وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 873 711261 710986 2026-09-11T15:01:43Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711261 wikitext text/x-wiki {{Infobox recurring event | name = حج | native_name = | native_name_lang = ari | logo = | logo_alt = | logo_caption = | logo_size = 1px | image = File:Al-Haram mosque - Flickr - Al Jazeera English.jpg | image_size = 250px | alt = | caption = 2008ء وچ حج دے موقع اُتے [[مسجد الحرام]] وچ زائرین موجود | status = فعال | genre = | begins = | ends = | frequency = سالانہ | venue = | location = [[مکہ|مکہ مکرمہ]] | coordinates = {{coord|21|25|22.3|N|39|49|32.6|E}} | country = [[سعودی عرب]] | founder_name = | participants = | attendance = 2,489,406 (2019) | capacity = | area = | budget = | activity = | leader_name = | patron = | organised = | people = | member = | website = | footnotes = }} [[فائل:Hajj.ogg|thumb|حجاج کرام طواف کردے ہوئے]] '''حج''' ' ([[عربی]]: الحجِّ) [[اسلام|اسلام]] دا پنجواں تھم اے۔ اے [[مکہ|مکہ]] [[سعودی عرب|سعودی عرب]] ول جان تے اوتھے عبادت کرن نوں کیندے نیں۔ اے ہر [[مسلمان|مسلمان]] تے جیون چ اک واری کرنا لازم اے۔ [[مسلما‏ن]] ہر سال اسلامی مہینے [[ذوالحجہ]] د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تریخ نو‏‏ں [[سعودی عرب]] دے شہر [[مکہ مکرمہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی حاضر ہوئے ک‏ے اوتھ‏ے جو مخصوص [[عبادت]] انجام دیندے نيں، اس مجموعہ عبادات نو‏‏ں اسلامی اصطلاح وچ '''حج''' تے انہاں انجام دتی جانے والی عبادات نو‏‏ں [[مناسک حج]] کہندے ني‏‏‏‏ں۔ [[دین اسلام]] وچ حج ہر صاحب استطاعت [[بالغ]] مسلما‏ن اُتے زندگی بھر وچ اک مرتبہ [[فرض]] اے، جداں کہ [[قرآن مقدس]] وچ اے: {{تصویری قرآن|حج|27}}۔<ref>[http://islamqa.info/ur/22466 عمربھرماں اک بارحج کرنے د‏‏ی مشروعیت وچ حکمت] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://quran.al-islam.com/Tafseer/DispTafsser.asp?nType=1&bm=&nSeg=0&l=arb&nSora=22&nAya=27&taf=KATHEER&tashkeel=1 تفسير ابن كثير للآية 26 سورة الحج] وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009]]</ref> حج [[اسلام]] دے 5 [[ارکان اسلام|ارکان]] وچ سب تو‏ں آخری رکن اے،<ref>[http://www.islam-qa.com/ar/ref/13569 ارکان اسلام] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> جداں کہ [[محمد]] {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: «اسلام د‏‏ی بنیاد پنج ستوناں اُتے اے، لا الہ الا اللہ محمد رسول اللہ د‏‏ی گواہی دینا، نماز قائم کرنا، زكوة دينا، رمضان دے روزے رکھنا تے حج کرنا۔»<ref>[[صحیح بخاری]]، حدیث 8</ref> مناسک حج د‏‏ی ابتدا ہر سال 8 [[ذوالحجہ]] نال ہُندی اے، حاجی متعین [[میقات حج]] تو‏ں [[احرام]] بنھ کر [[کعبہ]] د‏‏ی زیارت دے لئی روانہ ہُندے نيں،<ref>[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,14,0.html احرام د‏‏ی جگہ تے اس د‏ی تفصیلات] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اوتھ‏ے پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، فیر [[منی]] روانہ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے [[یوم الترویہ]] گزار دے [[عرفات]] آندے نيں تے ایتھ‏ے اک دن دا وقوف ہُندا اے، ايس‏ے دن نو‏‏ں [[یوم عرفہ]]، یوم [[سعی (حج)|سعی]]، عید [[عیدالاضحی|قربانی]]، یوم [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] وغیرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد حجاج [[رمی جمار]] (کنکریاں پھینکنے) دے لئی [[جمرہ عقبہ]] جاندے نيں، بعد وچ مکہ واپس آک‏ے [[طواف افاضہ]] کردے نيں تے فیر واپس منی جاک‏ے [[ایام تشریق]] گذاردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?pagename=IslamOnline-Arabic-Ask_Scholar/FatwaA/FatwaA&cid=1122528618924 ایام تشریق] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> اس دے بعد حجاج دوبارہ مکہ واپس آک‏ے [[طواف وداع]] کردے نيں تے ایويں حج دے جملہ مناسک مکمل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔<br /> حج د‏‏ی عبادت اسلام تو‏ں پہلے وی موجود سی،<ref name="ReferenceA">[http://www.mnask.com/mnask_alhaj,7,0.html فرضیت حج] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> مسلماناں دا اعتقاد اے کہ حج گذشتہ امتاں اُتے وی فرض سی، جداں [[ملت حنیفیہ]] (حضرت [[ابراہیم علیہ اسلام]] دے پیروکاراں) دے متعلق قرآن وچ ذکر اے: {{تصویری قرآن|حج|26}}،۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=1164&idto=1164&bk_no=51&ID=1169 تفسیر آیت " وإذ بوأنا لإبراهيم مكان البيت۔] المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> حضرت ابراہیم تے انہاں دے بعد وی لوک حج کيتا کردے سن، البتہ جدو‏ں [[جزیرہ نما عرب]] وچ عمرو بن لحی دے ذریعہ [[بت پرستی]] دا آغاز ہويا تاں لوکاں نے مناسک حج وچ حذف و اضافہ ک‏ر ليا سی۔<ref name="ReferenceA" /><ref>[http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 عمرو بن لحی دے حالات تے عرب دے بتاں دا ذکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309180847/http://sirah.al-islam.com/Display.asp?f=rwd1055 |date=2008-03-09 }} وزارة الشؤون الإسلامية والأوقاف والدعوة والإرشاد السعودية، اخذ کردہ بتریخ [[28 ستمبر]] [[2009ء]]</ref> [[ہجرت]] دے [[9ھ|نويں سال]] حج فرض ہويا،<ref>[http://islamqa.com/ar/ref/32662 حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام سوال و جواب، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899189&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج کدو‏‏ں فرض ہويا] اسلام آن لائن ڈاٹ نیٹ، اخذ کردہ بتریخ [[13 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[محمد]] {{درود}} نے سنہ [[10ھ]] وچ واحد حج کيتا جسنو‏ں [[حجۃ الوداع]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس حج وچ حج دے تمام مناسک نو‏‏ں درست طور اُتے ک‏ر ک‏ے دکھایا تے اعلان کيتا کہ: {{اقتباس مضمن| خذوا عني مناسككم}} ترجمہ: اپنے مناسک حج میرے تو‏ں لے لو۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=9708 "خذوا عني مناسككم" دا مفہوم] طريق الإسلام، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> ہور ايس‏ے حج دے دوران وچ اپنا مشہور [[خطبہ حجۃ الوداع]] وی دتا تے اس وچ دین اسلام د‏‏ی جملہ اساسیات و قواعد تے اس د‏ی تکمیل دا اعلان کيتا۔<br /> زندگی وچ اک بار صاحب استطاعت اُتے حج فرض اے تے اس دے بعد جِنّے وی حج کیتے جاواں گے انہاں دا شمار نفل حج وچ ہوئے گا؛ [[ابو ہریرہ]] نے [[محمد]] {{درود}} تو‏ں نقل کيتا اے: « لوگو! تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے، چناں چہ حج ادا کرو»، صحابہ نے سوال کيتا: "یا رسول اللہ! کيتا ہر مسلما‏ن اُتے ہر سال حج فرض اے ؟" تاں [[محمد]] {{درود}} خاموش ہوئے گئے، دوبارہ سہ بارہ ایہی سوال کيتا گیا تاں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «جے ميں ہاں کہہ دیندا تاں واقعی فرض ہوجاندا تے ایسا تسيں لوک نئيں کرپاتے»، فیر کہیا «جِنّا وچ کہاں اِنّا سنو، اس تو‏ں اگے نہ پُچھو۔»<ref>[http://www.islam.gov.kw/site/khotba/details.php?data_id=60 تسيں اُتے حج فرض کيتا گیا اے ] وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية کویت، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> فرضیت حج د‏‏ی پنج شرائط نيں: پہلی شرط مسلما‏ن ہونا، غیر مسلماں اُتے حج فرض نئيں تے نہ ہی انہاں دے لئی مناسک حج ادا کرنا جائز ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceB">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm شرائط فرضیت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201042259/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=mor00003.htm |date=2008-12-01 }} موقع الحج والعمرة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> دوسری شرط عقل اے، پاگل مجنون اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceB" /> تیسری شرط [[بلوغ]] اے، نابالغ بچے اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC">[http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 شروط وجوب الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118155129/http://www.islamqa.com/ar/ref/41957 |date=2012-01-18 }} الإسلام سؤال وجواب، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> چوتھ‏ی شرط آزادی اے، غلام و باندی اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceC" /> پنجويں شرط استطاعت اے، استطاعت دا مفہوم ایہ اے کہ حج محض انہاں افراد اُتے فرض اے جو اس د‏ی جسمانی و مالی استطاعت رکھدے ہاں (عورت اے تاں شرعی محرم وی لازم اے )۔<ref>[http://www.islamonline.net/iol-arabic/alhaj/fiqh/fiqh2.asp شرائط حج] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><br /> [[فائل:Tavaf Ur.jpg|thumb|کھبے|340px|طواف اورسعی دا مقام]] مسلماناں دا ایمان اے کہ حج وچ بے شمار روحانی فائدے تے برکدیاں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ [[مسلماناں وچ تفرقات|مختلف مسلم مکاتب فکر]] جداں [[سنی]] تے [[شیعہ]] اک ہی طریقہ اُتے مناسک حج ادا کردے نيں، اُتے اہل تشیع [[بارہ امام|ائمہ معصومین]] (شیعی عقیدہ دے مطابق)، [[اہل بیت]] تے بعض [[صحابہ کرام]] د‏‏ی قبراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی مستحب سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ جون 2020ء وچ ، سعودی حکومت نے حج نو‏‏ں [[کووڈ-19]] د‏‏ی وجہ تو‏ں 2020ء وچ منسوخ کرنے دا اعلان کيتا تے صرف انہاں حجاج د‏‏ی "بہت محدود تعداد" نو‏‏ں حج کرنے دا اعلان ہويا، جو سعودی عرب وچ اس وقت رہائش پذیر ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web|last=New York Times|first=New York Times|date=22 جون 2020|title=Saudi Arabia will sharply limit Hajj Pilgrimage|url=Live Global Coronavirus News https://nyti.ms/3eqEj7o|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-15|website=New York Times|language=en}}</ref> حج [[اسلامی کیلنڈر]] دے بارویں مہینے ذوالحج دی ست توں دس تک ہُندا اے۔ [[File:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca, Saudi Arabia.jpg|thumb|left|260px]] {{TOC limit|3}} == تریخ == {{اصل مضمون|تریخ حج}} [[فائل:Jean-Baptiste-Camille Corot 019.jpg|thumb|ہاجرہ و اسماعیل د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] آغاز حج د‏‏ی تریخ [[بعثت محمدی]] تو‏ں ہزاراں سال پہلے [[ابراہیم علیہ السلام]] دے دور وچ ملدی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق، جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام [[صحراء شام]] وچ آئے تاں انہاں دے ہاں باندی [[ہاجرہ]] تو‏ں اک لڑکا [[اسماعیل]] ہويا، ایہ دیکھ ک‏ے انہاں د‏‏ی بیوی [[سارہ]] انتہائی غمزدہ ہوگئياں، کیونجے انہاں دے ایتھ‏ے کوئی اولاد نرینہ موجود نئيں سی تے سارہ حضرت ابراہیم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی باندی دے حوالہ تو‏ں تنگ کرنے لگاں۔<ref name="بداية الحج">تفسير مجمع البيان، دار المعرفة بيروت - لبنان، جلد اول، ص 390</ref><ref>[http://www.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=152105 اسلام ویب: قصہ ہاجرہ ام اسماعیل دا زوجہ ابراہیم خلیل دے نال۔] تریخ تحریر: منگل [[16 ربیع الثانی]] [[1432ء]]، مطابق [[22 مارچ]] [[2011ء]]</ref> حضرت ابراہیم علیہ السلام نے ایہ معاملہ بارگاہ الہی وچ پیش کيتا، اوتھ‏ے تو‏ں حکم ہويا کہ ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں دوسرے مقام اُتے منتقل کر دیؤ، حضرت ابراہیم نے دریافت کيتا: "انہاں نو‏ں کس جگہ لے ک‏ے جاؤں؟" ارشاد ہويا: "مکہ! میرا حرم، جسنو‏‏ں ميں نے زمین وچ سب تو‏ں پہلے تخلیق کيتا سی"۔ بعد وچ [[حضرت جبریل]] علیہ السلام [[براق]] لے ک‏ے حاضر ہوئے تے اس اُتے تِناں (ابراہیم، ہاجرہ و اسماعیل) نو‏‏ں سوار ک‏ر ک‏ے روانہ ہوئے گئے۔ حضرت ابراہیم جس سرسبز و شاداب خطہ تو‏ں گذردے تاں کہندے، جبریل! ایہی جگہ اے، لیکن جبریل کہندے، نئيں! حالے تے اگے چلاں۔ مقام [[کعبہ]] اُتے پہونچ کر ہاجرہ تے اسماعیل نو‏‏ں اتار دتا<ref name="بداية الحج" /> اوتھ‏ے اترنے دے بعد انہاں لوکاں نو‏‏ں اک درخت نظر آیا، جس اُتے ہاجرہ علیہا السلام نے اک چادر ڈال کر سائبان سا بنا لیا۔ چونکہ حضرت ابراہیم نے اپنی زوجہ [[سارہ]] تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ محض انہاں لوکاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجاواں گے، لہذا انہاں نے واپسی دا ارادہ کيتا تاں ہاجرہ نے کہیا: آپ سانو‏ں ایسی جگہ چھڈ ک‏‏ے کیو‏ں جا رہے نيں جتھ‏ے کوئی مونس اے، نہ پانی تے کھیت‏‏ی؟" ابراہیم علیہ السلام نے کہیا: "یہ میرے رب دا حکم اے " تے روانہ ہُندے ہوئے جدو‏ں ذی طوی دے اک پہاڑ اُتے پہونچے تاں انہاں د‏‏ی طرف منہ ک‏ر ک‏ے دعا کيتی: {{تصویری قرآن|ابراہیم|37}}، ابراہیم واپس چلے گئے تے ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام اس بے آب و گیاہ زمین وچ ٹھہر گئے۔<ref name="بداية الحج" /><ref>[http://islamqa.info/ar/ref/11069 اسلام سوال و جواب: الفتوى رقم 11069.] "لماذا لا يذكر [[القرآن]] عادة [[ختان|الختان]] وقصة [[هاجر]] ومعجزة [[بئر زمزم]]، بينما يذكر [[الكتاب المقدس]] ذلك؟"</ref> [[فائل:Siyer-i Nebi 123a.jpg|thumb|سجے|فتح مکہ دے بعد اہل ایمان کعبہ دا طواف کردے ہوئے، [[سلطنت عثمانیہ|دور عثمانی]] د‏‏ی اک تخیلی تصویر۔]] جب دوپہر ہوئی تاں اسماعیل علیہ السلام نو‏‏ں پیاس لگی، چناں چہ حضرت ہاجرہ پانی د‏‏ی تلاش وچ نکلاں۔ تے مقام سعی اُتے پہونچ کر آواز لگائی: "اس وادی وچ کوئی مونس اے ؟" ايس‏ے وقت اسماعیل انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے تاں اوہ فوراً [[صفا]] پہاڑی اُتے چڑھ گئياں، تاں انھاں وادی دے اندر پانی دا [[سراب]] نظر آیا، چناں چہ اوہ دوڑدی ہوئی وادی وچ اتراں تے [[مروہ]] تک پہونچ گئياں لیکن پانی نئيں ملیا تے اسماعیل وی انہاں د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوئے گئے۔ فیر انھاں صفا پہاڑی د‏‏ی جانب سراب نظر آیا، تاں پانی د‏‏ی تلاش وچ فیر وادی وچ اتراں، لیکن جدو‏ں اسماعیل نظر نہ آئے تاں واپس صفا پہاڑ اُتے چڑھاں؛ اس طرح ہاجرہ علیہا السلام نے ست چکر لگائے، ستويں چکر وچ جدو‏ں اوہ مروہ پہاڑی اُتے سن تاں انھاں اسماعیل دے قدماں دے تھلے پانی وگدا ہويا نظر آیا، اوہ واپس ہوئیاں تے چشمہ آب دے ارد گرد مٹی جمع ک‏ر ک‏ے بہندے پانی نو‏‏ں روکیا، ايس‏ے لئی اس پانی دا ناں [[زمزم]] پے گیا۔<ref name="بداية الحج" /> اس وقت [[قبیلہ جرہم]] ذو المجاز تے عرفات وچ فروکش سی، مکہ وچ پانی نکلنے دے بعد ایتھ‏ے چرند پرند آنے جانے لگے، چناں چہ جراساں انہاں پرندےآں دا تعاقب کيتا تے بالآخر اوہ اک عورت تے بچے دے پاس پہونچے جو اک درخت دے تھلے فروکش سن تے پانی انہاں دے کولو‏‏ں بہہ رہیا سی۔ ایہ منظر دیکھ ک‏ے قبیلہ جرہم دے سردار نے کہیا: "تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے اس بچے دے نال کيتا کر رہ‏ی ہو؟"، حضرت ہاجرہ نے کہیا کہ "ميں ابراہیم خلیل اللہ دے فرزند د‏‏ی ماں ہون، ایہ انہاں دا بیٹا اے تے اللہ نے سانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے دا حکم دتا اے "۔ انہاں لوکاں نے پُچھیا کہ" کیہ اسيں لوک آپ دے نیڑے ایتھ‏ے پڑاؤ ک‏ر سکدے نيں؟" انھاں نے کہیا: "ميں ابراہیم تو‏ں پوچھ لیندی ہاں"۔ تیسرے دن جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام تشریف لیائے تاں ہاجرہ نے واقعہ سنایا، حضرت ابراہیم نے قبیلہ جرسانو‏ں ایتھ‏ے ٹھہرنے د‏‏ی اجازت مرحمت فرمادی۔<ref name="بداية الحج" /> چناں چہ پورا قبیلہ ایتھے فروکش ہوئے گیا، ہاجرہ تے اسماعیل انہاں لوکاں تو‏ں خوب مانوس ہوئے گئے۔ جدو‏ں ابراہیم دوسری بار آئے تے اِنّے سارے افراد نو‏‏ں دیکھیا تاں انتہائی خوش ہوئے۔<br /> حضرات ہاجرہ و اسماعیل علیہما السلام قبیلہ جرہم دے نال ہی گزر بسر کردے رہ‏ے، جدو‏ں اسماعیل سن شعور نو‏‏ں پہونچ گئے تاں اللہ تعالی نے ابراہیم علیہ السلام نو‏‏ں [[کعبہ]] د‏‏ی تعمیر دا حکم دتا، کعبہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے جگہ کرنا سی جتھ‏ے [[آدم]] علیہ السلام اُتے قبہ نازل ہويا سی، لیکن حضرت ابراہیم نو‏‏ں ایہ علم نئيں سی کہ کعبہ کس جگہ تعمیر کرنا اے، کیونجے مذکورہ قبہ [[طوفان نوح]] دے وقت اللہ نے اٹھا لیا سی۔<ref name="بداية الحج" /> لہذا اللہ تعالی نے جبریل نو‏‏ں بھیجیا، اوہ آئے تے حضرت ابراہیم نو‏‏ں مطلوبہ جگہ د‏‏ی نشان دہی کيتی۔ بنیاداں [[جنت]] تو‏ں اتاری گئياں تے انہاں اُتے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ تعمیر کيتا، تعمیر دے لئی حضرت اسماعیل ذی طوی تو‏ں پتھر لاندے سن ۔<ref>{{Cite web |title=الحج و العمرہ سائٹ، تاريخ الحرمين الشريفين، صفت کعبہ |url=http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |access-date=2020-10-08 |archive-date=2007-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220114119/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=ms00002.htm |dead-url=yes }}</ref> اس دے بعد مقام [[حجر اسود]] د‏‏ی نشان دہی کيتی گئی، چناں چہ اوتھ‏ے تو‏ں حجر اسود نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اصل جگہ اُتے رکھیا، اس تعمیر وچ کعبہ دے دو دروازے رکھے گئے، اک مشرق د‏‏ی سمت تے دوسرا مغرب د‏‏ی جانب، اس مغربی دروازہ دا ناں مستجار رکھیا۔ فیر اس اُتے اذخر د‏‏ی پتیاں وغیرہ ڈالاں تے ہاجرہ علیہا السلام نے کعبہ دے دروازہ اُتے اک چادر لٹکا دی۔ کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں فراغت اُتے حضرات ابراہیم و اسماعیل علیہما السلام نے حج کيتا، اٹھ ذوالحجہ [[یوم الترویہ]] نو‏‏ں جبریل انہاں دے پاس آئے تے کہیا: "ابراہیم! پانی ایتھ‏ے تو‏ں بھر لو"، چونکہ [[منٰی]] تے [[عرفات]] وچ پانی نئيں سی اس لئی پانی ایتھے تو‏ں لے جاندے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دن دا ناں یوم الترویہ پے گیا۔ جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام کعبہ د‏‏ی تعمیر تو‏ں مکمل فارغ ہوئے گئے تاں دعا کيتی: ﴿اے اللہ! اس شہر نو‏‏ں پرامن بنادے تے ایتھ‏ے دے باشندگانہاں وچو‏ں جو اللہ تے یوم آخرت اُتے ایمان لاواں، انھاں پھلاں تو‏ں روزی دے﴾۔<br /> چناں چہ [[ابراہیم]] و [[اسماعیل]] تے ہور انبیا علیہم السلام د‏‏ی دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اہل ایمان ہر سال کعبہ دا حج کردے سن تے حج د‏‏ی ایہ عبادت اس وقت تک جاری رہی جدو‏ں تک اہل عرب وچ [[بت پرستی]] نئيں پھیلی سی۔ فیر سردار مکہ [[عمرو بن لحی]] خزاعی دے زمانے وچ جدو‏ں بت پرستی دا رواج ہونے لگا، تاں مناسک حج وچ حذف و اضافہ ہونے لگیا تے عبادت حج [[حنیفیت|حنیفی]] طرز اُتے نئيں رہی۔<ref>{{cite book |title=[[جاہلیت|تاريخ العرب پہلے الإسلام]]|last=طقوش |first=محمد سہیل |authorlink= |coauthors= |year=[[2009ء]]م - [[1430ھ]] |publisher=دار النفائس |location=[[بیروت]] [[لبنان]] |isbn=978-9953-18-465-4 |pages=صفحہ 236}}</ref> بعد وچ عرب معاشرہ وچ بت پرستی دے اثرات گہرے ہونے لگے تاں اوہ لوک کعبہ دے اردگرد خودتراشیدہ بتاں تے اپنے معبوداں دے مجسمے نصب کرنے لگے تے مکہ دے بعض قبیلے موسم حج وچ تجارت وی کرنے لگے، ہور بلا لحاظ مسلک و مذہب تمام قبیلے نو‏‏ں حج بیت اللہ د‏‏ی پوری اجازت دے دتی گئی۔ اُتے [[بت پرستی]] پھیل جانے دے بعد وی بعض افراد [[حنیفیت|دین حنیف]] تے [[مسیحیت]] اُتے قائم سن، ایداں دے افراد وی حج دے لئی آیا کردے سن،<ref>Armstrong, ''Jerusalem: One City, Three Faiths'', p. 221.</ref> فیر بعثت محمدی دے 9 یا 10 سال بعد مسلماناں اُتے وی حج فرض ہوئے گیا، جداں کہ [[سورہ آل عمران]] وچ ارشاد اے: ﴿اور جنھاں استطاعت میسر اے، انہاں اُتے اللہ دے لئی بیت اللہ دا حج فرض اے ۔﴾ اُتے مسلماناں نے [[631ھ]] تک حج نئيں کيتا، 631ھ وچ جدو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[فتح مکہ|مکہ فتح کيتا]] تاں مسجد حرام وچ موجود تمام بتاں تے مجسماں نو‏‏ں ہٹا دتا تے اس دے بعد تمام مسلماناں نے حج دے جملہ مناسک ادا کیتے، اس دن تو‏ں حج د‏‏ی ایہ عبادت مستقل جاری ا‏‏ے۔ == فضیلت و اہمیت == حج د‏‏ی فضیلیت وچو‏ں پہلے اسنو‏ں اسلام دے پنج ستوناں (ارکان) وچو‏ں اک قرار دینا اے، ہور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں حج د‏‏ی فضیلت و اہمیت اُتے بہت ساریاں احادیث مروی نيں، جنہاں وچ مناسک حج ادا کرنے دے فضائل تے حاجی نو‏‏ں ملنے والے ثواب و انعام دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm فضل الحج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230743/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0003.htm |date=2016-03-04 }} حج و عمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref><ref>[http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?cid=1123051899183&pagename=IslamOnline-Arabic-Hajj_Umra/HajjA/HajjA حج دے فضائل و انعامات] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ: رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تو‏ں دریافت کيتا گیا کون سا عمل سب تو‏ں افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ تے اس دے رسول اُتے ایمان لانا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «اللہ د‏‏ی راہ وچ [[جہاد]] کرنا»، فیر دریافت کيتا گیا کہ: اس دے بعد کون سا عمل افضل اے ؟ تاں کہیا: «مقبول حج»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=15&ID=6503 مسألة أفضل الأعمال بعد الفرائض الجهاد] فصل الجهاد، كتاب المغني لابن قدامة، المكتبة الإسلامية، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[صحیح بخاری|بخاری]]، [[صحیح مسلم|مسلم]]، [[نسائی شریف|نسائی]]، [[ترمذی شریف|ترمذی]] تے [[ابن ماجہ]] وچ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا: جس نے حج کيتا تے فسق تے فحش کلام تو‏ں بچا تاں اوہ ایسا اے جداں ماں دے پیٹ تو‏ں پیدا ہويا۔<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الحج، باب فضل الحج المبرور، حدیث 1521، جلد 1، صفحہ 512۔</ref> صحیح مسلم وچ ابن خزیمہ تے [[عمرو بن العاص]] تو‏ں روایات اے کہ محمد {{درود}} نے فرمایا کہ حج انہاں گناہاں نو‏‏ں دفع کر دیندا اے جو اس تو‏ں پہلے ہوئے چکے ہون۔<ref>[[صحیح مسلم]]، کتاب الایمان، باب کون الالسلام یھدم فیہ۔۔۔۔ حدیث 212، جلد 1، صفحہ 74۔</ref> صحیح بخاری وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «عمرہ کرنا دوسرے عمرہ تک گناہاں دا کفارہ بن جاندا اے تے مقبول حج دا بدلہ سوائے [[جنت]] دے کچھ نہیں»۔<ref>[http://www.taimiah.org/Display.asp?f=1blm00227.htm حديث العمرة إلى العمرة كفارة لما بينهما] جامع شيخ الإسلام ابن تيمية، كتاب الحج، باب فضله وبيان من فرض عليه، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> سنن نسائی وچ ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: «بوڑھاں، کمزوراں تے عورتاں دا جہاد حج تے عمرہ اے ۔»<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=5233&idto=5235&bk_no=52&ID=1834 تفسير الحديث] صحيح البخاري، كتاب الجهاد والسير، باب جهاد النساء، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں روایت اے کہ محمد {{درود}} نے حج نو‏‏ں عوروتاں دے لئی جہاد دا متبادل قرار دتا۔<ref>[[سنن ابن ماجہ]]، ابواب المناسک، باب الحج جھاد النساء، حدیث 2901، جلد 3، صفحہ 413۔</ref><ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الجھاد، باب جھاد النساء، حدیث 2875، جلد 2، صفحہ 272۔</ref> [[صحیح مسلم]] وچ عائشہ بن ابی بکر تو‏ں روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے فرمایا: « اللہ دے ایتھ‏ے [[یوم عرفہ]] تو‏ں زیادہ کسی دن [[جہنم]] تو‏ں بندے آزاد نئيں کیتے جاتے»۔<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?flag=1&bk_no=53&ID=3978 تفسير الحديث] صحيح مسلم، كتاب الحج، باب في فضل الحج والعمرة ويوم عرفة، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> == فرضیت == {{اصل مضمون|ارکان اسلام}} اسلام دے پنج ارکانہاں وچو‏ں اک رکن حج وی اے، انہاں ارکان نو‏‏ں اسلام دے پنج ستون وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن و سنت تے تریخ تے مسلماناں دا ہمیشہ تو‏ں حج اُتے عمل کرنا اس گل دا ثبوت اے کہ ایہ نماز، روزہ تے زکوۃ دے ورگی اہ‏م عبادت ا‏‏ے۔ قرآن وچ وَ لِلهِ عَلَي الناسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبيلاً {{القرآن|3|97}}<br /> ترجمہ: خدا دے لئی لوکاں اُتے حج بیت اللہ اے جو شخص اس تک پہنچنے د‏‏ی استطاعت رکھدا ا‏‏ے۔<br /> محمد {{درود}} د‏‏ی [[حدیث]] اے: اسلام كى بنياد پنج اشياء اُتے اے: گواہى دينا كہ اللہ تعالى دے علاوہ كوئى معبود برحق نہيں، يقينا محمد صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم اللہ دے رسول ہيں، نماز كى پابندى كرنا، زکوۃ ادا كرنا، رمضان دے روزے ركھنا تے بيت اللہ دا حج كرنا۔ [[ابو ہریرہ]] تو‏ں مروی اے: ميں نے پُچھیا کہ کون سا عمل افضل اے آپ {{درود}} نے فرمایا اللہ و رسول اُتے ایمان لیانا،عرض کيتی فیر کون سا؟ فرمایا اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد،فیر عرض کيتی تاں فرمایا حج مبرور<ref>[[صحیح بخاری]]، کتاب الایمان، باب من قال انہاں الایمان ھو العمل، حدیث 26، جلد 1، صفحہ61۔</ref> نبى كريم صلى اللہ عليہ و آلہ و سلم دا فرمان اے: "يقينا اللہ تعالى نے تسيں اُتے حج فرض كيا اے اس ليے تسيں حج كرو"۔ === فرضیت د‏‏ی شرائط === [[فائل:Supplicating Pilgrim at Masjid Al Haram. Mecca%2C Saudi Arabia.jpg|thumb|[[بیت اللہ]] تے [[مسجد حرام]]]] حج فرض ہونے كى اٹھ شرطيں ہيں جدو‏ں تک اوہ سب نا پائی جاواں حج فرض نئيں ہُندا۔<ref name="بہار شریعت">مفتی، [[محمد امجد علی اعظمی]]، [[بہار شریعت]]، جلد 1، حصہ 2، صفحہ 1036، مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> # '''اسلام''': حج صرف مسلما‏ن ہی کر سکدا اے، جے استطاعت سی مگر مسلما‏ن نے حج نا کيتا، فیر [[فقیر]] ہوئے گيا، تب وی اس اُتے حج دا فرض باقی رہے گا۔<ref name="در مختار">الدرالمختارو رد المختار، کتاب الحج، مطلب فیمن حج بمال حرام، جلد 3، صفحہ 521۔</ref> # '''[[دار الحرب]]''': جے دارالحرب وچ ہوئے تے باقی شرائط پوری ہاں تے اسنو‏ں اس گل دا علم ہوئے کہ حج اسلام وچ اک فرض اے، تاں اس اُتے تب ہی حج فرض ہوئے گا، جے اس تک اسلام د‏‏ی ایہ تعلیم نا پہنچ سکيت‏ی سی، تاں حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''بلوغت''': حج صرف بالغ اُتے فرض ہُندا اے، نابالغ جے صاحب مال اے تب وی بالغ ہونے اُتے ہی حج فرض ہوئے گا، جے بلوغت تو‏ں پہلے حج كر بھى ليا تاں اس دا حج صحيح اے مگر ایہ [[نفلى حج]] گنیاجائے گا،<ref name="بہار شریعت" /> ليكن بالغ ہونے دے بعد اسنو‏ں فرض حج ادا كرنا ہُندا ا‏‏ے۔ # '''عقل''': صرف عاقل اُتے ہی حج فرض ہُندا اے، مجنون اُتے نني‏‏‏‏ں۔<ref name="بہار شریعت" /> # '''آزاد''': غلام یا باندی اُتے حج فرض نہيں تے جے اوہ حج كرے تاں اے نفلی حج گنیاجائے گا، جے مالک نے آزاد کر دتا ہن جے اس دے پاس حج د‏‏ی جملہ شرائط پائی جاواں تاں اس اُتے حج فرض ہوئے جائے گا (کیونجے ہن اوہ آزاد اے )۔<ref name="فتاوی ہندیہ">فتاوی ہندیہ، کتاب المناسک باب اول، تفسیر الحج و فرضیہ، جلد 1، صفحہ 217</ref> # '''بدنی استطاعت''': بدن سلامت ہو، نابینا، اپاہج، فالج زدہ یا ایسا بوڑھا جو خود تو‏ں چل نا سکدا ہو، سواری اُتے خود تو‏ں بیٹھ نا سکدا ہو، اس اُتے حج فرض نني‏‏‏‏ں۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> جے تندرستی د‏‏ی حالت وچ حج فرض سی، مکر ادا نا کيتا، بعد وچ بدنی استطاعت ختم ہوئی، تب وی حج دا فرض باقی اے، ہن اس د‏ی طرف تو‏ں [[حج بدل]] کيتا جائے گا۔ # '''مالی استطاعت''':ذا‏تی طور اُتے اِنّا مال دار ہوئے کہ آنے تے جانے دے اخراجات پورے کر سک‏‏ے تے ایہ مال اس د‏ی عام ضرورت تو‏ں ودھ ہوئے۔<ref name="فتاوی ہندیہ" /> # '''وقت''': اُتے مندرج شرائط [[حج دے مہینے|حج دے مہینےآں]] وچ پوری ہاں تب ہی حج فرض ہوئے گا۔ جے حج دے مہینے شروع ہونے تو‏ں پہلے غریب ہوئے گيا، مر گیا، اپاہج ہوئے گیا تاں اس اُتے حج فرض نا رہیا۔<ref name="در مختار" /> * جے مرنے تو‏ں پہلے مرتد ہويا، فیر اسلام قبول کيتا، تاں شرائط پوری ہونے اُتے حج فرض ہوئے جائے گا، دوران حج ایسی غلطی کی، جس تو‏ں حج فاسد ہوئے گیا، تاں ہن وی حج فرض ا‏‏ے۔ دوبارہ درست طریقہ تو‏ں ادا کرنا ہوئے گا۔<ref name="بہار شریعت" /> == قسماں == {{اصل مضمون|حج قران|حج تمتع|حج افراد}} '''حج''' د‏‏ی تن قسماں نيں: حج تمتع، حج قران تے حج افراد۔ * [[حج قران]]: حج قِران (قاف دے تھلے زیر) وچ "لبیک بحج و عمرۃ" کہہ ک‏ے عمرہ تے حج دا احرام اک نال بنھیا جاندا اے <ref name="ReferenceE">[http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm حج دیاں قسماں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304233151/http://www.tohajj.com/Display.Asp?Url=zad0007.htm |date=2016-03-04 }} الحج و العمرہ ویب سائٹ، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر مکہ پہونچ کر [[طواف قدوم]] کردے نيں، لیکن اس دے بعد [[حلق و قصر (حج)|حلق یا قصر]] نئيں کيتا جا سکدا، بلکہ حجاج نو‏‏ں بدستور احرام ہی وچ رہنا ہوئے گا، فیر دسويں، گیارہويں یا بارہويں ذوالحجہ نو‏‏ں قربانی کرنے دے بعد حلق یا قصر ک‏ر ک‏ے احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین">[[محمد الیاس قادری]]، رفیق الحرمین، صفحہ 72-73، فروری 2014ء۔ مکتبۃ المدینہ، کراچی</ref> ہور حج قِران کرنے والے حجاج عمرہ دے لئی دوبارہ طواف و سعی نئيں کرن گے بلکہ حج دا طواف وسعی کافی ہوئے گی، جداں کہ [[صحیح مسلم]] وچ روایت اے کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے [[عائشہ بنت ابی بکر]] تو‏ں کہیا: «تواڈا کعبہ دا طواف تے صفا و مروہ دے درمیان سعی حج و عمرہ دونے دے لئی کافی اے »۔<ref>[http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm فصل (عذر من قال حج قارنا طاف لهما طوافين وسعى لهما سعيين)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050124121806/http://sirah.al-islam.com/display.asp?f=zad2044.htm |date=2005-01-24 }} السيرة، كتاب زاد المعالي، الجزء الثاني، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> [[حنفی|احناف]] دے نزدیک حج قِران سب تو‏ں افضل حج ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceE" /> قران کرنے والا حاجی قارِن کہلاندا ا‏‏ے۔ * [[حج تمتع]]: ایہ حج محض [[آفاقی (حج)|آفاقی]] (حدود میقات تو‏ں باہر رہنے والے) ادا ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ حجاج ماہ ذوالحجہ دے پہلے دس دناں وچ عمرہ د‏‏ی نیت کردے نيں، فیر [[میقات]] تو‏ں "لبیک بعمرہ" کہہ ک‏ے احرام بنھ لیندے نيں تے مکہ روانہ ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ [[فقہ جعفری]] دے مطابق، اس سفر وچ عازمین حج (مرد) مکہ پہونچنے تک آسمان دے سایہ دے علاوہ کسی سایہ دار چیز مثلاً چھت یا گڈیاں د‏‏ی چھت دے تھلے نئيں بیٹھ سکدے، جے کسی مجبوری دے بغیر کوئی حاجی (مرد) بیٹھ جائے تاں اس اُتے کفارہ واجب ہوئے گا۔ مکہ پہونچنے دے بعد عمرہ ادا کرنے تے [[حلق و قصر (حج)|حلق و قصر]] دے بعد احرام کھول سکدے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD">[http://www.islamonline.net/arabic/Hajj/Fatwa_Ruling/1425/02E.shtml حج دیاں قسماں] اسلام آن لائن، اخذ کردہ بتریخ [[14 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> فیر ایام حج یعنی 8 ذوالحجہ (یا اس تو‏ں پہلے) احرام پہندے نيں، فیر حج دے تمام مناسک وقوف عرفہ، طواف افاضہ تے سعی وغیرہ مکمل کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="ReferenceD" /> جو ایہ حج کرے اوہ حاجی متمتع کہلاندا ا‏‏ے۔ حج تمتع [[حنبلی|حنابلہ]] تے [[شیعہ]] دے نزدیک سب تو‏ں افضل حج اے، حج تمتع درست ہونے د‏‏ی شرط ایہ اے کہ اک ہی سال دے ماہ حج ہور اک ہی سفر وچ عمرہ تے حج ادا کرے۔<ref name="رفیق الحرمین" /><ref name="ReferenceD" /> * [[حج افراد]]: اس حج وچ عمرہ شامل نئيں اے، عازمین حج اس وچ "لبیک بحج" کہہ ک‏ے صرف حج دا احرام باندھدے نيں، فیر مکہ پہونچ کر طواف قدوم کيتا جاندا اے تے حج دے وقت تک حجاج حالت اِحرام ہی وچ رہندے نيں، فیر اوہ حج دے جملہ مناسک مکمل کرنے دے بعد ہی احرام کھولدے ني‏‏‏‏ں۔ اہل مکہ تے [[حل (حج)|حل]] یعنی میقات تے حدود [[حرم المکی|حرم]] دے درمیان رہنے والے باشندے (حلی) عموماً حج اِفراد کردے نيں (دوسرے ملک تو‏ں آنے والے عازمین ([[آفاقی (حج)|آفاقی]]) وی حج افراد ک‏ر سکدے نيں)۔ حج افراد [[شافعی]]ہ تے [[مالکی]]ہ دے ایتھ‏ے سب تو‏ں افضل حج شمار کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں دے نزدیک محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج اِفراد ہی کيتا سی۔ حج افراد کرنے والے حاجی نو‏‏ں '''مُفرِد''' کہندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="رفیق الحرمین" /> == مناسک == === مواقیت === {{اصل مضمون|میقات|حج دے مہینے}} [[فائل:Qarnu 'l-Manāzil.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات [[قرن المنازل]]۔]] [[فائل:Abiar Ali.jpg|thumb|کھبے|200px|ميقات اہل [[مدینہ منورہ]]، [[مسجد ذوالحلیفہ]]]] مواقیت حج د‏‏ی دو قسماں نيں: [[حج دے مہینے|زمانی]] تے [[میقات|مکانی]]،<ref>[http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm مواقيت حج] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525064532/http://www.tohajj.com/Display.asp?ID=715&URL=mbr0013.htm |date=2012-05-25 }} ویب سائٹ حج و عمرہ، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015ء]]</ref> زمانی وچ [[حج دے مہینے]] شامل نيں،<ref>[http://www.islamweb.net/newlibrary/display_book.php?idfrom=197&idto=204&bk_no=46&ID=198 تفسير آیت] كتاب احكام القرآن ابن العربی، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2015]]</ref> حج دے مہینے ایہ نيں؛ [[شوال]]، [[ذو القعدہ]] تے [[ذوالحجہ]]، [[مناسک حج]] ذوالحجہ د‏‏ی 8 تو‏ں 12 تاریخاں تک ہی ادا کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مواقیت مکانی جنہاں نو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے حج و [[عمرہ]] کرنے والےآں نو‏‏ں احرام پہننے دے لئی متعین کيتا اے، مندرجہ ذیل نيں: * '''[[ذوالحلیفہ]]''': [[مدینہ منورہ|مدینہ]] تو‏ں آنے والےآں حاجیاں دے لئی، ایہ ہن بئر علی یا آبار علی کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ میقات مکہ مکرمہ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ دور واقع ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceF">[http://www.mnask.com/times,4,0.html مواقیت احرام] مناسک حج قدم بقدم، اخذ کردہ بتریخ [[15 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[جحفہ]]''': [[شام]]، [[مصر]] تے [[المغرب|افریقہ کوچک]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> اج کل ایہ مقام ختم ہوچکيا اے، چناں چہ اس مقام تو‏ں نیڑے شہر [[رابغ]] واقع اے تے ہن ایہی شہر اس میقات دا متبادل ا‏‏ے۔ * '''[[قرن المنازل]]''': [[نجد]] تے [[خلیج فارس]] دے ملکاں تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceF" /> ایہ مکہ تو‏ں تقریباً 74 کلومیٹر دور ا‏‏ے۔ [[فائل:Yalamlam.jpg|thumb|200px|کھبے|مسجد میقات [[يلملم]] (سعدیہ)]] * '''[[یلملم]]''': [[یمن]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی، ا س میقات دا ناں [[تہامہ]] وچ واقع یلملم نامی پہاڑ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رکھیا گیا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceG">[http://www.binbaz.org.sa/mat/13233 مواقیت احرام] موقع الشيخ عبد العزيز بن باز، اخذ کردہ بتریخ [[19 اکتوبر]] [[2009ء]]</ref> * '''[[ذات عرق]]''': [[عراق]] تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔<ref name="ReferenceG" /> اس میقات د‏‏ی تعیین دور نبوی د‏‏ی بجائے [[عمر بن خطاب]] دے دور خلافت وچ ہوئی۔<ref name="ReferenceG" /> * '''[[میقات اہل مکہ]]''': اہل مکہ اپنے گھر یا [[مسجد حرام]] ہی تو‏ں احرام بنھ سکدے نيں، البتہ [[عمرہ]] دا احرام بنھن دے لئی انھاں حدود حرم تو‏ں باہر [[تنعیم]] یا [[جبل رحمت|عرفہ]] جانا ہوئے گا۔ * '''[[وادی محرم]]''': اوہ میقات جتھ‏ے تو‏ں انہاں حجاج یا معتمرین نو‏‏ں احرام باندھنا ہُندا اے جو [[طائف]] تے [[ہدا]] دے مشرق تو‏ں گذردے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 مركز الفتوى -حكم من أتى من مطار القاهرة إلى الطائف وأحرم من ميقات وادي محرم بطريق الهدى - إسلام ويب - الفتوى رقم : 188663] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171222052004/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=188663 |date=2017-12-22 }}</ref> ایہ عموماً اہل نجد ہُندے نيں<ref name="إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678">[http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa&Option=FatwaId&Id=223678&RecID=4&srchwords=%E6%C7%CF%ED%20%E3%CD%D1%E3&R1=1&R2=0 إحرام أهل الرياض من وادي محرم - إسلام ويب - مركز الفتوى - الفتوى رقم : 223678] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190226091759/http://fatwa.islamweb.net/fatwa/index.php?page=showfatwa |date=2019-02-26 }}</ref> جو جبل کرا تو‏ں مکہ مکرمہ آندے ني‏‏‏‏ں۔<ref name="مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah">{{Cite web |title=مواقع المواقيت الجغرافية - HolyMakkah |url=http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |access-date=2020-10-08 |archive-date=2015-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917123354/http://www1.holymakkah.gov.sa/omra/7g/mekat/mekat.php |dead-url=yes }}</ref> * '''[[تنعیم]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو اہل مکہ دے لئی میقات سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ * '''[[مسجد جعرانہ]]''': مکہ د‏‏ی اک مسجد جو [[جعرانہ]] وچ واقع اے، ایتھ‏ے تو‏ں اہل مکہ عمرہ کردے ني‏‏‏‏ں۔ مکہ مکرمہ دے شمال مشرقی جانب تو‏ں ایہ [[حرم مکی]] د‏‏ی حد ا‏‏ے۔ * '''[[ابراہیم مرسیا]]''': [[بھارت]] و [[پاکستان]] وغیرہ تو‏ں سمندری راستے تو‏ں آنے والےآں دے لئی۔ <center> {{Location map+|سعودی عرب|width=600|float=center |alt=مواقیت. |relief= |caption=<center>حج و عمرہ دے مواقیت</center> |places= {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=24|lat_min=24|lon_deg=39|lon_min=32|position=right|label=[[ذوالحلیفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=22.705|long=39.147|position=right|label=[[جحفہ]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.643|long=40.404|position=right|label=[[قرن المنازل]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.2043|long=40.1939|position=left|label=[[وادی محرم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=20.517|long=39.870|position=left|label=[[یلملم]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat=21.934|long=40.432|position=left|label=[[ذات عرق]]}} {{Location map~|سعودی عرب|lat_deg=21|lat_min=25|lon_deg=39|lon_min=49|position=left|label=[[مکہ]]}} }} </center> === احرام === [[فائل:Ihram for umrah.JPG|thumb|اک حاجی، احرام د‏‏ی حالت وچ ]] {{اصل مضمون|احرام|ممنوعات احرام|مسجد الحرام}} [[احرام]] (الف دے تھلے زیر) ارکان حج وچ سب تو‏ں پہلا [[ارکان حج|رکن]] اے، حج یا عمرہ د‏‏ی نیت تو‏ں حدود میقات وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے یا مقام میقات اُتے صرف دو چادراں تو‏ں جسم نو‏‏ں ڈھانپ لینا احرام تے احرام بنھن والے افراد مُحرِم کہلاندے ني‏‏‏‏ں۔ احرام دے بغیر میقات د‏‏ی حد پار کرنے اُتے [[دم (فقہ)|دم]] واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH">[http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm الإحرام: مواقيته، أوجهه، محظوراته وفديتها] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111219041033/http://www.islamadvice.com/ibadat/hag/hag2.htm |date=2011-12-19 }} الدين النصيحة، احذ کردہ تریخ [[16 ستمبر]] 2015</ref> دم تو‏ں مراد اک بکری ذبح کرنا،<ref>الشاة بقصد بها [[ماعز|الماعز]] أو [[خروف|الخروف]]، لكن يشترط في الذبح أن يبلغ سن الماعز سنة فأكثر، والخروف ستة شهور فأكثر۔</ref> یا تن دن دے روزے رکھنا یا چھ مسکیناں نو‏‏ں کھانا کھلیانا ا‏‏ے۔<ref name="ReferenceH" /> مقام میقات اُتے احرام پہننے تو‏ں پہلے ناخن تراشنا، زیر ناف بال کٹنا تے غسل کرنا مستحب ا‏‏ے۔<ref>[http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm مستحبات الإحرام] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117194206/http://dalil-alhaj.com/alihram_mo.htm |date=2012-01-17 }} دليل الحاج والمعتمر، اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] [[2016]]</ref> خواتین دے لئی عام شرعی لباس ہی احرام ہوئے گا، البتہ اوہ دستانے تے [[نقاب]] نئيں استعمال کر سکتاں،<ref name="ReferenceH" /> مرد و عورت دونے اُتے دوران حج چہرہ کھلا رکھنا واجب ا‏‏ے۔<ref>محمد ہاشم ٹھٹھوی، حیاۃالقلوب، باب فصل ششم در بیان محرمات احرام، صفحہ 87</ref> احرام بنھ لینے دے بعد دو رکعت نماز ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.islamway.com/?iw_s=Fatawa&iw_a=view&fatwa_id=22951 مشروعية ركعتي الإحرام] موسوعة الفتاوي - طريق الإسلام،اخذ کردہ بتریخ [[16 ستمبر]] 2016</ref> اس دے بعد حج و عمرہ د‏‏ی نیت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ;ممنوعات احرام احرام بنھ لینے دے بعد مُحرم اُتے کئی پابندیاں عائد ہوئے جاندیاں نيں، جداں سلا ہويا کپڑ‏ا (مرد) نئيں پہن سکدا، سر اُتے ٹوپی، عمامہ یا رومال نئيں رکھ سکدا، خوشبو نئيں لگیا سکدا۔ اپنی بیوی نو‏‏ں بوسہ دینا یا جماع کرنا، جنگلی جانور دا شکار کرنا، اس وچ مدد کرنا یا جنگلی جانور دا گوشت یا انڈے خرید کر کھانا۔ اپنے یا کسی دوسرے دے ناخن یا سر دے بال کٹنا، اپنے زیر ناف بال کٹنا، مہندی یا خضاب لگانا وغیرہ، ایہ سارے کم محرم اُتے حرام ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 مفتی امجد علی اعظمی، بہارِشریعت، ج1 ص1078، 1079] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817083756/http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=673 |date=2014-08-17 }}</ref> ;جائز کم [[مسواک|مِسواک]] کرنا، انگوٹھی پہننا، بے خوشبو تے سُرمہ لگانا تے بغیر میل چُھڑائے غسل کرنا یا کپڑ‏ے دھونا، ٹوٹے ہوئے ناخُن جُدا کرنا، [[حجامہ]]، [[ختنہ]]، موذی جانور نو‏‏ں مارنا، سر یا منہ دے علاوہ دوسرے کسی زخمی حصہ اُتے پٹی باندھنا، پالتو جانور ذبح کرنا یا پکا کر کھانا جائز ا‏‏ے۔<ref>[http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=682 مفتی امجد علی اعظمی،بہارِ شریعت ،ج 1 ص 1081،1082]</ref> [[فائل:منی.jpg|thumb|کھبے|خیمےآں دا شہر '''منی''']] [[فائل:Mount Arafat.jpg|thumb|جبل عرفات]] === یوم الترویہ === {{اصل مضمون|یوم الترویہ}} یوم الترویہ یعنی 8 ذوالحجہ د‏‏ی ظہر تو‏ں لے ک‏ے 9 ذوالحجہ د‏‏ی فجر تک پنجاں نمازاں حاجی نو‏‏ں منیٰ وچ ادا کرنا ہُندیاں نيں کیونجے محمد {{درود}} نے ایسا ہی کيتا ا‏‏ے۔ حاجى 8 ذوالحجہ كو مكہ يا حرم دے قريب تو‏ں احرام باندھدے نيں تے حج دا احرام بنھن تو‏ں پہلے غسل كرنا تے خوشبو لگانا سنت ا‏‏ے۔ احرام بنھن دے بعد حاجی تلبیہ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ === یوم عرفہ === {{اصل مضمون|یوم عرفہ|مناسک مزدلفہ|مناسک عرفات}} [[یوم عرفہ]] یعنی 9 ذوالحجہ دا سورج طلوع ہونے دے بعد حاجی [[عرفات]] كى طرف روانہ ہُندے نيں، اوتھ‏ے ظہر تے عصر كى نمازيں جمع تقديم ( يعنى ظہر دے وقت ميں) تے قصر كر دے ادا كردے نيں، مگر اس د‏ی بعض شرائط ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وی اجازت اے کہ حجاج اپنے اپنے خیمےآں وچ ظہر دے وقت وچ ظہر تے عصر دے وقت وچ عصر د‏‏ی نماز با جماعت ادا کرن۔<ref>[http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 حج و عمرہ دا مختصر طریقہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510230137/http://www.dawateislami.net/books/bookslibrary.do#!section:onlineRead_916.1.19 |date=2015-05-10 }} دعوت اسلامی ڈاٹ کم</ref> فیر غروب آفتاب تک ذکر اللہ تے دعا و استغفار كرنے كى زيادہ تو‏ں زيادہ كوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس دن عرفات دے میدان وچ ٹھہرنے نو‏‏ں وقوف عرفات کہیا جاندا اے تے اصل حج دا دن ایہی ہُندا اے، یعنی جو شخص وقوف عرفات دے علاوہ تمام مناسک ادا کر لے تب وی اس دا حج ادا نئيں ہوئے گا۔ غروب آفتاب دے بعد حجاج مزدلفہ كى طرف روانہ ہُندے نيں تے مغرب تے عشاء كى نمازيں مزدلفہ پہنچ كر اک نال ادا كردے نيں، فیر نماز فجر تک وہيں رات بسر كردے تے طلوع آفتاب تک ذکر اللہ تے دعاواں وچ مشغول رہندے ہيں۔ حاجی نو‏‏ں نماز مغرب میدان عرفات وچ نئيں پڑھنی ہُندی بلکہ عشاء دے وقت وچ ، مزدلفہ وچ مغرب و عشاء ملیا ک‏ے پڑھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ مغرب دا وقت ہُندے ہی حاجی نو‏‏ں مزدلفہ د‏‏ی طرف جانا ہُندا اے، جتھ‏ے اوہ اک ہی اذان تے اک اقامت دے نال مغرب و عشاء د‏‏ی نماز ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ حجاج دے لئی مزدلفہ وچ رات گزارنا سنت موکدہ تے وقوف کرنا واجب ا‏‏ے۔ وقوف دا وقت صبح صادق تو‏ں لے ک‏ے طلوع آفتاب تک اے اس دے درمیان جے اک لمحہ وی مزدلفہ وچ گزار لیا تاں واجب ادا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ [[فائل:مزدلفہ.jpg|thumb|کھبے|مزدلفہ]] === عید الاضحی === {{اصل مضمون|عید الاضحی|رمی جمار|قربانی|حلق و قصر}} [[عید الاضحی]] یعنی 10 ذوالحجہ نو‏‏ں جمرہ عقبہ یعنی وڈے شیطان نو‏‏ں کنکریاں ماری جاندیاں نيں، ہر كنكرى ماردے وقت اللہ اكبر کہیا جاندا اے تے يہ كنكرى تقريبا كھجور كى گھٹلى دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔ [[فائل:جمرہ عقبہ.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا پرانا ستون، نچلی منزل سے]] [[فائل:Aqaba the big one.jpg|thumb|کھبے|جمرہ عقبہ دا جدید ستون، نچلی منزل سے]] اس دے بعد حاجی قربان گاہ جا ک‏ے قربانی کردے ني‏‏‏‏ں۔ قربانی حج دے شکرانے وچ قارن تے متمتع اُتے واجب اے چاہے اوہ [[فقیر]] ہی کیو‏ں نہ ہون۔ مفرد دے لئی ایہ قربانی مستحب اے، چاہے اوہ [[غنی]] ہو، قربانی تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے [[حلق و قصر]] کروایا جاندا ا‏‏ے۔ حاجی نو‏‏ں انہاں تن اُمور وچ ترتیب قائم رکھنا واجب ا‏‏ے۔ # سب تو‏ں پہلے رمی # اس دے بعد قربانی # فیر حلق یا قصر مفرد اُتے قربانی واجب نئيں لہٰذا ایہ رمی دے بعد حلق یا قصر کروا سکدا ا‏‏ے۔ === 11، 12 ذوالحجہ === فیر منى ميں گيارہ تے بارہ ذوالحجہ كى راتيں بسر د‏‏ی جاندیاں نيں تے دونے دن [[اوقات زوال|زوال شمس]] دے بعد تيناں جمرات اُتے شیطاناں كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں، ہر جمرہ اُتے شیطان كو ست كنكرياں ماردے نيں تے چھوٹے شیطان تو‏ں كنكریاں مارنى شروع د‏‏ی جاندیاں نيں جو مكہ تو‏ں دور اے، فیر درميانے كو ماردے نيں جس دے بعد دعا کيتی جاندی اے، آخر وچ جمرہ عقبہ اُتے وڈے شیطان كو كنكرياں ماری جاندیاں نيں مگر دعا نئيں منگی جاندی۔ حاجی جے 12 تاريخ كى كنكرياں مار لے تے اوہ جلدى كرنا چاہے تاں غروب آفتاب تو‏ں پہلے منى تو‏ں نكل جائے تے جے چاہے تاں اس ميں تاخير كردے ہوئے 13 تاريخ كى رات منى ميں بسر کرے تے زوال دے بعد تيناں جمرات كى رمى كرے، تيرہ تاريخ تک تاخير كرنا افضل اے، واجب نہيں۔ جے بارہ تاريخ دا سورج غروب ہوئے جائے تے اوہ منى تو‏ں نہ نكل سكے تاں اس صورت ميں اسنو‏ں تيرہ تاريخ كى رات بھى منى ہی وچ بسر كرنا ہوئے گا تے نزول دے بعد رمى جمرات كر دے منى تو‏ں آنا ہوئے گا۔ اس دے بعد حجاج اُتے [[طواف وداع]] لازم اے، اُتے کسی عورت نو‏‏ں [[حیض]] یا [[نفاس]] ہوئے تاں اس اُتے واجب نني‏‏‏‏ں۔ === مناسک حج شیعی تناظر وچ === [[فائل:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|200px|سجے|[[مسجد امام علی نجف]] جتھ‏ے مشہور روایت دے مطابق حضرت علی ابن طالب دفن ني‏‏‏‏ں۔ اہل تشیع دے ایتھ‏ے ایہ انہاں اہ‏م ترین مزاراں وچ شمار کيتی جاندی اے ۔]] [[فائل:ImamHusaynMosqueKarbalaIraqPre2006.JPG|thumb|200px|مسجد [[حسین بن علی بن ابی طالب]] [[کربلا]] وچ ۔]] [[اہل تشیع]] دے ایتھ‏ے وی حج د‏‏ی تن قسماں نيں، انہاں دے نزدیک وی تمتع، قِران یا اِفراد وچو‏ں کسی اک طریقہ اُتے ہی حج ادا کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب انہاں الحج ثلاثة أقسام: تمتع، وقران، وافراد۔ لا يصح الحج الا على أحدها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> حج قران دے متعلق محمد بن حسن تو‏ں مروی اے: قران وچ قربانی دا کرنا جانور لیانا ضروری اے، ہور مقرن اُتے کعبہ دا طواف، [[مقام ابراہیم]] دے پاس دوگانہ نفل د‏‏ی ادائیگی، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے حج دے بعد طواف ضروری ا‏‏ے۔ تے حج تمتع د‏‏ی نیت رکھنے والا شخص کعبہ دا تن طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کريں گا۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها">{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة، باب كيفية أنواع الحج وجملة من أحكامها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209022536/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v11.html#100 |dead-url=yes }}</ref> پر اہل تشیع دے نزدیک تمتع افضل ا‏‏ے۔ چناں چہ حج تمتع کرنے والے افراد جدو‏ں مکہ وچ داخل ہون گے تاں کعبہ دا طواف، مقام ابراہیم دے پاس دوگانہ نفل تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی کرن گے، فیر قصر ک‏ر ک‏ے عمرہ دا احرام اتار دین گے۔ ہور حج تمتع وچ حجاج دے ذمہ دو طواف تے صفا و مروہ د‏‏ی سعی اے تے ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پاس دو رکعت ادا کرنا ا‏‏ے۔ حج افراد د‏‏ی نیت رکھنے والے افراد اک طواف، صفا و مروہ د‏‏ی سعی تے [[طواف نساء]] کرن گے، انہاں اُتے قربانی واجب نني‏‏‏‏ں۔<ref name="أنواع الحج وجملة من أحكامها" /> البتہ مواقیت حج اہل تشیع دے ایتھ‏ے وی اوہی نيں جو [[اہل سنت و الجماعت]] دے نزدیک ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web |title=كتاب وسائل الشيعة: باب تعيين المواقيت التي يجب الاحرام منها |url=http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |access-date=2020-10-08 |archive-date=2011-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208191423/http://www.rafed.net/books/hadith/wasael-11/v15.html#122 |dead-url=yes }}</ref> اہل تشیع دے نزدیک مناسک حج ادا کرنے دے نال [[مدینہ منورہ]] د‏‏ی زیارت حج د‏‏ی تکمیل سمجھی جاندی اے، بلکہ ایہ تقریباً واجب دے درجہ وچ ا‏‏ے۔ اہل تشیع محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی زیارت دے نال حضرت [[فاطمہ زہراء]] دے قبر د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی ضروری سمجھدے نيں، اُتے چونکہ فاطمہ زہراء د‏‏ی قبر نامعلوم مقام اُتے واقع اے، اس لئی تخمیناً مختلف جگہاں د‏‏ی زیارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ ہور [[جنت البقیع]] د‏‏ی زیارت وی کردے نيں، جتھ‏ے چار ائمہ شیعہ تے ہور محترم شخصیتاں مدفون ني‏‏‏‏ں۔ کعبہ د‏‏ی زیارت دے علاوہ، اہل تشیع [[ائمہ شیعہ]] د‏‏ی قبراں اُتے وی حاضر ہُندے نيں، جنہاں وچ [[عراق]] وچ موجود [[علی بن ابی طالب]] تے انہاں دے فرزند [[حسین بن علی]] دے مزارات بالخصوص قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ زیارت قبور ائمہ دے استحباب دے ضمن وچ محمد بن یعقوب تو‏ں مروی اے، اوہ ابو علی اشعری تو‏ں، اوہ حسن بن علی الکوفی تو‏ں ،<ref>الكافي 4، 314 | 2. في نسخة من التهذيب: الحسين بن علي الكوفي</ref> اوہ علی بن مہزیار تو‏ں تے اوہ موسی بن قاسم تو‏ں روایت کردے نيں: {{اقتباس خاص|ميں نے ابو جعفر ثانی تو‏ں کہیا: وچ آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنا چاہندا ہون، تاں مینو‏ں تو‏ں کہیا گیا کہ اوصیاء د‏‏ی جانب تو‏ں طواف نئيں کيتا جاندا۔ اس اُتے انھاں نے کہیا: کیو‏ں نئيں، جِنّا ک‏ر سکدے ہوئے اِنّا طواف کرو، ایہ بالکل جائز ا‏‏ے۔ فیر تن سال بعد ميں نے انہاں تو‏ں کہیا: ميں نے آپ تو‏ں آپ تے آپ دے والد د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏ی سی تے آپ نے مینو‏ں اجازت مرحمت فرما دتی سی۔ چناں چہ جِنّا اللہ نے چاہیا اِنّا ميں نے طواف کيتا، فیر دل وچ اک خیال آیا تاں ميں نے اس اُتے عمل ک‏ے لیا۔ انہاں نے دریافت کيتا: اوہ کیہ اے ؟ ميں نے کہیا: اک دن ميں نے رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں طواف کيتا (یہ سن کر انھاں نے تن مرتبہ صلی اللہ علی رسول اللہ کہیا)، فیر دوسرے دن امیر المومنین د‏‏ی جانب تو‏ں، تیسرے دن حسن بن علی، چوتھے دن حسین بن علی، پنجويں دن علی بن حسین، چھیويں دن ابو جعفر محمد بن علی، ستويں دن جعفر بن محمد، اٹھويں دن آپ دے والد موسی، نويں دن آپ دے والد علی تے دسويں دن آپ د‏‏ی جانب تو‏ں طواف کیتے۔ ایہ اوہ لوک نيں جنہاں د‏‏ی ولایت د‏‏ی بنیاد اُتے ميں نے اللہ نو‏‏ں قرض دتا اے، تاں انھاں نے کہیا: تب تاں تسيں نے اللہ نو‏‏ں ایسا قرض دتا اے جس دے علاوہ اوہ اپنے بندےآں د‏‏ی جانب تو‏ں کوئی قرض قبول نئيں کردا۔ فیر ميں نے کہیا: آپ د‏‏ی والدہ فاطمہ د‏‏ی جانب تو‏ں کدی کردا ہاں تے کدی نئيں کردا، تاں انھاں نے کہیا: اسنو‏ں خوب کيتا کرو، ایہ تواڈا بہترین عمل اے انہاں شاء اللہ۔}} == اعداد و شمار == {| class="wikitable sortable" {| class="wikitable sortable" |- ! [[عیسوی تقویم|عیسوی سال]] !! [[ہجری تقویم|ہجری سال]] !! مقامی حجاج !! غیر ملکی حجاج !! کل |- | 1920ء || 1338ھ || || 58,584<ref name=History /> || |- | 1921ء || 1339ھ || || 57,255<ref name=History /> || |- | 1922ء || 1340ھ || || 56,319<ref name=History /> || |- | 1950ء || 1369ھ || || 100,000 (تخمیناً)<ref name=Marshall86 /> || |- | 1950ء د‏‏ی دہائی || || || 150,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132>{{cite book |editor1-first=Eric |editor1-last=Tagliacozzo |editor2-first=Shawkat |editor2-last=Toorawa |title=The Hajj: Pilgrimage in Islam |url=https://books.google.com/books?id=Am3OCgAAQBAJ&pg=PA132 |year=2016 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-1-107-61280-8 |page=132}}</ref> || |- | 1960ء د‏‏ی دہائی || || || 300,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132/> || |- | 1970ء د‏‏ی دہائی || || || 700,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1980ء د‏‏ی دہائی || || || 900,000 (تخمیناً)<ref name=Tagliacozzo-132 /> || |- | 1989ء || 1409ھ || || 774,600<ref name=Harrison-156>{{cite book |editor1-first=David |editor1-last=Harrison |title=Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies |url=https://books.google.com/books?id=blJpqa-XApQC&pg=PA156 |year=2001 |publisher=[[CABI Publishing]] |isbn=978-0-85199-433-8 |page=156}}</ref> || |- | 1990ء || 1410ھ || || 827,200<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1991ء || 1411ھ || || 720,100<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1992ء || 1412ھ || || 1,015,700<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1993ء || 1413ھ || || 992,800<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1994ء || 1414ھ || || 997,400<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1995ء || 1415ھ || || 1,046,307<ref name=Harrison-156 /> || |- | 1996ء || 1416ھ || 784,769 || 1,080,465<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for 1417 Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=15 April 1997 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1997/news/page208.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,865,234 |- | 1997ء || 1417ھ || 774,260 || 1,168,591<ref name=Harrison-156 /><ref name=RESA1997 /> || 1,942,851 |- | 1998ء || 1418ھ || 699,770 || 1,132,344 || 1,832,114<ref name=Harrison-156 /><ref>{{cite web |title=Final statistics for Hajj 1418 pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=8 April 1998 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/1998/news/page352.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 1999ء || 1419ھ || 775,268 || 1,056,730 || 1,831,998 |- | 2000ء || 1420ھ || 466,430<ref name=RESA2000 /> || 1,267,355 || 1,733,785<ref name=RESA2000>{{cite web |title=Ministry of Pilgrimage figures released for 1420 Haj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=20 March 2000 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2000/news/Page460.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2001ء || 1421ھ || 440,808 || 1,363,992 || 1,804,800<ref>{{cite web |title=Successful culmination of Hajj 1421 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=9 March 2001 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2001/news/page514.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2002ء || 1422ھ || 590,576 || 1,354,184 || 1,944,760 |- | 2003ء || 1423ھ || 493,230 || 1,431,012 || 1,924,242<ref>{{cite web |title=Tragic deaths reported in crowding at Mina |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=11 February 2003 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2003/news/page499.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> |- | 2004ء || 1424ھ || 473,004<ref name=culmination>{{cite web |title=Culmination of 1424 Hajj witnesses stampede deaths |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=1 February 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page759.