865,3685,3517,3429,3361,3069 | y3 = 0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,1,1,1,1,1,1,1,1,3,3,5,8,14,14,20,20,23,25,27,27,29,30,31,37,38,49,53,66,70,72,84,98,104,104,104,108,112,117,128,133,135,149,152,157,166,168,168,171,200,223,305,1257,1366,1547,1642,1794,1819,1847,1870,1898,1913,1918,1918,1946,1949,1967,1987,2000,2017,2029,2043,2069,2092,2106,2128,2167,2232,2259,2282,2327,2356,2443,2461,2538,2570,2636,2678,2700,2825,3047,3099,3192,3201,3320,3526,3764,3867,3989,4144,4266,4306,4408,4494,4554,4828,4945,5017,5040,5390,5586,5663,5867,6277,6373,6454,6535,7118,7389,7641,7741,8096,8297,8810,9064,9752,10213,10509,10734,11075,11466,11882,12491,12943,13659,14040,14860,15319,15735,16790,17212,17839,18328,18863,19431,20180,21762,22703,23037,23893,24302,26528,28357,29145,30231,30972,33008,34091,35747,37027,38147,39742,41271,42543,43849,45455,47020,49327,50558,51906,53308,55385,57536,58984,60814,63570,65818,68818,68458,70373,72598,75409,77127,79244,81475,84025,86013,88312,90345,92277,93666,95937,97777,99468,100977,102648,104355,105585,107200,108533,109767,110865,112417,113105,114075,115186,116165,116925,117883,118767,119658,120220,121155,121735,122256,122721,123047,123510,123866,124293,124870,125198,125566,125961,126315,126583,126932,127304,127821,128217,128727,129089,129549,130018,130406,130870,131431,132001,132266,132917,133427,133919,134511,135008,135739,136178,136622,137089,137630,138206,138870,139442,140254,140772,141478,142121,142792,143415,144301,145093,145623,146126,146777,147431,148047,148680,149434,150007,150636,151119,151679,152223,152758,153382,153964,154433,154845,155409,155892,156342,156719,157043,157496,157904,158219,158482,158972 | y4 = 0,0,0,0,0,0,0,0,0,0,1,1,1,1,1,1,1,1,1,2,3,4,4,5,5,5,7,8,8,9,11,12,12,13,13,13,13,14,15,16,16,16,16,16,17,17,18,18,18,19,19,20,20,20,23,24,25,27,28,29,31,31,31,31,32,32,32,32,32,35,37,37,38,39,39,39,40,40,40,40,42,42,43,44,44,46,47,47,49,50,51,53,55,55,59,63,64,67,71,72,78,83,92,98,99,101,105,113,120,121,128,133,138,144,149,152,157,162,164,169,175,178,183,187,195,199,204,213,221,230,239,246,254,262,263,269,277,282,291,306,318,336,361,370,386,405,423,442,462,491,517,539,562,586,604,636,675,706,731,771,812,862,898,920,957,991,1036,1086,1129,1178,1219,1256,1307,1348,1404,1453,1512,1618,1690,1739,1808,1862,1923,1990,2061,2149,2212,2288,2356,2423,2514,2592,2646,2706,2706,2757,2813,2860,2926,2990,3066,3134,3188,3238,3284,3359,3406,3451,3501,3562,3603,3641,3679,3712,3741,3773,3798,3833,3860,3894,3925,3954,3980,3999,4012,4029,4037,4060,4072,4095,4107,4117,4125,4138,4158,4168,4187,4203,4214,4227,4245,4259,4281,4295,4310,4318,4338,4358,4389,4412,4428,4436,4458,4480,4510,4541,4556,4572,4595,4614,4631,4653,4684,4710,4737,4765,4780,4807,4821,4842,4862,4882,4905,4915,4934,4964,4980,5007,5036,5057,5077,5098,5117,5135,5150,5170,5189,5201,5212,5230,5243,5260,5269,5281,5299,5312,5322,5331,5341,5349,5364,5376,5400 | y1Title= Confirmed | y2Title=Active | y3Title=Recovered | y4Title=Deceased }} ==حوالے== {{حوالے|2}} [[گٹھ:بھارت وچ کورونا وائرس دی وبا، 2020ء]] 8wg97frfcnug0fn27deznea2ttrfpag 0 99405 710997 646345 2026-08-27T16:45:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710997 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = سو گارڈنر<br />Sue Gardner |image = Sue Gardner Feb 2013 portrait crop 2.jpg |caption = سو گارڈنر، دسمبر 2012 |image_size = |occupation = | birth_date = {{birth date and age|1967|05|11|mf=yes}} | birth_place = [[برج ٹاؤن]]، [[بارباڈوس]] | residence=[[سان فرانسسکو]]، [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] | nationality = [[کینیڈا|کینیڈین]] | alma_mater = رايرسون یونیورسٹی | title = ایگزیکٹو ڈائریکٹر [[مؤسسہ ویکیمیڈیا|ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] (2007–تا حال) | salary = $196,878 <small>([[مالی سال]] 2011)</small><ref>{{cite web|url=http://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212|title=Charity Navigator|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225170248/https://www.charitynavigator.org/index.cfm?bay=search.summary&orgid=11212|archivedate=2018-12-25|access-date=2013-11-20|url-status=live}}</ref> }} '''سو گارڈنر''' (Sue Gardner) ایک کینیڈین صحافی ہیں۔ وہ [[مؤسسہ ویکیمیڈیا|ویکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] کی ایگزیکٹو ڈائریکٹر ہیں۔ وہ ماضی میں کینیڈین براڈکاسٹنگ کارپوریشن کی ویب سائٹ اور آن لائن نیوز چینلز کی ڈائریکٹر تھیں۔ '''سو گارڈنر''' (جم 11 مئی، 1967)<ref>{{cite web |url=http://suegardner.org/about/ |title=Sue Gardner's Blog |access-date=فروری 25, 2012}}</ref> اک کینیڈیئن [[صحافی]] اتے غیر-منافع کاروباری ایگزیکٹیو اے۔ اوہ دسمبر 2007 توں مئی 2014 تک [[وکیمیڈیا ادارہ|وکیمیڈیا فاؤنڈیشن]] دی ایگزیکٹیو ڈریکٹر سی،<ref name="tretikov" /> اتے استوں پہلاں اوہ کینیڈیئن بروڈکاسٹنگ کارپوریشن دی ویبسائیٹ اتے خبراں دی ڈائریکٹر سی۔ سال 2012 وچ، اس نوں ''[[فوربز|فوربس]]'' رسالے ولوں دنیا دی [[فوربز دیاں 100 طاقتور عورتاں دی لسٹ|70 ویں سبھ توں طاقتور]] عورت دا درجہ دتا گیا۔<ref>[https://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ The World's 100 Most Powerful Women, Sue Gardner]۔ ''Forbes''۔ Accessed اگست 23, 2012.</ref> 2013 وچ، اوہ [[گلوبل ووائسس (اؤنلائین)|گلوبل وائس]] دے بورڈ وچ شامل ہوئی۔<ref>{{cite web|url = https://globalvoices.org/2013/01/16/wikimedias-sue-gardner-joins-global-voices-board/|title = Wikimedia's Sue Gardner Joins Global Voices Board|access-date = 17 اکتوبر 2014|website = Global Voices Online|last = Ivan|first = Sigal}}</ref> مئی 2015 وچ، [[ٹور پروجیکٹ، انک|ٹور پروجیکٹ]] نے اعلان کیتی کہ گارڈنر اوہناں دی لمبے ویلے دی سنگٹھناتمک رنپالیسی دے ترقی وچ پروجیکٹ دی مدد کریگی۔<ref>{{cite web|url =https://blog.torproject.org/blog/sue-gardner-and-tor-strategy-project|title = Sue Gardner and the Tor strategy project|access-date= 11 مئی 2015|website = Tor Project Blogs|last = arma}}</ref> 2018 وچ، اس نوں دِ مارکئپ دی ایگزیکٹیو ڈریکٹر وجوں اعلان کیتا گیا سی۔<ref name="Markup" /> گارڈنر نے مئی 2019 وچ اس عہدے نوں چھڈّ دتا۔ == مڈھلا جیون == گارڈنر دا جم [[بارباڈوس]] وچ ہویا سی۔ اوہ [[پورٹ ہوپ، اونٹاریؤ]] ، کینیڈا وچ وڈی ہوئی سی۔ اوہ اک اینگلکن پجاری اتے اک سکول پرنسپل دی دھی اے۔ اسنے [[رائرسن یونیورسٹی]] توں پترکاری دی ڈگری حاصل کیتی۔ <ref name="Globe and Mail" /> == کریئر == [[2012ء]] میں وہ فوربس میگزین کی طرف سے دنیا میں سترویں سب سے طاقتور خاتون کے طور پر کی درجہ بند کی گئی تھیں۔<ref>[http://www.forbes.com/profile/sue-gardner/ The World's 100 Most Powerful Women, Sue Gardner]۔ ''Forbes''۔ Accessed اگست 23, 2012.</ref> === پترکاری === گارڈنر نے اپنے کیریئر دی شروعات 1990 وچ [[کینیڈیئن براڈکاسٹنگ کارپوریشن]] (سی بی سی) ریڈیو توں ''ایس اٹ ہیپنز'' پروگرام کیتی اتے پوپ سبھیاچار تے دھیان مرتکز کردیاں سی بی سی ریڈیو موجودہ معاملیاں اتے نیوزورلڈ انٹرنیشنل لئی اک پروڈیؤسر، رپورٹر اتے دستاویزی پروڈیؤسر وجوں اک دہاکے توں وی ودھ ویلے لئی اتے سماجی مدعے لئی کم کیتا۔<ref name="lavin">From the Lavin Agency's [http://www.thelavinagency.com/speaker-sue-gardner.html profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203193146/http://www.thelavinagency.com/speaker-sue-gardner.html |date=2014-02-03}}۔</ref> مارچ 2006 وچ، اس نوں سی۔بی۔سی دی ویبسائیٹ اتے انٹرنیٹّ پلیٹ فارم دے سینئر ڈائریکٹر دے طور تے کلوڈ گالیپو سی بی سی، 35 توں 160 تک اس دے سٹاف نوں بناؤن وچ کامیاب رہی۔<ref>{{cite web | url=http://www.friends.ca/News/Friends_News/archives/articles07190602.asp | title=CBC clicks online by Tara Perkins | publisher=Toronto Star | work=Friends of Canadian Broadcasting | date=جولائی 19, 2006 | access-date=فروری 7, 2016 | author=Perkins, Tara|archive-url=https://web.archive.org/web/20061004053033/http://www.friends.ca/News/Friends_News/archives/articles07190602.asp|archive-date=اکتوبر 4, 2006}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.theteamakers.com/2006/03/02/does-cbcca-run-itself/ | title=Does CBC.ca run itself? | publisher=The Tea Makers | access-date=فروری 7, 2016 | author=Ouimet|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531120909/http://www.theteamakers.com/2006/03/02/does-cbcca-run-itself|archive-date=31 مئی, 2015}}</ref><ref name="GnM">{{cite news|last1=Martin|first1=Cynthia|title=Sue Gardner: ‘Hubris is the engine of Silicon Valley’|url=https://www.theglobeandmail.com/report-on-business/careers/management/sue-gardner-hubris-is-the-engine-of-silicon-valley/article34340030/|access-date=مارچ 19, 2017|newspaper=Globe and Mail|date=مارچ 19, 2017}}</ref> === وکیمیڈیا === مئی 2007 وچ، گارڈنر نے سی بی سی توں استعفٰی دے دتا، اتے اس توں تھوڑھی دیر بعد اس نے وکیمیڈیا فاؤنڈیشن لئی کم اتے پرراج دے خاص صلاح کار وجوں صلاحَ مشورہ کرنا شروع کر دتا۔ <ref name="advisor" /> دسمبر 2007 وچ، اس نوں فاؤنڈیشن دی ایگزیکٹیو ڈریکٹر تعینات کیتا گیا سی۔<ref name="ed" /> اگلے دو سالاں وچ، اسنے سٹاف دے وادھے دی نگرانی کیتی جس وچ اک فنڈ جٹاؤن والی ٹیم شامل کیتی گئی سی، اتے [[فلورڈا|پھلورڈا دے]] سینٹ پیٹرسبرگ توں [[سان فرانسسکو|سین پھرانسسکو]]، [[کیلیفورنیا]] وچ ہیڈکوارٹر جان دا کم شامل سی۔ اکتوبر 2009 وچ، گارڈنر نوں ''دِ ہپھنگٹن پوسٹ'' نے وکیمیڈیا لئی اس دے کم دے نویں میڈیا اُتے اثر پاؤن لئی "میڈیا گیم بدلن والے سال" دس وچوں اک دے روپ وچ نامت کیتا۔ <ref name="huffpost" /> گارڈنر نے وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دے ایگزیکٹیو ڈریکٹر ہندیاں اوہناں مدعیاں وچوں اک نوں وکیپیڈیا اتے لنگ پکھپات کیتا۔ اسنے نوں کارناں نوں درج کیتا کہ عورتاں وکیپیڈیا سمپادت کیوں نہیں کردیاں، اسنے ایہہ ٹپنیا وکیپیڈیا دیاں عورت سمپادکاں توں اکٹھیاں کیتیاں۔ <ref name="Gardner110219" /> # اڈیٹنگ انٹرفیس وچ اپبھوگتا-مترتا دی گھاٹ # کافی خالی سماں نہ ہونا # آتم-یعقین دی گھاٹ # ٹکراء متعلق گھرنا اتے لمبے اڈیٹنگ لڑائیاں وچ حصہ لین لئی تیار نہیں # یعقین اے کہ اوہناں دے یوگداناں دے مڑ بدلن جاں مٹائے جان دی بہت سمبھاونا اے # کئیاں نوں اس دا سمچا ماحول غلط فہمی والا لگدا اے # وکیپیڈیا سبھیاچار اوہناں طریقیاں نال جنسی اے جو اوہناں نوں بند پاؤندے ہن # مرد دے طور تے سنبودھت ہونا اوہناں عورتاں نوں چھڈنا اے جسدی مڈھلی بولی گرائمر متعلق لنگ اے # سماجی سمضموناں اتے سواگتیوگ سراں لئی دوجیاں سائیٹاں نالوں گھٹ موقعے 27 مارچ، 2013 نوں، گارڈنر نے اعلان کیتی کہ اوہ وکیمیڈیا پھاؤڈیشن وچ اپنا عہدہ چھڈّ دیویگی۔ اسنے دسیا کہ وکیمیڈیا پھاؤڈیشن ہن ودھیا کر رہی اے پر انٹرنیٹ نہیں ، اتے اس نے اگے ودھن والے کھیتر وچ مدد کرن دی سکیم بنائی اے۔<ref>[http://blog.wikimedia.org/2013/03/27/sue-gardner-departure-announcement/ Please read: an announcement from Wikimedia Foundation ED Sue Gardner « Wikimedia blog]</ref> گارڈنر نے 2012 دے وکیپیڈیا بلیکا آؤٹ وچ سٹاپ آنلائین پائیریسی ایکٹ اتے پروٹیکٹ انٹیکجوئل جائداد ایکٹ دے خلاف وچ اسدی شمولیت وجوں اگے ودھن دے اپنے فیصلے لئی “موڑ” دی پچھان کیتی، جس دے خلاف وچ “مینوں انٹرنیٹ دے روپ بارے اطلاع شروع ہو گیا اتے کہڑی کردار اے۔ میں اس وچ کھیڈ سکدی سی۔”<ref>{{cite news |last=Chozick |first=Amy |title=Leader of Foundation Behind Wikipedia to Step Down |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D07E7D7173DF93BA15750C0A9659D8B63&ref=wikipedia |work=The New York Times |date=مارچ 28, 2013 |access-date=30 مئی, 2013}}</ref> [[تصویر:Sue_Gardner_during_her_presentation_at_Wikimania_2013.jpg|thumb| [[وکیمینیا|گڈنر]] 2013 وچ [[وکیمینیا|وکیمانیا]] وکھے]] 2013 وچ، گارڈنر نے اسدی [[الما ماتر|الما میٹر]]، رائرسن یونیورسٹی توں آنریری ڈاکٹریٹ حاصل کیتی۔<ref>{{cite web |title=Ken Dryden, Deepa Mehta among honorary doctorate recipients at convocation |url=http://ryerson.ca/ryersontoday/data/news/2013/05/20130524_hondocs.html |work=Ryerson Today |publisher=Ryerson University |access-date=1 مئی, 2013 |archive-date=2013-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127002356/http://ryerson.ca/ryersontoday/data/news/2013/05/20130524_hondocs.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ryerson.ca/convocation/hondocs/ |title=Honorary Doctorates – Convocation – Ryerson University |access-date=دسمبر 3, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202074506/http://www.ryerson.ca/convocation/hondocs/ |archive-date=فروری 2, 2008}}</ref> 1 مئی، 2014 نوں اعلان کیتی گئی سی کہ لیلا ٹریٹیکوو گارڈنر دی تھاں لینگے اتے اوہ 1 جون، 2014 نوں وکیمیڈیا فاؤنڈیشن دے ایگزیکٹیو ڈریکٹر دا عہدہ سمبھالنگے۔<ref>{{cite web|title=Wikipedia's New Chief: From Soviet Union to World's Sixth-Largest Site|url=https://blogs.wsj.com/digits/2014/05/01/wikipedia-names-software-executive-tretikov-as-new-chief/|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=5 مئی 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Open-Source Software Specialist Selected as Executive Director of Wikipedia|last=Cohen|first=Noam|url=https://www.nytimes.com/2014/05/02/business/media/open-source-software-specialist-selected-as-executive-director-of-wikipedia.html|work=New York Times|access-date=5 مئی 2014}}</ref> === ٹور اتے فسٹ لکّ === گارڈنر پھرسٹ لکّ میڈیا دے حمایت نال اک رننیتک سکیم تیار کرن لئی ٹور پروجیکٹ، انک وچ شامل ہوئی۔<ref>[https://blog.torproject.org/blog/sue-gardner-and-tor-strategy-project Sue Gardner and the Tor strategy project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509151657/https://blog.torproject.org/blog/sue-gardner-and-tor-strategy-project |date=2015-05-09 }} – The Tor Project, 6 مئی 2015</ref><ref>[http://suegardner.org/2015/05/20/why-im-working-with-tor-and-first-look/ Why I'm working with Tor and First Look] – Sue Gardner's Blog, 20 مئی 2015</ref> ٹور پروجیکٹ اک [[میساچوسٹس|میسیچیوسیٹس]] مشتمل کھوج-سکھیا [[غیر-لابھکاری ادارہ|غیر]] – [[غیر-لابھکاری ادارہ|لابھکاری تنظیم اے]] جو کمپیوٹر سائنسدان روجر ڈنگلیڈائین، نک میتھیوسن اتے پنج ہوراں ولوں قائم کیتا گیا اے۔ ٹور پروجیکٹ مکھ طور تے ٹور امعلوم نیٹورک لئی ساپھٹویئر نوں قایم رکھن لئی ذمہ وار اے۔<ref name="torproject-corepeople" /> فسٹ لکّ میڈیا اک امریکی خبر ادارہ اے جو پئرے اومیدیار ولوں قائم کیتی گئی اے جو اکتوبر 2013 وچ "اصل، آزاد پترکاری" دے ستھان وجوں شروع کیتی گئی سی۔ تنظیم نوں ٹیکس توں چھوٹ والی چیریٹیبل اکائی دے روپ وچ شامل کیتا گیا اے۔ <ref name="aboutfirstlook" /><ref name="rosen1" /> === مارکئپ === ستمبر 2018 وچ، گارڈنر نے ''پرو پبلک'' وچ اپنے کم دی نرنترتا وجوں جولیا اینگون اتے جیپھ لارسن دے نال مل کے مارکئپ دا قیام کیتا۔ کریگ نیومارک توں 20 ملیان ڈالر دے شروعاتی فنڈاں نال، ایہہ سائیٹ "بگ ٹیک" اتے جنتا اُتے اس دے پرجذبات بارے خبراں نوں چھاپن لئی کم کریگی۔ <ref name="Markup">{{Cite news|url=https://www.sfgate.com/business/article/News-Site-to-Investigate-Big-Tech-Helped-by-13252004.php|title=News Site to Investigate Big Tech, Helped by Craigslist Founder|last=Bowles|first=Nellie|date=ستمبر 23, 2018|work=The New York Times|access-date=ستمبر 23, 2018|via=''San Francisco Chronicle''}}</ref><ref name="NiemanLab" /><ref name="nytimes_Bolles_2018" /> شروعات وچ، گارڈنر نوں ایگزیکٹیو ڈریکٹر، اینگون نوں مکھ اڈیٹر وجوں، اتے لارسن نوں پربندھن اڈیٹر دے روپ وچ، 2019 دی شروعات دی تاریخ دے نال کم کرنا طے کیتا گیا سی۔ اپریل 2019 وچ، گارڈنر نے تعمیری اتے پربندھکی انتراں دے کارن اینگون نوں برخاست کیتا۔<ref>{{Cite web|url=https://www.cjr.org/analysis/julia-angwin-markup-letter-sue-gardner.php|title=The Markup ousts editor in chief Julia Angwin, prompting resignations|website=Columbia Journalism Review|language=en|access-date=2019-04-25}}</ref> لارسن نوں ایڈیٹر-ان-چیفٹر نامزد کیتا گیا سی۔ سٹاف دے ستّ پنج پترکاراں نے استعفٰی دے دتے۔ نیومارک نوں لکھی چٹھی وچ اینگون نے کیہا کہ گارڈنر مارکئپ نوں “پبلیکیشن” دی بجائے “کارن” وچ بدلنا چاہندا اے۔ اینگون نے ایہہ وی کیہا کہ گارڈنر نے پترکاراں نوں نوکری دے انٹرویواں وچ درجہ دتا کہ اوہناں نے تکنیکی کمپنیاں نوں کنا منفی دکھایا اتے سرلیکھاں دی ورتوں کرن دا سجھاء دتا “فیس بک اک ڈمپسٹر اگّ اے۔” گارڈنر نے جواب دتا کہ مارکئپ دا مشن نہیں بدلیا سی۔<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2019/04/23/business/media/julia-angwin-markup.html?partner=IFTTT|title=Julia Angwin Is Out as Editor of New Tech Watchdog Site The Markup|publisher=The Markup|access-date=2019-02-01}}</ref> گارڈنر اتے لارسن نے اگلے مہینے مارکئپ چھڈّ دتا، اتے اینگون نوں اگست 2019 وچ ویبسائیٹ دے ایڈیٹر-ان-چیفٹر دے روپ وچ مڑ توں استعفٰی دے دتا۔<ref>{{cite news |last1=Tracy |first1=Marc |title=The Markup, a Tech News Site, Reinstalls Its Fired Editor as Part of a Fresh Start |url=https://www.nytimes.com/2019/08/06/business/media/the-markup-julia-angwin.html |access-date=29 اگست 2019 |work=The New York Times |date=6 اگست 2019}}</ref> == ایہہ وی ویکھو == * وکیپیڈیا لوکاں دی لسٹ == حوالے == {{حوالے|30em}} == باہری لنک == * [http://www.suegardner.org/ سو گارڈنر دا نجی بلاگّ اے] * ''اس سویر دے ایتوار'' لئی، [http://archives.cbc.ca/arts_entertainment/poetry/clips/11133/ گارڈنر ولوں] کینیڈیئن شاعر، ال پردی بارے [http://archives.cbc.ca/arts_entertainment/poetry/clips/11133/ ریڈیو دستاویزی] * [http://www.fastcompany.com/magazine/154/librarian-to-the-world.html وکیپیڈیا دی لائبریرین ٹو ورلڈ] ''فاسٹ کمپنی'' انٹرویو [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1967]] [[گٹھ:1967دے جم]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:شخصیتاں ویکیپیڈیا]] [[گٹھ:مؤسسہ ویکیمیڈیا]] [[گٹھ:برج ٹاؤن دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے]] [[گٹھ:سان فرانسسکو دیاں کاروباری شخصیتاں]] 466od94ucz3evod1v9awrvfb72h84ft 0 101930 711040 580929 2026-08-28T11:55:08Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711040 wikitext text/x-wiki چلی میک اک کھانے د‏‏ی معروف ڈش اے جو مرچ تے میکرونی تو‏ں تیار کيتی جاندی اے جس وچ اکثر پنیر نو‏‏ں اُتے ڈالیا جاندا اے <ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.seriouseats.com/2014/09/american-chop-suey-johnny-marzetti-beefaroni-hamburger-helper-goulash-italian-american.html |title=American Chop Suey: The Cheesy, Beefy, Misnamed Stovetop Casserole That Deserves a Comeback |website=[[Serious Eats]] |accessdate=October 13, 2015 |date=September 23, 2014 |first=J. Kenji |last=López-Alt}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.quartermaster.army.mil/jccoe/publications/recipes/section_l/L02802.pdf|title=MEAT, FISH, AND POULTRY Recipe No. L 028 02 – CHILI MACARONI|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=<!-- undated -->|publisher=United States Army Quartermaster Corps & School|format=PDF|access-date=October 1, 2015}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.mreinfo.com/us/mre/mre-menus.html|title=MRE Menus|author=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=<!-- undated -->|publisher=MRE Info|access-date=October 1, 2015}}</ref> کچھ وچ گھریلو تیار کردہ میکرونی تے پنیر دا استعمال کيتا جاندا اے <ref>{{cite web |last=Campbell |first=Karly |title=How To Make Chili Mac |website=The Huffington Post |date=November 14, 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/karly-campbell/chili-mac_b_6156230.html |accessdate=September 9, 2015}}</ref><ref>{{cite book |last=Stern |first=J. |last2=Stern |first2=M. |name-list-style=amp |title=The Lexicon of Real American Food |publisher=Lyons Press |series=Globe Pequot Series |year=2011 |isbn=978-0-7627-6094-7 |url=https://books.google.com/books?id=mHBVnMl3nMkC&pg=PT59 |accessdate=September 9, 2015 |pages=PT59-60}}</ref> ایہ وسط مغربی ریاست ہائے متحدہ امریکا دے کھانے وچ اک عام ڈش اے تے ریاست ہائے متحدہ دے ہور علاقےآں وچ وی مشہور اے <ref name="autogenerated1" /> ڈش دے متعدد تغیرات موجود نيں تے بازار تو‏ں تیار ڈبے والی وی موجود نيں ۔اسنو‏ں کم لاگت تو‏ں وی تیار کيتا جا سکدا اے <ref>{{cite book |last=Greenwood-Robinson |first=M. |title=The Essential Net Carb Counter |publisher=Pocket Books |year=2004 |isbn=978-1-4165-0319-4 |url=https://archive.org/details/essentialnetcarb00gree |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/essentialnetcarb00gree/page/110 110]}}</ref> تے اسنو‏ں اکثر راحت بخش کھانا قرار دتا جاندا اے <ref>{{cite web |title=Hamburger Helper Chili Macaroni |website=Healthy Foods and More |url=http://www.quitehealthy.com/nutrition-facts/hamburger-helper/L357541.html |accessdate=September 9, 2015 |date=<!-- undated --> |author=<!-- Staff writer(s); no by-line. --> |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104337/http://www.quitehealthy.com/nutrition-facts/hamburger-helper/L357541.html |archive-date=March 4, 2016 |url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book |last=Shopsin |first=K. |last2=Carreño |first2=C. |name-list-style=amp |title=Eat Me: The Food and Philosophy of Kenny Shopsin |publisher=Alfred A. Knopf |series=Borzoi book |year=2008 |isbn=978-0-307-26493-0 |url=https://archive.org/details/eatmefoodphiloso00shop |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/eatmefoodphiloso00shop/page/237 237]}}</ref> === تیاری === تیاری دے کئی طریقے موجود نيں۔ کٹے ہوئے گوشت ، ٹماٹر ، مصالحاں تے میکرونی دا استعمال کردے ہوئے بنیادی ڈش تیار کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کچھ ترکیباں تمام اجزاء نو‏‏ں اک نال رکھدی نيں جدو‏ں کہ ہور اجزاء وکھ وکھ پرتاں تو‏ں تیار کيتی جاندیاں نيں <ref name="autogenerated1" /><ref>{{cite book |last=Livingston |first=A.D. |title=Chili: Recipes for a Bodacious Bowl of Red |publisher=Lyons Press |year=2013 |isbn=978-1-4930-0605-2 |url=https://books.google.com/books?id=lOeZAgAAQBAJ&pg=PA174 |pages=174–175}}</ref> جو لوک پنیر دا استعمال کردے نيں اوہ ڈش دے اُتے پنیر دے باریک ٹکڑے استعمال کرسکدے نيں <ref>{{cite book |last=Kuchar |first=K. |title=Mac 'N Cheese to the Rescue: 101 Easy Ways to Spice Up Everyone's Favorite Boxed Comfort Food |publisher=Ulysses Press |year=2013 |isbn=978-1-61243-168-0 |url=https://books.google.com/books?id=ChH1AgAAQBAJ&pg=PA122 |page=122}}</ref> جدو‏ں کہ دوسرے ڈش وچ پنیر اندر ہی ملیا دیندے نيں کدی کدی پیاز یا پھلیاں وی ڈال دتی جاندیاں نيں۔ ڈش نو‏‏ں سبزیاں تو‏ں وی تیار کیاجاندا اے <ref>{{cite book |last1=Fiduccia |first1=K. |last2=Rowinski |first2=K. |name-list-style=amp |title=The Ultimate Guide to Making Chili: Easy and Delicious Recipes to Spice Up Your Diet |publisher=[[Skyhorse Pub.]] |year=2013 |isbn=978-1-62087-189-8 |url=https://books.google.com/books?id=YJtDCgAAQBAJ&pg=PA118 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last=Robertson |first=R. |title=Vegan on the Cheap |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |isbn=978-0-544-18859-4 |url=https://books.google.com/books?id=3ubEqR6-_04C&pg=PA131 |page=131}}</ref><ref>{{cite news |last=Rothman |first=Julie |title=Recipe Finder – Chili mac |newspaper=Baltimore Sun |date=April 14, 2015 |url=http://www.baltimoresun.com/entertainment/dining/bs-fo-recipe-finder-chili-mac-20150414-story.html |accessdate=September 9, 2015 |archivedate=October 5, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151005173334/http://www.baltimoresun.com/entertainment/dining/bs-fo-recipe-finder-chili-mac-20150414-story.html }}</ref> === چلی میک د‏‏ی مختلف قسماں === چلی میک برساں تو‏ں امریک‏‏ی فوجی کھانے دا اک اہ‏م حصہ رہی اے <ref>{{cite book |last=Little |first=D.D. |title=Cowboy Food |publisher=Infinity Pub |year=2010 |isbn=978-0-7414-6210-7 |url=https://books.google.com/books?id=B0BUaWzYd1cC&pg=PA95 |page=95}}</ref> اسنو‏ں 1995 وچ کھانے ، ریڈی ٹو ایٹ (MRE) فیلڈ راشن مینو وچ متعارف کرایا گیا سی تے 1995 وچ پیش کردہ بارہ MRE کھانے وچو‏ں صرف تن وچو‏ں اک اے جو اج تک موجود اے ہیمبرگر ہیلپر "مرلی مکرونی" دے ناں تو‏ں تیار ڈبہ بند چلی میک فروخت کردا اے <ref>{{cite book |last=Bourland |first=C.T. |last2=Vogt |first2=G.L. |name-list-style=amp |title=The Astronaut's Cookbook: Tales, Recipes, and More |publisher=Springer New York |year=2009 |isbn=978-1-4419-0624-3 |url=https://books.google.com/books?id=iYdAAAAAQBAJ&pg=PA101 |page=101}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:قیمہ]] ookfhaewae8dxpdcuznfvwschsvcb0b 0 104420 710994 710989 2026-08-27T16:06:15Z ~2026-46710-28 45050 710994 wikitext text/x-wiki '''اداکاری''' جلوہ کاری، بعید نمائی، [[فلم]] تے دوسرے قصا گوئی وسائل وچ اک [[اداکار]] یا [[اداکارہ]] دا کَم اے جو کسے کردار دی نقشا کشی تے عمومن کھیل یا لکھے ہوئے متن نوں بولدے ، گاوندے تے پرفارم کر دے ہوئے کہانی بیان کردا اے ۔ [[گٹھ:اداکاری]] [[گٹھ:آرٹ]] [[گٹھ:فن]] t5kzn9nw8svwubkmfqssh7tmvnwnapy 0 113479 711003 603504 2026-08-27T19:33:47Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711003 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group = بالائی مصری<br />Upper Egyptians<br />صعیدی<br />Sa'idis<br />صعايدة |image = [[فائل:Upper Egyptians-Sa'idis.jpg|300px]] |image_caption = <small>Top row (left to right)<br />[[Mustafa Lutfi el-Manfaluti]] • [[Abbas el-Akkad]] • [[Sheikh Mohamed Siddiq El-Minshawi]] • [[Youssef Wahbi]] • [[Amal Abul-Qassem Donqol|Amal Donkol]]<br /> Middle row (left to right)<br />[[Hoda Shaarawi]] • [[جمال عبدالناصر]] • [[Gamal El-Ghitani]] • [[قاری عبد الباسط]] • [[Abdel Rahman el-Abnudi]]<br /> Bottom row (left to right)<br />[[محمد سید طنطاوی]] • [[طہ حسین]] • [[Pope Shenouda III of Alexandria]] • [[Rifa'a el-Tahtawi]] • [[رمسيس ثانی]]</small> |population = ca. 32 million (2008) '''مصر د‏‏ی کل آبادی دا 40% ''' |region1 = {{flagcountry|Egypt}} |pop1= ca. 21 ملین (2008 تخمینہ) |langs = [[صعیدی عربی]]، [[مصری عربی]] |rels = بنیادی طور پر: [[اسلام]]، [[اسکندریہ د‏‏ی قدامت پسند قبطی مسیحیت|قدامت پسند قبطی مسیحیت]] تے اک بہت چھوٹی اقلیت [[بہائی]].<ref>{{Cite web |url=http://arabi.ahram.org.eg/arabi/Ahram/2009/5/9/Fron0.htm |title=آرکائیو کاپی |access-date=2015-05-27 |archive-date=2010-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100123083655/http://arabi.ahram.org.eg/arabi/Ahram/2009/5/9/fron0.htm |url-status=dead}}</ref> }} '''صعیدی''' (Sa'idi) ({{Lang-ar|صعيدى}}) [[بالائی مصر]] ({{Lang-ar|صعيد مصر}}) <ref>{{cite book | last = Abu-Lughod | first = Lila | authorlink = Lila Abu-Lughod | title = Local Contexts of Islamism in Popular Media | publisher = [[University of Amsterdam|Amsterdam University Press]] | year = 2006 | isbn = 90-5356-824-7 | page = 24 pages}}</ref> وچ آباد افراد نيں۔ تقریبا 40 فیصد [[مصر|مصر ی]] [[بالائی مصر]] وچ رہندے نيں۔<ref>{{Cite news|title=Young People in Upper Egypt: New Voices, New Perspectives|url=http://www.worldbank.org/en/news/feature/2012/09/06/young-people-in-upper-egypt|accessdate=2022-03-28|archivedate=2018-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180613062534/http://www.worldbank.org/en/news/feature/2012/09/06/young-people-in-upper-egypt}}</ref> عربی سبھیاچار وچ ہر بیوقوفی د‏‏ی گل یا لطیفہ صعیدیاں تو‏ں جوڑ دتا جاندا اے حالانکہ اس وچ کوئی صداقت نئيں۔ == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:قدیم اقوام]] [[گٹھ:مصر دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:مصر وچ عرب]] [[گٹھ:مصری معاشرہ]] i56jsga3ofkx5pdau6p9r78uvwi1aju 0 118527 710999 673230 2026-08-27T17:32:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710999 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} [[سکھ]] دنیا دے پنجویں سبھ توں وڈے متحد دھرم [[سکھی|سکھ دھرم]] دے منن والے ہن، لگبھگ ۲۵ ملیان انویائیاں دے نال۔ سکھ اتہاس لگبھگ ۵۰۰ سال دا اے اتے اس ویلے وچ سکھاں نے کلا اتے سبھیاچار دے ولکھن پرگٹاوے ترقی یافتہ کیتے ہن جو اوہناں دے یعقین توں متاثر ہن اتے دھرم دے انویائیاں دے تھاں دی بنیاد تے کئی ہور سبھیاچاراں دیاں پرمپراواں دا سنشلیشن کردے ہن۔ سکھ دھرم ہی اکّ اجیہا دھرم اے جو پنجاب توں باہرلے سارے دھرماں دے نال [[پنجاب|پنجاب کھیتر]] وچ پیدا ہویا اے (پنجابی ہندو دھرم دے سنبھاوت اپواد دے نال کیونکہ سبھ توں پرانے ہندو گرنتھ - [[رگوید]] - دی رچنا [[پنجاب|پنجاب کھیتر]] وچ ہوئی سی۔ [[جین دھرم]] ورگے کجھ ہور دھرم وی پنجاب وچ پیدا ہون دا دعوہ کر سکدے ہن کیونکہ جین پرتیکواد سندھو گھاٹی دی رہتل دیاں کلاکرتیاں وچ پایا گیا اے)۔ سکھ اتہاس دے سارے سکھ گرو، بہت سارے سنت اتے بہت سارے شہید پنجاب اتے [[پنجابی لوک|پنجابی لوکاں]] (نال ہی [[برصغیر]] دے ہور حصیاں) توں سن۔ [[پنجابی سبھیاچار]] اتے سکھ دھرم نوں غلطی نال آپس وچ اٹٹ سمجھیا جاندا اے۔ "سکھ" صحیح ڈھنگ نال سکھ دھرم دے پیروکاراں نوں اکّ دھرم وجوں درساؤندا اے، سختی نال کسے نسلی گروہ نوں نہیں۔ حالانکہ، کیونکہ سکھ دھرم نے گھٹ ہی مذہب تبدیل دی منگ کیتی اے، بہتے سکھ مضبوط نسلی-مذہبی تعلقاں نوں سانجھا کردے ہن کیونکہ ایہہ اکّ سانجھا قدامت پسند اے کہ سارے [[سکھ]] اکو [[نسلی گروہ|جاتی نوں]] سانجھا کردے ہن۔ بہت سارے دیش، جویں کہ [[یونائیٹڈ کنگڈم|یوکے]]، اسلئی اپنی مردمشماری وچ سکھ نوں اکّ منونیت نسل وجوں مانتا دیندے ہن۔<ref>{{Cite web |title=Petition to Disaggregate Sikhs Correctly in the 2010 Census |url=http://www.unitedsikhs.org/petitions/census.php |access-date=20 نومبر 2014 |archive-date=2017-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916184344/http://www.unitedsikhs.org/petitions/census.php |dead-url=yes }}</ref> امریکی غیر-لابھکاری تنظیم یونائیٹڈ سکھس نے [[ریاستہائے متحدہ امریکہ|امریکہ دی]] مردمشماری وچ سکھاں نوں وی شامل کرن لئی لڑائی لڑی اے، ایہہ دلیل دتی اے کہ سکھ "اکّ 'نسلی گھٹگنتی' وجوں اپنی پچھان رکھدے ہن" اتے یعقین کردے ہن کہ "اوہ صرف اکّ دھرم توں ودھ ہن"۔<ref>{{Cite web |title=Memorandum Regarding the Tabulation of Sikh Ethnicity in the United States Census |url=http://www.unitedsikhs.org/petitions/Memo%20re%20Sikh%20Ethnicity.pdf |access-date=20 نومبر 2014}}</ref> == اتہاس == [[تصویر:Artistically_designed_folios_from_the_Goindwal_Pothi_of_the_Pinjore_recension.jpg|thumb| 16ویں صدی دے انت وچ پنجور دی گوئندوال ''پوتھی'' توں فنی طور اُتے شائع پھولیؤ۔ ایہہ سکھ کلا دیاں سبھ توں پرانیاں بچیاں ہوئیاں اداہرناں وچوں اکّ اے]] گرو [[گرو امرداس|امرداس جی]] دے ویلے دوران ۱۶ویں صدی دی تیجی تماہی دی ''گوئندوال پوتھی'' دے سجاوٹی ڈھنگ نال تیار کیتے ادگھاٹنی پھولیؤ وچ سبھ توں پرانی موجودہ سکھ کلاکاری کلاسیکل لکھتاں وچ دکھائی دیندی اے۔<ref name=":02">Malhotra, Karamjit K. “Professor J.S. Grewal Prize: IN SEARCH OF EARLY SIKH ART.” ''Proceedings of the Indian History Congress'', vol. 71, 2010, pp. 397–408. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/44147507</nowiki>۔ Accessed 12 Dec. 2022.</ref> گرو ارجن دیوَ جی ولوں ۱۶۰۴ وچ سنکلت کیتا گیا گرنتھ، جسنوں ''کرتارپور بیڑ'' کیہا جاندا اے، وچ مکمل روشنی کلاکرتی اے۔ بعد وچ، سکھ گروآں نے ''نشاناں'' وجوں جانے جاندے [[مول منتر]] دے کیلیگرافک [[گورمکھی لپی|گورمکھی]] آٹوگراپھ تیار کیتے، جو گرو [[گرو ارجن|ارجن]]، [[گرو ہرگوبند|ہرگوبند]]، [[گرو ہررائ|ہر رائے]]، [[گرو تیغ بہادر|تیغ بہادر]]، اتے [[گرو گوبند سنگھ|گوبند سنگھ]] نال متعلق ہن، جیہناں دی پچھان ۱۶۰۰ اتے ۱۷۰۸ دے وچکار کیتی گئی اے۔ ''حکم نامیاں'' وجوں جانے جاندے بعد دے گروآں دے لکھتی حکم وی اکّ کیلیگرافک سٹائل نال سجائے اتے اکرے گئے سن۔ بی۔عین۔ گومالک دلیل دیندے ہن کہ پنجاب وچ مصوری ۱۶ویں صدی تک چلی جاندی اے اتے ۱۸ویں صدی دے شروعاتی ادھ وچ مغل سکول توں متاثر ہوئی۔<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1195745832|title=Piety and splendour : Sikh heritage in art : National Museum, New Delhi, 2000|last=Goswamy, B. N.|date=2000|publisher=National Museum|oclc=1195745832}}</ref> گرو ہرگوبند جی دی تصویر بناؤن دے مقصد نال رام داس پور؉ (امرتسر) وکھے آئے اکّ چترکار دا حوالہ موجود اے۔ ہر رائے دے وڈے پتر رام رائے ولوں تیار کیتی ''روپ-لیکھا'' وچ، اکّ مغل کلاکار ولوں نانک توں لے کے ہر رائے تک دے سکھ گروآں دے چتر موجود ہن۔ ایہہ کم ۱۶۸۸ توں پہلاں پورا ہویا سی، جس سال رام رائے دی موت ہو گئی سی۔ ۱۶۰۰ دے دہاکے دے انت تک گرو گوبند سنگھ دیاں وکھ-وکھ ہم عصر پینٹنگاں سکھ سرپرستی ہیٹھ کم کرن والے ویلے دے نپن کلاکاراں دا ثبوت دندیاں ہن۔<ref name=":0">Malhotra, Karamjit K. “Professor J.S. Grewal Prize: IN SEARCH OF EARLY SIKH ART.” ''Proceedings of the Indian History Congress'', vol. 71, 2010, pp. 397–408. ''JSTOR'', <nowiki>http://www.jstor.org/stable/44147507</nowiki>۔ Accessed 12 Dec. 2022.</ref> == سنبھال == [[تصویر:Photograph_from_1902_of_a_mural_from_Harmandir_Sahib.jpg|thumb| [[ہرمندر صاحب]] دے ''پرکرما'' دی کندھ توں گھوڑے اُتے سوار سکھ جنگجو نوں درساؤندی اکّ کندھ چتر دی ۱۹۰۲ دی فوٹو۔ ایہہ ہن موجود نہیں اے]] بہت ساریاں انمول سکھ وراثتی تھاواں (اوہناں دی [[سکھ واستوکلا|آرکیٹیکچر]] اتے کلاکاری سمیت) نوں اجوکے ویلے وچ وکھ-وکھ ادارےآں اتے گروہاں ولوں ''"کار سیوا"'' دے مرمت دی آڑ وچ مانتا توں پرے تباہ جاں بدل دتا گیا اے۔<ref>{{Cite web |last=Walia |first=Varinder |date=1 دسمبر 2005 |title=The Rich Life of an Artist Who Was a Pauper – The Tribune, Chandigarh, India – Amritsar PLUS |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051201/aplus.htm#1 |access-date=2023-01-08 |website=www.tribuneindia.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Gurnam |date=2021-04-21 |title=Who's really destroying Sikh heritage? |url=https://asiasamachar.com/2021/04/21/37425/ |access-date=2023-01-08 |website=Asia Samachar |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=I. P. |last2=Aug 23 |first2=Yudhvir Rana / TNN / Updated |last3=2021 |title=Sikhs wake up late to the loss of religious heritage {{!}} Ludhiana News – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ludhiana/sikhs-wake-up-late-to-the-loss-of-religious-heritage/articleshow/85548603.cms |access-date=2023-01-08 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 جولائی 2003 |others=Tribune News Service |title=Frescos of Hindu gods whitewashed |url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030727/main5.htm |access-date=2023-01-08 |website=The Tribune, Chandigarh, India – Main News – www.tribuneindia.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 اپریل 2003 |others=Tribune News Service |title=Kar seva to gild Akal Takht domes |url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030402/main10.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051108184140/http://www.tribuneindia.com/2003/20030402/main10.htm |archive-date=8 نومبر 2005 |access-date=2023-01-08 |website=The Tribune, Chandigarh, India – Main News – www.tribuneindia.com}}</ref> ایہناں بے تکے اتے تباہی کاری مرمت دی اکّ اداہرن [[گردوارہ بابا اٹلّ]] وکھے کجھ پھریسکو شامل کرن والی حادثہ اے، جیہناں نوں کار سیوا گروہاں ولوں باتھروم دیاں ٹائیلاں اتے پلاسٹر نال بدل دتا گیا سی۔<ref name=":1">{{Cite web |last=Teja |first=Charanjit Singh |date=29 مارچ 2021 |title=Guru’s legacy muralled on wall in Gurdwara Baba Attal Rai |url=https://www.tribuneindia.com/news/arts/gurus-legacy-muralled-on-wall-in-gurdwara-baba-attal-rai-231518 |access-date=2023-01-07 |website=Tribuneindia News Service |language=en |archive-date=2022-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129121258/https://www.tribuneindia.com/news/arts/gurus-legacy-muralled-on-wall-in-gurdwara-baba-attal-rai-231518 |dead-url=yes }}</ref> بہت سارے گروہ گمّ جان توں پہلاں جو کجھ بچیا اے، اس نوں ڈجیٹائیز کرن لئی کاہلی کر رہے ہن، جویں کہ [[پنجاب ڈجیٹل لائبریری]]۔<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |date=24 اگست 2019 |title=Digital library to preserve legacy of Punjabi folk art |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/digital-library-to-preserve-legacy-of-punjabi-folk-art-821864 |access-date=2023-01-08 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 اگست 2017 |others=Tribune News Service |title=Digitisation of Coins |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/amritsar/digitisation-of-coins-451741 |access-date=2023-01-08 |website=The Tribune, India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=2018-12-19 |title=In Punjab, a library’s silent digital revolution is preserving the state’s heritage |url=https://theprint.in/statedraft/in-punjab-a-librarys-silent-digital-revolution-is-preserving-the-states-heritage/166089/ |access-date=2023-01-08 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> == سکھاں دیاں تہذیبی سجذبات == [[تصویر:True-colour_photograph_-_‘Group_of_Tibetans_at_the_“Golden_Temple”_of_the_Sikhs’،_15_January_1914.jpg|thumb| سچے رنگ دی فوٹو - 'سکھاں دے گولڈن ٹیمپل' اُتے تبتیاں دا گروہ'، ۱۵ جنوری ۱۹۱۴]] اکّ عام بھلیکھا اے کہ سارے سکھ [[پنجاب|پنجاب کھیتر]] نال متعلق ہن۔ پنجاب دے دھرم دے جم تھاں نوں خود "بھارت دا پگھلن والا گھڑا" کیہا جاندا اے،<ref>[http://www.craftsbridge.com/craftsbridge/scripts/gotofacts?url=/information/regions/punjab/pnlife.htm the Crafts of the Punjab]</ref> اتے [[اتری بھارت]] دے کئی ہور حصیاں وچ حملہ آور سبھیاچاراں، جویں کہ [[مغل سلطنت|مغل]] اتے فارسی، دے بھاری اثر کارن، جو کہ دریاواں دے سنگم نوں درساؤندے ہن، جتھوں ایہہ کھیتر آؤندا اے۔ اسدا نام ( [[فارسی بولی|فارسی]] توں "پنج" پنج دا مطلب اے "پنج" اتے "-āb" آب دا مطلب اے پانی اس طرحاں پنج پانیاں دی دھرتی)۔ اس طرحاں، سکھ سبھیاچار کافی حدّ تک وکھ-وکھ سبھیاچاراں دے گروہاں ولوں اکجٹّ ہو کے، اس طرحاں اکّ نویکلا روپ بندا اے۔ [[سکھی|سکھ دھرم]] نے [[سکھ واستوکلا|آرکیٹیکچر]] دا اکّ ولکھن روپ بنایا اے جسنوں بھٹی نے " [[گرو نانک]] دے تخلیقی رہسواد توں متاثر" وجوں درسایا اے جویں کہ [[سکھ واستوکلا|سکھ آرکیٹیکچر]] "وہارک ادھیاتمکتا اُتے بیسڈ مکمل مترجمہ دا اکّ موک ہربنگر اے"۔<ref>[http://www.punjabheritage.org/catagories/architectural-heritage/the-magnificence-of-sikh-architecture.html The magnificence of Sikh architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214193843/http://www.punjabheritage.org/catagories/architectural-heritage/the-magnificence-of-sikh-architecture.html|date=2007-12-14}}</ref> سکھ آرکیٹیکچر دا مکھ تھاں [[گردوارہ]] اے جو مغل، آریئن اتے [[ایران|فارسی]] پرجذبات نال بھرپور [[بھارت دا سبھیاچار|بھارتی سبھیاچاراں]] دے "پگھلن والے گھڑے" دا روپ اے۔ [[خالصہ راج|سکھ سامراج]] دا راج اکّ ولکھن سکھ پرگٹاوے دی سرجنا وچ سبھ توں وڈا اتپریرک سی، جس وچ مہاراجہ [[رنجیت سنگھ|رنجیت سنگھ نے]] قلعیاں، محلاں، بنگیاں (رہائشی تھاںاں)، کالجاں آدی دی اساری دی سرپرستی کیتی سی، جو کہ کیہا جا سکدا اے۔ ''سکھ سٹائیل'' دا ۔ ''سکھ سٹائیل'' دا "تاج وچ گہنہ" [[ہرمندر صاحب]] اے۔ سکھ رہتل اتے پچھان فوجی روپاں توں بہت متاثر اے، جس وچ [[کھنڈا]] سبھ توں واضع اے؛ اس لئی ایہہ کوئی حیرانی دی گل نہیں اے کہ سکھ کلاکرتیاں دی بہو گنتی، [[گرو|گروآں]] دے اوشیشاں توں آزاد، اکّ فوجی تھیم اے۔ [[ہولا محلہ]] اتے [[وساکھی]] دے سکھ تیوہاراں وچ ایہہ نمونہ پھر واضع ہندا اے جس وچ ترتیب وار مارچ اتے مشق دا مشق ہندا اے۔ [[سکھ|سکھاں]] دی کلا، سبھیاچار، پچھان اتے سماج نوں وکھ-وکھ سکھاں دے وکھ-وکھ علاقیاں اتے ذاتیاں نال 'اگرہِ سکھ'، 'دکھنی سکھ' اتے 'آسامی سکھ' ورگیاں کیٹیگریاں وچ ملا دتا گیا اے؛ حالانکہ اتھے اکّ خاص تہذیبی ورتارا ساہمنے آیا اے جس نوں 'سیاسی سکھ' کیہا جا سکدا اے۔ پرمکھ [[سکھ ڈائسپورا|ڈائسپورا سکھاں]] جویں کہ امرجیت کور نندھرا،<ref>{{Cite web |title=Textile artist Amarjeet Kaur Nandhra |url=http://www.artministry.co.uk/services/delta_cms/content/communitygroup.aspx?GroupID=104 |access-date=2023-03-04 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213155057/http://www.artministry.co.uk/services/delta_cms/content/communitygroup.aspx?GroupID=104 |dead-url=yes }}</ref> اتے امرت اتے ربندر کور سنگھ ( د سنگھ ٹونس )،<ref>[http://sikhchic.com/article-detail.php?id=168&cat=1 Singh Twins Art Launches Liverpool Fest] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012170509/http://sikhchic.com/article-detail.php?id=168&cat=1 |date=2007-10-12 }}</ref> کلا انشک طور اُتے اوہناں دی سکھ ادھیاتمکتا اتے اثر ولوں جانوُ اے۔ == سکھ قوماں دا سبھیاچار == Dusenbery (2014) کہندا اے کہ پنجابی سکھ سکھ آبادی دا بہو گنتی بندے ہن۔ اوہ نوٹ کردا اے کہ "کجھ سندھی اتے ہور دکھنی ایشیائی لوک نانک پنتھی ('نانک دے رستہ دے پیروکار') جاں سہجدھاری ('ہولی اپناؤن والے') سکھ وجوں حاشیے اُتے جڑے ہوئے ہن" پر مکھ طور اُتے، "سکھ پنتھ وڈے پدھر اُتے پنجابی ہی رہا اے۔ معاملہ" <ref>Verne A. Dusenbery (2014) Punjabi Sikhs and Gora Sikhs. The Oxford Handbook of Sikh Studies. Edited by Pashaura Singh and Louis E. Fenech 3DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199699308.013.025</ref> حالانکہ، سکھ بھائی چارا وکھ وکھ اے اتے اس وچ اوہ لوک شامل ہن جو [[پشتو|پشتو بولی]]، [[سندھی بولی]]، [[تیلگو بولی]] اتے ہور بہت کجھ بولدے ہن۔ سکھ دھرم نوں منن والے بہت سارے بھائیچاریاں دا ویروا ہیٹھاں دتا گیا اے۔ === اپھگانی سکھ === [[افغانستان]] دے سکھاں دا اکّ ولکھن سبھیاچار اے جس وچ افغانستان دے سبھیاچار دے عنصر ہن۔ تتلا (۲۰۱۴) دسدا اے کہ افغانستان وچ ۳٬۰۰۰ سکھ سن اس دی کتاب د سکھ ڈائسپورا جو ۲۰۱۴ وچ شائع ہوئی سی <ref>Tatla, D. S (2014) The Sikh Diaspora. The Oxford Handbook of Sikh Studies. Edited by Pashaura Singh and Louis E. Fenech DOI: 10.1093/oxfordhb/9780199699308.013.040</ref> === امریکی سکھ === [[ہربھجن سنگھ یوگی|یوگی بھجن نوں]] سنیکت راج امریکہ دے غیر-ایشیئن بھائیچارے وچ سکھ دھرم متعلق جاگروکتا پیدا کرن دا سہرا جاندا اے۔ اس بھائیچارے نوں گورے سکھ بھائیچارے وجوں جانیا جاندا اے جو سکھ دھرم دا مشق کردا اے اتے اکّ وکھرے سبھیاچار نوں قائم رکھدا اے۔<ref>Re-imagining South Asian Religions: Essays in Honour of Professors Harold G. Coward and Ronald W. Neufeldt</ref> === آسامی سکھ === [[آسام]]<ref>{{Cite web |title=Himadri Banerjee Institute of Sikh Studies |url=http://sikhinstitute.org/sikhs_living_outside/5-himadribanerjee.html |access-date=2023-03-04 |archive-date=2014-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809161202/http://sikhinstitute.org/sikhs_living_outside/5-himadribanerjee.html |dead-url=yes }}</ref> وچ ۲۰۰ سالاں توں [[سکھی|سکھ دھرم]] دی موجودگی موجود اے۔ بھائی چارا اپنی شروعات مہاراجہ رنجیت سنگھ دے ویلے توں کردا اے جو اپنی فوج نوں آسام لے گیا اتے مقامی لوکاں اتے دھرم دا کجھ اثر پایا۔ ۲۰۰۱ دی مردمشماری دے مطابق، [[آسام]] وچ ۲۲٬۵۱۹ [[سکھی|سکھ]] سن،<ref name="Office of the Registrar General and Census Commissioner 2001">{{Cite web |last=Office of the Registrar General and Census Commissioner |year=2001 |title=Census of India 2001: Population by religious communities |url=http://censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_data_finder/C_Series/Population_by_religious_communities.htm |access-date=3 جنوری 2010 |publisher=[[Government of India]]}}</ref> جیہناں وچوں ۴٬۰۰۰ آسامی سکھ ہن۔<ref name="The Tribune Surjit Hans 24 08 2003">[http://www.tribuneindia.com/2003/20030824/spectrum/book8.htm The Tribune Surjit Hans 24 08 2003]</ref> آسامی سکھ سکھ دھرم دی پالنا کردے ہن اتے سکھ تہوار مناؤندے ہن۔ اوہ ماگھ بیہو ورگے تہذیبی تہوار وی مناؤندے ہن اتے روائتی آسامی پہراوا پہندے ہن۔ اوہناں دی بولی [[آسامی بولی]] اے۔<ref name="The Tribune Surjit Hans 24 08 2003"/><ref>[http://www.deccanherald.com/content/244159/though-nearly-200-years-assam.html Deccan Hrald 23 04 2012]</ref> === اگرہری سکھ === اگرہری سکھ اکّ [[سکھ]] بھائی چارا اے جو پوربی بھارت وچ [[مغربی بنگال]]، [[بہار]] اتے [[جھارکھنڈ]] راجاں سمیت پایا جاندا اے۔ اگرہاری سکھ، جیہناں نوں ''بہاری سکھ'' وی کیہا جاندا اے، [[بہار]] اتے [[جھارکھنڈ]] وچ صدیاں توں موجود ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://sikhinstitute.org/sikhs_living_outside/5-himadribanerjee.html|title=Sikhs and Sikhism in Eastern and North-Eastern India|work=Institute of Sikh Studies|accessdate=2023-03-04|archivedate=2014-08-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140809161202/http://sikhinstitute.org/sikhs_living_outside/5-himadribanerjee.html}}</ref> بہاری سکھ مقامی بہاری بھائیچارے نال اپنا سبھیاچار سانجھا کردے ہن۔ مرد عام طور اُتے مقامی دھوتی پہندے ہن اتے عورتاں ساڑی پہندیاں ہن۔ اوہ تہذیبی تہوار جویں کہ چھٹھ تہوار وی مناؤندے ہن۔<ref>Calcutta Mosaic: Essays and Interviews on the Minority Communities of Calcutta : edited by Nilanjana Gupta, Himadri Banerjee, Sipra Mukherjee</ref> === دکھنی سکھ === [[تصویر:Painting_depicting_the_wedding_of_Guru_Nanak_from_an_illustrated_manuscript_of_the_Janamsakhi_from_Maharashtra.jpg|thumb| مہاراشٹر توں ''[[جنمساکھی اتے ساکھی روایت|جنمساکھی]]'' دی ۱۹ویں صدی دے چترت کھرڑے توں گرو نانک دیوَ جی دے ویاہ نوں درساؤندی پینٹنگ]] دکھنی سکھ بھارت دے [[دکھنی پٹھار|دکھن پٹھار]] توں ہن جو [[مہانراشٹر|مہاراشٹر]]، [[تیلنگانا|تیلگانا]] اتے [[آندھرا پردیش]] راجاں وچ واقع ہن۔<ref name="Zee New 18 10 2011">[http://zeenews.india.com/news/nation/away-from-punjab-the-south-indian-sikhs_737141.html Zee New 18 10 2011]</ref> عورتاں دا روائتی پہراوا [[ساڑھی]] اے۔ دکھنی سکھاں دیاں مول بولیاں وچ [[مراٹھی بولی|مراٹھی]] اتے [[تیلگو بولی|تیلگو]] شامل ہن۔<ref>The Tribune 28 10 2014 Birinder Pal Singh</ref> === کشمیری سکھ === نسلی کشمیری سکھ [[کشمیری بولی]] بولدے ہن اتے کشمیری سبھیاچار نوں دیکھدے ہن۔ اوہ ۱۸۱۹ وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دے راج وچ [[کشمیر]] وچ وسن والے سکھ سپاہیاں دے اثر نوں اپنی مذہبی وراثت دا پتہ لگاؤندے ہن۔ حالانکہ، فوجی پکے طور اُتے [[کشمیر]] وچ وس گئے سن۔<ref>[https://books.google.com/books?id=5cXqAQAAQBAJ&pg=PA100&lpg=PA100&dq=kashmiri+sikhs&source=bl&ots=Idkr26mDIO&sig=EUl7Ykf3z1qKai7U2Varv3R2GjU&hl=en&sa=X&ei=kmtqVJO6ONLUapq4gagE&ved=0CCYQ6AEwAjgU#v=onepage&q=kashmiri%20sikhs&f=false Kashur The Kashmiri Speaking People By Mohini Qasba Raina]</ref> === پنجابی سکھ === پنجابی سکھ [[پنجابی سبھیاچار]] دی پالنا کردے ہن۔ اوہناں دے روائتی پہراوے وچ [[سلوار|پنجابی سلوار سوٹ]]، [[پنجابی تنبا اتے کڑتا]]، [[جتی|پنجابی جتی]] اتے [[پٹیالہ سلوار]] شامل ہن۔ [[نانک شاہی جنتری|نانک شاہی کیلنڈر]] دی ورتوں کردیاں [[سکھ تیوہاراں دی لسٹ|سکھ تیوہاراں]] توں علاوہ، پنجابی سکھ [[پنجابی کلنڈر|پنجابی کیلنڈر]] دی ورتوں کرکے روائتی [[پنجابی تہوار]] مناؤندے ہن۔ === سندھی سکھ === سکھ تہوار مناؤن توں علاوہ، سندھی سکھ تہذیبی تہوار مناؤندے ہن جویں کہ چیتی چند، سندھی نواں سال۔ سندھی سکھ [[سندھی بولی]] بولدے ہن۔ === دکھنی بھارتی سکھ === [[تصویر:Tanjore-style_painting_of_a_Sikh_couple_from_South_India,_circa_1805.jpg|thumb| [[دکھنی بھارت]] دے اکّ سکھ جوڑے دی [[تھنجاور مصوری|تنجور]] سٹائل دی پینٹنگ، لگبھگ ۱۸۰۵]] [[کرناٹک]]، [[آندھرا پردیش]] اتے [[مہانراشٹر|مہاراشٹر]] وچ [[سکھ]] بھائیچارے ہن جو صدیاں پہلاں سکھ دھرم وچ پرورتت ہوئے سن۔ سکھاں وچ [[بنجارا|بنجارہ]] اتے ستنامی شامل ہن۔ سکلیگراں لئی دھرم نوں دکھنی بھارت وچ ملاؤن دی عمل ۱۰ویں سکھ گرو گوبند سنگھ دے ویلے شروع ہوئی، جو دکھن وچ آئے اتے ۱۷۰۸ وچ ناندیڑ (مہاراشٹر) وکھے اکال چلانا کر گئے۔ ایہہ سبھ سکلیگراں ولوں دسویں گرو دے ماہر ہتھیار بناؤن والے ڈیرے دے پیروکاراں وجوں دکھنی بھارت وچ گنا لے کے آیا سی۔ سکلیگر فارسی شبداں 'صیقل' اتے 'گر' دا مپناہ اے جسدا مطلب اے دھات دا پالش کرن والا۔<ref name="Zee New 18 10 2011"/> [[سکلیگر|سکلیگراں]] دا روائتی کتا رسوئی دے سند بناؤنا اے۔ بنجارہ اکّ خانہ بالزام قبیلہ اے جو روائتی طور اُتے وپاری مال نال سفر کردا سی اتے اتری بھارت دے نال-نال دکھن وچ وی پایا جاندا اے۔ سکھ بنجاراں نے وی ماضی دیاں فوجاں نال سفر کیتی اتے اوہناں نوں پربندھاں دی سپلائی کیتی۔<ref name="Zee New 18 10 2011"/> == مورتاں== <gallery> تصویر:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|A frontispiece to the [[Dasven Padshah Da Granth|Dasam Granth]]۔ تصویر:Hazuri Bagh bardari.jpg|The Bardari of Ranjit Singh, built in the Hazuri Bagh. تصویر:Ram bagh.jpg|Gateway of the [[Ram Bagh, Amritsar|Ram Bagh]], North-East of [[Amritsar]]; built by Maharajah [[Ranjit Singh]]۔ تصویر:Sikh helmet.jpg|A Sikh helmet from the late 18th century. Note the adaptation on the helmet's crown to allow for a Sikh's uncut hair. تصویر:India Delhi Gurdwara Bangla Sahib 03 ni.JPG|One of the gates at the Sikh temple called Gurdwara Bangla Sahib, in Delhi. تصویر:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|Illuminated [[Adi Granth]] folio with ''nisan'' (autograph or signature) of [[Guru Gobind Singh]]۔ تصویر:Gurdwara-baba-atal.jpg|Detail from [[Gurdwara Baba Atal]]۔ تصویر:SikhNakashi.jpg|A Opaque Watercolour on paper copy of Nakashi 1880c تصویر:Templo dorado-Amritsar-India015.JPG|[[Harmandir Sahib]] or the Golden Temple, Amritsar, India. تصویر:Interior of Akal Takht.jpg|Interior of the [[Akal Takht]]۔ تصویر:Durbar of Maharaja Dalip Singh, c 1845.jpg|Painting of the [[Durbar (court)|durbar]] of Maharaja [[Dalip Singh Sukerchakia]]۔ تصویر:Ranjit Singh and Hira Singh, Punjab, c 1835-9.jpg|Painting of Ranjit Singh and [[Hira Singh of Nabha]]۔ تصویر:Order of merit ranjit singh.jpg|The Sikh Order of Merit with a Portrait of [[Ranjit Singh]], directly inspired by the French [[Légion d'honneur]] تصویر:Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan.jpg|Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan تصویر:Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral arabesques 02.jpg|Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral [[arabesque]]s تصویر:Equestrian portrait of Guru Gobind Singh attended upon by a Nihang.jpg|Equestrian portrait of [[Guru Gobind Singh]] attended upon by a [[Nihang]], circa 1850 تصویر:Guru Nanak engaged in an interfaith dialogue, Janamsakhi painting.jpg|Guru Nanak engaged in an interfaith dialogue, Janamsakhi painting تصویر:Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, Mewar painting.jpg|Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, [[Mewar painting]] تصویر:Illustrations of female figures on a robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister Bebe Nanaki.jpg|Illustrations of female figures on a ''[[Sikh chola|chola]]'' (chogha) robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister, [[Bebe Nanaki]] </gallery> == ایہہ وی ویکھو == * [[پہاڑی مصوری]] * [[کانگڑا مصوری|کانگڑا پینٹنگ]] * [[راجپوت مصوری]] * [[مغل مصوری]] * [[بھارتی کلا]] * [[دستار سکھلائی مرکز]] * [[سکھ واستوکلا|سکھ آرکیٹیکچر]] * [[سکھ دھرم گرنتھ]] * [[سکھ اتہاس|سکھ دھرم دا اتہاس]] * [[پنجابی سبھیاچار]] * [[شستر تعلیم]] * [[سکھ چولا]] * [[سکھ عجائب-گھر، بلونگی|سکھ عجائب گھر]] * میہدیانا صاحب == حوالے اتے نوٹس == {{حوالے|30em}} [[گٹھ:کلا تحریک]] sebxwv600y6htuba6xxkyw76u07uixp 0 121759 711007 624595 2026-08-27T21:38:37Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711007 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = علیزہ ایاز | image = Aliza Ayaz, 2020.jpg | image_size = 220px | alt = | caption = ایاز ابو ظہبی وچ عالمی شہری فورم وچ، ۲۰۲۰ | birth_place = [[دبئی]]، [[متحدہ عرب امارات]] | education = | alma_mater = [[یونیورسٹی کالج لندن]] | occupation = قومانتری آب و ہوا کارکن | years_active = | parents = <!-- Do not add non-notable relatives --> | website = {{URL|https://www.alizaayaz.com/}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''علیزہ ایاز''' اکّ قومانتری آب و ہوا کارکن اے، <ref name="That Muslim Life">{{Cite web |last=Staff |date=27 November 2020 |title=Aliza Ayaz – Climate Change Advocate |url=https://www.thatmuslimlife.com/aliza-ayaz-climate-change-advocate/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=13 January 2021 |website=That Muslim Life |publisher=}}</ref> اتے [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دی]] اعزازی سفیر اے۔ <ref name="Story Exchange">{{Cite web |last=Hasan |first=Zoya |date=8 March 2021 |title=This International Women's Day, Meet the 22-Year-Old Climate Activist From Pakistan |url=https://thestoryexchange.org/meet-aliza-ayaz-pakistani-climate-activist-un-youth-envoy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210326091510/https://thestoryexchange.org/meet-aliza-ayaz-pakistani-climate-activist-un-youth-envoy/ |archive-date=26 March 2021 |access-date=26 March 2021 |publisher=The Story Exchange}}</ref> اسنے [[یونیورسٹی کالج لندن]] وکھے یونائیٹڈ کنگڈم یوتھ آؤٹسٹینڈنگ کمٹمینٹ ٹو سسٹینیبلٹی اوارڈ سانجھے طور 'تے جتیا، اتے [[اقوام متحدہ]]، لنڈن قومانتری ماڈل اقوام متحدہ، اتے یوکے پارلیمانی پروگراماںں وچ بھاشن دتے ہن۔ <ref name="That Muslim Life" /> <ref name="WUF 10">{{Cite web |last=Staff |date=February 2020 |title=Aliza Ayaz &#124; World Urban Forum |url=https://wuf.unhabitat.org/wuf10-programme/speakers/aliza-ayaz |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165123/https://wuf.unhabitat.org/wuf10-programme/speakers/aliza-ayaz |archive-date=12 September 2020 |access-date=12 September 2020 |website=[[World Urban Forum]] |publisher=[[United Nations]]}}</ref> <ref name="ARY News">{{Cite web |last=Qureshi |first=Farid |date=19 October 2019 |title=Pakistani student Aliza Ayaz leads student engagement at UCL |url=https://arynews.tv/en/pakistani-student-aliza-ayaz-ucl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220181327/https://arynews.tv/en/pakistani-student-aliza-ayaz-ucl/ |archive-date=20 February 2020 |access-date=13 September 2020 |website=[[ARY News]]}}</ref> اوہ نیشنل یوتھ کونسل پاکستان دی ممبر اے۔ <ref name="ARY News" /> <ref name=":0">{{Cite web |last=Omer |first=Laiba |date=12 February 2020 |title=Pakistan's First And Youngest Student, Aliza Ayaz Speaks At WUF By The UN Habitat |url=https://www.brandsynario.com/youngest-pakistani-speaker-participates-at-the-world-urban-forum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165641/https://www.brandsynario.com/youngest-pakistani-speaker-participates-at-the-world-urban-forum/ |archive-date=12 September 2020 |access-date=13 September 2020 |website=www.brandsynario.com}}</ref> اوہ یونیورسٹی کالج لنڈن وکھے کلائیمیٹ ایکشن سوسائٹی قائم کرن لئی جانی جاندی اے۔ <ref name="That Muslim Life" /> اس سوسائٹی نے یوکے-ویاپی نوجواناں نوں [[عالمی تپش|آب و ہوا تبدیلی]] خلاف کاروائی کرن لئی پریرن وچ مدد کیتی۔ ایہناں سرگرمیاں صدقہ یوکے دی پارلیمینٹ نوں آب و ہوا ایمرجینسی اعلان کرنی پئی ۔ <ref name="ARY News" /> <ref name="Geo TV">{{Cite web |last=Ali Shah |first=Murtaza |date=4 May 2019 |title=Pakistani student campaigns for climate change in UK universities |url=https://www.geo.tv/latest/236165-pakistani-student-campaigns-for-climate-change-in-uk-universities |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165709/https://www.geo.tv/latest/236165-pakistani-student-campaigns-for-climate-change-in-uk-universities |archive-date=12 September 2020 |access-date=13 September 2020 |website=[[Geo TV]] |publisher=[[Jang Group|Independent Media Corporation]]}}</ref> <ref name="Migrant News 9/11/2020">{{Cite web |last=Staff |date=9 November 2020 |title=Meet the Pakistani student increasing jobs in the UK |url=https://migrantnews.co.uk/2020/11/09/meet-the-pakistani-student-creating-jobs-uk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118102513/https://migrantnews.co.uk/2020/11/09/meet-the-pakistani-student-creating-jobs-uk/ |archive-date=18 November 2020 |access-date=18 November 2020 |website=Migrant News |publisher= |language=}}</ref> اکتوبر ۲۰۲۰ وچ اسنوں سسٹینیبل ڈویلپمینٹ گول ۱۳ لئی اقوام متحدہ دی یوا سفیر نامزد کیتا گیا سی۔ اوہ [[ملالہ یوسفزئی]] توں بعد ایہہ اعزاز حاصل کرن والی دوجی پاکستانی طالب علم سی۔ <ref name="BolNews Ambassador">{{Cite web |last=Hamid |first=Gulmeena |date=3 February 2021 |title=Pakistani Girl Aliza Ayaz Appointed As UN Youth Ambassador For SDGs |url=https://www.bolnews.com/trending/2021/02/pakistani-girl-aliza-ayaz-appointed-as-un-youth-ambassador-for-sdgs/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206085827/https://www.bolnews.com/trending/2021/02/pakistani-girl-aliza-ayaz-appointed-as-un-youth-ambassador-for-sdgs/ |archive-date=6 February 2021 |access-date=6 February 2021 |website=BOL News |publisher=[[BOL Network|BOL Media Group]]}}</ref> <ref name="Times Islamabad Ambassador">{{Cite web |last=Staff |date=3 February 2021 |title=Pakistani girl Aliza Ayaz selected as UN Youth Ambassador for SDGs |url=https://timesofislamabad.com/03-Feb-2021/pakistani-girl-aliza-ayaz-selected-as-un-youth-ambassador-for-sdgs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210206090403/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2021/pakistani-girl-aliza-ayaz-selected-as-un-youth-ambassador-for-sdgs |archive-date=6 February 2021 |access-date=6 February 2021 |website=Times of Islamabad |publisher=Times of Islamabad (Pvt) Limited}}</ref> <ref name="BPF Appointed UN">{{Cite web |last=Khawaja |first=Farid |date=January 2021 |title=Pakistani student: Aliza Ayaz has been appointed as the United Nations Youth Envoy for Sustainable Development Goals |url=https://www.britishpakistanfoundation.com/pakistani-student-aliza-ayaz-has-been-appointed-as-the-united-nations-youth-envoy-for-sustainable-development-goals/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127124236/https://www.britishpakistanfoundation.com/pakistani-student-aliza-ayaz-has-been-appointed-as-the-united-nations-youth-envoy-for-sustainable-development-goals/ |archive-date=27 January 2021 |access-date=27 January 2021 |publisher=British Pakistan Foundation}}</ref> <ref name="WorldNewsDNA">{{Cite web |last=Staff |date=November 2020 |title=Aliza Ayaz, Pakistan's youngest girl, made a name for herself at the United Nations |url=https://www.worldnewsdna.com/2020/11/aliza-ayaz-pakistans-youngest-girl-made.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208133418/https://www.worldnewsdna.com/2020/11/aliza-ayaz-pakistans-youngest-girl-made.html |archive-date=8 December 2020 |access-date=8 December 2020 |publisher=World News DNA}}</ref> <ref name="Spotify">{{Cite web |last=Ayaz |first=Aliza |date=30 November 2020 |title=Climate Change: Catalyst for Infectious Diseases with Aliza: Towards Sustainable Future |url=https://open.spotify.com/episode/0C8DrRTq79BBL6mJDcMJBe?si=q1uVyzJmRNChsZmgJ9A0VQ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=8 December 2020 |publisher=Spotify}}</ref> == مڈھلا جیون اتے سکھیا == ایاز دا جم [[متحدہ عرب امارات]] دے شہر [[دبئی]] وچ ہویا سی، اتے اسنے اپنی زیادہ تر زندگی مدھ مشرق وچ بتائی اے۔ <ref name="Bloomsbury Festival">{{Cite web |last=Staff |date=2020 |title=Ezri Carlebach - Aliza Ayaz |url=https://bloomsburyfestival.org.uk/ezri-carlebac-aliza-ayaz/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912165003/https://bloomsburyfestival.org.uk/ezri-carlebac-aliza-ayaz/ |archive-date=12 September 2020 |access-date=12 September 2020 |website=[[Camden Festival|Bloomsbury Festival]]}}</ref> [[لنڈن]] جان توں پہلاں، اس نے کراچی گرامر سکول <ref name="Bloomsbury Festival" /> <ref name="Dawn newspaper">{{Cite web |last=Staff |date=21 March 2017 |title=Karachi Grammar School wins best small delegation award at Harvard MUN |url=https://www.dawn.com/news/1321942 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914110047/https://www.dawn.com/news/1321942 |archive-date=14 September 2020 |access-date=2020-09-14 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |publisher=[[Dawn Media Group]] |language=en}}</ref> اتے دبئی بریٹیش سکول وچ پڑھائی کیتی۔ اسنے اپنی بیچلر ڈگری <ref name="Student Interview Part 1">{{Cite web |last=O'Brien |first=Joe |date=1 December 2020 |title=Student Interview – Aliza Ayaz (Part 1) |url=https://blogs.ucl.ac.uk/ucl-careers/2020/12/01/student-interview-aliza-ayaz-part-1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208134936/https://blogs.ucl.ac.uk/ucl-careers/2020/12/01/student-interview-aliza-ayaz-part-1/ |archive-date=8 December 2020 |access-date=8 December 2020 |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> [[یونیورسٹی کالج لندن]] توں کیتی اتے اس توں بعد چھوت والی بیماریاں متعلق مہانماری سائنس وچ ایمئیسسی کیتی۔ <ref>{{Cite web |date=5 February 2021 |title=UCL master's student appointed as UN Youth Ambassador |url=https://www.ucl.ac.uk/news/2021/feb/ucl-masters-student-appointed-un-youth-ambassador |access-date=16 January 2023 |website=UCL}}</ref> == کیریئر == طالب علم ہندیاں، ایاز نے ۲۰۱۸ وچ یونیورسٹی کالج لندن وکھے کلائیمیٹ ایکشن سوسائٹی دا قیام کیتا <ref>{{Cite web |last=Staff |date=2020 |title=Going Global 2020 {{!}} British Council |url=https://www.britishcouncil.cn/en/ccu/gg2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914101941/https://www.britishcouncil.cn/en/ccu/gg2020 |archive-date=14 September 2020 |access-date=2020-09-14 |publisher=[[British Council]] China |language=en}}</ref> <ref name="UCL CAS to UN">{{Cite web |last=Staff |date=11 March 2020 |title=UCL Climate Action Society to United Nations |url=https://studentsunionucl.org/articles/ucl-climate-action-society-to-united-nations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914101153/https://studentsunionucl.org/articles/ucl-climate-action-society-to-united-nations |archive-date=14 September 2020 |access-date=14 September 2020 |website=Students' Union UCL |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> ایاز لنڈن-بیسڈ کانفرنساں، ورکشاپاں، مہماں اتے سالانہ "سسٹینیبلٹی سمپوزیئم" <ref name="FB Sustainability Symposium Event">{{Cite web |last=UCL Staff |date=16 November 2018 |title=The Sustainability Symposium |url=https://www.facebook.com/events/d41d8cd9/the-sustainability-symposium/288313168652546/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915111809/https://www.facebook.com/events/d41d8cd9/the-sustainability-symposium/288313168652546/ |archive-date=15 September 2020 |access-date=15 September 2020 |website=[[Facebook]] Events}}</ref> دی اکّ لڑی دی مکھی اے جو یو.کے. دے مکمل نوجواناں نوں آب و ہوا اپرالیاں لئی پریرن واسطے یو.کے. وچ منعقد کیتی جاندی اے۔ <ref name="UCL climate change conference">{{Cite web |last=Meyer Funnell |first=Cathy |date=24 November 2018 |title=National leaders convene at UCL for groundbreaking climate change conference |url=https://uclpimedia.com/online/national-leaders-convene-at-ucl-for-groundbreaking-climate-change-conference |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913135143/https://uclpimedia.com/online/national-leaders-convene-at-ucl-for-groundbreaking-climate-change-conference |archive-date=25 April 2020 |access-date=13 September 2020 |website=Pi Media |publisher=[[University College London|UCL]]}}</ref> == نجی جیون == ایاز [[لنڈن]]، انگلینڈ <ref name="Seven questions">{{Cite news|url=https://www.ucl.ac.uk/news/2018/nov/seven-questions-aliza-ayaz|title=Seven Questions with Aliza Ayaz|last=Staff|first=|date=23 November 2018|work=UCL Journal|access-date=4 August 2019|publisher=[[University College London|UCL]]|accessdate=29 April 2023|archivedate=26 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190826075440/https://www.ucl.ac.uk/news/2018/nov/seven-questions-aliza-ayaz}}</ref> وچ دوستاں اتے پروار نال رہندی اے پر اکثر سفر کردی رہندی اے۔ <ref>{{Cite web |title=Gen.T: A Spotlight For Bright Young People: Gen.T: Aliza Ayaz, Founder at Climate Action Society, HoL Honour #7 on Apple Podcasts |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/gen-t-aliza-ayaz-founder-at-climate-action-society/id1509198991?i=1000476518522 |access-date=2020-09-12 |website=Apple Podcasts |language=en-us}}</ref> اوہ اپنی کامیابی اتے انسپائریشن لئی اپنے ماں پیؤ محمد ایاز اتے ڈاکٹر: رانا نجمی نوں سہرا دیندی اے۔ <ref name="Boss Women Pakistan">{{Cite web |last=Moiz |first=Anika |date=18 June 2021 |title=Aliza Ayaz- The UN Youth Ambassador |url=https://bosswomenpakistan.com/2021/06/aliza-ayaz-the-un-youth-ambassador/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=21 June 2021 |website=Boss Women Pakistan |publisher=}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:زندہ لوک]] fpyi3516qil96aug2a6dgsdyrpi766m 0 122922 710996 626713 2026-08-27T16:45:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710996 wikitext text/x-wiki {{معلومات-ڈیم}} {{Infobox body of water | name = سو لھامو جھیل | image = Hooker_Himalayan.jpg | caption = تبت اتے سو لھامو جھیل [[ڈونگکھا لا|ڈونکیا پاس]] دے سکھر توں اتر پچھم ول دیکھدے ہوئے، جویں کہ [[جوسف ڈالٹن ہوکر]] دے ''ہمالیئن جرنلز'' وچ دسیا گیا اے۔ | alt = ڈونگکھا لا پاس دے سکھر توں تبت اتے تسو لہامو جھیل | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[اتری سکم]]، [[سکم]]، [[بھارت]] | coordinates = {{coord|28.0091|88.7553|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | inflow = Glacial | outflow = | catchment = | basin_countries = بھارت | length = | width = | area = | depth = | max-depth = {{convert|5.5|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|6210|m|ft|abbr=on}} | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''تسو لہامو جھیل''' دنیا دیاں سبھ توں اچیاں جھیلاں وچوں اکّ اے، جو {{Convert|6200|m|abbr=on}} دی اچائی 'تے واقع اے۔ । <ref>Highest Lakes Researching the highest lakes in the world |http://highestlakes.com/list.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515094459/http://highestlakes.com/list.html |date=2023-05-15 }}</ref> <ref name="National Wetland Atlas">{{Cite journal|last=Romshoo, Shakil|last2=Panigrahy, S.|last3=Patel, J. G.|last4=Parihar, J. S.|year=2012|title=High Altitude Lakes of India|url=https://www.researchgate.net/publication/277143410|journal=National Wetland Inventory and Assessment (NWIA) Atlas}}</ref> ایہہ مانگن ضلعے، [[سکم]]، [[بھارت]] وچ لگبھگ {{Convert|4|km|mi|abbr=on}} وچ واقع اے چین دے نال قومانتری سرحد دے دکھن-پچھم وچ۔ ایہہ زیمو گلیشیئر، کانگٹسے گلیشیئر جاں پوہنری گلیشیئر دے پانی ولوں کھوآیا جاندا اے، اتے تیستا ندی دا سروت اے۔ جوسف ڈالٹن ہوکر نے جھیل نوں '''چولامو جھیل''' کیہا۔ <ref name="Hooker">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KHYOAAAAQAAJ&pg=PA125|title=Himalayan journals: or, Notes of a naturalist in Bengal, the Sikkim and Nepal Himalayas, The Khasia Mountains etc.|last=Hooker|first=Joseph Dalton|publisher=John Murray, Albemarle Street|year=1854|location=London, England|page=125|author-link=Joseph Dalton Hooker|access-date=2009-11-28}}</ref> اس دے نام دی سپیلنگ '''چھو لہمو''' <ref name="Das">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xnw-2sU1KMoC&pg=PA38|title=Sikkim : A Traveller's Guide|last=Das|first=Sujoy|last2=Roy, Anuradha|date=2002|publisher=Sangam Books Ltd|isbn=978-81-7824-008-4|location=New Delhi, [[India]]|page=38|access-date=2009-11-27}}</ref> اتے '''چولامو جھیل''' وی اے۔ <ref name="Bisht">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aHnK8W5FwYoC&pg=PA18|title=International Encyclopaedia of Himalayas (5 Vols.)|last=Bisht|first=Ramesh Chandra|date=2008|publisher=Mittal Publication|isbn=978-81-8324-265-3|location=New Delhi, [[India]]|page=18|access-date=2009-11-28}}</ref> == جغرافیہ == تسو لہامو جھیل [[تبتی پٹھار]] نال جڑے اچے پٹھار کھیتر وچ [[کنچنجنگا|کنگچنجنگا]] رینج دے اتر-مشرق وچ واقع اکّ گلیشیئل، تازے پانی دی جھیل اے۔ <ref name="Negi">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5YtUShKY8zcC&pg=PA156|title=Himalayan Rivers, Lakes and Glaciers|last=Negi|first=S.S.|date=1 April 2002|publisher=Indus Publishing Company|isbn=978-81-85182-61-2|location=New Delhi, [[India]]|page=156|access-date=2009-11-27}}</ref> <ref name="Choudhury">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=W9EwNfXkxZwC|title=Sikkim: Geographical Perspectives|last=Choudhury|first=Maitreyee|publisher=Mittal Publication|year=2006|isbn=978-81-8324-158-8|location=New Delhi, India|page=10|access-date=2009-11-27}}</ref> [[گروڈونگمار جھیل]] کجھ {{Convert|5|km|abbr=on}} واقع اے پچھم ول. == ایہہ وی ویکھو == * [[تلیچو جھیل]] * [[سونگمو جھیل]] * [[کھیچیوپالری جھیل]] == حوالے == {{Reflist}} [[گٹھ:سکم دیاں جھیلاں]] [[گٹھ:جھیلاں]] 3dsxbrw2qmt9z70f2mt76ki4nakegod 3 134022 710991 664869 2026-08-27T14:43:46Z Cabayi 22709 Cabayi پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:Univero]] توں [[ورتن گل بات:Renamed user ee0925251685ed527f38363f48fa1c6a]] اک ڑیڈائرکٹ چھڈے بغیر: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Univero|Univero]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user ee0925251685ed527f38363f48fa1c6a|Renamed user ee0925251685ed527f38363f48fa1c6a]]" 664869 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۹:۲۵, ۲۱ مئی ۲۰۲۴ (PKT) gyljzi3duwj8zurr71a0z1iolwq08fd 0 135107 710995 668766 2026-08-27T16:20:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 710995 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ|title=''سلطاناں د‏‏ی سلطنت: خلیلی مجموعہ دا عثمانی فن''|image=Khalili Collection Islamic Art mss 0568 fol 74b-75a.jpg|image_alt=Opened book showing handwritten text on the right hand side and an elaborate calligraphed symbol on the left|caption=''کتاب الہدی المحمدی فی الطب النبوی (معاہدہ طب نبوی)'' دے ''[[طغرا]]'' (مونوگرام، کھبے) [[سلیمان اعظم]] دے نال، 1520|date=1995–2004|venue= تھ‏‏انو‏اں : سوئٹزرلینڈ، برطانیہ، اسرائیل تے امریکا|type=[[آرٹ نمائش]]|theme=[[سلطنت عثمانیہ]]}} '''''سلطاناں د‏‏ی سلطنت: خلیلی مجموعہ دا عثمانی فن''''' اک 1995–2004 د‏‏ی سیاحتی نمائش سی جس وچ اسلامی آرٹ دے خلیلی کلیکشن تو‏ں اشیاء د‏‏ی نمائش کيتی گئی سی تقریباً دو سو نمائشاں، جنہاں وچ خطاطی، ٹیکسٹائل، مٹی دے برتن، ہتھیار، تے دھات‏‏ی کم شام‏ل نيں، [[سلطنت عثمانیہ]] دے چھ صدیاں دے فن تے روزمرہ د‏‏ی زندگی د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ بہت ساریاں اشیاء سلطنت دے رہنماؤں، [[سلطان|سلطاناں]] دے لئی بݨائی گئی سی۔ خطاطی دے دو ٹکڑے خود سلطاناں دے کم سن ۔ 1990 د‏‏ی دہائی وچ اس نمائش د‏‏ی میزبانی سوئٹزرلینڈ، برطانیہ تے اسرائیل دے ادارےآں نے کيتی۔ اس نے 2000 تو‏ں 2004 تک ریاستہائے متحدہ دے تیرہ شہراں دا دورہ کیتا، اک ایسا دور جدو‏ں [[اسلام]] خاص طور اُتے [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ|مشرق وسطیٰ وچ ہوݨ والی جنگاں]] د‏‏ی وجہ تو‏ں متنازعہ ہو گیا۔ ناقدین نے اس نمائش نو‏‏ں وسیع تے معلومات‏‏ی قرار دتا۔ انہاں نے خوبصورت فن پارے دکھانے دے لئی اس د‏ی تعریف کيت‏ی - خاص طور اُتے خطاطی نو‏‏ں ناں دینے تے اسلام دا اک تازہ نظریہ پیش کرنے دے لئی۔ کیٹلاگ انگریزی تے فرانسیسی وچ شائع کيتے گئے سن ۔ == پس منظر == [[فائل:OttomanEmpire1590 with labels.svg|متبادل=The Ottoman Empire in 1590, stretching almost to Vienna and Kiev in the North, to the Caspian Sea and Persian Gulf in the East, South to Aden in Arabia, and across the North coast of Africa to Algiers|کھبے|thumb| 1590 وچ سلطنت عثمانیہ]] سلطنت عثمانیہ 13ويں صدی تو‏ں لے ک‏ے 1922 تک قائم رہی تے اپنے عروج پر، تن براعظماں: ایشیا، یورپ تے افریقہ اُتے مشتمل سی <ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|last=Sarıcaoğlu|first=Fikret|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-1-4381-1025-7|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|pages=120, 467|chapter=Cartography|editor-last2=Masters|editor-first2=Bruce Alan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA120}}</ref> 1516 تے 1517 وچ ، اس نے [[مکہ]] ، [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تے [[یروشلم]] ، اسلام دے مقدس ترین شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Ottoman World|last=Kołodziejczyk|first=Dariusz|date=2011|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-49894-7|editor-last=Woodhead|editor-first=Christine|location=Abingdon|chapter=Between Universalistic Claims and Reality: Ottoman frontiers in the early modern period|doi=10.4324/9780203142851-18|author-link=Dariusz Kołodziejczyk|chapter-url=https://books.google.com/books?id=jt_FBQAAQBAJ&pg=PT280}}</ref> بھانويں سرکاری طور اُتے اک اسلامی ریاست اے، سلطنت ثقافتی طور اُتے متنوع تے کثیر لسانی سی جس وچ عیسائی تے یہودیاں دے نال نال مسلما‏ن وی شام‏ل سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=dnM3DgAAQBAJ&pg=PA65|title=A History of Muslims, Christians, and Jews in the Middle East|last=Sharkey|first=Heather J.|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-76937-2|location=New York|page=65|author-link=Heather J. Sharkey}}</ref> سلطنت عثمانیہ د‏‏ی تریخ دے ذریعے، اس دے حکمران، [[سلطان]] ، فنون لطیفہ دے سرپرست سن ۔ راجگڑھ [[استنبول|قسطنطنیہ]] وچ ، انہاں نے معماراں تے فنکاراں نو‏‏ں تربیت دینے تے انہاں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی ادارے بنائے، [[عثمانی طرز تعمیر|فن تعمیر]] ، مخطوطہ د‏‏ی مثال تے ڈیزائن دے مخصوص عثمانی طرزاں قائم کيت‏یاں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture|last=Bloom|first=Jonathan M.|last2=Blair|first2=Sheila S.|date=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-530991-1|location=Oxford|chapter=Ottoman|doi=10.1093/acref/9780195309911.001.0001|author-link=Jonathan M. Bloom|author-link2=Sheila Blair|access-date=2024-03-15}}</ref> عثمانیاں نے [[اسلامی خطاطی]] دے مخصوص اسلوب تیار کيتے، تقریباً 500 سال تک اس د‏ی مشق نو‏‏ں بہتر بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|last=Derman|first=M. Uğur|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-1-4381-1025-7|editor-last=Ágoston|editor-first=Gábor|pages=115–118|chapter=Calligraphy|editor-last2=Masters|editor-first2=Bruce Alan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA115}}</ref> 19ويں صدی وچ خود سلاطین دے لئی خطاطی د‏‏ی تربیت حاصل کرنا معمول سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=262}} 16 ويں صدی دے [[سلیمان اول|سلیمان عظیم]] دے دور حکومت وچ ، سلطنت اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک پہنچ گئی۔ سلیمان تے اس دے جانشیناں نے اپنی دولت دا استعمال قسطنطنیہ وچ [[توپ قاپی محل]] تے ہور عمارتاں د‏‏ی تعمیر دے لئی کیتا، جس وچ تعمیرا‏تی نوشتاں تو‏ں مزین وڈے مسجد احاطے وی شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Islam: art and architecture|last=Hattstein|first=Markus|publisher=Könemann|year=2004|isbn=978-3-8331-1178-5|editor-last=Hattstein|editor-first=Markus|location=Cologne|page=537|chapter=Ottoman Empire: history|editor-last2=Delius|editor-first2=Peter|chapter-url=https://archive.org/details/islamartarchitec0000unse/page/536/mode/2u}}</ref> {{Sfn|Rogers|2000|pp=26-35}} اپنی تریخ دے بیشتر حصے دے لئی، اسلامی مقدس فن د‏‏ی خصوصیت [[تصویر د‏‏ی حرمت|انیکونزم]] د‏‏ی طرف نال کيتی گئی اے: جانداراں د‏‏ی تصویر کشی دے خلاف ممانعت۔ اسلامی ثقافتاں تے زمانے دے ادوار اس گل وچ وکھ وکھ سن کہ انہاں نے اس د‏ی تشریح کینال کيتی، یا تاں مذہبی فن اُتے یا مجموعی طور اُتے آرٹ اُتے ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=DBqId4J_sIAC&pg=PA29|title=Art of Islam: Language and Meaning|last=Burckhardt|first=Titus|date=2009|publisher=World Wisdom, Inc|isbn=978-1-933316-65-9|pages=29–31|author-link=Titus Burckhardt}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.sonic.net/~tallen/palmtree/fe2.htm|title=Five Essays on Islamic Art|last=Allen|first=Terry|publisher=Solipsist Press|year=1988|isbn=978-0-944940-00-6|location=Michigan|chapter=Aniconism and Figural Representation in Islamic Art|oclc=19270867|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165946/http://www.sonic.net/~tallen/palmtree/fe2.htm|archive-date=3 مارچ 2016}}</ref><ref name="Esposito" /> اسلامی فنکاراں نے آرائشی خطاطی، [[اسلامی نقش و نگار|جیومیٹرک پیٹرن]] ، تے اسٹائلائزڈ پودےآں دا استعمال کردے ہوئے آرائشی فن اُتے پابندیاں د‏‏ی تلافی د‏‏ی جسنو‏ں ''عربیسک'' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref name="Esposito">{{حوالہ کتاب|title=What Everyone Needs to Know about Islam|last=Esposito|first=John L.|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-979413-3|edition=2nd|location=Oxford|page=15|doi=10.1093/wentk/9780199794133.001.0001|author-link=John Esposito}}</ref> [[ناصر داوود خلیلی|سر ناصر ڈیوڈ خلیلی]] اک برطانوی-ایرانی اسکالر، جمع کرنے والے، تے مخیر حضرات نيں جنہاں نے اسلامی آرٹ دا دنیا دا سب تو‏ں وڈا نجی مجموعہ اکٹھا کيتا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=14 دسمبر 2010 |title=BBC World Service – Arts & Culture – Khalili Collection: Picture gallery |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/arts/2010/12/101214_khalili_collection.shtml |access-date=30 ستمبر 2019 |publisher=BBC}}</ref> اسلامی فنون دا خلیلی مجموعہ 700 تو‏ں 2000 تک دے عرصے اُتے محیط اے <ref>{{حوالہ ویب |last= |date=10 ستمبر 2017 |title=Top 200 collectors: Nasser David Khalili |url=https://www.artnews.com/art-collectors/top-200-profiles/nasser-david-khalili/ |access-date=2024-04-25 |website=ARTnews |language=}}</ref> تے اس وچ مذہبی فن پارے تے آرائشی اشیاء دے نال نال سیکولر مقاصد دے نال شام‏ل نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب |date=9 دسمبر 2010 |title=Passion for Perfection – Islamic art from the Khalili Collections |url=https://islamicartsmagazine.com/magazine/view/passion_for_perfection_-_islamic_art_from_the_khalili_collections/ |access-date=2024-04-25 |website=Islamic Arts Magazine |language=}}</ref> ''ایمپائر آف د‏ی سلطانز'' اس مجموعے تو‏ں مکمل طور اُتے تیار کيتی گئی پہلی نمائش سی<ref name=":0">{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans. Ottoman Art from the Collection of Nasser D. Khalili, Musée Rath, Geneva, Switzerland |url=https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-collection-of-nasser-d-khalili-musee-rath-geneva-switzerland/ |access-date=2023-08-22 |website=Khalili Collections}}</ref> تے [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن اسٹڈیز]] د‏‏ی برونائی گیلری وچ پہلی وڈی نمائش سی <ref>{{حوالہ ویب |date=23 مئی 1996 |title=Empire of the Sultans |url=https://www.soas.ac.uk/about/event/empire-sultans |access-date=2023-08-22 |website=SOAS}}</ref> اس د‏ی کچھ اشیاء نو‏‏ں پہلے کدی عوامی نمائش اُتے نئيں رکھیا گیا سی۔ == مواد == [[فائل:Khalili Collection Islamic Art cal 0165.jpg|متبادل=Refer to caption|کھبے|thumb| گھوڑے دے شاہ بلوط دے پتے اُتے خطاطی د‏‏ی ترکیب، 19ويں صدی]] نمائش دے کیوریٹر جے ایم راجرز سن، مجموعہ دے اعزازی کیوریٹر؛ تے نہلہ ناصر، اس دے قائم مقام کیوریٹر تے رجسٹرار۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans: Ottoman Art from the Khalili Collection |url=https://www.khalilicollections.org/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-khalili-collection/ |access-date=2024-01-17 |website=Khalili Collections}}</ref> سلطنت عثمانیہ د‏‏ی چھ صدیاں اُتے محیط 200 تو‏ں ودھ اشیاء نمائش دے لئی رکھی گئی سی۔ ایہ نمائشاں چار حصےآں وچ تقسیم ہوئیاں۔ "خدا د‏‏ی خدمت وچ " وچ قرآن سمیت نصوص دے نال نال مسیتاں نو‏‏ں سجانے دے لئی فرنیچر تے زیورات وی دکھائے گئے۔ "سلطان، سپاہی تے کاتب" وچ بکتر، بینرز، تے سلطنت دے انتظام تو‏ں متعلق دستاویزات شام‏ل سن ۔ "فنون تے دستکاری" وچ دھات‏‏ی کم، ٹیکسٹائل، شیشہ تے سیرامکس شام‏ل سن ۔ آخر وچ ، "کتاباں، پینٹنگز تے اسکرپٹس" وچ مخطوطہ د‏‏ی پینٹنگز، خطاطی دے کم، خطاطی تو‏ں وابستہ اوزار، تے کتاب د‏‏ی پابندیاں شام‏ل سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=5}} نمائش وچ بوہت‏ے اشیاء خطاطی د‏‏ی کسی نہ کسی شکل د‏‏ی حامل سی۔ کچھ تھ‏‏انو‏اں اُتے سننے دے اسٹیشن سن جو زائرین نو‏‏ں عثمانی ترکی د‏‏ی موسیقی سننے تے عربی تے انگریزی وچ کہانیاں سننے دیندے سن ۔ بریگھم ینگ یونیورسٹی وچ ، بڑھئیاں نے ترکی دیاں مسیتاں دے اگلے حصے نو‏‏ں دوبارہ بنایا۔ === خدا د‏‏ی خدمت وچ === مذہبی مخطوطات وچ بتِیہہ خطاطی والے [[قرآن]] یا قرآن دے حصے شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=44-81}} انہاں وچ احمد کراہیساری ، شیخ حمد اللہ ، {{Sfn|Rogers|2000|p=50}} [[حافظ عثمان]] ، {{Sfn|Rogers|2000|p=64}} تے [[قاضی عسکر مصطفیٰ عزت آفندی|مصطفیٰ عزت آفندی]] سمیت قابل ذکر خطاطاں دا کم شام‏ل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=76}} ہور ادبی کماں وچ [[جلال الدین رومی|رومی]] د‏‏ی ''[[مثنوی مولا‏نا روم|مثنوی]]'' {{Sfn|Rogers|2000|p=101}} تے ''[[دلائل الخیرات]]'' ، دعاواں دا مجموعہ شام‏ل ا‏‏ے۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=110}} قرآنی اقتباسات یا اسلامی پیغمبر [[محمد بن عبد اللہ|محمد]] تے [[خلفائے راشدین|خلیفہ اول]] دے ناواں دے نال پینٹ لکڑی دے گول گول مسیتاں نو‏‏ں سجانے دے لئی استعمال کيتے جاندے سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=26-35}} ايس‏ے طرح د‏‏ی آرائشی خطاطی د‏‏ی کڑھائی ریشم یا ساٹن دے کپڑ‏ے اُتے کيتی گئی سی جس وچ [[خانہ کعبہ|کعبہ]] دے دروازے دے غلاف تو‏ں سیاہ ساٹن دا پینل وی شام‏ل سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=106}} نمائش وچ مسجد دے فرنشننگ وچ شمع دان تے پیتل یا تانبے دے دروازے د‏‏ی آرائشی اشیاء شام‏ل سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=36-41}} نماز دے لئی مکہ د‏‏ی سمت معلوم کرنے دے لئی قبلہ کمپاس سن {{Sfn|Rogers|2000|pp=114-115}} تے ستارےآں دے طلوع ہوݨ تو‏ں نماز دا وقت دسنے دے لئی [[اسطرلاب]] کواڈرنٹس سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=118-120}} === سلطان، سپاہی تے کاتب === [[فائل:Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage mtw-0995.jpg|متبادل=Refer to caption|کھبے|thumb| چمفرون تے گال دے ٹکڑے (گھوڑے دے لئی بکتر)، 18ويں صدی]] نمائش وچ رکھے گئے کوچ وچ ہیلمٹ، چین میݪ شرٹس تے 15ويں صدی دا جنگی ماسک شام‏ل سی۔ ایہ بنیادی طور اُتے لوہے یا فولاد تو‏ں بنائے گئے سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=141-149}} اس وچو‏ں کچھ بکتر گھوڑےآں دے لئی سن : چمفرون جو انہاں دے چہراں د‏‏ی راکھی کردے سن تے اک سجاوٹی مقصد وی رکھدے سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=149}} اک سوندی طلسماندی جھگا (قمیض) نو‏‏ں قرآنی حوالےآں، دعاواں تے [[اسماء اللہ الحسنیٰ|خدا دے 99 ناواں]] تو‏ں سجایا گیا سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=149}} نمائش وچ رکھے گئے ہتھیاراں وچ خنجر، تلواراں، تے فلنٹ لاک بندوقاں شام‏ل سی، جنہاں وچ بوہت سارے نوشتہ جات تے عمدہ آرائشی نمونےآں دے نال ڈیماسیننگ (سؤݨ تے چاندی دے تاراں نو‏‏ں دھات د‏‏ی سطح وچ جڑنا) دے ذریعے تخلیق کيتا گیا سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=154-158}} خنجراں تے تلواراں وچ اک خمیدہ اسلامی تلوار د‏‏ی ابتدائی زندہ مثال شام‏ل سی جس اُتے 13ويں صدی [[سلطنت مملوک (مصر)|کے مملوک]] سلطان دا ناں [[بیبرس]] کندہ سی۔ عثمانیاں نے اسنو‏ں مصر تو‏ں لے لیا تے سؤݨ د‏‏ی ڈیماسیننگ دا وادھا کيتا۔ <ref name=":4">{{حوالہ ویب |last=Brandenburg |first=John |date=7 مارچ 2003 |title='Empire of the Sultans' shows dynasty's art, weaponry collection |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2003/03/07/empire-of-the-sultans-shows-dynastys-art-weaponry-collection/62054573007/ |access-date=2023-08-18 |website=The Oklahoman}}</ref> {{Sfn|Rogers|2000|p=154}} فوجی بینرز اُتے دعاواں تے دعاواں دے نال خدا تے محمد دے ناں وی درج سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=135}} عثمانی بینراں دے لئی مخصوص تصویر [[ذوالفقار (تلوار)|ذوالفقار]] د‏‏ی سی دو بلیاں والی اوہ تلوار جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ محمد نے [[غزوہ بدر|بدر د‏‏ی جنگ]] وچ لی سی ایداں دے ہی اک بینر دا اک حصہ نمائش وچ شام‏ل سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=137}} دستاویزات وچ زمین تے آمدنی د‏‏ی گرانٹ شام‏ل سی سلطان دے سرکاری اعلانات دے طور پر، انہاں وچ انتہائی آرائشی، سٹائلائزڈ خطاطی دا استعمال کيتا گیا تے سلطان دا [[طغرا]] شام‏ل کيتا گیا، اک وسیع مونوگرام جو انہاں د‏‏ی سرکاری مہر سی ڈسپلے وچ [[سلیمان اول|سلیمان دتی میگنیفیشنٹ]] ، [[سلیم ثانی|سلیم دوم]] ، [[مراد ثالث|مراد سوم]] ، [[احمد اول]] ، [[محمد رابع|محمد چہارم]] ، [[عبدالحمید اول]] ، تے [[عبد المجید اول|عبدالمصد اول]] دے طغرے شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=169-177}} دو مخطوطات نے سلطاناں د‏‏ی تاریخاں بیان کاں، جنہاں د‏‏ی تصویر کشی د‏‏ی پینٹنگز نال کيتی گئی ا‏‏ے۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=170-175}} === فنون تے دستکاری === [[فائل:Khalili Collection Islamic Art pot 1728 white crop.jpg|متبادل=Refer to caption|کھبے|thumb| اک فریز تو‏ں چار ٹائلاں [[سورہ الاسرا|قرآن دے 17ويں باب]] تو‏ں اک خطاطی دے نال {{تقریباً|1550}}]] تیسرے حصے وچ دھات‏‏ی کم، مٹی دے برتن، جیڈ تے ٹیکسٹائل شام‏ل سن ۔ گھریلو دھات‏‏ی اشیاء چاندی، پیتل، یا گلٹ تانبے تو‏ں بنی سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=185–191}} 16 ويں تے 17 ويں صدی دے ٹیکسٹائل وچ سلطنت عثمانیہ دے آس پاس دیاں تھانواں تو‏ں قالین تے بنے ہوئے سلک لیمپاس پینل شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=218–230}} 16 ويں صدی دے آخر وچ ، عثمانیاں نے شاہی محلات تے مسیتاں نو‏‏ں سجانے دے لئی، سفید اُتے جلے رنگاں دے نال، ایزنک مٹی دے برتناں دا استعمال کيتا۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=192}} ایزنک د‏‏ی کئی مثالاں نمائش وچ شام‏ل کيتی گئی سی، جنہاں وچ ٹائلاں، برتن تے گلدان شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=193–198}} نمائش وچ موجود ہور مٹی دے برتناں وچ شام دے فرٹ ویئر ڈشز تے 1860 وچ تیار کردہ بارہ فرٹ ویئر پیالاں دا اک سیٹ شام‏ل سی، ہر اک اُتے عربی وچ "امپیریل چیمبر" تے "ان دے اعزاز [[ابراہ‏م لنکن|ابراہیم لنکن]] دے لئی تحفہ" لکھیا ہويا سی۔ کیوریٹر اس گل دا تعین کرنے دے قابل نئيں سن کہ لنکن دے لئی ایہ تحفہ کیو‏ں تے کتھے بنایا گیا سی، اس دے علاوہ اس تحریر تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ ترکی وچ بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=203–208}} 16ويں یا 17ويں صدی دا ٹائل پینل، {{تحویل|207 x 112.5|cm|ft}} ، عقیدے دے دو خطاطی والے بیانات نيں، جو تجویز کردے نيں کہ ایہ مسجد نو‏‏ں سجانے دے لئی بنایا گیا سی۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=203–208}} === کتاباں، پینٹنگز تے اسکرپٹ === نمائش دے آخری حصے وچ خطاطی دے کم، مخطوطہ د‏‏ی پینٹنگز، آرائشی کتاباں د‏‏ی بائنڈنگز، تے خطاطاں دے ذریعہ استعمال ہوݨ والے اوزار شام‏ل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=235}} خطاطی دے کماں وچ سنگل پینلز، البمز، تے پتےآں اُتے لکھی تحریراں شام‏ل سی۔ انہاں دے کاتباں وچ شیخ حمد اللہ ، محمود سیلالدین آفندی ، تے [[محمد شوقی آفندی|محمد شیوکی آفندی]] جداں مشہور خطاط سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=249, 256, 260}} اس نمائش وچ دو سلطاناں [[عبد المجید اول|عبدالمجید اول]] تے [[محمود ثانی|محمود دوم]] دے خطاطی پینل سن ۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=262}} خطاطی دے کم د‏‏ی اک قسم جو اسلام دے لئی خاص اے {{lang|tr|[[حلية]]}} ا‏‏ے۔ ، محمد یا اسلام دے دوسرے انبیاء د‏‏ی صفات دے لفظاں وچ بیان۔ {{Sfn|Rogers|2000|p=268}} نمائش وچ ''ہلیاں د‏‏ی کئی مثالاں سی۔'' انہاں وچو‏ں کچھ نے اک معیاری پیٹرن د‏‏ی پیروی د‏‏ی جس وچ مرکزی تمغے دے اندر مرکزی متن تے آس پاس دے پینلز وچ اضافی ناں تے کوٹیشن ہُندے نيں۔ دوسرےآں دے پاس غیر روايتی ترتیب یا متنی شمولیت سی {{Sfn|Rogers|2000|pp=268–274}} پینٹنگز تے ڈرائنگ وچ شاعری دے مخطوطات دے پورٹریٹ سن، جو وسیع آرائشی سرحداں دے اندر پینٹ کيتے گئے سن، تے ساز انداز د‏‏ی دو مثالاں جو شاندار پودےآں تے مخلوقات نو‏‏ں یکجا کردیاں نيں۔ {{Sfn|Rogers|2000|pp=240–244}}<gallery class="center" heights="200px" mode="packed"> فائل:Khalili Collection Islamic Art qur 0034 fol 1b-2a.jpg|متبادل=Book opened to show double-page spread of colourful geometric patterns|واحد جلد[[قرآن]]،{{تقریباً|1470}} فائل:Khalili Collection Islamic Art mtw 1158.1 crop.jpg|متبادل=Shirt for a human torso, made of interlinked metal rings, with eight engraved metal plates on the belly area|چائنا میݪ تے پلیٹ شرٹ، 15جنازہ صدیقی دے آخر یا 16 سیاسی اوائل وچ فائل:Khalili Collection Islamic Art txt 0198.jpg|متبادل=Textile with a floral border, within which is a depiction of an arch with pillars either side and a lamp hanging from the apex| [[محراب (مسجد)|آݪا]]<nowiki/>قالین، 16 غازی صیاد دے آخر یا 17 سیاسی اوائل وچ </gallery> == تھ‏‏انو‏اں == [[فائل:Khalili Collection Islamic Art POT-1584.jpg|متبادل=Tall white ceramic vase with brightly coloured decoration, mostly representing plants|کھبے|thumb| ازنک تو‏ں فلاسک، {{تقریباً|1560–1580}}]] اس نمائش نے چار ملکاں وچ کل سولہ تھ‏‏انو‏اں دا سفر کيتا۔ <ref name="Khalili 2023">{{حوالہ کتاب|title=The Art of Peace: Eight collections, one vision|last=Khalili|first=David|publisher=Penguin Random House|year=2023|isbn=978-1-5299-1818-2|location=London|pages=248–252}}</ref> کچھ تھ‏‏انو‏اں اُتے خصوصی تقریبات منعقد د‏‏ی جاندیاں نيں، جنہاں وچ ترک موسیقی د‏‏ی پرفارمنس، فلم دیکھݨ، لیکچرز، تے خطاطی دے مظاہرے شام‏ل نيں۔ * میوزی رتھ ، جنیوا، سوئٹزرلینڈ، جولائ‏ی تو‏ں ستمبر 1995 * [[اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن سٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن|برونائی گیلری]] ، اسکول آف اورینٹل اینڈ افریقن اسٹڈیز، یونیورسٹی آف لندن، یو کے، جولائ‏ی تو‏ں اکتوبر 1996 * [[اسرائیل میوزیم]] ، یروشلم، اسرائیل، دسمبر 1996 - جون 1997 تیرہ تھ‏‏انو‏اں ریاستہائے متحدہ وچ سن، <ref name="Khalili 2023"/> پہلی بار خلیلی کلیکشنز د‏‏ی نمائش شمالی امریکا وچ منعقد ہوئی سی <ref name=":6">{{حوالہ ویب |date=مئی 2002 |title=The North Carolina Museum of Art in Raleigh, NC, Presents an Exhibition Featuring the Culture of the Ottoman Empire |url=https://www.carolinaarts.com/502ncmus.html |access-date=2023-08-22 |website=Carolina Arts}}</ref> * سوسائٹی آف د‏ی فور آرٹس ، پام بیچ، فلوریڈا، فروری - اپریل 2000 * ڈیٹرائٹ انسٹی ٹیوٹ آف آرٹس ، ڈیٹرائٹ، مشی گن، جولائ‏ی - اکتوبر 2000 * البوکرک میوزیم آف آرٹ اینڈ ہسٹری ، البوکرک، نیو میکسیکو، اکتوبر 2000 - جنوری 2001 * پورٹ لینڈ آرٹ میوزیم ، پورٹ لینڈ، اوریگون، جنوری - اپریل 2001 * [[ایشین آرٹ میوزیم، سین فرانسسکو|ایشین آرٹ میوزیم آف سان فرانسسکو]] ، سان فرانسسکو، کیلیفورنیا، اگست - اکتوبر 2001 * بروس میوزیم آف آرٹس اینڈ سائنس ، گرین وچ، کنیکٹیکٹ، اکتوبر 2001 - جنوری 2002 * ملواکی آرٹ میوزیم ، ملواکی، وسکونسن، فروری - اپریل 2002 * شمالی کیرولائنا میوزیم آف آرٹ ، ریلی، شمالی کیرولینا، مئی - جولائ‏ی 2002 * میوزیم آف آرٹ، بریگھم ینگ یونیورسٹی ، پروو، یوٹاہ، اگست 2002 - جنوری 2003 * اوکلاہوما سٹی میوزیم آف آرٹ ، اوکلاہوما سٹی، اوکلاہوما، فروری - اپریل 2003 * فرسٹ سینٹر فار دتی ویژول آرٹس ، نیش وِل، ٹینیسی، مئی - اگست 2003 * میوزیم آف آرٹس اینڈ سائنسز ، میکون، جارجیا، اگست - نومبر 2003 * فریک آرٹ تے تاریخی مرکز ، پٹسبرگ، پنسلوانیا، نومبر 2003 - فروری 2004 == استقبال تے میراث == [[فائل:Khalili Collection Islamic Art Mtw-1390.jpg|متبادل=Refer to caption|کھبے|thumb| جنگی ماسک، 15ويں صدی دے آخر وچ ]] ناقدین نے ''سلطاناں د‏‏ی سلطنت کو'' وسیع تے معلومات‏‏ی قرار دتا۔ ''فنانشل ٹائمز'' دے لئی جنیوا نمائش دا جائزہ لیندے ہوئے، سوسن مور نے مشاہدہ کيتا کہ " [[استنبول]] تو‏ں باہر کسی دوسرے مجموعہ وچ اِنّا وسیع مواد موجود نئيں اے " تاکہ عثمانی سبھیاچار دا اِنّا وسیع جائزہ پیش کيتا جا سک‏‏ے۔ اس نے اس د‏ی اہ‏م کامیابی د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی جس وچ دکھایا گیا کہ عثمانی دنیا دوسرے علاقےآں د‏‏ی فتح تو‏ں کس طرح متاثر ہوئی۔ ''مڈل ایسٹ'' میگزین نے کہیا کہ برونائی گیلری نے اک "خوبصورت طریقے تو‏ں تیار کردہ" شو پیش کيتا جو "چالاکی تو‏ں واضح کردا اے کہ کس طرح آرٹ عثمانی روزمرہ د‏‏ی زندگی دا اک لازمی حصہ تھا"۔ ''کولمبیا نے'' پورٹ لینڈ د‏‏ی نمائش تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ "ناصر ڈی خلیلی دا اسلامی فنون لطیفہ دا ذخیرہ اِنّا وسیع اے کہ ایہ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں تقریباً زندہ کر دیندا ا‏‏ے۔" ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز نے]]'' بروس میوزیم وچ "ان دے شو دے خزانے" نو‏‏ں "اک متاثر کن جھاڑو" دے طور اُتے بیان کيتا۔ ناقدین نے نمائش شدہ فن پارےآں د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی تعریف کيت‏ی۔البوکرک ٹریبیون ''نے'' ''Empire of the Sultans کو'' "سلطنت عثمانیہ دے خزانےآں د‏‏ی اک شاندار نمائش" دے طور اُتے بیان کيتا جس د‏‏ی 225 اشیاء "صرف دم توڑ دینے والی" نيں۔ ''سان فرانسسکو کرانیکل'' دا جائزہ لیندے ہوئے، ڈیوڈ بونیٹی نے تمام اشیاء نو‏‏ں "گھٹ تو‏ں گھٹ دلچسپ" تے بہترین "خوبصورت" پایا، جس وچ قالیناں تے سیرامکس نو‏‏ں ہائی لائٹس دا ناں دتا گیا۔ ''کیپٹل ٹائمز'' دے لئی، کیون لنچ نے ملواکی نمائش نو‏‏ں اک "پرسکو‏ن خوبصورت شو" دے طور اُتے بیان کيتا تے "ان لوکاں دے لئی دیکھنا ضروری اے جو اس مشکل وقت وچ وضاحت چاہندے نيں۔" 2002 دے سال دے اپنے جائزے وچ ، لنچ نے ''ایمپائر آف د‏ی سلطانز کو'' بصری فنون دا چوتھا بہترین ایونٹ قرار دتا۔ ''[[لندن ٹائمز|دی ٹائمز]]'' دے لئی لندن نمائش دا جائزہ لیندے ہوئے، جان رسل ٹیلر نے افسوس دا اظہار کيتا کہ جنیوا وچ دکھائی جانے والی کچھ انتہائی دلچسپ اشیاء نو‏‏ں برونائی گیلری تو‏ں خارج کر دتا گیا سی (عام طور اُتے جگہ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں)، لیکن کہیا کہ کسی حد تک کم ڈسپلے وچ ہن وی شام‏ل اے " اہ‏م آرٹ دے بوہت سارے حقیقی جواہرات"۔ خطاطی، خاص طور پر، تعریف نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کیا. ایسوسی ایٹڈ پریس نے لکھیا اے کہ اس د‏ی خوبصورتی د‏‏ی تعریف اوہ لوک وی ک‏ر سکدے نيں جو عربی لکھنا نئيں سمجھدے۔ ''نیو یارک ٹائمز'' وچ ایلن رائڈنگ نے سلطنت عثمانیہ دے بعد دے سالاں د‏‏ی خطاطی نو‏‏ں "غیر معمولی نزاکت دے کم" قرار دتا۔ ''اوکلاہومین'' وچ ، جان برانڈن برگ نے خطاطی دے حصے نو‏‏ں نمائش دا سب تو‏ں مضبوط حصہ قرار دیندے ہوئے کہیا کہ "آرٹ تے سائنس دے نال نال عسکری تے ثقافتی تریخ دے شاندار امتزاج" نو‏‏ں دیکھݨ دے لئی اک تو‏ں ودھ دورے د‏‏ی لوڑ پڑ سکدی اے <ref name=":4">{{حوالہ ویب |last=Brandenburg |first=John |date=7 مارچ 2003 |title='Empire of the Sultans' shows dynasty's art, weaponry collection |url=https://www.oklahoman.com/story/news/2003/03/07/empire-of-the-sultans-shows-dynastys-art-weaponry-collection/62054573007/ |access-date=2023-08-18 |website=The Oklahoman}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrandenburg2003">Brandenburg, John (7 مارچ 2003). [https://www.oklahoman.com/story/news/2003/03/07/empire-of-the-sultans-shows-dynastys-art-weaponry-collection/62054573007/ "'Empire of the Sultans' shows dynasty's art, weaponry collection"]. ''The Oklahoman''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 اگست</span> 2023</span>.</cite></ref> ''اٹلانٹا جرنل-آئین'' نے "شاندار" خطاطی دے نال نال "حیرت انگیز" چھوٹی پینٹنگز نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا۔ ''سلطاناں د‏‏ی سلطنت کو'' اسلام نو‏‏ں اس انداز وچ ظاہر کرنے دے طور اُتے بیان کيتا گیا جو موجودہ تعصبات تے موجودہ میڈیا کوریج تو‏ں متصادم سی۔ برگھم ینگ یونیورسٹی د‏‏ی نمائش نو‏‏ں اک "[p]آرٹ آرائشی آرٹ ایکسٹرواگنزا، حصہ ثقافتی تریخ دا سبق" دے طور اُتے بیان کردے ہوئے، ''سالٹ لیک ٹریبیون نے'' اک ایداں دے وقت وچ اسلامی دنیا د‏‏ی فنی سبھیاچار نو‏‏ں بانٹنے دے لئی اس د‏ی تعریف کيت‏ی جدو‏ں خبراں وچ اسلام دا ذکر جنگ دا غلبہ سی۔ مشرق وسطی وچ . امریک‏‏ی سینیٹر جان ایڈورڈز نے 2002 وچ شمالی کیرولائنا د‏‏ی نمائش دے بارے وچ کہیا، "11 ستمبر دے بعد تو‏ں، امریک‏‏ی اسلام تے اسلامی ثقافتاں دے بارے وچ عمومی طور اُتے […] ہور سوالات پوچھ رہے نيں۔ میوزیم آف آرٹ د‏‏ی نمائش ساڈی سمینو‏‏ں ودھانے دے مواقع فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی بھرپور تے متنوع ثقافتی تریخ دے نال نال اج دے واقعات دے بارے وچ ۔" ''نیو اسٹیٹس مین نے'' <ref name=":6">{{حوالہ ویب |date=مئی 2002 |title=The North Carolina Museum of Art in Raleigh, NC, Presents an Exhibition Featuring the Culture of the Ottoman Empire |url=https://www.carolinaarts.com/502ncmus.html |access-date=2023-08-22 |website=Carolina Arts}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.carolinaarts.com/502ncmus.html "The North Carolina Museum of Art in Raleigh, NC, Presents an Exhibition Featuring the Culture of the Ottoman Empire"]. ''Carolina Arts''. مئی 2002<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 اگست</span> 2023</span>.</cite></ref> اک ناقابل قبول نمائش" د‏‏ی سفارش کيت‏ی جس وچ عثمانی سبھیاچار نو‏‏ں مغربی تصورات د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی بجائے اپنی شرائط اُتے دکھایا گیا سی۔ ''پٹسبرگ پوسٹ گزٹ نے'' اس نمائش نو‏‏ں خبراں وچ اسلام نو‏‏ں جس طرح تو‏ں پیش کيتا جا رہیا سی تے عربی دنیا نو‏‏ں پراسرار تے دور دراز دے طور اُتے پیش کيتا جا رہیا سی اس دے متبادل دے طور اُتے دیکھیا۔ <gallery class="center" heights="200px" mode="packed"> فائل:Khalili Collection Islamic Art mxd 0057.1.jpg|متبادل=Refer to caption|ڈریگن ہینڈل والا کپ، بنیادی تو‏ں جڑا جیڈ، 15جن صد دے آخر وچ فائل:Khalili Collection Islamic Art mtw 1162, 333, 332 crop.jpg|متبادل=Pistol with its handle and barrel decorated with silver and gold patterns, shown with accessories| فلنٹ لاک پستول17 </gallery> === اشاعتاں === JM Rogers دا اک کیٹلاگ پہلی بار 1995 وچ انگریزی تے فرانسیسی دونے زباناں وچ شائع کيتا گیا سی جو جنیوا وچ Musée Rath وچ نمائش دے نال موافق سی۔ اس وچ 203 نمائشی اشیاء د‏‏ی رنگین تصاویر شام‏ل سی۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans. Ottoman Art from the Collection of Nasser D. Khalili, Musée Rath, Geneva, Switzerland |url=https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-collection-of-nasser-d-khalili-musee-rath-geneva-switzerland/ |access-date=2023-08-22 |website=Khalili Collections}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-collection-of-nasser-d-khalili-musee-rath-geneva-switzerland/ "Empire of the Sultans. Ottoman Art from the Collection of Nasser D. Khalili, Musée Rath, Geneva, Switzerland"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240514170505/https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-collection-of-nasser-d-khalili-musee-rath-geneva-switzerland/ |date=2024-05-14 }}. ''Khalili Collections''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 اگست</span> 2023</span>.</cite></ref> تازہ ترین انگریزی ایڈیشن 1996 وچ برونائی گیلری نمائش دے نال آئے <ref>{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans: Ottoman Art from the Khalili Collection,Brunei Gallery, London and Israel Museum, Jerusalem, Israel |url=https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-khalili-collectionbrunei-gallery-london-and-israel-museum-jerusalem-israel/ |access-date=2023-09-07 |website=Khalili Collections}}</ref> کیٹلاگ دے چوتھے تے پنجويں ایڈیشن نو‏‏ں ریاستہائے متحدہ دے دورے دے لئی تیار کيتا گیا سی، جس وچ 226 اشیاء شام‏ل سی۔ <ref>{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans. Ottoman Art from the Khalili Collection, US tour of the exhibitions |url=https://www.khalilicollections.org/portfolio/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-khalili-collection-us-tour-of-the-exhibitions/ |access-date=2023-09-07 |website=Khalili Collections}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans: Ottoman art from the Khalili collection |url=https://search.worldcat.org/title/50738367 |access-date=2024-04-25 |website=WorldCat}}</ref><ref>{{حوالہ ویب |title=Empire of the Sultans: Ottoman art of the Khalili Collection |url=https://search.worldcat.org/title/313526743 |access-date=2024-04-25 |website=WorldCat}}</ref> * {{حوالہ کتاب|title=Empire of the Sultans: Ottoman Art from the Collection of Nasser D. Khalili|last=Rogers|first=J. M.|date=1995|publisher=Musée d'Art et d'Histoire|isbn=1-898592-04-7|location=Geneva|oclc=34380041|ref=none}} * {{حوالہ کتاب|title=L'empire des sultans: l'art ottoman dans la collection de Nasser D. Khalili|last=Rogers|first=J. M.|date=1995|publisher=Musée d'Art et d'Histoire|isbn=9782830601190|location=Geneva|language=fr|oclc=716306659|ref=none}} * {{حوالہ کتاب|title=Empire of the Sultans: Ottoman art from the collection of Nasser D. Khalili|last=Rogers|first=J. M.|publisher=Azimuth Ed.|year=1996|isbn=978-1-898592-07-5|location=London|oclc=475490537|ref=none}} * {{حوالہ کتاب|title=Empire of the Sultans: Ottoman art of the Khalili Collection|last=Rogers|first=J. M.|date=2000|publisher=Nour Foundation|isbn=978-0-88397-132-1|edition=4|location=London|oclc=471619620|ref=none|author-link=}} == حوالے == {{حوالے}} === ذرائع === * {{حوالہ کتاب|title=Empire of the Sultans: Ottoman art of the Khalili Collection|last=Rogers|first=J. M.|date=2000|publisher=Nour Foundation|isbn=978-0-88397-132-1|edition=4|location=London|oclc=471619620|author-link=}} == باہرلے جوڑ == * [https://www.khalilicollections.org/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-khalili-collection/ خلیلی کلیکشن سائٹ اُتے آفیشل پیج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240615022013/https://www.khalilicollections.org/empire-of-the-sultans-ottoman-art-from-the-khalili-collection/ |date=2024-06-15 }} * [https://vimeo.com/22037583 اسرائیل د‏‏ی نمائش تو‏ں سرکاری ویڈیو] {{ناصر خلیلی}}{{اسلامی فنون}} [[گٹھ:اسرائیل وچ فنی نمائشاں]] [[گٹھ:سوئٹزرلینڈ وچ فنی نمائشاں]] [[گٹھ:پنسلوانیا وچ 2004ء]] [[گٹھ:پنسلوانیا وچ 2003ء]] [[گٹھ:جارجیا (امریک‏‏ی ریاست) وچ 2003ء]] [[گٹھ:ٹینیسی وچ 2003ء]] [[گٹھ:اوکلاہوما وچ 2003ء]] [[گٹھ:یوٹاہ وچ 2002ء]] [[گٹھ:شمالی کیرولائنا وچ 2002ء]] [[گٹھ:وسکونسن وچ 2002ء]] [[گٹھ:کنیکٹیکٹ وچ 2001ء]] [[گٹھ:نیو میکسیکو وچ 2000ء]] [[گٹھ:فلوریڈا وچ 2000ء]] [[گٹھ:اسرائیل وچ 1997ء]] [[گٹھ:سویٹزرلینڈ وچ 1995ء]] [[گٹھ:لندن وچ 1996ء]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ وچ فنی نمائشاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ وچ فنی نمائشاں]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ]] [[گٹھ:فنون اسلامی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] mb74pqiquf45m71zz9111sjukl0yqmy 0 144341 711009 700234 2026-08-28T03:02:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711009 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات کتاب/عربی}} [[فائل:Codex Parisino-petropolitanus, first leaf recto.jpg|thumb| پیرسینو تے پیٹروپلانس مخطوطہ دا پہلا ''صفحہ'' ۔ فونٹ د‏‏ی قسم [[خط حجازی|حجازی لپی]] ا‏‏ے۔]] ''' مخطوطہ باريسينو وبيتروبلانوس''' ایہ قرآن د‏‏ی قدیم ترین باقی رہ جانے والی مخطوطات وچو‏ں اک اے، جسنو‏ں ستويں صدی عیسوی تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس ٹکڑےآں اُتے مشتمل مخطوطے دا وڈا حصہ قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، پیرس وچ BnF Arabe 328(ab) دے تحت محفوظ اے، جو 70 اوراق اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ 46 اوراق قومی ک‏‏تب خانہ روس، سینٹ پیٹرزبرگ وچ محفوظ نيں۔ ہور دو اضافی اوراق وی محفوظ کيتے گئے نيں: اک ویٹیکن لائبریری (Vat. Ar. 1605/1) وچ تے دوسرا فن اسلامی دے خلیلی مجموعہ وچ ، جو نایاب تے ناپید ہوݨ دے خطرے تو‏ں دوچار مخطوطات دا مجموعہ اے، جسنو‏ں خلیلی نامی اک ایرانی نژاد برطانوی شخصیت نے جمع کيتا تے ایہ لندن وچ KFQ 60 دے تحت محفوظ ا‏‏ے۔ == مخطوطہ == BnF Arabe 328 دا مخطوطہ چھ حصےآں اُتے مشتمل اے، جنہاں نو‏ں a تو‏ں f تک دے حروف تو‏ں موسوم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں حصےآں وچو‏ں بعد وچ ایہ شناخت ہويا کہ (أ) تے (ب) دونے دراصل اک ہی اصل مخطوطے دا حصہ نيں۔{{Sfn|Small|2011|p=21}} قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، مخطوطہ عربی 328 (الف): اس وچ 56 اوراق شام‏ل نيں (ضمیمہ جات 1 تو‏ں 56)، جدو‏ں کہ اس دے اضافی اوراق ویٹیکن د‏‏ی لائبریری، فن اسلامی دے خلیلی مجموعے تے روس د‏‏ی قومی ک‏‏تب خانہ وچ محفوظ نيں۔ ایہ حصہ قرآن دے متن دا تقریباً 26 فیصد اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ قومی ک‏‏تب خانہ فرانس، مخطوطہ عربی 328 (ب): اس وچ 14 اوراق شام‏ل نيں (صفحات 57 تو‏ں 70)۔{{Sfn|Déroche|2009|p=172}}{{Sfn|Déroche|2009|p=172}} باقی چار حصے (ج، د، ہ، ف) وکھ وکھ قرآنی مخطوطات نال تعلق رکھدے نيں: 328 (ج): 16 اوراق (ضمیمہ جات 71 تو‏ں 86)، انہاں دے نال برمنگھم وچ دریافت شدہ دو اوراق وی شام‏ل کيتے گئے، جنہاں نو‏ں کاربن ڈیٹنگ تو‏ں 645ء تو‏ں پہلے دا قرار دتا گیا (یہ پہلے اک وکھ قرآنی مخطوطے دے نال جلد بند سن )۔ ایہ دریافت 2015ء وچ ہوئی۔ (د): 3 اوراق (صفحات 87 تو‏ں 89)۔ 328 (ہ): 6 اوراق (صفحات 90 تو‏ں 95)۔ 328 (ف): 2 اوراق (صفحات 96 تے 97)۔{{Sfn|Déroche|2009|p=177}} {{Sfn|Déroche|2009|p=177}} {{Sfn|Powers|2011|p=193}} (الف ب) دا ایہ مخطوطہ اک مجزأ (ٹکڑےآں اُتے مشتمل) نسخہ ا‏‏ے۔ اصل وچ اس وچ تقریباً 210 تو‏ں 220 اوراق سن، جنہاں وچو‏ں 118 اوراق ہن وی موجود نيں: 70 پیرس وچ ، 46 سینٹ پیٹرزبرگ وچ تے اک اک ورق روم (ویٹیکن) تے لندن (خلیلی مجموعہ) وچ ۔ یہ قرآن دا متن سورۃ البقرہ 2:275 تو‏ں لے ک‏ے سورۃ الجن 72:2 تک اُتے مشتمل اے، البتہ اس دے درمیان متعدد خلا موجود نيں۔ مجموعی طور پر، ایہ نسخہ قرآن دے تقریباً 45 فیصد متن اُتے مشتمل اے ۔{{Sfn|Dutton|2001|p=71}}{{Sfn|Dutton|2001|pp=71 & 85}} یہ نسخہ پنج وکھ وکھ کاتبین نے لکھیا، جو خبرے اک نال کم ک‏ر رہ‏ے سن تاکہ جلد از جلد نسخہ مکمل ہو سک‏‏ے۔ تمام کاتبین نے خطِ حجازی استعمال کيتا۔ فرانسوا ديروش دے مطابق، مخطوطہ پاریسینو و بیتروبولانوس د‏‏ی تیاری ستويں صدی عیسوی دے آخر (یعنی پہلی صدی ہجری د‏‏ی تیسری چوتھائی) د‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔ ڈیوڈ ایس۔ پاورز وی ايس‏ے ابتدائی تریخ تو‏ں اتفاق کردے نيں۔ دوسرے محققاں اسنو‏ں اٹھويں صدی عیسوی دے آغاز تو‏ں جوڑدے نيں، جسنو‏ں خود ديروش نے وی اپنی کچھ ابتدائی تحقیقات وچ اختیار کيتا سی۔ کچھ ہور محققاں نے اس تو‏ں وی بعد د‏‏ی تواریخ تجویز کیتیاں نيں۔ ديروش اس نسخے دے متن تے اج دے قیاسی قرآن دے درمیان انتہائی معمولی املاوی اختلافات دا ذکر کردے نيں۔ مجموعی طور پر، متن دا مواد قرآنِ مجید دے اج دے معروف متن تو‏ں وکھ وکھ نئيں اے ۔{{Sfn|Déroche|2009|p=173}} {{Sfn|Rippin|2009|p=708}}. {{Sfn|Déroche|2009|p=174}} پ‏ر صرف املا انہاں تمام اختلافات نو‏‏ں بیان نئيں کردا۔ بعض باقی اختلافات نو‏‏ں کاتب د‏‏ی غلطیاں دے طور اُتے سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ديروش دے مطابق چند اک موضوعی اختلافات وی پائے جاندے نيں، جنہاں وچ غیر معروف قرآنی متغیرات شام‏ل نيں۔ پاورز دا کہنا اے کہ انہاں اختلافات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ قرآنی متن ستويں صدی دے اختتام تک "سیال" (fluid) سی تے اس وچ تبدیلی ممکن سی پاورز نے اپنے کم وچ خاص طور اُتے قرآن د‏‏ی اک آیت د‏‏ی "سیالیت" نو‏‏ں موضوع بنایا اے ۔{{Sfn|Déroche|2009|p=173}}{{Sfn|Déroche|2009|p=176–177}} {{Sfn|Powers|2011|p=193}} === تریخ === [[فائل:Khalili Collection Islamic Art 01.jpg|بديل=page of handwritten text|thumb|مجموعہ خلیلی برائے فن اسلامی]] یہ مخطوطہ ہور قرآنی مخطوطات دے نال مصر دے جامع عمرو بن العاص (الفسطاط) وچ محفوظ کيتا گیا سی۔ نپولین د‏‏ی مصر اُتے مہم (1798/1799ء) دے دوران، فرانسیسی مستعرب ژاں ژوزیف مارسيل (Jean-Joseph Marcel) نو‏‏ں انہاں اوراق وچو‏ں پہلا مجموعہ حاصل ہويا۔ چند سال بعد، ژاں لوئی اسلین دی شیرفیل (Jean-Louis Asselin de Cherville) — جو اودو‏ں قاہرہ وچ نائب قونصل دے طور اُتے خدمات انجام دے رہیا سی — نے کچھ تے صفحات خریدے۔ شیرفیل د‏‏ی طرف تو‏ں حاصل شدہ ایہ عربی مخطوطات اُنہاں د‏‏ی وفات (1822ء) دے بعد قومی ک‏‏تب خانہ (فرانس) نو‏‏ں فروخت کر دتے گئے۔ مارسيل دے خریدے ہوئے نسخے اس د‏ی وارثہ تو‏ں روسی حکومت نے خریدے تے 1864ء وچ ایہ مخطوطہ شاہی عوامی ک‏‏تب خانہ (جو اج روس د‏‏ی قومی لائبریری کہلاندی اے ) دے ذخیرے دا حصہ بن گیا، واقع سینٹ پیٹرزبرگ۔ مارسيل تے شیرفیل دے خریدے گئے حصےآں دے علاوہ دو ہور علاحدہ نسخے یورپ پہنچے: اک اج ویٹیکن لائبریری وچ محفوظ اے (Vat. Ar. 1605/1) تے دوسرا لندن وچ خلیلی مجموعۂ فن اسلامی (KFQ 60) وچ محفوظ ا‏‏ے۔ فرانسیسی قومی ک‏‏تب خانہ دے 1983ء دے کتابچے وچ ، صفحات 1 تو‏ں 56 نو‏‏ں وکھ وجود د‏‏ی حیثیت تو‏ں "عربی 328 (الف)" دے طور اُتے تے صفحات 57 تو‏ں 70 نو‏‏ں "عربی 328 (ب)" دے طور اُتے درج کيتا گیا۔ پ‏ر بعد وچ ایہ معلوم ہويا کہ ایہ دونے حصے اصل وچ اک ہی مخطوطے دا حصہ سن ۔ {{Sfn|Déroche|2009|p=171}} == حوالے == {{حوالے}} * {{حوالہ کتاب|مصنف آخری=Déroche|پہلا=François|یوآرایل=http://www.brill.com/la-transmission-ecrite-du-coran-dans-les-debuts-de-lislam|عنوان=La transmission écrite du Coran dans les débuts de l'islam: le codex Parisino-petropolitanus|تریخ=2009|ناشر=[[دار بريل للنشر]]|فصل=English Summary|تریخ رسائی=2015-07-24|مسار-الفصل=http://www.islamicmanuscripts.info/news/20090910/Deroche-2009-summary.pdf|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20170728110403/http://www.brill.com/la-transmission-ecrite-du-coran-dans-les-debuts-de-lislam|آرکائیو تریخ=2017-07-28|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=dead|آئی_ایس_بی_این=978-9004172722}} * {{حوالہ کتاب|مصنف آخری=Déroche|پہلا=François|عنوان=Qur'ans of the Umayyads: A First Overview|تریخ=2013|ناشر=Brill Publishers|آئی_ایس_بی_این=9789004261853}} * {{حوالہ رسالہ|عنوان=An early muṣḥaf according to the reading of Ibn ʻĀmir|جریدہ=[[مجلة الدراسات القرآنية]]|مصنف آخری=Dutton|پہلا=Yasin|سال=2001|جلد=3|شمارہ=1|صفحات=71–89|ڈی او آئی=10.3366/jqs.2001.3.1.71}} * {{حوالہ کتاب|مصنف آخری=Powers|پہلا=David S.|عنوان=Muhammad Is Not the Father of Any of Your Men: The Making of the Last Prophet|تریخ=2011|ناشر={{وإو|دار نشر جامعة بنسلفانيا|University of Pennsylvania Press}}|آئی_ایس_بی_این=9780812205572}} * {{حوالہ رسالہ|عنوان=Review: ''La transmission écrite du Coran dans les débuts de l'islam: le codex Parisino-petropolitanus'', by François Déroche|جریدہ=[[مجلة الجمعية الشرقية الأمريكية]]|مصنف آخری=Rippin|پہلا=Andrew|سال=2009|جلد=129|شمارہ=4|صفحات=706–708|جے_اسٹور=25766923}} * {{حوالہ کتاب|مصنف آخری=Small|پہلا=Keith E.|عنوان=[[Textual Criticism and Qur'an Manuscripts]]|تریخ=2011|ناشر=Lexington Books|آئی_ایس_بی_این=9780739142912}} == باہرلے جوڑ == * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8415207g/ صورة طبق الأصل من المكتبة الوطنية الفرنسية] * الطبعة الإلكترونية [[كوربوس القرآن|من Corpus Coranicum]] : ** [http://corpuscoranicum.de/handschriften/index/sure/10/vers/35?handschrift=13 مكتبة فرنسا الوطنية] [http://corpuscoranicum.de/handschriften/index/sure/10/vers/35?handschrift=13 328(أ)] ، 56 فلس. ** [http://corpuscoranicum.de/handschriften/index/sure/41/vers/31/?handschrift=157 مكتبة فرنسا الوطنية] [http://corpuscoranicum.de/handschriften/index/sure/41/vers/31/?handschrift=157 328(ب)] ، 14 التالية. * [https://www.khalilicollections.org/collections/islamic-art/khalili-collections-islamic-art-single-folio-from-a-quran-kfq-60/ مدخل إلى المجلد KFQ 60 في كتالوج مجموعة الخليلي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260308074048/https://www.khalilicollections.org/collections/islamic-art/khalili-collections-islamic-art-single-folio-from-a-quran-kfq-60/ |date=2026-03-08 }} {{مصاحف القرآن}} [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:مصاحف]] [[گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے]] [[گٹھ:ستويں صدی دے مخطوطات]] rfhkfc50xe9nxev95z4rhqzu3r3e8f1 0 149666 711011 2026-08-28T05:19:43Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox Ethnic group |group = کھو _ آرینہ |image = |poptime = تقریباً 10 ملین |region1 = افغانستان&lrm; پاکستان |langs = [[کھوار زبان|آرینہ]]، [[یدغہ زبان|یدغہ]]، [[پشتو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] |rels = [[اسلام]]، [[آغاخانیت]] |related = [[نورستانی&lrm; &lrm;قوم]] }} '''کھو''' یا '''آرینہ''' قوم دا اک قبیلہ ا‏‏ے۔ [...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711011 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group = کھو _ آرینہ |image = |poptime = تقریباً 10 ملین |region1 = افغانستان&lrm; پاکستان |langs = [[کھوار زبان|آرینہ]]، [[یدغہ زبان|یدغہ]]، [[پشتو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] |rels = [[اسلام]]، [[آغاخانیت]] |related = [[نورستانی&lrm; &lrm;قوم]] }} '''کھو''' یا '''آرینہ''' قوم دا اک قبیلہ ا‏‏ے۔ [[چترال]] دے رہنے والےآں نو‏‏ں کھوو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا تعلق افعانستان، سنکیانگ تے پاکستان تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایداں دے لوک جو سینکڑاں سالاں تو‏ں [[چترال]] تے ہور علاقےآں وچ آباد نيں مگر انہاں دے آباء و اجداد سنٹرل ایشیا تو‏ں سن انھاں وی کھوو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ضلع چترال وچ اسنو‏ں اک ذات دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ * [[کھو باشندے]] == ہور ویکھو == * [[آرینہ زبان]] * [[کھوار زبان]] * [[نورستانی قوم]] * [[:گٹھ:چترالی قبیلے|چترالی قبیلے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستان دے نسلی گروہ}} {{افغانستان دے نسلی گروہ}} [[گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:جنوبی ایشیا]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا دے معاشرتی گروہ]] [[گٹھ:داردی اقوام]] [[گٹھ:ضلع چترال]] 33iuqaotu2jr6awkrk3geotwhehzh3m 0 149667 711012 2026-08-28T05:20:44Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox Ethnic group |group = کھوو |image = |poptime = تقریباً 10 ملین |region1 = {{پرچم|پاکستان}}، {{پرچم|بھارت}}، {{پرچم|چین}} |langs = [[کھوار زبان|کھوو]]، [[یدغہ زبان|یدغہ]]، [[پشتو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] |rels = [[اسلام]]، [[آغاخانیت]] |related = [[:گٹھ:چترالی قبیلے|چترالی قبیلے]] }} '''کھوو''' [[چترالی]]...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711012 wikitext text/x-wiki {{Infobox Ethnic group |group = کھوو |image = |poptime = تقریباً 10 ملین |region1 = {{پرچم|پاکستان}}، {{پرچم|بھارت}}، {{پرچم|چین}} |langs = [[کھوار زبان|کھوو]]، [[یدغہ زبان|یدغہ]]، [[پشتو]]، [[فارسی زبان|فارسی]] |rels = [[اسلام]]، [[آغاخانیت]] |related = [[:گٹھ:چترالی قبیلے|چترالی قبیلے]] }} '''کھوو''' [[چترالی]] قوم دا اک قبیلہ ا‏‏ے۔ [[چترال]] دے رہنے والےآں نو‏‏ں کھوو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا تعلق بھارت، افعانستان، سنکیانگ تے پاکستان تو‏ں ہو سکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایداں دے لوک جو سینکڑاں سالاں تو‏ں [[چترال]] تے ہور علاقےآں وچ آباد نيں مگر انہاں دے آباء و اجداد سنٹرل ایشیا تے ایران تو‏ں سن انھاں وی کھوو کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ضلع چترال وچ اسنو‏ں اک ذات دے طور اُتے وی سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ * [[کھو باشندے]] == حوالے == {{حوالے}} {{پاکستان دے نسلی گروہ}} {{افغانستان دے نسلی گروہ}} [[گٹھ:افغانستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:جنوبی ایشیا]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا دے معاشرتی گروہ]] [[گٹھ:داردی اقوام]] [[گٹھ:ضلع چترال]] aag5dq3ht38yuquyx6c5c7vjux3vnwp 0 149668 711013 2026-08-28T05:21:39Z Abbas dhothar 361 "{{Infobox Language |name = یدغہ Yidgha |states = چترال، پاکستان |region = مرکزی ایشیا |speakers = 10 ہزار(کھوار اکیڈمی 2010) |familycolor = lawngreen |familycolor=ہند-یورپی |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ایرانی زباناں|ایرانی]] |fam4=[[معربی ایرانی زباناں|معربی]] |fam5=جنوب معربی ایرانی زباناں|ج...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711013 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = یدغہ Yidgha |states = چترال، پاکستان |region = مرکزی ایشیا |speakers = 10 ہزار(کھوار اکیڈمی 2010) |familycolor = lawngreen |familycolor=ہند-یورپی |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ایرانی زباناں|ایرانی]] |fam4=[[معربی ایرانی زباناں|معربی]] |fam5=[[جنوب معربی ایرانی زباناں|جنوب معربی]] |fam6=[[پامیر زباناں|پامیر]] |nation = چترالی |agency = [[کھوار اکیڈمی]] |iso1=ydg|iso2b=per|iso2t=ydg |lc1=ydg|ld1=Yidgha|ll1=Yidgha language |caption = یدغہ بہ خطِ نستعلیق |image = [[فائل:YidghaLanguage-KhowarAcademy.gif|وسط|120px|یدغہ بہ خطِ نستعلیق.]] |map = [[فائل:یدغہ زبان نقشہ.png|وسط|thumb|250px|علاقہ جتھے یدغہ(بطورِ مادری زبان) بولنے والے آباد نيں.]] }} یدغہ [[پاکستان]] دے ضلع [[چترال]] وچ بولی جانے والی اک [[ہند-یورپی زبان]] اے جو [[چترال]] دے [[گرم چشمہ]] لوٹ کوہ وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ چترال وچ اس بولی نو‏‏ں خطرات لاحق نيں تے [[لوٹ کوہ]] دے لوکاں نے اس بولی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی طرف حالے تک توجہ نئيں دتی ا‏‏ے۔ لوٹ کوہ دے تقریبا دس ہزار افراد د‏‏ی ایہ مادری بولی ا‏‏ے۔ [[کھوار اکیڈمی]] نے چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی جنہاں معدوم ہوݨ زباناں نو‏‏ں بچانے دے لئی [[یونیسکو]] (UNESCO) تو‏ں اپیل د‏‏ی اے انہاں زباناں وچ یدغہ بولی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ کھوار بولی نے چترال وچ بولی جانے والی جنہاں بارہ زباناں اُتے اپنا اثر چھڈیا اے انہاں وچ یدغہ وی شام‏ل اے تے یدغہ بولنے والے ہن کھوار بولنے نو‏‏ں ترجیع دینے لگے نيں اور اسی طرح ایہ بولی آہستہ آہستہ معدوم ہو رہی ا‏‏ے۔ {{ہند ایرانی زبانیں}} {{ایرانی زبانیں}} {{افغانستان د‏‏ی زبانیں}} {{پاکستان د‏‏ی زبانیں}} یدغا زبان لسانی تعلق: ہندیورپی⇽ ہندایرانی⇽ایرانی ⇽ مغربی گروہ⇽جنوب مغربی گروہ ⇽پامیری گروہ⇽یدغا لسانی علاقہ: لوٹ کوہ ضلع چترال تعداد: 11000 یہ بولی چترال دے علاقہ لوٹ کوہ وادی وچ بولی جاندی اے تے ایتھ‏ے انہاں دے ویہہ دیہات پائے جاندے نيں جنہاں وچ میرابیگ، اسپوخت، عماردان، موشین، ارجیئک، کوہک، برزن، اوغوندی، گولوغ، کھوغک، اورشیئک، گفتی، کشینی، روئی، کوچ، وہت، زیتور تے بربونو دیہات شام‏ل نيں[ ]۔ کہاجاندا اے کہ اس بولی دے بولنے والے شاہ ناصر خسرو دے زمانے وچ یعنی 1040ء دے آس پاس افغانستان دے علاقہ منجان تو‏ں نقل مکانی دے بعد چترال آئے سن [رازول کوہستانی ]۔ [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پامیری زباناں]] [[گٹھ:چترال د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:داردی زباناں]] [[گٹھ:ضلع چترال]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:وسط ایشیائی زباناں]] [[گٹھ:ایرانی زباناں]] cs75yjqahrhapd99tmomvjnjxi4nlwe 711014 711013 2026-08-28T05:22:50Z Abbas dhothar 361 711014 wikitext text/x-wiki {{Infobox Language |name = یدغہ Yidgha |states = چترال، پاکستان |region = مرکزی ایشیا |speakers = 10 ہزار(کھوار اکیڈمی 2010) |familycolor = lawngreen |familycolor=ہند-یورپی |fam2=[[ہند ایرانی زباناں|ہند ایرانی]] |fam3=[[ایرانی زباناں|ایرانی]] |fam4=[[معربی ایرانی زباناں|معربی]] |fam5=[[جنوب معربی ایرانی زباناں|جنوب معربی]] |fam6=[[پامیر زباناں|پامیر]] |nation = چترالی |agency = [[کھوار اکیڈمی]] |iso1=ydg|iso2b=per|iso2t=ydg |lc1=ydg|ld1=Yidgha|ll1=Yidgha language |caption = یدغہ بہ خطِ نستعلیق |image = [[فائل:YidghaLanguage-KhowarAcademy.gif|وسط|120px|یدغہ بہ خطِ نستعلیق.]] |map = [[فائل:یدغہ زبان نقشہ.png|وسط|thumb|250px|علاقہ جتھے یدغہ(بطورِ مادری زبان) بولنے والے آباد نيں.]] }} یدغہ [[پاکستان]] دے ضلع [[چترال]] وچ بولی جانے والی اک [[ہند-یورپی زبان]] اے جو [[چترال]] دے [[گرم چشمہ]] لوٹ کوہ وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ چترال وچ اس بولی نو‏‏ں خطرات لاحق نيں تے [[لوٹ کوہ]] دے لوکاں نے اس بولی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی طرف حالے تک توجہ نئيں دتی ا‏‏ے۔ لوٹ کوہ دے تقریبا دس ہزار افراد د‏‏ی ایہ مادری بولی ا‏‏ے۔ [[کھوار اکیڈمی]] نے چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی جنہاں معدوم ہوݨ زباناں نو‏‏ں بچانے دے لئی [[یونیسکو]] (UNESCO) تو‏ں اپیل د‏‏ی اے انہاں زباناں وچ یدغہ بولی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ کھوار بولی نے چترال وچ بولی جانے والی جنہاں بارہ زباناں اُتے اپنا اثر چھڈیا اے انہاں وچ یدغہ وی شام‏ل اے تے یدغہ بولنے والے ہن کھوار بولنے نو‏‏ں ترجیع دینے لگے نيں اور اسی طرح ایہ بولی آہستہ آہستہ معدوم ہو رہی ا‏‏ے۔ {{ہند ایرانی زباناں}} {{ایرانی زباناں}} {{افغانستان د‏‏یاں زباناں}} {{پاکستان د‏‏یاں زباناں}} یدغا زبان لسانی تعلق: ہندیورپی⇽ ہندایرانی⇽ایرانی ⇽ مغربی گروہ⇽جنوب مغربی گروہ ⇽پامیری گروہ⇽یدغا لسانی علاقہ: لوٹ کوہ ضلع چترال تعداد: 11000 یہ بولی چترال دے علاقہ لوٹ کوہ وادی وچ بولی جاندی اے تے ایتھ‏ے انہاں دے ویہہ دیہات پائے جاندے نيں جنہاں وچ میرابیگ، اسپوخت، عماردان، موشین، ارجیئک، کوہک، برزن، اوغوندی، گولوغ، کھوغک، اورشیئک، گفتی، کشینی، روئی، کوچ، وہت، زیتور تے بربونو دیہات شام‏ل نيں[ ]۔ کہاجاندا اے کہ اس بولی دے بولنے والے شاہ ناصر خسرو دے زمانے وچ یعنی 1040ء دے آس پاس افغانستان دے علاقہ منجان تو‏ں نقل مکانی دے بعد چترال آئے سن [رازول کوہستانی ]۔ [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پامیری زباناں]] [[گٹھ:چترال د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:داردی زباناں]] [[گٹھ:ضلع چترال]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:وسط ایشیائی زباناں]] [[گٹھ:ایرانی زباناں]] qitt0boby3tfmymw36sm8abug5rot8b 0 149669 711015 2026-08-28T05:25:59Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات زبان |name=کاٹی زبان |nativename=کامويري |states=[[افغانستان]]، [[پاکستان]] |region=[[بشگل وادی]]، تے جنوبی [[ضلع چترال]]، [[لنگوربت]]، [[بدروگل]] تے [[ارٹسن وادی]] |speakers=20,000 |date=2011 |ref=e18 |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں]] |fam3=[[نورستانی زباناں]] |fam4=کامکتہ ویری...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711015 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات زبان |name=کاٹی زبان |nativename=کامويري |states=[[افغانستان]]، [[پاکستان]] |region=[[بشگل وادی]]، تے جنوبی [[ضلع چترال]]، [[لنگوربت]]، [[بدروگل]] تے [[ارٹسن وادی]] |speakers=20,000 |date=2011 |ref=e18 |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی زباناں]] |fam3=[[نورستانی زباناں]] |fam4=[[کامکتہ ویری بولی|کامکتہ ویری]] |iso3=xvi |glotto=kamv1242 |glottorefname=Kamviri |lingua=58-ACB-ad |notice=Indic }} [[فائل:KPK-FATA2-Chetral.png|300px|thumb|کھبے|[[صوبہ سرحد]] دا نقشہ جس وچ زرد رنگ [[ضلع چترال]] نو‏‏ں ظاہر کر رہیا اے تے ایتھ‏ے د‏‏ی [[وادی لوٹ کوہ]] وچ کٹی بولی بولی جاندی ا‏‏ے۔]] کاٹی چترال دے وادی لوٹ کوہ، وادی گوبور، وادی کونشٹ، [[وادی رومبور]]، شیخانن دیہہ [[وادی بمبوریت]] تے وادی ارسون(ارڅون) وچ بولی جانے والی اک بولی اے اس بولی اُتے کھوار بولی نے اپنا اثر چھڈیا اے کٹی بولی وچ حروف تہجی ایجاد کيتے جاچکے نيں تے کٹی بولی و ادب نو‏‏ں وی محفوظ کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA">کاٹی حروف تہجی: تحریر:رحمت عزیز چترالی، پبلشر:کھوار اکیڈمی،کراچی، 1996{{ء}}</ref> بعض لوک لفظ کٹی نو‏‏ں کاندی تے کتی وی بولدے نيں، کٹی لوک صوبہ خیبر پختونخوا دے ضلع چترال وچ آباد نيں۔ اس قبیلے د‏‏ی مادری بولی کٹی اے جو دری زباناں دے خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ایہ بولی اس خطہ وچ نہایت جداگانہ مشہور ا‏‏ے۔ چترال وچ جنہاں چھوٹی زباناں نو‏‏ں خطرات لاحق نيں انہاں وچ کٹی بولی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ کٹی چترال وچ بولی جانے والی اک [[ہند-یورپی زبان]] اے جو [[چترال]] تے وادی کالاش وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ چترال وچ اس بولی نو‏‏ں خطرات لاحق نيں چترال تے کالاش دے لوکاں نے اس بولی نو‏‏ں بچانے د‏‏ی طرف ابحی تک توجہ نئيں دتی ا‏‏ے۔ چترال دے تقریبا ساڑے چار ہزار افراد د‏‏ی ایہ مادری بولی ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceA" /> تے پوری دنیا وچ کٹی بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد انیس ہزار چار سو اے <ref name="ethnologue.com">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bsh Kati | Ethnologue<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> [[کھوار اکیڈمی]] نے چترال تے شمالی علاقہ جات د‏‏ی جنہاں معدوم ہوݨ زباناں نو‏‏ں بچانے دے لئی [[یونیسکو]] (UNESCO) تو‏ں اپیل د‏‏ی اے انہاں زباناں وچ کٹی وی شام‏ل ا‏‏ے۔ کھوار بولی نے چترال وچ بولی جانے والی جنہاں بارہ زباناں اُتے اپنا اثر چھڈیا اے انہاں وچ کٹی وی شام‏ل اے تے کالاشہ بولنے والے ہن کھوار بولنے نو‏‏ں ترجیع دینے لگے نيں جے ایہی صورت حال جاری رہی تاں کٹی بولی زبان ختم ہو جایے گی۔<ref name="ReferenceA" /> == جماعت بندی == کاٹی، [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں]] دے [[مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی لسٹ|مغربی گروہ]] نال تعلق رکھدی اے جو [[ہند۔یورپی زباناں|ہند-یورپی]] زباناں د‏‏ی اک شاخ اے ۔ == کتاباں == * [[کاٹی حروف تہجی]] * [[کاٹی قاعدہ]] * [[کاٹی خوشخطی]] == ملکاں جتھے کٹی بولی بولنے والے آباد نيں == * [[افغانستان]] * [[پاکستان]] == ہور ناں == * [[بشگالی]] * [[کاٹیویری]] * [[نورستانی]] * [[شیخانی]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://groups.yahoo.com/group/khowaracademy/ کٹی زبان]{{wayback|url=http://groups.yahoo.com/group/khowaracademy/ |date=20110424143121}} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bsh/ کٹی بولی دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی ایتھنولوک د‏‏ی ویب سایٹ ویکھو] * [http://www.ethnologue.com/show_work.asp?id=928474538575/ چترال د‏‏یاں بولیاں] {{چترال د‏‏یاں بولیاں}} {{ہند ایرانی زباناں}} {{پاکستان د‏‏یاں بولیاں}} [[گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:چترال د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:نورستانی زباناں]] [[گٹھ:ایتھنولوک 18 دا حوالہ دیندے ہوئے بولی دے مضامین]] [[گٹھ:افغانستان د‏‏یاں بولیاں]] iqiwr2wfgrbiguzfmhmtyo874f1z4mt 10 149670 711016 2026-08-28T05:27:54Z Abbas dhothar 361 "{{Navbox | name = ہند ایرانی زباناں | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[ہند ایرانی زباناں]] | listclass = hlist | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child <!-- Indo-Aryan --> | sect1 = [[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی (انڈک)]] | state1 = expanded | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child | selected = {{{expanded|}}} | secttitl...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711016 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ہند ایرانی زباناں | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[ہند ایرانی زباناں]] | listclass = hlist | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child <!-- Indo-Aryan --> | sect1 = [[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی (انڈک)]] | state1 = expanded | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child | selected = {{{expanded|}}} | secttitlestyle = background:#e6e6ff; | sect1 = قدیم / [[وسطی ہند آریائی زباناں|وسطی]] | abbr1 = قدیم/وسطی ہند۔آریائی | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = قدیم | list1 = * [[سنسکرت زبان|سنسکرت]] ** [[Vedic Sanskrit|ویدک]] ** [[سنسکرت زبان|کلاسک]] ** [[Buddhist Hybrid Sanskrit|بدھی]] * [[Indo-Aryan superstrate in Mitanni|Mitanni superstrate]] | group2 = [[وسطی ہند آریائی زباناں|وسطی]] | list2 = * [[Abahatta]] * [[اپ بھرنش]] * [[Dramatic Prakrit]]s ** [[مگدھی پراکرت]] ** [[Maharashtri]] ** [[شورسینی زبان]] * [[Elu]] * [[Gāndhārī language|Gāndhārī]] * [[پراکرت]] * [[Paisaci]] * [[پالی]] * [[پراکرت]] }} | sect2 = [[ہند۔آریائی زباناں|جدید]] | abbr2 = جدید ہندی زباناں | list2 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[اردو-ہندی|وسطی]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = width:6.75em | group1 = [[ہندی زبان|ہندی]] | list1 = * [[اودھی زبان|اودھی]] * [[Bagheli language|Bagheli]] * [[Bambaiya Hindi]] * [[برج بھاشا]] * [[بھوجپوری زبان|بھوجپوری]] * [[بھوجپوری زبان|سرنامی ہندوستانی]] * [[Bundeli]] * [[Chhattisgarhi language|Chhattisgarhi]] * [[فجی ہندی]] * [[ہریانوی]] * [[قنوجی زبان]] * [[سانسی زبان]] | group2 = [[اردو]] | list2 = * [[دکنی]] * [[ریختہ|ریختہ {{small|(موجودہ)}}]] | group3 = ہور | list3 = * [[Dhanwar Rai language|Dhanwar Rai]] }} | group2 = مشرقی | list2 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[Bengali–Assamese languages|بنگالی آسامی]] | list1 = * [[آسامی زبان|آسامی]] * [[بنگلہ]] * [[Bishnupriya Manipuri language|Bishnupriya Manipuri]] * [[Chakma language|Chakma]] * [[چٹاگانگی زبان]] * [[Hajong language|Hajong]] * [[Kayort language|Kayort]] * [[Kharia Thar language|Kharia Thar]] * [[Nahari language|Nahari]] * [[Rajbanshi language|Rajbanshi]] * [[روہنگیا زبان]] * [[سلہٹی بولی]] | group2 = [[بہاری زباناں|بہاری]] | list2 = * [[انگیکا]] * [[مگہی زبان]] * [[میتھلی زبان|Maithili]] * [[Majhi language|Majhi]] * [[Sadri language|Sadri]] | group3 = [[اڑیہ زبان|اوریا]] | list3 = * [[Halbi language|حلبی]] * [[اڑیہ زبان|اوریا]] | group4 = ہور | list4 = * [[Mal Paharia language|مل پہرہ]] }} | group3 = [[شمالی ہند آریائی زباناں|شمالی]] | list3 = * [[Garhwali]] * [[Kumaoni language|Kumaoni]] * [[نیپالی زبان]] ** [[نیپالی زبان]] * [[پوٹھوہاری لہجہ]] | group4 = شمال<br />مغربی | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | group1 = [[پنجابی زبان|پنجابی]] | list1 = * [[سرائیکی زبان]] * [[ماجھی لہجہ]] | group2 = ہور | list2 = * [[آیر زبان|Aer]] * [[ڈیرہ والی لہجہ]] * [[ڈوگری زبان|ڈوگری]] * [[ہندکو]] * [[Kangri language|Kangri]] * [[کچھی زبان|کچھی]] * [[سندھی زبان|سندھی]] }} | group5 = جنوبی | list5 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[Marathi–Konkani languages|مراٹهی-کونکنی]] | list1 = * [[کونکنی زبان|کونکنی]] * [[مراٹھی زبان|مراٹھی]] | group2 = متعلقہ | list2 = * [[دیوایہی]] * [[سنہالی زبان|سنہالی]] }} | group6 = مغربی | list6 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[Bhil languages|بھیل]] | list1 = * [[Bhili language|بھیلی]] * [[Gamit language|Gamit]] | group2 = [[راجستھانی زبان|راجستھانی]] | list2 = * [[باگڑی زبان|باگڑی]] * [[Goaria language|Goaria]] * [[گوجری]] * [[Jaipuri]] * [[Malvi language|Malvi]] * [[مارواڑی زبان|Marwari]] * [[میواڑی زبان|Mewari]] * [[ڈھاٹکی|Dhatki {{small|(لہجہ)}}]] | group3 = ہور | list3 = * [[Domari language|Domari]] * [[گجرا‏تی زبان|گجرا‏تی]] * [[Kalto language|Kalto]] * [[خاندیشی زبان]] * [[Parkari Koli language|Parkari Koli]] * [[Romani language|Romani]] * [[Saurashtra language|Saurashtra]] }} }} }} <!-- Iranian --> | sect2 = [[ایرانی زباناں|آریائی]]/[[ایرانی زباناں|ایرانی]] | state2 = expanded | list2 = {{Navbox with collapsible groups|child | selected = {{{expanded|}}} | secttitlestyle = background:#e6e6ff; | sect1 = قدیم / وسطی | abbr1 =قدیم/وسطی آریائی | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = قدیم | list1 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle=font-weight:normal; | group1 = مغربی | list1 = * [[قدیم فارسی|فارسی]] * [[مادی زبان|مادی]] | group2 = مشرقی | list2 = * ''[[اوستائی زبان|اوستائی]]'' * ''[[Scythian languages|Old Scythian]]'' }} | group2 = وسطی | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal; | group1 = مغربی | list1 = * [[Middle Persian]] * ''[[Parthian language|Parthian]]'' | group2 = مشرقی | list2 = * ''[[Bactrian language|Bactrian]]'' * ''[[Khwarezmian language|Khwarezmian]]'' * [[اوسیشیائی زبان]] ** ''[[Jassic dialect|Jassic]]'' * [[سکا زبان|Sakan (Sacian)]] * [[Scythian languages|Scythian]] * [[سغدی زبان]] }} }} | sect2 = جدید | abbr2 = جدید ایرانی | list2 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[مغربی ایرانی زباناں|شمالی]] | list1 = * ''[[Azari Language|Old Azari]]'' * [[بلوچی زبان]] * [[مغربی ایرانی زباناں]] * [[Dari (Zoroastrian)|Zoroastrian Dari]] * [[Dialects of Fars|Fars]] * [[گیلکی زبان]] * [[Gorani language|Gorani]] * [[کردتی زبان|کردتی]] ** [[کرمانجی]] ** [[سورانی]] ** [[Southern Kurdish|Kermanshahi]] ** [[Laki language|Laki]] * [[طبری زبان|طبری]] * [[Semnani language|Semnani]] * [[Talysh language|Taleshi]] * [[deilam language|deilami]] * [[Tati (Iran)|Tati]] * [[زازاکی زبان|زازاکی]] | group3 = مغربی | list3 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal; | group1 = [[مغربی ایرانی زباناں|جنوبی]] | list1 = * [[فارسی زبان|فارسی]] ** [[دری|Dari]] ** [[تاجک زبان|تاجک]] * [[لورش زبان]] ** [[لورش زبان|Feyli]] ** [[Bakhtiari language|Bakhtiari]] ** [[Laki language|Laki]] ** [[Kumzari language|Kumzari]] * [[Tat language (Caucasus)|Caucasian Tat]] * [[اچمی زبان]] * [[Bashkardi language|Bashkardi]] }} | group2 = [[مشرقی ایرانی زباناں|مشرقی]] | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal | evenodd=swap | group1 = [[پامیر زباناں|پامیر]] | list1 = * [[Ishkashimi language|Ishkashimi]] * [[مونجی زبان]] * [[Rushani language|Roshani]] * [[Shughni language|Shughni]] * [[Sarikoli language|Sarikoli]] * [[وخی زبان]] * [[Yazgulyam language|Yazgulami]] * [[یدغہ زبان|یدغہ]] | group2 = ہور | list2 = * [[اوسیشیائی زبان|اوسیشیائی]] * [[پشتو زبان|پشتو]] * [[Yaghnobi language|Yaghnobi]] * [[اورمڑی]] * [[Parachi language|Parachi]] }} }} }} <!-- Other languages --> | sect3 = ہور ہند-آریائی زباناں | abbr3 = ہور | list3 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[داردی زباناں|دردک]] | list1 = * [[دامیلی زبان]] * [[ڈوماکی]] * [[گواربتی زبان]] * [[گاوری زبان]] * [[کالاش زبان]] * [[کشمیری زبان|کشمیری]] * [[کھووار]] * [[کوہستانی زبان]] * [[Nangalami language|Nangalami]] * [[پھالولہ زبان]] * [[Pashayi language|Pashayi]] * [[شینا زبان]] * [[Shumashti language|Shumashti]] * [[توروالی زبان]] * [[اشوجی زبان]] | group2 = [[نورستانی زباناں|Nuristani]] | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle = font-weight:normal | evenodd=swap | group1 = [[Kamkata-viri language|کمکتہ-وری]] | list1 = * [[کاٹی زبان]] * [[Kata-vari]] * [[Mumviri]] | group2 = ہور | list2 = * [[اشکونو زبان|Askunu]] * [[Waigali language|Kalasha-ala]] * [[Kamkata-viri language|Kamkata-viri]] * [[Tregami language]] * [[Vasi-vari language|Vasi-vari]] }} }} }} | below = ''ترچھی'' اس گل د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں کہ ایہ [[مرگ زبان|ناپید زباناں]] نيں۔ }}<noinclude> <br />{{collapsible option}}<br /><hr/>{{collapsible sections option |list="Old/Middle ہندی زباناں"، "جدید ہندی زباناں"، "قدیم/وسطی آریائی"، "جدید آریائی" یا "ہور" |example=جدید آریائی}} Source for Iranian: Oransky, I. M. 1968. Old Iranian philology and Iranian linguistics. Moscow: Nauka, Central Dept of Oriental Literature. [[گٹھ:ایشیائی زباناں دے سانچہ جات|ہند ایرانی]] </noinclude> [[گٹھ:ہند ایرانی زباناں دے سانچے]] 0tw2hq2sv6ulq99dgpjy0nrzdbtdwr3 711017 711016 2026-08-28T05:46:13Z Abbas dhothar 361 711017 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ہند ایرانی زباناں | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[ہند ایرانی زباناں]] | listclass = hlist | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child <!-- Indo-Aryan --> | sect1 = [[ہند۔آریائی زباناں|ہند۔آریائی (انڈک)]] | state1 = expanded | list1 = {{Navbox with collapsible groups|child | selected = {{{expanded|}}} | secttitlestyle = background:#e6e6ff; | sect1 = قدیم / [[وسطی ہند آریائی زباناں|وسطی]] | abbr1 = قدیم/وسطی ہند۔آریائی | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = قدیم | list1 = * [[سنسکرت زبان|سنسکرت]] ** [[ویدک سنسکرت|ویدک]] ** [[سنسکرت بولی|کلاسک]] ** [[بدھ ہائبرڈ سنسکرت|بدھی]] * [[میتانی وچّ ہند آریائی سپرسٹریٹ|میتانی سپرسٹریٹ]] | group2 = [[وسطی ہند آریائی زباناں|وسطی]] | list2 = * [[اباہٹہ]] * [[اپنش]] * [[ڈرامائی پراکرت]]s ** [[مگدھی پراکرت]] ** [[مہاراشٹری]] ** [[شورسینی بولی]] * [[ایلو]] * [[گندھاری بولی|گندھاری]] * [[پراکرت]] * [[پیساچی]] * [[پالی]] * [[پراکرت]] }} | sect2 = [[ہند۔آریائی زباناں|جدید]] | abbr2 = جدید ہندی زباناں | list2 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[اردو-ہندی|وسطی]] | list1 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = width:6.75em | group1 = [[ہندی زبان|ہندی]] | list1 = * [[اودھی زبان|اودھی]] * [[بگھیلی بولی|بگھیلی]] * [[بمبئیا ہندی]] * [[برج بھاشا]] * [[بھوجپوری زبان|بھوجپوری]] * [[بھوجپوری زبان|سرنامی ہندوستانی]] * [[بندیلی]] * [[چھتیس گڑھی بولی|چھتیس گڑھی]] * [[فجی ہندی]] * [[ہریانوی]] * [[قنوجی زبان]] * [[سانسی زبان]] | group2 = [[اردو]] | list2 = * [[دکنی]] * [[ریختہ|ریختہ {{small|(موجودہ)}}]] | group3 = ہور | list3 = * [[دھنور رائے بولی|دھنور رائے]] }} | group2 = مشرقی | list2 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[بنگالی–آسامی بولیاں|بنگالی آسامی]] | list1 = * [[آسامی زبان|آسامی]] * [[بنگلہ]] * [[بشنوپریا منیپوری بولی|بشنوپریا منیپوری]] * [[چکما بولی|چکما]] * [[چٹاگانگی بولی]] * [[ہاجونگ بولی|ہاجونگ]] * [[کیورت بولی|کیورت]] * [[کھڑیا تھر بولی|کھڑیا تھر]] * [[نہاری بولی|نہاری]] * [[راجبنشی بولی|راجبنشی]] * [[روہنگیا زبان]] * [[سلہٹی بولی]] | group2 = [[بہاری زباناں|بہاری]] | list2 = * [[انگیکا]] * [[مگہی زبان]] * [[میتھلی زبان|میتھیلی]] * [[ماجھی بولی|ماجھی]] * [[صدری بولی|صدری]] | group3 = [[اڑیہ زبان|اوریا]] | list3 = * [[حلبی بولی|حلبی]] * [[اڑیہ زبان|اوریا]] | group4 = ہور | list4 = * [[مل پہاڑیا بولی|مل پہرہ]] }} | group3 = [[شمالی ہند آریائی زباناں|شمالی]] | list3 = * [[گڑھوالی]] * [[کماؤنی بولی|کماؤنی]] * [[نیپالی زبان]] ** [[نیپالی زبان]] * [[پوٹھوہاری لہجہ]] | group4 = شمال<br />مغربی | list4 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | group1 = [[پنجابی زبان|پنجابی]] | list1 = * [[سرائیکی زبان]] * [[ماجھی لہجہ]] | group2 = ہور | list2 = * [[آیر زبان|آیر ]] * [[ڈیرہ والی لہجہ]] * [[ڈوگری زبان|ڈوگری]] * [[ہندکو]] * [[کانگڑی بولی|کانگڑی]] * [[کچھی زبان|کچھی]] * [[سندھی زبان|سندھی]] }} | group5 = جنوبی | list5 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[مراٹھی–کونکنی بولیاں|مراٹهی-کونکنی]] | list1 = * [[کونکنی زبان|کونکنی]] * [[مراٹھی زبان|مراٹھی]] | group2 = متعلقہ | list2 = * [[دیویہی]] * [[سنہالی زبان|سنہالی]] }} | group6 = مغربی | list6 = {{Navbox|subgroup | groupstyle = font-weight:normal; | groupwidth = 6.75em | evenodd=swap | group1 = [[بھیل بولی|بھیل]] | list1 = * [[بھیلی بولی|بھیلی]] * [[گامٹ بولی|گامب]] | group2 = [[راجستھانی زبان|راجستھانی]] | list2 = * [[باگڑی زبان|باگڑی]] * [[گوآریہ بولی|گوآریہ]] * [[گوجری]] * [[جےپوری]] * [[مالوی بولی|مالوی]] * [[مارواڑی زبان|مارواڑی]] * [[میواڑی زبان|میواڑی ]] * [[ڈھاٹکی|ڈھاٹکی{{small|(لہجہ)}}]] | group3 = ہور | list3 = * [[ڈوماری بولی|ڈومری]] * [[گجرا تی زبان|گجرا تی]] * [[کلتو بولی|کلتو]] * [[خاندیشی بولی]] * [[پرکڑی کولی بولی|پرکڑی کولی]] * [[رومانی بولی|رومانی]] * [[سورشٹر بولی|سورشٹر]] }} }} }} <!-- Iranian --> | sect2 = [[ایرانی زباناں|آریائی]]/[[ایرانی زباناں|ایرانی]] | state2 = expanded | list2 = {{Navbox with collapsible groups|child | selected = {{{expanded|}}} | secttitlestyle = background:#e6e6ff; | sect1 = قدیم / وسطی | abbr1 =قدیم/وسطی آریائی | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = قدیم | list1 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle=font-weight:normal; | group1 = مغربی | list1 = * [[قدیم فارسی|فارسی]] * [[مادی زبان|مادی]] | group2 = مشرقی | list2 = * ''[[اوستائی زبان|اوستائی]]'' * ''[[سیتھی بولیاں|پرانی سیتھی]]'' }} | group2 = وسطی | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal; | group1 = مغربی | list1 = * [[وسطی فارسی]] * ''[[پارتھی بولی|پارتھی]]'' | group2 = مشرقی | list2 = * ''[[باختری بولی|باختری]]'' * ''[[خوارزمی بولی|خوارزمی]]'' * [[اوسیتیائی بولی]] ** ''[[جسی لہجہ|جاسی]]'' * [[سکا زبان|سکن (ساچیاں)]] * [[سیتھی بولیاں|سیتھی]]] * [[سغدی زبان]] }} }} | sect2 = جدید | abbr2 = جدید ایرانی | list2 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[مغربی ایرانی زباناں|شمالی]] | list1 = * ''[[آذری بولی|پرانی آذری]]'' * [[بلوچی بولی]] * [[مغربی ایرانی زباناں]] * [[دری (زرتشتی)|زرتشتی دری]] * [[فارس دے لہجے|فارس]]] * [[[گیلکی بولی]] * [[گورانی بولی|گورانی]] * [[کدی زبان|کدی]] ** [[کرمانجی]] ** [[سورانی]] ** [[دکھنی کرد|کرمان شاہی]] ** [[لکی بولی|لکی]] * [[طبری زبان|طبری]] * [[سمنانی بولی|سمنانی]] * [[تالش بولی|تالشی]] * [[دیلم بولی|دیلامی]] * [[تاتی (ایران)|تاتی]] * [[زازاکی زبان|زازاکی]] | group3 = مغربی | list3 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal; | group1 = [[مغربی ایرانی زباناں|جنوبی]] | list1 = * [[فارسی زبان|فارسی]] ** [[دری]] ** [[تاجک زبان|تاجک]] * [[لورش زبان]] ** [[لورش زبان|فیئلی]] ** [[بختیاری بولی|بختیاری]] ** [[لکی بولی|لکی]] ** [[کمزاری بولی|کمزاری]] * [[تات بولی (قفقاز)|کاکیشین تات]] * [[اچمی بولی]] * [[باشکردی بولی|بشکردی]] }} | group2 = [[مشرقی ایرانی زباناں|مشرقی]] | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle= font-weight:normal | evenodd=swap | group1 = [[پامیر زباناں|پامیر]] | list1 = * [[اشکاشمی بولی|اشکاشمی]] * [[مونجی زبان]] * [[روشانی بولی|روشانی]] * [[شغنی بولی|شغنی]] * [[ساریکولی بولی|ساریکولی]] * [[وخی زبان]] * [[یازگلیم بولی|یزگلیمی]] * [[یدغہ زبان|یدغہ]] | group2 = ہور | list2 = * [[اوسیتیائی بولی|اوسیتیائی]] * [[پشتو زبان|پشتو]] * [[یغنوبی بولی|یغنوبی]] * [[اورمڑی]] * [[پراچی بولی|پراچی]] }} }} }} <!-- Other languages --> | sect3 = ہور ہند-آریائی زباناں | abbr3 = ہور | list3 = {{Navbox|child | groupwidth = 6.0em | group1 = [[داردی زباناں|دردک]] | list1 = * [[دامیلی زبان]] * [[ڈوماکی]] * [[گواربتی زبان]] * [[گاوری زبان]] * [[کالاش زبان]] * [[کشمیری زبان|کشمیری]] * [[کھووار]] * [[کوہستانی زبان]] * [[ننگلامی بولی|ننگلامی]] * [[پھالولہ زبان]] * [[پشائی بولی|پشائی]] * [[شینا زبان]] * [[شومشتی بولی|شومشتی]] * [[توروالی زبان]] * [[اشوجی زبان]] | group2 = [[نورستانی زباناں|نورستانی ]] | list2 = {{Navbox|subgroup | groupwidth = 6.75em | groupstyle = font-weight:normal | evenodd=swap | group1 = [[کمکتہ-وری بولیاں|کمکتہ-وری]] | list1 = * [[کاٹی زبان]] * [[کاتا واری]] * [[ممویری]] | group2 = ہور | list2 = * [[اشکونو زبان|اسکونو]] * [[وائیگلی بولی|کلاشہ الا]] * [[کامکتا ویری بولی|کامکتا ویری]] * [[ٹریگمی بولی]] * [[واسی واری بولی|واسی واری]] }} }} }} | below = ''ترچھی'' اس گل د‏‏ی نشاندہی کردیاں نيں کہ ایہ [[مرگ زبان|ناپید زباناں]] نيں۔ }}<noinclude> <br />{{collapsible option}}<br /><hr/>{{collapsible sections option |list="Old/Middle ہندی زباناں"، "جدید ہندی زباناں"، "قدیم/وسطی آریائی"، "جدید آریائی" یا "ہور" |example=جدید آریائی}} Source for Iranian: Oransky, I. M. 1968. Old Iranian philology and Iranian linguistics. Moscow: Nauka, Central Dept of Oriental Literature. [[گٹھ:ایشیائی زباناں دے سانچہ جات|ہند ایرانی]] </noinclude> [[گٹھ:ہند ایرانی زباناں دے سانچے]] 1fk6jp1b83kc7ctzh25zmrzi2w9mxjv 0 149671 711018 2026-08-28T05:50:21Z Abbas dhothar 361 "{{معلومات-نسلی-گروہ}}'''بھروانہ''' (Bharwana) پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ آباد "سیال" (Sial) قوم دا اک اہ‏م تے بااثر قبیلہ ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے ضلع جھنگ تے اس دے آلے دوالے وچ مقیم نيں ۔ تاریخی طور اُتے انھاں سیالاں د‏‏ی اک ایسی شاخ تسلیم کيتا جاندا اے جو اپنی زم...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711018 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}'''بھروانہ''' (Bharwana) پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ آباد "سیال" (Sial) قوم دا اک اہ‏م تے بااثر قبیلہ ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے ضلع جھنگ تے اس دے آلے دوالے وچ مقیم نيں ۔ تاریخی طور اُتے انھاں سیالاں د‏‏ی اک ایسی شاخ تسلیم کيتا جاندا اے جو اپنی زمیناں د‏‏ی ملکیت تے قبائلی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ممتاز رہی اے ۔ == نسب تے آغاز == بھروانہ قبیلے دے نسب دے بارے وچ معتبر تاریخی مآخذ وچ تھلے لکھے معلومات درج نيں: 1.سیال شاخ: بھروانہ دراصل سیالاں د‏‏ی اک ذیلی شاخ اے، جس دا سلسلۂ نسب انہاں دے اک بزرگ "بھیرو" (Bhairo) تو‏ں جا ملدا اے ۔ 2. درجہ بندی: بھانويں ایہ بنیادی طور اُتے راجپوت نژاد سیالاں دا قبیلہ اے، پ‏ر "منٹگمری" (موجودہ ساہیوال) دے بعض ریکارڈز وچ انھاں اک زراعت پیشہ مسلم جٹ قبیلے دے طور اُتے وی درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ == جغرافیائی پھیلاؤ == * ضلع جھنگ: ایہ بھروانہ قبیلے دا مرکزی مسکن اے جتھے اوہ اک طاقتور سیاسی تے سماجی گروہ د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ * ساہیوال تے خانیوال: سابقہ منٹگمری ضلع دے علاقےآں وچ وی انہاں د‏‏ی وڈی تعداد آباد اے جو زراعت دے شعبے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ == سماجی و ازدواجی روایات == بھروانہ قبیلے دے ہور قبیلے دے نال تعلقات تے رسومات دے بارے وچ تاریخی کتاباں وچ اہ‏م اشارے ملدے نيں: * ازدواجی روابط: بھروانہ قبیلہ روايتی طور اُتے "سپراء"(Sipra) جٹ قبیلے تو‏ں بیویاں لیندا رہیا اے ۔ سپراء قبیلے د‏‏ی لڑکیاں عموماً بھروانہ خانداناں وچ بیاہی جاندیاں نيں۔ * تاریخی تذکرہ: انیہويں صدی دے برطانوی ریکارڈز (مثلاً گلاسری آف ٹرائبز) وچ ایہ ذکر ملدا اے کہ ماضی وچ اس قبیلے وچ بیٹیاں نو‏‏ں قتل کرنے (Female Infanticide) دا رجحان موجود سی، جو غالباً اودو‏ں دے مخصوص قبائلی اعزاز دے تصورات تو‏ں وابستہ سی۔ * قبائلی اتحاد: جھنگ دے بار (Bar) والے علاقےآں وچ ایہ قبیلہ اپنے اسيں نسل سیالاں تے ہور حلیف قبیلے دے نال مل ک‏ے رہندا ا‏‏ے۔ == معاشی زندگی == بھروانہ قوم دا بنیادی ذریعہ معاش زراعت تے زمینداری ا‏‏ے۔ پنجاب د‏‏ی نہری کالونیاں د‏‏ی آبادی دے بعد تو‏ں ایہ لوک جدید کاشتکاری تے پینڈو سیاست وچ وی کافی متحرک رہے نيں۔ == حوالے == * 1. A glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West Frontier Province , Vol. III [307، 311] * 2. A glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West Frontier Province , Vol. II * 3. ذاتاں دا انسائیکلوپیڈیا (Encyclopedia of Tribes) [1305، 1355] {{ویکی ذخائر دا زمرہ|Jat people}} [[گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ]] [[گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ضلع جھنگ]] [[گٹھ:راجستھان]] [[گٹھ:راجپوت]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی قبیلے]] [[گٹھ:جٹ]] eq7bqiduvubf1bzibtupz8b9q7ihoym 711019 711018 2026-08-28T05:51:55Z Abbas dhothar 361 711019 wikitext text/x-wiki {{معلومات-نسلی-گروہ}}'''بھروانہ''' (Bharwana) [[پاکستان]] دے [[صوبہ پنجاب]] وچ آباد "[[سیال]]" (Sial) قوم دا اک اہ‏م تے بااثر قبیلہ ا‏‏ے۔ ایہ بنیادی طور اُتے [[ضلع جھنگ]] تے اس دے آلے دوالے وچ مقیم نيں ۔ تاریخی طور اُتے انھاں سیالاں د‏‏ی اک ایسی شاخ تسلیم کيتا جاندا اے جو اپنی زمیناں د‏‏ی ملکیت تے قبائلی اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ممتاز رہی اے ۔ == نسب تے آغاز == بھروانہ قبیلے دے نسب دے بارے وچ معتبر تاریخی مآخذ وچ تھلے لکھے معلومات درج نيں: #.سیال شاخ: بھروانہ دراصل سیالاں د‏‏ی اک ذیلی شاخ اے، جس دا سلسلۂ نسب انہاں دے اک بزرگ "بھیرو" (Bhairo) تو‏ں جا ملدا اے ۔ #. درجہ بندی: بھانويں ایہ بنیادی طور اُتے راجپوت نژاد سیالاں دا قبیلہ اے، پ‏ر "منٹگمری" (موجودہ ساہیوال) دے بعض ریکارڈز وچ انھاں اک زراعت پیشہ مسلم جٹ قبیلے دے طور اُتے وی درج کيتا گیا ا‏‏ے۔ == جغرافیائی پھیلاؤ == * ضلع جھنگ: ایہ بھروانہ قبیلے دا مرکزی مسکن اے جتھے اوہ اک طاقتور سیاسی تے سماجی گروہ د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ * [[ساہیوال]] تے [[خانیوال]]: سابقہ منٹگمری ضلع دے علاقےآں وچ وی انہاں د‏‏ی وڈی تعداد آباد اے جو زراعت دے شعبے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ == سماجی و ازدواجی روایات == بھروانہ قبیلے دے ہور قبیلے دے نال تعلقات تے رسومات دے بارے وچ تاریخی کتاباں وچ اہ‏م اشارے ملدے نيں: * ازدواجی روابط: بھروانہ قبیلہ روايتی طور اُتے "[[سپراء]]"(Sipra) جٹ قبیلے تو‏ں بیویاں لیندا رہیا اے ۔ سپراء قبیلے د‏‏ی لڑکیاں عموماً بھروانہ خانداناں وچ بیاہی جاندیاں نيں۔ * تاریخی تذکرہ: انیہويں صدی دے برطانوی ریکارڈز (مثلاً گلاسری آف ٹرائبز) وچ ایہ ذکر ملدا اے کہ ماضی وچ اس قبیلے وچ بیٹیاں نو‏‏ں قتل کرنے (Female Infanticide) دا رجحان موجود سی، جو غالباً اودو‏ں دے مخصوص قبائلی اعزاز دے تصورات تو‏ں وابستہ سی۔ * قبائلی اتحاد: جھنگ دے بار (Bar) والے علاقےآں وچ ایہ قبیلہ اپنے اسيں نسل سیالاں تے ہور حلیف قبیلے دے نال مل ک‏ے رہندا ا‏‏ے۔ == معاشی زندگی == بھروانہ قوم دا بنیادی ذریعہ معاش زراعت تے زمینداری ا‏‏ے۔ پنجاب د‏‏ی نہری کالونیاں د‏‏ی آبادی دے بعد تو‏ں ایہ لوک جدید کاشتکاری تے پینڈو سیاست وچ وی کافی متحرک رہے نيں۔ == حوالے == * 1. A glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West Frontier Province , Vol. III [307، 311] * 2. A glossary of the tribes and castes of the Punjab and North-West Frontier Province , Vol. II * 3. ذاتاں دا انسائیکلوپیڈیا (Encyclopedia of Tribes) [1305، 1355] {{ویکی ذخائر دا زمرہ|Jat people}} [[گٹھ:پاکستان دے معاشرتی گروہ]] [[گٹھ:پاکستان دے نسلی گروہ]] [[گٹھ:ضلع جھنگ]] [[گٹھ:راجستھان]] [[گٹھ:راجپوت]] [[گٹھ:پنجابی شخصیتاں]] [[گٹھ:پنجابی قبیلے]] [[گٹھ:جٹ]] 0d3j2z9h1zbx8bejay6dp405xcl8k0w 0 149672 711022 2026-08-28T06:27:22Z Abbas dhothar 361 "{{خانۂ معلومات عسکری شخصیت | name= راتکو ملادیچ<br /> Ratko Mladić | native_name = Ратко Младић | native_name_lang = sr |image=[[فائل:Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg|250px]] |caption= راتکو ملادیچ، 1993 |birth_date={{birth date and age|1942|03|12|df=y}} |birth_place=[[بوجانوویتسی]]، [[آزاد ریاست کروشیا]]<br />{{صغیر|(موجودہ بوسنیا تے ہرزیگ...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711022 wikitext text/x-wiki {{خانۂ معلومات عسکری شخصیت | name= راتکو ملادیچ<br /> Ratko Mladić | native_name = Ратко Младић | native_name_lang = sr |image=[[فائل:Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg|250px]] |caption= راتکو ملادیچ، 1993 |birth_date={{birth date and age|1942|03|12|df=y}} |birth_place=[[بوجانوویتسی]]، [[آزاد ریاست کروشیا]]<br />{{صغیر|(موجودہ [[بوسنیا تے ہرزیگووینا]])}} |death_place= |nickname= |branch=[[فائل:Logo of the JNA.svg|24px]] [[Yugoslav People's Army]] (جے این اے)<br />[[فائل:Emblem Republika Srpska Army.svg|24px]] [[جمہوریہ سرپسکا فوج]] (وی آر ایس) |allegiance= {{پرچم|SFR Yugoslavia}}<br />{{flagicon image|Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[جمہوریہ سربی کرائنا]]<br />{{پرچم|Republika Srpska}} |serviceyears=1965–1996 |rank=[[Colonel General]] |commands=9ويں کور (جے این اے)<br />دوسرا فوجی ضلعی صدر دفتر (جے این اے)<br />سربراہ وی آر ایس جنرل سٹاف |battles= [[Croatian War of Independence|Croatian War]] * Operation Coast-91 [[بوسنیائی جنگ]] * [[Operation Vrbas '92]] * [[Siege of Sarajevo]] * [[Operation Corridor]] * Operations Krivaja '95 and Stupčanica '95 |awards= {{flagicon image|Order of the brotherhood and unity with golden wreath Rib.png}} Order of Brotherhood and Unity (II)<br /> {{flagicon image|Order for military merits with silver swords RIB.gif}} Order of Military Merits (III)<br /> {{flagicon image|Order of military merits FRY 2.gif}} Order of Military Merits (II)<br /> {{flagicon image|Order of the People's Army with golden star RIB.gif}} Order of the People's Army (II) |laterwork= }} '''راتکو ملادیچ''' (پیدائش 12 مارچ 1942ء) [[بوسنیا جنگ]] دے دوران وچ بوسنیا سرب فوج دا سربراہ سی، 1995ء وچ اس د‏ی فوج نے [[بوسنیا]] دے علاقہ [[سریبرینیتسا]] اُتے [[اقوام متحدہ]] د‏‏ی فوج نو‏‏ں کڈ ک‏ے قبضہ کيتا تے [[سریبرینیتسا دا قتل عام|اٹھ ہزار مسلماناں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے قتل]] کر دتا، جس اُتے اسنو‏ں جنگی مجرم قرار دتا گیا مگر اوہ [[سربیا]] فرار ہو گیا۔ اسنو‏ں مغربی میڈیا وچ بوسنیا دا قصائی ("The Butcher of Bosnia") کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 16 برس [[سربیا]] د‏‏ی حکومت اسنو‏ں پناہ دیندی رہی۔ آخر کار [[یورپی اتحاد]] د‏‏ی رکنیت د‏‏ی خاطر دوسرے ملکاں د‏‏ی خوشنودی حاصل کرنے دے لئی سربیا نے مئی 2011ء وچ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Ratko Mladic: Inglorious end for feared general who became feeble old man |مصنف= |یوآرایل=http://www.guardian.co.uk/world/2011/may/26/ratko-mladic-serbia-bosnia-lazarevo |اخبار=[[دی گارجین]] |تریخ= |تریخ رسائی=26 مئی 2011ء |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225124257/https://www.theguardian.com/world/2011/may/26/ratko-mladic-serbia-bosnia-lazarevo+ |آرکائیو تریخ=2018-12-25 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=Passage of time may be in Ratko Mladic's favor |مصنف= |یوآرایل=http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-hague-prosecution-20110527,0,1562685.story |اخبار= |تریخ=[[لاس اینجلز ٹائمز]] |تریخ رسائی=26 مئی 2011ء |آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225124249/https://www.latimes.com/ |آرکائیو تریخ=2018-12-25 |یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> اس دے مقدمے د‏‏ی سماعت 16 مئی 2012ء نو‏‏ں ہالینڈ دے شہر ہیگ وچ شروع ہوئی تے 22 نومبر 2017ء وچ [[بین الاقوامی فوجداری ایوان عدل برائے سابقہ یوگوسلاویہ]] نے اسنو‏ں [[جنگی جرائم]]، [[نسل کشی]] تے [[انسانیت کش جرائم]] دا مجرم ٹھہرایا تے عمر قید د‏‏ی سزا سنائی۔<ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090|عنوان=Mladic guilty of genocide over Bosnia|تریخ=22 نومبر 2017|ناشر=بی بی سی نیوز|تریخ رسائی=22 نومبر 2017|زبان=en-GB|آرکائیو یوآرایل=https://web.archive.org/web/20181225124251/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-42080090|آرکائیو تریخ=2018-12-25|یوآرایل د‏‏ی کیفیت=live}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} {{ویکی ذخائر دا زمرہ|Ratko Mladić}} {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اسلام دے نقاد]] [[گٹھ:اشتراکیت مخالف]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ دیاں عسکری شخصیتاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگوینا دے جرنیل]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا د‏‏ی سرب شخصیتاں]] [[گٹھ:بوسنیائی نسل کشی]] [[گٹھ:جمہوریہ سرپسکا فوج]] [[گٹھ:جمہوریہ سرپسکا دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:جنگی مجرم]] [[گٹھ:سربیائی جرنیل]] [[گٹھ:سربیائی قوم پرست]] [[گٹھ:قتل شبہ عمد دے مرتکب افراد]] [[گٹھ:کامنز زمرہ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] [[گٹھ:یورپ وچ اسلام مخالفت]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:12 مارچ د‏‏یJf پیدائشاں]] [[گٹھ:1942 دے جم]] [[گٹھ:1943 دے جم]] [[گٹھ:2026 دیاں موتاں]] bp7rtg7fxvoantroum218hm5cc585yk 0 149673 711023 2026-08-28T06:28:54Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[سریبرینیتسا قتل عام]] ول ریڈائرکٹ کیتا 711023 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[سریبرینیتسا قتل عام]] f67ncovth1i70l8o7i1nitixvet42ax 0 149674 711024 2026-08-28T06:29:58Z Abbas dhothar 361 صفحے نوں [[بوسنیائی جنگ]] ول ریڈائرکٹ کیتا 711024 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[بوسنیائی جنگ]] jaz7h935tmuypdctfig0uwis6rgma06 0 149675 711025 2026-08-28T06:31:20Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711025 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|Georges|Abi-Saab}} | {{پرچم|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{پرچم|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{پرچم|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{پرچم|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{پرچم|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{پرچم|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{پرچم|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{پرچم|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{پرچم|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Rustam|Sidhwa|Rustam S. Sidhwa}} | {{پرچم|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{پرچم|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Lal Chand|Vohrah}} | {{پرچم|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{پرچم|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fouad|Riad}} | {{پرچم|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Saad Saood|Jan}} | {{پرچم|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{پرچم|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{پرچم|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{پرچم|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{پرچم|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{پرچم|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{پرچم|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{پرچم|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{پرچم|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{پرچم|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{پرچم|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{پرچم|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{پرچم|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{پرچم|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{پرچم|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{پرچم|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{پرچم|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{پرچم|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{پرچم|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{پرچم|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{پرچم|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{پرچم|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{پرچم|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{پرچم|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|Amin|El Mahdi|Mohammad Amin El Mahdi}} | {{پرچم|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{پرچم|South Korea|name=Korea, South}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{پرچم|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{پرچم|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{پرچم|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{پرچم|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{پرچم|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{پرچم|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{پرچم|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{پرچم|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{پرچم|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{پرچم|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{پرچم|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{پرچم|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{پرچم|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{پرچم|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{پرچم|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{پرچم|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{پرچم|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{پرچم|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{پرچم|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{پرچم|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{پرچم|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{پرچم|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{پرچم|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{پرچم|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{پرچم|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Ali Nawaz|Chowhan}} | {{پرچم|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{پرچم|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{پرچم|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{پرچم|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{پرچم|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{پرچم|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{پرچم|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{پرچم|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{پرچم|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{پرچم|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{پرچم|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{پرچم|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{پرچم|Bahamas|name=Bahamas, The}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{پرچم|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{پرچم|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{پرچم|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{پرچم|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Khalida|Khan}} | {{پرچم|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{پرچم|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{پرچم|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{پرچم|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] pvl9wfd8ohhbkfeonxilzplyyfy8w0c 711027 711025 2026-08-28T06:36:52Z Abbas dhothar 361 711027 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|Georges|Abi-Saab}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{Flag|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{Flag|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{Flag|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{Flag|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|رستم|سدھوا}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|لال چند|ووہرا}} | {{Flag|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{Flag|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|قواد|ریاض}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|سعد سعود|جان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{Flag|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{Flag|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{Flag|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{Flag|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{Flag|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{Flag|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{Flag|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{Flag|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{Flag|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{Flag|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{Flag|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{Flag|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{Flag|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{Flag|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{Flag|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{Flag|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{Flag|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|Amin|El Mahdi|Mohammad Amin El Mahdi}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{Flag|South Korea|name=Korea, South}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{Flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{Flag|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{Flag|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{Flag|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{Flag|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{Flag|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{Flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{Flag|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{Flag|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{Flag|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{Flag|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{Flag|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{Flag|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{Flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|علی نواز|چوہان}} | {{Flag|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{Flag|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{Flag|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{Flag|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{Flag|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{Flag|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{Flag|Bahamas|name=Bahamas, The}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{Flag|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{Flag|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|خالدہ|خان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{Flag|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{Flag|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] ght1672br0rf5mec3zs90jsg4b3j0r7 711028 711027 2026-08-28T06:40:13Z Abbas dhothar 361 711028 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|جیورجس|ابی ساب}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{Flag|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{Flag|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{Flag|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{Flag|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|رستم|سدھوا}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|لال چند|ووہرا}} | {{Flag|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{Flag|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|فواد|ریاض}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|سعد سعود|جان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{Flag|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{Flag|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{Flag|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{Flag|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{Flag|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{Flag|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{Flag|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{Flag|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{Flag|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{Flag|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{Flag|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{Flag|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{Flag|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{Flag|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{Flag|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{Flag|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{Flag|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|امین|المہدی|محمد امین المہدی}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{Flag|South Korea|name=Korea, South}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{Flag|Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{Flag|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{Flag|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{Flag|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{Flag|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{Flag|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{Flag|Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{Flag|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{Flag|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{Flag|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{Flag|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{Flag|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{Flag|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{Flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|علی نواز|چوہان}} | {{Flag|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{Flag|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{Flag|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{Flag|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{Flag|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{Flag|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{Flag|Bahamas|name=Bahamas, The}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{Flag|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{Flag|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|خالدہ|خان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{Flag|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{Flag|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] ieumjsyuvd1uzn2l2721d4c8karo8d7 711029 711028 2026-08-28T06:42:09Z Abbas dhothar 361 711029 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|جیورجس|ابی ساب}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{Flag|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{Flag|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{Flag|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{Flag|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|رستم|سدھوا}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|لال چند|ووہرا}} | {{Flag|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{Flag|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|فواد|ریاض}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|سعد سعود|جان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{Flag|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{Flag|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{Flag|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{Flag|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{Flag|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{Flag|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{Flag|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{Flag|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{Flag|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{Flag|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{Flag|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{Flag|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{Flag|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{Flag|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{Flag|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{Flag|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{Flag|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|امین|المہدی|محمد امین المہدی}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{Flag|South Korea|name=Korea, South}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{Flag|Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{Flag|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{Flag|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{Flag|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{Flag|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{Flag|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{Flag|Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{Flag|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{Flag|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{Flag|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{Flag|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{Flag|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{Flag|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{جھنڈا|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|علی نواز|چوہان}} | {{Flag|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{Flag|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{Flag|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{Flag|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{Flag|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{Flag|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{Flag|Bahamas}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{Flag|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{Flag|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|خالدہ|خان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{Flag|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{Flag|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] 7g3pb42knkr75o9nqhwt5f7l3vczty0 711030 711029 2026-08-28T06:43:43Z Abbas dhothar 361 711030 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|جیورجس|ابی ساب}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{Flag|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{Flag|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{Flag|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{Flag|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|رستم|سدھوا}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|لال چند|ووہرا}} | {{Flag|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{Flag|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|فواد|ریاض}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|سعد سعود|جان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{Flag|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{Flag|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{Flag|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{Flag|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{Flag|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{Flag|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{Flag|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{Flag|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{Flag|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{Flag|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{Flag|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{Flag|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{Flag|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{Flag|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{Flag|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{Flag|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{Flag|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|امین|المہدی|محمد امین المہدی}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{Flag|South Korea}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{Flag|Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{Flag|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{Flag|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{Flag|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{Flag|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{Flag|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{Flag|Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{Flag|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{Flag|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{Flag|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{Flag|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{Flag|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{Flag|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{جھنڈا|Democratic Republic of the Congo}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|علی نواز|چوہان}} | {{Flag|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{Flag|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{Flag|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{Flag|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{Flag|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{Flag|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{Flag|Bahamas}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{Flag|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{Flag|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|خالدہ|خان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{Flag|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{Flag|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] o7lc57awycdkil72wmogoe6x7qxpy2t 711031 711030 2026-08-28T06:44:45Z Abbas dhothar 361 711031 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات عدالت |court_name = بین الاقوامی فوجداری معدلہ<br /> برائے سابقہ یوگوسلاویہ<br />International Criminal Tribunal<br />for the former Yugoslavia |image = ICTY logo.svg |imagesize = 250px |caption =معدلہ دا لوگو |established = 25 مئی 1993 |country = [[اقوام متحدہ]] |location = [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] |coordinates= {{Coord|52.0944|4.2843|display=inline,title}} |type = <!-- partisan election/non-partisan election/legislative selection/executive selection/cooption/etc --> |authority = [[United Nations Security Council Resolution 827]] |appeals = <!-- appeals of from this court go where --> |terms = چار سال |positions = 16 مستقل<br />12 بسلسہ مقدمہ |website = [http://www.icty.org/ Official website of ICTY] |chiefjudgetitle = صدر |chiefjudgename = Carmel Agius ([[مالٹا]]) |termstart = 17 نومبر 2015}} '''بین الاقوامی فوجداری معدلہ برائے سابقہ یوگوسلاویہ''' (International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia) [[اقوام متحدہ]] دا اک ذیلی ادارہ اے جو یوگوسلاو جنگاں دے دوران ارتکاب سنگین جرائم دے خلاف قانونی کارروائی کرنے دے لئی قائم کيتا گیا۔ معدلہ اک وقتی عدالت اے جو [[ہیگ]]، [[نیدرلینڈز]] وچ واقع ا‏‏ے۔ == منصفین == {| class="wikitable sortable" |- ! نام ! ریاست ! عہدہ ! قلمدان سنبھالیا ! قلمدان چھڈیا |- | {{Sortname|جیورجس|ابی ساب}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 اکتوبر 1995}} |- | {{Sortname|Koffi|Afande}} | {{Flag|Togo}} | مستقل | {{dts|12 دسمبر 2013}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Antonio|Cassese}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 فروری 2000}} |- | {{Sortname|Jules|Deschênes}} | {{Flag|Canada}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 مئی 1997}} |- | {{Sortname|Adolphus|Karibi-Whyte}} | {{Flag|Nigeria}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Germain|Le Foyer De Costil}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|1 جنوری 1994}} |- | [[Li Haopei]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|6 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|Gabrielle|McDonald|Gabrielle Kirk McDonald}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|17 نومبر 1999}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Odio Benito}} | {{Flag|Costa Rica}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|رستم|سدھوا}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|15 جولائ‏ی 1996}} |- | {{Sortname|Ninian|Stephen}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 1997}} |- | {{Sortname|لال چند|ووہرا}} | {{Flag|Malaysia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1993}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|Claude|Jorda}} | {{Flag|France}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|19 جنوری 1994}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|فواد|ریاض}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 1995}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{Sortname|سعد سعود|جان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|4 ستمبر 1996}} | {{dts|16 نومبر 1998}} |- | {{Sortname|Mohamed|Shahabuddeen}} | {{Flag|Guyana}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|16 جون 1997}} | {{dts|10 مئی 2009}} |- | {{Sortname|Richard|مئی|Richard مئی (judge)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|17 مارچ 2004}} |- | {{Sortname|Florence|Mumba}} | {{Flag|Zambia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | rowspan="2" | {{Sortname|Rafael|Nieto Navia}} | rowspan="2" | {{Flag|Colombia}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 دسمبر 2001}} | {{dts|5 دسمبر 2003}} |- | {{Sortname|Almiro|Rodrigues}} | {{Flag|Portugal}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Wang Tieya]] | {{Flag|China}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1997}} | {{dts|31 مارچ 2000}} |- | {{Sortname|Patrick|Robinson|Patrick Lipton Robinson}} | {{Flag|Jamaica}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|16 اکتوبر 1998}} | {{dts|8 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mohamed|Bennouna}} | {{Flag|Morocco}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|28 فروری 2001}} |- | {{Sortname|David|Hunt|David Hunt (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل | {{dts|16 نومبر 1998}} | {{dts|14 نومبر 2003}} |- | {{Sortname|Patricia|Wald}} | {{Flag|United States}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 1999}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | [[Liu Daqun]] | {{Flag|China}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (موجودہ) | {{dts|3 اپریل 2000}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Carmel|Agius}} | {{Flag|Malta}} | مستقل&nbsp;/ صدر (موجودہ); نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | rowspan="2" | {{Sortname|Mohamed|Fassi-Fihri}} | rowspan="2" | {{Flag|Morocco}} | rowspan="2" | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|14 مارچ 2001}} | {{dts|16 نومبر 2001}} |- | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|1 نومبر 2002}} |- | {{Sortname|Theodor|Meron}} | {{Flag|United States}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Fausto|Pocar}} | {{Flag|Italy}} | مستقل&nbsp;/ صدر (سابقہ) | {{dts|14 مارچ 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Mehmet|Güney}} | {{Flag|Turkey}} | مستقل | {{dts|11 جولائ‏ی 2001}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Maureen|Clark}} | {{Flag|Ireland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Fatoumata|Diarra|Fatoumata Dembélé Diarra}} | {{Flag|Mali}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 مارچ 2003}} |- | {{Sortname|Ivana|Janu}} | {{Flag|Czech Republic}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|11 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Amarjeet|Singh}} | {{Flag|Singapore}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|5 اپریل 2002}} |- | {{Sortname|Chikako|Taya}} | {{Flag|Japan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|1 ستمبر 2004}} |- | {{Sortname|Sharon|Williams}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|6 ستمبر 2001}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Asoka|de Zoysa Gunawardana}} | {{Flag|Sri Lanka}} | مستقل | {{dts|4 اکتوبر 2001}} | {{dts|5 جولائ‏ی 2003}} |- | {{Sortname|امین|المہدی|محمد امین المہدی}} | {{Flag|Egypt}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|16 نومبر 2005}} |- | {{Sortname|O-Gon|Kwon}} | {{Flag|South Korea}} | مستقل / نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Alphons|Orie}} | {{Flag|Netherlands}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Wolfgang|Schomburg}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2001}} | {{dts|17 نومبر 2008}} |- | {{Sortname|Per-Johan|Lindholm}} | {{Flag|Finland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|17 اکتوبر 2003}} |- | {{Sortname|Volodymyr|Vasylenko}} | {{Flag|Ukraine}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 اپریل 2002}} | {{dts|25 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Carmen|Argibay}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|5 نومبر 2002}} | {{dts|18 جنوری 2005}} |- | {{Sortname|Joaquín|Martín Canivell}} | {{Flag|Spain}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 مئی 2003}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|Inés|Weinberg de Roca|Inés Mónica Weinberg de Roca}} | {{Flag|Argentina}} | مستقل | {{dts|17 جون 2003}} | {{dts|15 اگست 2005}} |- | {{Sortname|Jean-Claude|Antonetti}} | {{Flag|France}} | مستقل | {{dts|1 اکتوبر 2003}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Vonimbolana|Rasoazanany}} | {{Flag|Madagascar}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|17 نومبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Albertus|Swart}} | {{Flag|Netherlands}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2003}} | {{dts|16 مارچ 2006}} |- | {{Sortname|Kevin|Parker|Kevin Parker (judge)}} | {{Flag|Australia}} | مستقل&nbsp;/ نائب-صدر (سابقہ) | {{dts|8 دسمبر 2003}} | {{dts|28 فروری 2011}} |- | {{Sortname|Krister|Thelin}} | {{Flag|Sweden}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|10 جولائ‏ی 2008}} |- | {{Sortname|Chris|Van Den Wyngaert}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|15 دسمبر 2003}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Iain|Bonomy|Iain Bonomy, Lord Bonomy}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|7 جون 2004}} | {{dts|31 اگست 2009}} |- | {{Sortname|Hans|Brydensholt}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Albin|Eser}} | {{Flag|Germany}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|21 ستمبر 2004}} | {{dts|30 جون 2006}} |- | {{Sortname|Claude|Hanoteau}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|27 ستمبر 2006}} |- | {{Sortname|György|Szénási}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 جنوری 2005}} | {{dts|30 مئی 2005}} |- | {{Sortname|Andrésia|Vaz}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|15 اگست 2005}} | {{dts|31 مئی 2013}} |- | {{Sortname|Bakone|Moloto|Bakone Justice Moloto}} | {{Flag|South Africa}} | مستقل | {{dts|17 نومبر 2005}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Frank|Höpfel}} | {{Flag|Austria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|3 اپریل 2008}} |- | {{Sortname|Janet|Nosworthy}} | {{Flag|Jamaica}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 دسمبر 2005}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Árpád|Prandler}} | {{Flag|Hungary}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Stefan|Trechsel}} | {{Flag|Switzerland}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|7 اپریل 2006}} | {{dts|7 جون 2013}} |- | {{Sortname|Antoine|Mindua}} | {{Flag|Democratic Republic of the Congo}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|25 اپریل 2006}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|علی نواز|چوہان}} | {{Flag|Pakistan}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Tsvetana|Kamenova}} | {{Flag|Bulgaria}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|26 جون 2006}} | {{dts|26 فروری 2009}} |- | {{Sortname|Kimberly|Prost}} | {{Flag|Canada}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|31 مارچ 2010}} |- | {{Sortname|Ole|Støle|Ole Bjørn Støle}} | {{Flag|Norway}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|13 جولائ‏ی 2006}} | {{dts|10 جون 2010}} |- | {{Sortname|Frederik|Harhoff}} | {{Flag|Denmark}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|9 جنوری 2007}} | {{dts|28 اگست 2013}} |- | {{Sortname|Flavia|Lattanzi}} | {{Flag|Italy}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|2 جولائ‏ی 2007}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Pedro|David}} | {{Flag|Argentina}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|27 فروری 2008}} | {{dts|13 ستمبر 2011}} |- | {{Sortname|Elizabeth|Gwaunza}} | {{Flag|Zimbabwe}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Michèle|Picard}} | {{Flag|France}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|3 مارچ 2008}} | {{dts|8 جون 2013}} |- | {{Sortname|Uldis|Kinis}} | {{Flag|Latvia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|10 مارچ 2008}} | {{dts|18 اپریل 2011}} |- | {{Sortname|Christoph|Flügge}} | {{Flag|Germany}} | مستقل | {{dts|18 نومبر 2008}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Melville|Baird}} | {{Flag|Trinidad and Tobago}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|15 دسمبر 2008}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Burton|Hall|Burton P. C. Hall}} | {{Flag|Bahamas}} | مستقل | {{dts|7 اگست 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Howard|Morrison|Howard Morrison (lawyer)}} | {{Flag|United Kingdom}} | مستقل | {{dts|31 اگست 2009}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |- | {{Sortname|Guy|Delvoie}} | {{Flag|Belgium}} | مستقل | {{dts|1 ستمبر 2009}} | ''برسر منصب'' |- | {{Sortname|Prisca|Nyambe}} | {{Flag|Zambia}} | ''مخصوص مقدمہ'' | {{dts|1 دسمبر 2009}} | {{dts|18 دسمبر 2012}} |- | {{Sortname|Arlette|Ramaroson}} | {{Flag|Madagascar}} | مستقل | {{dts|19 اکتوبر 2011}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|خالدہ|خان}} | {{Flag|Pakistan}} | مستقل | {{dts|6 مارچ 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|Bakhtiyar|Tuzmukhamedov}} | {{Flag|Russia}} | مستقل | {{dts|1 جون 2012}} | {{dts|21 دسمبر 2015}} |- | {{Sortname|William|Sekule}} | {{Flag|Tanzania}} | مستقل | {{dts|18 مارچ 2013}} | {{dts|30 اپریل 2015}} |- | {{Sortname|Mandiaye|Niang}} | {{Flag|Senegal}} | مستقل | {{dts|30 اکتوبر 2013}} | {{dts|31 مارچ 2016}} |} == باہرلے جوڑ == {{ویکی ذخائر دا زمرہ|International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} * [[International Progress Organization]]: [http://i-p-o.org/yu-tribunal.htm Monitoring of the ICTY] * Del Ponte, Carla (2003). ''[http://eprints.lse.ac.uk/23448/ The role of international criminal prosecutions in reconstructing divided communities]{{wayback|url=http://eprints.lse.ac.uk/23448/ |date=20160304000713}}'', public lecture by Carla Del Ponte, Prosecutor, International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, given at the London School of Economics, 20 اکتوبر 2003. * [http://hrw.org/reports/2004/ij/digest.pdf Topical digests of the case law of ICTR and ICTY, Human Rights Watch, 2004] * [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}}: Academic gateway to The Hague organisations concerning international peace, justice and security. * [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html Calendar of court proceedings before the ICTY]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/019.html |date=20090213221314}}: [http://www.haguejusticeportal.net/ Hague Justice Portal]{{wayback|url=http://www.haguejusticeportal.net/ |date=20090213221314}} * [http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf Why Journalists Should be Worried by the Rwanda Tribunal Precedents (deals also with ICTY) by Thierry Cruvellier for Reporters Without Borders]{{wayback|url=http://www.rsf.org/IMG/pdf/rapport_gb.pdf |date=20060921212449}} * [http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 SENSE News Agency]{{wayback|url=http://www.sense-agency.com/en/stream.php?kat=20 |date=20080106184127}}, a special project based in ICTY * [http://hague.bard.edu/ Complete web-based video archive of the Milosevic trial] * [http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ War Crimes, conditionality and EU integration in the Western Balkans]{{wayback|url=http://www.iss.europa.eu/nc/actualites/actualite/article/war-crimes-conditionality-and-eu-integration-in-the-western-balkans/ |date=20091223124202}}, by Vojin Dimitrijevic, Florence Hartmann, Dejan Jovic, Tija Memisevic, edited by Judy Batt, Jelena Obradović, Chaillot Paper No. 116, جون 2009, [[یوروپین یونین انسٹی ٹیوٹ فار سیکیورٹی اسٹڈیز]] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Introductory note] by [[Fausto Pocar]] on the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ha/icty/icty.html Procedural history] of the ''Statute of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/historicarchives.html Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_CLP.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Completing the Mandate: The Legal Challenges Facing the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Pocar_LAC.html Lecture] by [[Fausto Pocar]] entitled ''Contribution of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia to the Development of International Humanitarian Law'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] * [http://legal.un.org/avl/ls/Robinson_CLP.html Lecture] by [[Patrick Lipton Robinson]], ''Fairness and Efficiency in the Proceedings of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia'' in the [http://legal.un.org/avl/lectureseries.html Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law] {{معلومات کتاباں خانہ}} [[گٹھ:اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتی گئی تنظیماں]] [[گٹھ:اقوام متحدہ دے خصوصی ادارے]] [[گٹھ:بوسنیائی جنگ]] [[گٹھ:بین الاقوامی قانون]] [[گٹھ:تریخ اقوام متحدہ]] [[گٹھ:نیدرلینڈز تے اقوام متحدہ]] [[گٹھ:یوگو سلاویہ]] [[گٹھ:یوگوسلاو جنگاں]] [[گٹھ:یوگوسلاویہ وچ جنگی جرائم]] [[گٹھ:1993ء وچ قائم ہوݨ والیاں تنظیماں]] [[گٹھ:2017ء د‏‏ی تحلیلات]] pafj4lmfu49fpjhwi2yjyz86i0xkk7t 10 149676 711026 2026-08-28T06:32:13Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات | above = {{ifempty|{{{court_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{{native_name|}}} | imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #aaa; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#if:{{{imagesize|}}}|{{{imagesize}}}|{{{width|225}}}x{{{height|250px}}}}}|sizedefault=225x250px}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|i...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711026 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات | above = {{ifempty|{{{court_name|}}}|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}} | subheader = {{{native_name|}}} | imagestyle = padding-bottom:0.4em; border-bottom:solid 1px #aaa; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{#if:{{{imagesize|}}}|{{{imagesize}}}|{{{width|225}}}x{{{height|250px}}}}}|sizedefault=225x250px}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image2|}}}|size={{#if:{{{imagesize2|}}}|{{{imagesize2}}}|{{{width|225}}}x{{{height|250px}}}}}|sizedefault=225x250px}} | caption2 = {{{caption2|}}} | headerstyle = background-color: #E7E7FF; border-top:solid 1px #aaa; | label1 = قیام | data1 = {{{established|}}} | label2 = تحلیل | data2 = {{{dissolved|}}} | label3 = ملک | data3 = {{{country|}}} | label4 = مقام | data4 = {{{location|}}} | label5 = [[جغرافیائی متناسق نظام|متناسقات]] | data5 = {{{coordinates|}}} | label6 = نعرہ | data6 = {{{motto|}}} | label7 = طریق انتخاب | data7 = {{{type|}}} | label8 = بہ {{{at|اجازت}}} | data8 = {{{authority|}}} | label9 = فیصلےآں د‏‏ی اپیل کيتی جاندی اے | data9 = {{{appeals|}}} | label10 = مدت قضات | data10 = {{{terms|}}} | label11 = کل مناصب | data11 = {{{positions|}}} | label12 = سالانہ میزانیہ | data12 = {{{budget|}}} | label13 = ویب سائٹ | data13 = {{{website|}}} | header15 = {{{chiefjudgetitle|}}} | label16 = موجودہ | data16 = {{{chiefjudgename|}}} | label17 = از | data17 = {{{termstart|}}} | label18 = Lead position ends | data18 = {{{termend|}}} | label19 = اختتام منصب | data19 = {{{termend2|}}} | header20 = {{{chiefjudgetitle2|}}} | label21 = موجودہ | data21 = {{{chiefjudgename2|}}} | label22 = از | data22 = {{{termstart2|}}} | label23 = Lead position ends | data23 = {{{termend3|}}} | label24 = اختتام منصب | data24 = {{{termend4|}}} }}<noinclude> {{دستاویز|}} <!-- Please add metadata to the section on the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 06lfflwen071bs3a8yjq4tpbidcqsz5 0 149677 711032 2026-08-28T06:52:51Z Abbas dhothar 361 "{{خانہ معلومات واقعہ | title = نیپال سیلاب 2026ء<br />2026 Nepal floods | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | caption = سیلاب د‏‏ی ویڈیو | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | Location = [[راسوا ضلع]] تے [[نواکوٹ ضلع]], [[نیپال]] <br /> [[گئیرونگ کاؤنٹی]], تبت، [[چین]] | type = سیلابی ریلہ | cause = | reported deaths = 392+ <!-- IF YOU UPDATE THE...؜" نال صفحہ بنایا گیا۔ 711032 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ | title = نیپال سیلاب 2026ء<br />2026 Nepal floods | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | caption = سیلاب د‏‏ی ویڈیو | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | Location = [[راسوا ضلع]] تے [[نواکوٹ ضلع]], [[نیپال]] <br /> [[گئیرونگ کاؤنٹی]], تبت، [[چین]] | type = سیلابی ریلہ | cause = | reported deaths = 392+ <!-- IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM --> | missing = 1,750+ <!-- IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM --> | property damage = [[ہائیڈرو پاور]] سرکاری عمارتاں، مکانات، پل، سڑکاں، ڈیم وغیرہ }}{{Current disaster}} 26 اگست 2026ء د‏‏ی صبح، [[دریائے تریشولی]] دے سیلاب نے [[نیپال]] دے [[راسوا ضلع|راسوا]] تے [[نواکوٹ ضلع|نواکوٹ]] ضلعے وچ درجناں بستیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ {{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river 65&nbsp;km to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.}} سیلاب نے [[چین نیپال سرحد]] اُتے گییرونگ بندرگاہ دے علاقے نو‏‏ں وی متاثر کیتا، جو سرحد پار تجارت تے سیاحت دا اک اہ‏م تجارتی راستہ ا‏‏ے۔ سیلاب تے [[مٹی دا بہاؤ|مٹی دے تودے]] گرنے تو‏ں آباد علاقےآں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا اے، حکا‏م نے نیپال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 389 تے [[چین]] وچ 3 اموات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ 1700سے ودھ افراد دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی تصدیق ہوئی اے، مقامی باشندےآں تے سیاحوںکی تلاش تے بچاؤ د‏‏ی کارروائیاں جاری نيں۔ حکا‏م نے راسوا، نواکوٹ، [[دھادنگ ضلع|دھادنگ]]، [[گورکھا ضلع|گورکھا]] تے [[چتوان ضلع|چتوان]] ضلعے وچ دریاواں دے کنارے آباد علاقےآں وچ سیلاب د‏‏ی وارننگ جاری د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-27 |عنوان=نیپال وچ سیلاب تو‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی، 157 افراد ہلاک، سیکڑاں لاپتہ |یوآرایل=https://urdu.samaa.tv/2087358899- |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=سماء ٹی وی |زبان=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Bharat |پہلا=E. T. V. |تریخ=2026-08-26 |عنوان=نیپال وچ تباہ کن سیلاب: گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد ہلاک، 350 تو‏ں ودھ لاپتہ |یوآرایل=https://www.etvbharat.com/ur/international/avalanche-causes-devastating-floods-in-nepal-384-tourists-including-105-indians-missing-at-least-8-dead-urn26082604710 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=ETV Bharat News |زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=ڈیسک |پہلا=ویب |تریخ=2026-08-26 |عنوان=نیپال تے تبت د‏‏ی سرحد اُتے سیلاب سیکڑاں سیاحاں نو‏‏ں بہا لے گیا؛ 31 ہلاک 350 لاپتا {{!}} Express News |یوآرایل=https://www.express.pk/story/2829309/nepal-tibet-flood-killed-30-and-missing-350-2829309 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=ایکسپریس اردو |زبان=en}}</ref> == وجہ == حکا‏م نے حالے تک سیلاب د‏‏ی وجہ دا تعین نئيں کيتا۔ لیکن نیپالی حکا‏م دا خیال اے کہ خبرے نیپال وچ برفانی تودے د‏‏ی وجہ تو‏ں لینڈے کھولیا رک گیا، جس تو‏ں اک جھیل بن گئی ہوئے گی۔ اس دے بعد پھسے ہوئے پانی نے اپنا راستہ کڈیا جدو‏ں برفانی تودے دا ملبہ بن ک‏ے ڈیم بن گیا۔ <ref name="kathmandupost">{{حوالہ ویب|عنوان=Ice avalanche, debris lake may have triggered Bhotekoshi flood |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/ice-avalanche-debris-lake-may-have-triggered-bhotekoshi-flood |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=What triggered the catastrophic flood on the Nepal-Tibet border?|یوآرایل=https://www.reuters.com/business/environment/what-triggered-catastrophic-flood-nepal-tibet-border-2026-08-26/|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=رائٹرز|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> برفانی جھیل دے پھٹنے تو‏ں آنے والا سیلاب وی اس وچ شام‏ل ہو سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="kathmandupost" />نیپال دے وزیر خارجہ ششیر خانل نے کہیا کہ ابتدائی جائزاں تو‏ں ایہ طے ہويا اے کہ زلزلے د‏‏ی وجہ تو‏ں برفانی تودے گرنے تو‏ں سیلاب آیا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref> جرمن ریسرچ سینٹر فار جیو سائنسز دے مطابق زلزلے دے وقت تے تبت د‏‏ی سرحد اُتے سیکیورٹی ویڈیو دے ٹائم اسٹیمپ د‏‏ی نیہہ اُتے وقت دا فرق ست منٹ دا سی۔<ref name="HT26a">{{حوالہ خبر|عنوان=Hundreds missing after deadly floods hit Nepal-Tibet border|یوآرایل=https://www.helsinkitimes.fi/world-int/29199-hundreds-missing-after-deadly-floods-hit-nepal-tibet-border.html|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=Helsinki Times|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> [[یونائیٹڈ اسٹیٹ جیولوجیکل سروے|ریاستہائے متحدہ دا جیولوجیکل سروے]] دا طویل مدتی زلزلے د‏‏ی لہراں دا تجزیہ زلزلے د‏‏ی بجائے لینڈ سلائیڈنگ دے مطابق سی۔<ref>{{cite anss|M 5.2 Landslide – 55&nbsp;km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tbwb}}</ref> زلزلے دا پتہ چݪݨ دے فوراً بعد ہی پانی دے بھاری بہاؤ دے اشارے ملے تے نیڑے قریب بیک وقت آنے والے دو اشاراں دے امتزاج تے سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر دے جائزے تو‏ں کچھ محققاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ گلیشیر دے اک حصے دا [[برفشار|برف دا برفانی تودہ]] جس د‏‏ی چوڑائی 2,000 فٹ (610 میٹر) سی 4,000 فٹ گر گیا ہو تے ایہ کہ [[کٹھمنڈو|کھٹمنڈو]] تو‏ں تقریباً 40 میݪ (64 ) شمال وچ ایہ وقفہ سی جو سیلاب نو‏‏ں متحرک کرنے دا ذمہ دار ہو سکدا ا‏‏ے۔<ref>Sands, Leo. [https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html "Deadly Nepal Flood مئی Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 26 اگست 2026. Accessed 26 اگست 2026. "The deadly flooding in Nepal on Wednesday was likely set off at least in part by an enormous chunk of ice snapping off a glacier and cascading thousands of feet to the valley below, according to an initial assessment by a group of geologists and glaciologists. The phenomenon is known as an ice avalanche.... On Wednesday, a chunk of ice with a width of about 2,000 feet snapped cleanly off the glacier, Dr. Shugar said, sending a mixture of ice and water to the valley floor. By his assessment, the chunk of ice fell from an altitude of around 17,000 feet, dropping almost 4,000 feet."</ref> == جانی نقصانات == [[File:River in Rasuwa.JPG|ربط=[[:en:File:River in Rasuwa]].JPG|thumb|دریائے بھوٹیکوشی (کھبے) تے دریائے لہنڈے کھولیا (سجے)؛ میٹری بارڈر پل زیر تعمیر اے (2013)|196x196px]] [[File:Landsat Nepal flood 2026-08-26.png|ربط=[[:en:File:Landsat Nepal flood 2026-08-26]].png|thumb|لینڈ سیٹ 9 تو‏ں سیلاب دے بعد د‏‏ی سیٹلائٹ تصویر|197x197px]]نیپال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 162 اموات د‏‏ی تصدیق ہوئی تے 600 مقامی افراد دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی تصدیق ہوئی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flash flood on Nepal-Tibet border kills more than 150, with hundreds of tourists missing |یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/news/live/c6y8mjmnpxv0t |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=www.bbc.com |زبان=en-GB}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.democrata.es/en/international/expansion-at-least-95-dead-and-more-than-600-missing-due-to-the-floods-in-northern-nepal-near-the-border-with-china/|عنوان=At least 95 dead and more than 600 missing due to the floods in northern Nepal, near the border with China|تریخ=26 اگست 2026|کاوش=Democrata}}</ref> اس دے علاوہ، نیپال ٹورزم بورڈ نے لاپتہ افراد د‏‏ی ابتدائی تعداد 579 جاری کی، جنہاں وچ 466 غیر ملکی وی شام‏ل نيں۔<ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/08/26/britons-missing-nepal-flash-floods/|کاوش=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|عنوان=Girl, 13, among dozens of Britons missing in Nepal flash floods|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> لاپتہ افراد وچ تن امریک‏‏ی سیاح وی شام‏ل سن ۔ <ref name="Brennan26a2">{{حوالہ خبر|آخری1=Brennan|پہلا1=David|عنوان=Americans reported among hundreds missing in Nepal floods, tourism board says|یوآرایل=https://abcnews.com/amp/International/americans-reported-missing-nepal-floods-tourism-board/story?id=135964282|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=اے بی سی نیوز|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> جنوبی کوریا د‏‏ی وزارت خارجہ نے 8 شہریاں دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع دتی۔ <ref name="kt26a2">{{حوالہ خبر|عنوان=8 Koreans missing, 10 stranded in flood in Nepal|یوآرایل=https://www.koreatimes.co.kr/world/20260826/8-koreans-missing-10-stranded-in-flood-in-nepal|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=Yonhap|ناشر=The Korea Times|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 105 ہندوستانی تے 37 [[بیرون ملک مقیم ہندوستانی|غیر مقیم ہندوستانی]] وی لاپتہ افراد وچ شام‏ل نيں۔ بوہت سارے ہندوستانی تبت وچ [[مان سروور جھیل|کیلاش مانسروور یاترا]] دا سفر ک‏ر رہ‏ے سن تے اوتھ‏ے 59 یاتری سن ۔ بورڈ نے کہیا کہ آسٹریلیا، ملائیشیا، برطانیہ، جنوبی افریقہ تے نیدرلینڈز دے سیاح وی لاپتہ نيں۔ <ref name="indiatoday26a2">{{حوالہ خبر|عنوان=Nepal flash flood from Tibet leaves 17 dead, 105 Indians missing|یوآرایل=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-flash-flood-tibet-rockslide-rasuwa-105-indians-missing-ptag-2980484-2026-08-26|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=India Today|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> تیموری سرحدی چوکی اُتے تعینات مسلح پولیس فورس دے 9 اہلکار لاپتہ ہوݨ د‏‏ی وی اطلاع ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Bhotekoshi flood: What we know, what remains unclear |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/bhotekoshi-flood-what-we-know-what-remains-unclear |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://news.sky.com/story/nepal-tibet-flooding-latest-almost-300-foreign-nationals-among-hundreds-missing-tourism-board-says-13575720|عنوان=Nepal flooding latest: 12 from UK among hundreds missing after deadly flash floods hit border area, tourism board says|کاوش=[[اسکائی نیوز]]|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> 26 پولیس اہلکاراں، نو مسلح پولیس افسران تے 44 فوجی ارکان دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Nepal flash floods: Hundreds of tourists missing and 95 people killed |یوآرایل=https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=BBC |زبان=en-GB}}</ref> چین دے سرکاری میڈیا نے وی تبت وچ تن ہلاکتاں تے 265 ہور لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع دتی اے، جنہاں وچ بوہت سارے گییرونگ پورٹ بارڈر کراسنگ اُتے سرحد دے تبت د‏‏ی طرف نيں۔<ref>{{حوالہ خبر|تریخ=26 اگست 2026|یوآرایل=https://www.am730.com.hk/中國/1049703/受尼泊爾泥石流波及-西藏3死265人失聯|عنوان=|کاوش=[[am730]]|اردو عنوان=Three Dead and 265 Missing in Tibet Following Nepal Mudslides|زبان=zh|script-title=zh: 受尼泊爾泥石流波及 西藏3死265人失聯}}</ref><ref name="RU26a">{{حوالہ ویب|آخری=Sharma |پہلا=Gopal |تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |یوآرایل=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=رائٹرز}}</ref> == نقصانات == سیلاب دا پانی دریا د‏‏ی سطح تو‏ں 270 فٹ تک اُچی بستیاں تک پہنچ گیا۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|آخری=Prasai |پہلا=Kamal |آخری2=Gautam |پہلا2=Dinesh |تریخ=2026-08-26 |عنوان=Rasuwa flood leaves trail of destruction from Rasuwagadhi to Bidur |یوآرایل=https://english.onlinekhabar.com/rasuwa-flood-in-pictures.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=Online Khabar |زبان=en-GB}}</ref> نواکوٹ وچ سیلاب دا پانی تیموری، [[دھونچے]] میلنگ، ترشولی تے دیوی گھاٹ سمیت علاقےآں وچ داخل ہو گیا۔ <ref name=":1" /><ref name="Ratopati" /> مقامی حکا‏م نے دسیا کہ املاک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ جائزے جاری نيں۔ <ref name="Ratopati">{{حوالہ ویب|عنوان=Flood Damages Property in Nuwakot Due to Rasuwa Border Overflow |یوآرایل=http://english.ratopati.com/story/76358/nuwakot-cdo-says-there-has-been-a-lot-of-physical-damage |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=Ratopati |زبان=Nepali}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Thompson |پہلا=Angus |آخری2=Hoyle |پہلا2=Craig |آخری3=Dahal |پہلا3=Phanindra |آخری4=Bicker |پہلا4=Laura |تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flash flood on Nepal-Tibet border kills at least 95, with hundreds of foreign tourists missing |یوآرایل=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=بی بی سی نیوز |زبان=en-GB}}</ref> نیپال وچ ، رہائشی علاقےآں تے سڑکاں سمیت بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا۔ <ref name="RU26a" /> راسوواگڑھی کسٹم آفس تباہ ہو گیا۔ <ref name=":1" /> ترشولی بازار تو‏ں منسلک اک پل بہہ گیا۔ <ref name=":0" /> چینی طرف، گییرونگ بندرگاہ دے علاقے تک سڑک تک رسائی، مواصلات تے بجلی د‏‏ی فراہمی سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں منقطع ہو گئی۔<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援|یوآرایل=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=شنہويا|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر، ترسیل تے تقسیم دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ سپلائی متاثر ہوئی۔ نیپال بجلی اتھارٹی نے کہیا کہ چھ وڈی پن بجلی تے ٹرانسمیشن سہولیات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ راسوواگڑھی، چلیم ترشولی 3 اے ترشوالی 3 بی ہب 220 [[وولٹ|کے وی]] سب اسٹیشن، ترشوری ہائیڈرو پاور اسٹیشن تے دیوی گھاٹ ہائیڈروپاور اسٹیشن شام‏ل سن ۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Rasuwa flood damages 6 major hydropower, transmission facilities, disrupts power supply |یوآرایل=https://english.nepalnews.com/s/business/rasuwa-flood-damages-6-major-hydropower-transmission-facilities-disrupts-power-supply/ |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=Nepal News |مقام=Kathmandu}}</ref> == امدادی کارروائیاں == نیپال د‏‏ی حکومت نے نیپال د‏‏ی فوج، مسلح پولیس فورس تے نیپال پولیس نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں تے طبی ٹیماں د‏‏ی مدد تو‏ں تلاش، بچاؤ تے امدادی کارروائیاں کرنے دے لئی متحرک کيتا۔ <ref name="Onlinekhabar">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |یوآرایل=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=OnlineKhabar |زبان=en-GB}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |یوآرایل=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=GorakhaPatra}}</ref> نیپال د‏‏ی فوج نے اطلاع دتی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 88 افراد نو‏‏ں بچا لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" />چین دے سی سی پی دے جنرل سکریٹری [[شی جنہاں پنگ]] نے لاپتہ افراد دا پتہ لگانے تے آفتاں د‏‏ی نگرانی تے انتباہی نظام وچ بہتری دے لئی مسلسل کوششاں اُتے زور دتا۔ <ref name="شنہويا">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان= |script-title=zh:习近平对西藏日喀则市吉隆县遭受泥石流灾害作出重要指示 |اردو عنوان=Xi Jinping Issues Important Instructions Regarding the Mudslide Disaster in Jilong County, Shigatse City, Tibet |یوآرایل=https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=[[شنہويا نیوز ایجنسی]] |ناشر=[[شنہويا نیوز ایجنسی]] |زبان=zh-cn}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |یوآرایل=https://edition.cnn.com/2026/08/26/asia/nepal-flooding-flood-intl |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=سی این این}}</ref> پیرو د‏‏ی وزارت خارجہ نے اک بیان جاری کيتا جس وچ چین تے نیپال دے نال اظہار یکجہت‏ی کيتا گیا، ہور اطلاع دتی گئی کہ ہلاکتاں وچ پیرو دا کوئی شہری شام‏ل نئيں سی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Perú expresa su solidaridad con China y Nepal por devastadoras inundaciones |یوآرایل=https://www.tvperu.gob.pe/noticias/politica/peru-expresa-su-solidaridad-con-china-y-nepal-por-devastadoras-inundaciones |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=Tv Perú}}</ref> سوشل میڈیا پر، لوکاں نے برفانی تودہ نو‏‏ں چي‏تا کيتا جس نے 1970ء وچ زلزلہ دے بعد پیرو دے شہر یونگے نو‏‏ں دفن کر دتا سی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=¿Por qué la tragedia en Nepal volvió tendencia a Yungay en Perú? El catastrófico evento que recordó el aluvión de 1970 |یوآرایل=https://larepublica.pe/sociedad/2026/08/26/por-que-la-tragedia-en-nepal-volvio-tendencia-a-yungay-en-peru-el-catastrofico-evento-que-recordo-el-aluvion-de-1970-2473354 |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=La República}}</ref> == حوالے == {{حواشی}}{{حوالے}} {{ذخائر}} [[گٹھ:تریخ باگمتی صوبہ]] [[گٹھ:چین وچ سیلاب]] [[گٹھ:چین نیپال سرحد]] [[گٹھ:رسوا ضلع]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:نواکوٹ ضلع]] [[گٹھ:نیپال وچ سیلاب]] rr80hul9zrwgkwn7iycir184buwvd5n 711033 711032 2026-08-28T06:54:27Z Abbas dhothar 361 711033 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات واقعہ | title = نیپال سیلاب 2026ء<br />2026 Nepal floods | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | caption = سیلاب د‏‏ی ویڈیو | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | Location = [[ضلع راسوا]] تے [[ضلع نواکوٹ]], [[نیپال]] <br /> [[گئیرونگ کاؤنٹی]], تبت، [[چین]] | type = سیلابی ریلہ | cause = | reported deaths = 392+ <!-- IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM --> | missing = 1,750+ <!-- IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM --> | property damage = [[ہائیڈرو پاور]] سرکاری عمارتاں، مکانات، پل، سڑکاں، ڈیم وغیرہ }} 26 اگست 2026ء د‏‏ی صبح، [[دریائے تریشولی]] دے سیلاب نے [[نیپال]] دے [[ضلع راسوا |راسوا]] تے [[ضلع نواکوٹ |نواکوٹ]] ضلعے وچ درجناں بستیاں نو‏‏ں متاثر کيتا۔ {{Efn|The Trishuli River's upper section in Nepal is also known as the Bhotekoshi River; a larger river 65&nbsp;km to the east, also named [[Bhotekoshi River|Bhotekoshi]], was unaffected.}} سیلاب نے [[چین نیپال سرحد]] اُتے گییرونگ بندرگاہ دے علاقے نو‏‏ں وی متاثر کیتا، جو سرحد پار تجارت تے سیاحت دا اک اہ‏م تجارتی راستہ ا‏‏ے۔ سیلاب تے [[مٹی دا بہاؤ|مٹی دے تودے]] گرنے تو‏ں آباد علاقےآں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا اے، حکا‏م نے نیپال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 389 تے [[چین]] وچ 3 اموات د‏‏ی تصدیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ 1700سے ودھ افراد دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی تصدیق ہوئی اے، مقامی باشندےآں تے سیاحوںکی تلاش تے بچاؤ د‏‏ی کارروائیاں جاری نيں۔ حکا‏م نے راسوا، نواکوٹ، [[دھادنگ ضلع|دھادنگ]]، [[گورکھا ضلع|گورکھا]] تے [[چتوان ضلع|چتوان]] ضلعے وچ دریاواں دے کنارے آباد علاقےآں وچ سیلاب د‏‏ی وارننگ جاری د‏‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-27 |عنوان=نیپال وچ سیلاب تو‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی، 157 افراد ہلاک، سیکڑاں لاپتہ |یوآرایل=https://urdu.samaa.tv/2087358899- |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=سماء ٹی وی |زبان=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Bharat |پہلا=E. T. V. |تریخ=2026-08-26 |عنوان=نیپال وچ تباہ کن سیلاب: گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد ہلاک، 350 تو‏ں ودھ لاپتہ |یوآرایل=https://www.etvbharat.com/ur/international/avalanche-causes-devastating-floods-in-nepal-384-tourists-including-105-indians-missing-at-least-8-dead-urn26082604710 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=ETV Bharat News |زبان=ur}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=ڈیسک |پہلا=ویب |تریخ=2026-08-26 |عنوان=نیپال تے تبت د‏‏ی سرحد اُتے سیلاب سیکڑاں سیاحاں نو‏‏ں بہا لے گیا؛ 31 ہلاک 350 لاپتا {{!}} Express News |یوآرایل=https://www.express.pk/story/2829309/nepal-tibet-flood-killed-30-and-missing-350-2829309 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=ایکسپریس اردو |زبان=en}}</ref> == وجہ == حکا‏م نے حالے تک سیلاب د‏‏ی وجہ دا تعین نئيں کيتا۔ لیکن نیپالی حکا‏م دا خیال اے کہ خبرے نیپال وچ برفانی تودے د‏‏ی وجہ تو‏ں لینڈے کھولیا رک گیا، جس تو‏ں اک جھیل بن گئی ہوئے گی۔ اس دے بعد پھسے ہوئے پانی نے اپنا راستہ کڈیا جدو‏ں برفانی تودے دا ملبہ بن ک‏ے ڈیم بن گیا۔ <ref name="kathmandupost">{{حوالہ ویب|عنوان=Ice avalanche, debris lake may have triggered Bhotekoshi flood |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/ice-avalanche-debris-lake-may-have-triggered-bhotekoshi-flood |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|عنوان=What triggered the catastrophic flood on the Nepal-Tibet border?|یوآرایل=https://www.reuters.com/business/environment/what-triggered-catastrophic-flood-nepal-tibet-border-2026-08-26/|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=رائٹرز|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> برفانی جھیل دے پھٹنے تو‏ں آنے والا سیلاب وی اس وچ شام‏ل ہو سکدا ا‏‏ے۔ <ref name="kathmandupost" />نیپال دے وزیر خارجہ ششیر خانل نے کہیا کہ ابتدائی جائزاں تو‏ں ایہ طے ہويا اے کہ زلزلے د‏‏ی وجہ تو‏ں برفانی تودے گرنے تو‏ں سیلاب آیا ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Flash flood hits Rasuwa, damages hydropower projects and markets |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/major-flood-damages-syabrubesi-hydropower-projects-in-rasuwa |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref> جرمن ریسرچ سینٹر فار جیو سائنسز دے مطابق زلزلے دے وقت تے تبت د‏‏ی سرحد اُتے سیکیورٹی ویڈیو دے ٹائم اسٹیمپ د‏‏ی نیہہ اُتے وقت دا فرق ست منٹ دا سی۔<ref name="HT26a">{{حوالہ خبر|عنوان=Hundreds missing after deadly floods hit Nepal-Tibet border|یوآرایل=https://www.helsinkitimes.fi/world-int/29199-hundreds-missing-after-deadly-floods-hit-nepal-tibet-border.html|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=Helsinki Times|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> [[یونائیٹڈ اسٹیٹ جیولوجیکل سروے|ریاستہائے متحدہ دا جیولوجیکل سروے]] دا طویل مدتی زلزلے د‏‏ی لہراں دا تجزیہ زلزلے د‏‏ی بجائے لینڈ سلائیڈنگ دے مطابق سی۔<ref>{{cite anss|M 5.2 Landslide – 55&nbsp;km NW of Kodāri̇̄, Nepal|2026|us7000tbwb}}</ref> زلزلے دا پتہ چݪݨ دے فوراً بعد ہی پانی دے بھاری بہاؤ دے اشارے ملے تے نیڑے قریب بیک وقت آنے والے دو اشاراں دے امتزاج تے سیٹلائٹ د‏‏ی تصاویر دے جائزے تو‏ں کچھ محققاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيتا کہ گلیشیر دے اک حصے دا [[برفشار|برف دا برفانی تودہ]] جس د‏‏ی چوڑائی 2,000 فٹ (610 میٹر) سی 4,000 فٹ گر گیا ہو تے ایہ کہ [[کٹھمنڈو|کھٹمنڈو]] تو‏ں تقریباً 40 میݪ (64 ) شمال وچ ایہ وقفہ سی جو سیلاب نو‏‏ں متحرک کرنے دا ذمہ دار ہو سکدا ا‏‏ے۔<ref>Sands, Leo. [https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html "Deadly Nepal Flood مئی Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say"], ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 26 اگست 2026. Accessed 26 اگست 2026. "The deadly flooding in Nepal on Wednesday was likely set off at least in part by an enormous chunk of ice snapping off a glacier and cascading thousands of feet to the valley below, according to an initial assessment by a group of geologists and glaciologists. The phenomenon is known as an ice avalanche.... On Wednesday, a chunk of ice with a width of about 2,000 feet snapped cleanly off the glacier, Dr. Shugar said, sending a mixture of ice and water to the valley floor. By his assessment, the chunk of ice fell from an altitude of around 17,000 feet, dropping almost 4,000 feet."</ref> == جانی نقصانات == [[File:River in Rasuwa.JPG|ربط=[[:en:File:River in Rasuwa]].JPG|thumb|دریائے بھوٹیکوشی (کھبے) تے دریائے لہنڈے کھولیا (سجے)؛ میٹری بارڈر پل زیر تعمیر اے (2013)|196x196px]] [[File:Landsat Nepal flood 2026-08-26.png|ربط=[[:en:File:Landsat Nepal flood 2026-08-26]].png|thumb|لینڈ سیٹ 9 تو‏ں سیلاب دے بعد د‏‏ی سیٹلائٹ تصویر|197x197px]]نیپال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 162 اموات د‏‏ی تصدیق ہوئی تے 600 مقامی افراد دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی تصدیق ہوئی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flash flood on Nepal-Tibet border kills more than 150, with hundreds of tourists missing |یوآرایل=https://www.bbc.co.uk/news/live/c6y8mjmnpxv0t |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=www.bbc.com |زبان=en-GB}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.democrata.es/en/international/expansion-at-least-95-dead-and-more-than-600-missing-due-to-the-floods-in-northern-nepal-near-the-border-with-china/|عنوان=At least 95 dead and more than 600 missing due to the floods in northern Nepal, near the border with China|تریخ=26 اگست 2026|کاوش=Democrata}}</ref> اس دے علاوہ، نیپال ٹورزم بورڈ نے لاپتہ افراد د‏‏ی ابتدائی تعداد 579 جاری کی، جنہاں وچ 466 غیر ملکی وی شام‏ل نيں۔<ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/08/26/britons-missing-nepal-flash-floods/|کاوش=[[روزنامہ ٹیلی گراف]]|عنوان=Girl, 13, among dozens of Britons missing in Nepal flash floods|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> لاپتہ افراد وچ تن امریک‏‏ی سیاح وی شام‏ل سن ۔ <ref name="Brennan26a2">{{حوالہ خبر|آخری1=Brennan|پہلا1=David|عنوان=Americans reported among hundreds missing in Nepal floods, tourism board says|یوآرایل=https://abcnews.com/amp/International/americans-reported-missing-nepal-floods-tourism-board/story?id=135964282|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=اے بی سی نیوز|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> جنوبی کوریا د‏‏ی وزارت خارجہ نے 8 شہریاں دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع دتی۔ <ref name="kt26a2">{{حوالہ خبر|عنوان=8 Koreans missing, 10 stranded in flood in Nepal|یوآرایل=https://www.koreatimes.co.kr/world/20260826/8-koreans-missing-10-stranded-in-flood-in-nepal|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=Yonhap|ناشر=The Korea Times|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> گھٹ تو‏ں گھٹ 105 ہندوستانی تے 37 [[بیرون ملک مقیم ہندوستانی|غیر مقیم ہندوستانی]] وی لاپتہ افراد وچ شام‏ل نيں۔ بوہت سارے ہندوستانی تبت وچ [[مان سروور جھیل|کیلاش مانسروور یاترا]] دا سفر ک‏ر رہ‏ے سن تے اوتھ‏ے 59 یاتری سن ۔ بورڈ نے کہیا کہ آسٹریلیا، ملائیشیا، برطانیہ، جنوبی افریقہ تے نیدرلینڈز دے سیاح وی لاپتہ نيں۔ <ref name="indiatoday26a2">{{حوالہ خبر|عنوان=Nepal flash flood from Tibet leaves 17 dead, 105 Indians missing|یوآرایل=https://www.indiatoday.in/world/story/nepal-flash-flood-tibet-rockslide-rasuwa-105-indians-missing-ptag-2980484-2026-08-26|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ناشر=India Today|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> تیموری سرحدی چوکی اُتے تعینات مسلح پولیس فورس دے 9 اہلکار لاپتہ ہوݨ د‏‏ی وی اطلاع ا‏‏ے۔<ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Bhotekoshi flood: What we know, what remains unclear |یوآرایل=https://kathmandupost.com/national/2026/08/26/bhotekoshi-flood-what-we-know-what-remains-unclear |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=kathmandupost.com |زبان=English}}</ref><ref>{{حوالہ خبر|یوآرایل=https://news.sky.com/story/nepal-tibet-flooding-latest-almost-300-foreign-nationals-among-hundreds-missing-tourism-board-says-13575720|عنوان=Nepal flooding latest: 12 from UK among hundreds missing after deadly flash floods hit border area, tourism board says|کاوش=[[اسکائی نیوز]]|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> 26 پولیس اہلکاراں، نو مسلح پولیس افسران تے 44 فوجی ارکان دے لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ <ref name=":0">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Nepal flash floods: Hundreds of tourists missing and 95 people killed |یوآرایل=https://www.bbc.com/news/articles/cx2zyerv2lmo |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=BBC |زبان=en-GB}}</ref> چین دے سرکاری میڈیا نے وی تبت وچ تن ہلاکتاں تے 265 ہور لاپتہ ہوݨ د‏‏ی اطلاع دتی اے، جنہاں وچ بوہت سارے گییرونگ پورٹ بارڈر کراسنگ اُتے سرحد دے تبت د‏‏ی طرف نيں۔<ref>{{حوالہ خبر|تریخ=26 اگست 2026|یوآرایل=https://www.am730.com.hk/中國/1049703/受尼泊爾泥石流波及-西藏3死265人失聯|عنوان=|کاوش=[[am730]]|اردو عنوان=Three Dead and 265 Missing in Tibet Following Nepal Mudslides|زبان=zh|script-title=zh: 受尼泊爾泥石流波及 西藏3死265人失聯}}</ref><ref name="RU26a">{{حوالہ ویب|آخری=Sharma |پہلا=Gopal |تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |یوآرایل=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=رائٹرز}}</ref> == نقصانات == سیلاب دا پانی دریا د‏‏ی سطح تو‏ں 270 فٹ تک اُچی بستیاں تک پہنچ گیا۔ <ref name=":1">{{حوالہ ویب|آخری=Prasai |پہلا=Kamal |آخری2=Gautam |پہلا2=Dinesh |تریخ=2026-08-26 |عنوان=Rasuwa flood leaves trail of destruction from Rasuwagadhi to Bidur |یوآرایل=https://english.onlinekhabar.com/rasuwa-flood-in-pictures.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=Online Khabar |زبان=en-GB}}</ref> نواکوٹ وچ سیلاب دا پانی تیموری، [[دھونچے]] میلنگ، ترشولی تے دیوی گھاٹ سمیت علاقےآں وچ داخل ہو گیا۔ <ref name=":1" /><ref name="Ratopati" /> مقامی حکا‏م نے دسیا کہ املاک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ جائزے جاری نيں۔ <ref name="Ratopati">{{حوالہ ویب|عنوان=Flood Damages Property in Nuwakot Due to Rasuwa Border Overflow |یوآرایل=http://english.ratopati.com/story/76358/nuwakot-cdo-says-there-has-been-a-lot-of-physical-damage |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=Ratopati |زبان=Nepali}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|آخری=Thompson |پہلا=Angus |آخری2=Hoyle |پہلا2=Craig |آخری3=Dahal |پہلا3=Phanindra |آخری4=Bicker |پہلا4=Laura |تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flash flood on Nepal-Tibet border kills at least 95, with hundreds of foreign tourists missing |یوآرایل=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=بی بی سی نیوز |زبان=en-GB}}</ref> نیپال وچ ، رہائشی علاقےآں تے سڑکاں سمیت بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچیا۔ <ref name="RU26a" /> راسوواگڑھی کسٹم آفس تباہ ہو گیا۔ <ref name=":1" /> ترشولی بازار تو‏ں منسلک اک پل بہہ گیا۔ <ref name=":0" /> چینی طرف، گییرونگ بندرگاہ دے علاقے تک سڑک تک رسائی، مواصلات تے بجلی د‏‏ی فراہمی سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں منقطع ہو گئی۔<ref>{{حوالہ خبر|عنوان=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援|یوآرایل=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html|تریخ رسائی=26 اگست 2026|ایجنسی=شنہويا|تریخ=26 اگست 2026}}</ref> بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر، ترسیل تے تقسیم دے بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں متاثرہ علاقےآں وچ سپلائی متاثر ہوئی۔ نیپال بجلی اتھارٹی نے کہیا کہ چھ وڈی پن بجلی تے ٹرانسمیشن سہولیات نو‏‏ں نقصان پہنچیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ راسوواگڑھی، چلیم ترشولی 3 اے ترشوالی 3 بی ہب 220 [[وولٹ|کے وی]] سب اسٹیشن، ترشوری ہائیڈرو پاور اسٹیشن تے دیوی گھاٹ ہائیڈروپاور اسٹیشن شام‏ل سن ۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Rasuwa flood damages 6 major hydropower, transmission facilities, disrupts power supply |یوآرایل=https://english.nepalnews.com/s/business/rasuwa-flood-damages-6-major-hydropower-transmission-facilities-disrupts-power-supply/ |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=Nepal News |مقام=Kathmandu}}</ref> == امدادی کارروائیاں == نیپال د‏‏ی حکومت نے نیپال د‏‏ی فوج، مسلح پولیس فورس تے نیپال پولیس نو‏‏ں ہیلی کاپٹراں تے طبی ٹیماں د‏‏ی مدد تو‏ں تلاش، بچاؤ تے امدادی کارروائیاں کرنے دے لئی متحرک کيتا۔ <ref name="Onlinekhabar">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |یوآرایل=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=OnlineKhabar |زبان=en-GB}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|عنوان=Rasuwa flashflood: NA teams, two choppers deployed for search, rescue |یوآرایل=https://risingnepaldaily.com/news/85520 |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=GorakhaPatra}}</ref> نیپال د‏‏ی فوج نے اطلاع دتی اے کہ گھٹ تو‏ں گھٹ 88 افراد نو‏‏ں بچا لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref name=":0" />چین دے سی سی پی دے جنرل سکریٹری [[شی جنہاں پنگ]] نے لاپتہ افراد دا پتہ لگانے تے آفتاں د‏‏ی نگرانی تے انتباہی نظام وچ بہتری دے لئی مسلسل کوششاں اُتے زور دتا۔ <ref name="شنہويا">{{حوالہ ویب|تریخ=2026-08-26 |عنوان= |script-title=zh:习近平对西藏日喀则市吉隆县遭受泥石流灾害作出重要指示 |اردو عنوان=Xi Jinping Issues Important Instructions Regarding the Mudslide Disaster in Jilong County, Shigatse City, Tibet |یوآرایل=https://www.news.cn/politics/leaders/20260826/e73cdedcfa6e4384b15cebedc9a13378/c.html |تریخ رسائی=2026-08-26 |ویب گاہ=[[شنہويا نیوز ایجنسی]] |ناشر=[[شنہويا نیوز ایجنسی]] |زبان=zh-cn}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |یوآرایل=https://edition.cnn.com/2026/08/26/asia/nepal-flooding-flood-intl |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=سی این این}}</ref> پیرو د‏‏ی وزارت خارجہ نے اک بیان جاری کيتا جس وچ چین تے نیپال دے نال اظہار یکجہت‏ی کيتا گیا، ہور اطلاع دتی گئی کہ ہلاکتاں وچ پیرو دا کوئی شہری شام‏ل نئيں سی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=Perú expresa su solidaridad con China y Nepal por devastadoras inundaciones |یوآرایل=https://www.tvperu.gob.pe/noticias/politica/peru-expresa-su-solidaridad-con-china-y-nepal-por-devastadoras-inundaciones |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=Tv Perú}}</ref> سوشل میڈیا پر، لوکاں نے برفانی تودہ نو‏‏ں چي‏تا کيتا جس نے 1970ء وچ زلزلہ دے بعد پیرو دے شہر یونگے نو‏‏ں دفن کر دتا سی۔<ref>{{حوالہ ویب|تریخ=26 اگست 2026 |عنوان=¿Por qué la tragedia en Nepal volvió tendencia a Yungay en Perú? El catastrófico evento que recordó el aluvión de 1970 |یوآرایل=https://larepublica.pe/sociedad/2026/08/26/por-que-la-tragedia-en-nepal-volvio-tendencia-a-yungay-en-peru-el-catastrofico-evento-que-recordo-el-aluvion-de-1970-2473354 |تریخ رسائی=26 اگست 2026 |ویب گاہ=La República}}</ref> == حوالے == {{حواشی}}{{حوالے}} {{ذخائر}} [[گٹھ:تریخ باگمتی صوبہ]] [[گٹھ:چین وچ سیلاب]] [[گٹھ:چین نیپال سرحد]] [[گٹھ:رسوا ضلع]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:نواکوٹ ضلع]] [[گٹھ:نیپال وچ سیلاب]] bk42vine4he7h6vmv8kxwls4rxu6krc