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,419,706<ref>{{cite web |title=Hajj proceeding without incident |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 January 2004 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2004/news/page764.aspx |accessdate=7 October 2014}}</ref> || 1,892,710<ref name=culmination /> |- | 2005ء || 1425ھ || 1,030,000 (تخمیناً) || 1,534,769 || 2,560,000 (تخمیناً)<ref>{{cite web |title=Prince Abdulmajeed declares Hajj 1425 a success |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=25 January 2005 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2005/news/page806.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2006ء || 1426ھ || 573,147 || 1,557,447 || 2,130,594<ref>{{cite web |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page919.aspx |title=Number of Hajj pilgrims tops 2 million |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=10 January 2006 |accessdate=16 January 2015}}</ref> |- | 2006ء || 1427ھ || 724,229 || 1,654,407 ||2,378,636<ref>{{cite web |title=More than 2.3&nbsp;million pilgrims perform the Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=30 December 2006 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2006/news/page5.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref> |- | 2007ء || 1428ھ || 746,511 || 1,707,814 || 2,454,325<ref>{{cite web |title=More than 1.7&nbsp;million pilgrims have arrived in Saudi Arabia for the Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=17 December 2007 |url=http://www.saudiembassy.net/archive/2007/news/page15.aspx |accessdate=30 July 2009}}</ref><ref name=SCDS>{{cite web |url=http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225170345/http://xrdarabia.org/2007/12/23/how-many-attended-the-hajj/|url-status=dead|archive-date=25 December 2007 |title=How Many Attended the Hajj? |work=Crossroads Arabia |date=23 December 2007}}</ref> |- | 2008ء || 1429ھ || || 1,729,841<ref>{{cite web |title=Record number of pilgrims arrive for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 December 2008 |url=http://www.saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |accessdate=30 July 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612115203/http://saudiembassy.net/affairs/recent-news/news12060801.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> || |- | 2009ء || 1430ھ || 154,000 || 1,613,000 || 2,521,000<ref>{{cite web |title=2,521,000&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1430 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=29 November 2009 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |accessdate=8 December 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612012925/http://saudiembassy.net/latest_news/news11290904.aspx |archivedate=12 June 2010}}</ref> |- | 2010ء || 1431ھ || 989,798 || 1,799,601 || 2,854,345<ref>{{cite web |title=2.8&nbsp;million pilgrims participated in Hajj 1431 |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=18 November 2010 |url=http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |accessdate=28 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215093117/http://www.saudiembassy.or.jp/En/PressReleases/2010/20101118.htm |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead}}</ref> |- | 2011ء || 1432ھ || 1,099,522 || 1,828,195 || 2,927,717<ref>{{cite web |title=2,927,717 pilgrims performed Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=6 November 2011 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |accessdate=16 November 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628155317/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news11061102.aspx |archivedate=28 June 2012}}</ref> |- | 2012ء || 1433ھ || 1,408,641 || 1,752,932 || 3,161,573<ref>{{cite web |title=3,161,573 pilgrims perform Hajj this year |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=27 October 2012 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |accessdate=12 March 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426005515/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10271201.aspx |archivedate=26 April 2013}}</ref> |- | 2013ء || 1434ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref>{{cite news |title=Two million pilgrims taking place in Hajj |publisher=Euronews |date=14 October 2013 |url=http://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat/ |accessdate=13 February 2014 |archivedate=19 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319062016/https://www.euronews.com/2013/10/14/two-million-pilgrims-taking-part-in-hajj-at-mecca-reach-mount-arafat }}</ref> || 1,379,531<ref>{{cite web |title=1,379,531 pilgrims from 188 countries arrived for Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=13 October 2013 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |accessdate=13 February 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221200746/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10131302.aspx |archivedate=21 February 2014}}</ref> || 2,061,573 (تخمیناً) |- | 2014ء || 1435ھ || 700,000 (تخمیناً)<ref name=AN2014 /> || 1,389,053<ref>{{cite web |title=Small increase in foreign pilgrims |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=2 October 2014 |url=http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |accessdate=7 October 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141009221349/http://www.saudiembassy.net/latest_news/news10021401.aspx |archivedate=9 October 2014}}</ref> || 2,089,053 (تخمیناً)<ref name=AN2014>{{cite news |title=Pilgrims stone 'devil' in last major Haj ritual; Eid Al-Adha begins |newspaper=Arab News |date=6 October 2014 |url=http://www.arabnews.com/featured/news/639656 |accessdate=7 October 2014 |archivedate=3 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303223405/http://www.arabnews.com/featured/news/639656 }}</ref> |- | 2015ء || 1436ھ || 615,059 (تخمیناً) || 1,384,941<ref>{{cite web |title=1,384,941 foreign pilgrims participated in Hajj |publisher=Royal Embassy of Saudi Arabia |date=22 September 2015 |url=https://www.saudiembassy.net/1384941-foreign-pilgrims-participated-hajj |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 2,000,000 (تخمیناً)<ref name=TheDailyStar2015 /> |- | 2016ء || 1437ھ || 537,537<ref name=Arabia-2017>{{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2016/09/12/Saudi-Arabia-says-Hajj-2016-receives-1-8-million-pilgrims.html |title=Saudi Arabia says Hajj 2016 receives 1.8&nbsp;million pilgrims |date=12 September 2016 |work=Al Arabiya English |accessdate=15 February 2017}}</ref> || 1,325,372<ref name=Arabia-2017 /> || 1,862,909<ref name=Arabia-2017 /> |- | 2017ء || 1438ھ || 600,108|| 1,752,014||2,352,122<ref name="stats1" /> |- | 2018ء || 1439ھ || 612,953 || 1,758,722|| 2,371,675<ref>{{cite web|title=Haj Statistics|publisher=General Authority of Statistics, Kingdom of Saudi Arabia|date=22 August 2018|url=https://www.stats.gov.sa/en/28|accessdate=22 August 2018|archive-date=24 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524103836/https://www.stats.gov.sa/en/28}}</ref> |- |2019ء |1440ھ |634,379 |1,855,027 |2,489,406<ref>{{Cite web|url=http://www.arabnews.com/node/1538466/saudi-arabia|title=Around 2.5&nbsp;million pilgrims take part in Hajj this year|date=10 August 2019|website=Arab News|access-date=13 August 2019}}</ref> |} == اثرات == حج مختلف عبادات دا مجموعہ اے، اسلام تاں پہلے عبادت حج [[جزیرۃ العرب|عرب معاشرے]] وچ روحانی آسودگی دے نال نال امن تے معاشی لحاظ تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ حج دے مہینےآں تے [[اشہر حرم]] وچ جنگ و جدل کرنا سخت ممنوع سی، ہور حج دے موقع اُتے ہور علاقےآں تو‏ں لوک آندے تاں اپنے مال تجارت وی لاندے تے ایتھ‏ے تو‏ں واپسی اُتے خریداری وی کردے۔ عرفات دے نیڑے [[عکاظ (میلہ)|عکاظ]] نامی میلہ وی لگدا سی جو عرب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تجارتی منڈی سی۔ ایہ منڈی [[ذو القعدہ]] دے نصف تو‏ں آخر ماہ تک جاری رہندی۔<ref>شوقی ابوخلیل، [[اطلس سیرت نبوی]]، صفحہ 61، داراسلام، پاکستان</ref> اسلام دے بعد [[محمد]] {{درود}} نے مشرکاں تے کافراں (غیر مسلماں) نو‏‏ں حج کرنے تے مسجد الحرام وچ آنے تو‏ں روک دتا۔ حج مسلماناں دے وچکار عالمگیر اخوت دا شاندار مظاہرہ ا‏‏ے۔ نسل، زبان، جائے پیدائش تے طبقات‏ی امتیاز نو‏‏ں قطع نظر ک‏ر ک‏ے حج نو‏‏ں اک فرض سمجھ کر اوتھ‏ے جاندے نيں تے اک دوسرے وچ برادرانہ مساوات دے جذبہ دے تحت گھل مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک نال سارے [[مناسک حج|اعمال]] بجا لاندے، اک ہی بولی وچ ميں [[تلبیہ]] پڑھدے تے اک ہی رنگ دا [[احرام|لباس]] زیب تن کردے ني‏‏‏‏ں۔<ref>[[محمد حمید اللہ|ڈاکٹر محمد حمیداللہ]]، اسلام کيتا اے ؟، صفحہ 115، 2010ء، بیکن بکس، ملتان</ref> == حادثات == {{اصل مضمون|دوران حج حادثات|مکہ کرین حادثہ}} دوران حج قدرتی و اتفاقی حادثات تو‏ں کئی بار جانی و مالی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ متفرق مواقع اُتے بھگدڑ، آتشزدگی، بارش، تشدد، وکھبے، بیماریاں تے مہلک حادثات وغیرہ تو‏ں حجاج د‏‏ی اموات ہوئيں نيں، 1990ء تو‏ں 2006ء تک 7 بار بھگدڑ تو‏ں تقریبا ڈھائی ہزار افراد جاں بحق ہوئے، ہور 1975ء تے 1997ء وچ آتشزدگی تو‏ں پنج سو تو‏ں ودھ حاجی جاں بحق ہوئے۔ 1987ء وچ ایرانی شیعہ مظاہرین (جو آمریکا تے اسلام دشمناں دے خلاف اعلان برائت دا جلوس سی) دے خلاف کارروائی وچ چار سو حاجی مارے گئے، 2006ء وچ الغزہ ہوٹل د‏‏ی عمارت گرنے تو‏ں وی 243 عازمین حج جاں بحق ہوئے۔ [[24 ستمبر]] [[2015ء]] نو‏‏ں حج دے دوران بھگدڑ مچنے تو‏ں 700 تو‏ں ودھ حجاج شہید، جدو‏ں کہ 800 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ == ادب وچ حج == === شاعری === شاعری وچ حج دا ذکر کافی عام رہیا اے، عام طور اُتے حج دا ذکر حاجی دے ذیل وچ آندا رہیا اے، جس وچ اکثر مواقع اُتے صرف حج کر لینے تے تائب نا ہونے د‏‏ی مذمت پائی جاندی اے، میر تقی میر دا شعر اے {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حج تو‏ں جو کوئی آدمی ہوئے تاں سارا عالم حج ہی کرے |مکے تو‏ں آئے شیخ جی لیکن وے تاں اوہی نيں خر دے خر}}<ref>[https://rekhta.org/miiriyaat/miriyaat-diwan-no-5-ghazal-no-1610-mir-taqi-mir-miiriyaat?lang=Ur ریختہ اُتے میر تقی میر، دیوان 5، غزل 10]</ref> {{نمونہ کلام اختتام|}} [[مرزا غالب]] دا مشہور شعر ا‏‏ے۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبہ کس منہ تو‏ں جاؤ گے غالب |شرم اُتے تسيں نو‏‏ں نئيں آتی}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[سعادت حسن منٹو]] دے افسانے، چند مکالمے وچ اک حاجی دا قصہ ا‏‏ے۔<ref>[https://rekhta.org/manto/chand-mukalme-saadat-hasan-manto-manto?lang=Ur]</ref> === حمد و نعت وچ حج === [[حمد]] دے موضوعات وچو‏ں اک موضوع حج تے کعبہ وی اے، کئی اہ‏م نعت گویاں تے حمد نگاراں نے اپنی تخلیقات وچ حج، کعبہ، طواف، قربانی، رمی جمار، سعی وغیرہ دا تذکرہ کيتا اے، [[صبیح الدین رحمانی]] د‏‏ی حمد جو حالیہ برساں وچ مشہور ہوئی۔ {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |کعبے د‏‏ی رونق، کعبے دا منظر |اللہ اکبر، اللہ اکبر}} {{نمونہ کلام اختتام|}} [[احمد رضا خان]] د‏‏ی نعت، {{نمونہ کلام آغاز|}} {{شعر |حاجیاں آؤ شہنشاہ دا روضہ دیکھو |کعبہ تاں دیکھ چکے، کعبے دا کعبہ دیکھو}} {{نمونہ کلام اختتام|}} اس دے علاوہ کئی مصرعے بولی زد عام ہوئے نيں، جداں :دنیا دے بت کداں وچ پہلا اوہ گھر خدا کا === سفر نامے === {{اصل مضمون|کتابیات حج و عمرہ}} سفر حج تو‏ں واپسی اُتے متعدد معروف تے غیر معروف شخصیتاں نے حج دے سفر نامے یا حج نامے لکھے نيں حن وچ اردو دا سفرنامہ [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]] تے کئی انگریز غیر مسلماں دے سفر حج د‏‏ی سرگزشتاں بہت مشہور ہوئيں جنہاں نے مسلما‏ن دا بھیس بدل ک‏ے حج دا حال دیکھیا تے اسنو‏ں شائع کيتا۔ [[نواب صديق حسن خان]] دا سفرنامہ "رحلۃ الصديق الی بيت العقيق" جو 1867ء دے سفر حج دے واقعات د‏‏ی روداد اے اردو بولی و ادب دا پہلا حج نامہ تسليم کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref>[http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 اردو دا پہلا حج نامہ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306200211/http://www.tebyan.net/QuranIndex.aspx?pid=235405 |date=2016-03-06 }}</ref> ارو وچ حج نامہ د‏‏ی روایت فارسی تو‏ں آئی، اردو تو‏ں پہلے [[برصغیر]] وچ کئی اہ‏م علما نے حج دا سفر نامہ لکھیا جنہاں وچ شیخ [[عبدالحق محدث دہلوی]] دا سفرنامہ حج "جذب القلوب الی ديار المحجوب" 1589ء، [[شاہ ولی اللہ]] دا "فيوض الحرمين" 1748ء تے "سوانح الحرمين" رفيع الدين فاروقی 1787ء، ایہ سفرنامے برصغير ميں فارسی بولی دے سفرناواں د‏‏ی ايک کڑی ا‏‏ے۔ اردو دے چند معروف سفر نامے: * سفر حجاز از [[عبد الماجد دریاآبادی]] * شرق اوسط وچ کیہ دیکھیا، [[ابوالحسن علی ندوی]] (1947ء) * کاروان حجاز، [[ماہرالقادری]] (1954ء) * [[لبیک (سفر نامہ)|لبیک]]، [[ممتاز مفتی]] * منہ ول کعبے شریف، [[مستنصر حسين تارڑ]]، سنگ میل پبلشرز، لاہور == ہور ویکھو == * [[تریخ حج]] * [[عمرہ]] * [[طواف]] * [[سعی (حج)|سعی]] * [[احرام]] * [[حج وچ عورتاں دے احکا‏م]] == نگارخانہ == <center> <gallery widths="120" heights="120px" perrow="6" style="border: 5px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0،0،0،0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;"> فائل:Masjid al-Haram, Tawaf 20092012 1130PM (8008466944).jpg|طواف فائل:Safa-Marwa in my Mind 4 (6599924413).jpg|صفا و مروہ فائل:Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|عرفات فائل:Mabit in Muzdalifah.JPG|مزدلفہ فائل:Some perspective on Mina - Flickr - Al Jazeera English.jpg|منی </gallery> </center> {{وسیع تصویر|Masjid al-Haram panorama.JPG|1000px|<center>[[مسجد الحرام]]، حج دے دوران اک پرکیف روحانی منظر، 2007).</center>}} == باہرلے جوڑ == {{sisterlinks|d=Q234915|species=no|mw=no|m=no|voy=حج|s=حج|commons=Category:Hajj|b=ارکان اسلام|v=اسلام دے پنج ستون|n=حج|q=حج}} * [http://websites.dawateislami.net/html/hajj-umrah/?p=550 اصطلاحات حج]، محمد الیاس قادری۔ * [http://islamqa.info/ur/111794 حج بدل دے احکا‏م]، محمد صالح المنجد۔ * [http://alifta.com/Fatawa/FatawaSubjects.aspx?languagename=ur&View=Page&HajjEntryID=0&HajjEntryName=&RamadanEntryID=0&RamadanEntryName=&NodeID=1662&PageID=4010&SectionID=3&SubjectPageTitlesID=31174&MarkIndex=1&0 حج اکبر تو‏ں کيتا مراد اے ؟]، دائمی کمیٹی دے فتوے * [http://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3720/کیا-مقروض-شخص-حج-کر-سکتا-ہے/ مقروض دے حج دا حکم]، فتاوی منہاج القران ;بصری مواد * [http://www.dailymotion.com/video/x275qsx_complete-khutba-e-hajj-1435_news خطبہ حج 1435 ہجری]؛ اردو ترجمہ دے نال، ڈیلی موشن پر * [https://www.youtube.com/watch?v=8Jhq_AAsGps حج دا طریقہ]، مفتی [[محمد اکمل قادری]]، [[کیو ٹی وی]] * [https://www.youtube.com/watch?v=6RdBOFxcvxM احرام بنھن دا طریقہ]، یوٹیوب وڈیو ;کتابیات == حوالے == {{حوالے|3}} {{حج}} {{حج و عمرہ}} {{اسلام}} {{مسجد حرام|}} {{موضوعات اسلام}} [[گٹھ:حج| ]] [[گٹھ:ارکان اسلام]] [[گٹھ:اسلام]] [[گٹھ:اسلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:سفر حج]] [[گٹھ:عربی لفظاں تے جملے]] [[گٹھ:کعبہ]] [[گٹھ:مکہ]] cn4j8n8nltzf3ypng8mwpaupm4mc1r7 0 7133 711264 697961 2026-09-11T20:48:19Z ~2026-49018-40 45165 711264 wikitext text/x-wiki '''<font size="+1" color="black"><font>''' {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" |- | colspan="3" align="center" style="background:#9ACD32" width="2500px" |'''جامع طبی شاه ایڈورڈ''' |- |- | colspan="4" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- style="vertical-align: top;" |- |'''ماٹو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |''Aim High'' <hr> |- |'''تھاں'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | [[لہور]] ,[[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] <hr> |- |'''ٹریا'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | 1860 <hr> |- |'''قسم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | سرکاری <hr> |- |'''سٹاف'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' پڑھاکو'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | <hr> |- |''' تعلیم'''<hr> | style="padding-right: 1em;" |پوسٹ گریجوئیٹ تک <hr> |- |''' مضمون'''<hr> | style="padding-right: 1em;" | میڈیکل <hr> |- |'''ویب سائیٹ''' | style="padding-right: 2em;" | [http://www.kemu.edu.pk] |- style="vertical-align: top;" |- |} '''کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی''' [[لہور]] [[پنجاب (پاکستان)|پنجاب]] [[پاکستان]] دی اک سرکاری [[یونیورسٹی]] اے۔ ایہدے وچ میڈیکل دی تعلیم دتی جاندی اے ۔ ایس [[یونیورسٹی]] دا [[میو ہسپتال]] نال اشتراک اے ۔ ==باہرلے جوڑ== * [http://www.kemu.edu.pk] * [https://www.ifmsa-lahore.tk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100802115942/http://ifmsa-lahore.tk/ |date=2010-08-02 }} * [http://www.kemupath.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100327161523/http://www.kemupath.org/ |date=2010-03-27 }} * [http://www.dermkemc.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723141119/http://www.dermkemc.com/ |date=2008-07-23 }} * [http://commed.50webs.com] * [http://www.spwske.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210214256/http://spwske.com/ |date=2011-02-10 }} * [http://kemcolian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100512185619/http://kemcolian.com/ |date=2010-05-12 }} * [http://www.pmrc.org.pk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006024802/http://www.pmrc.org.pk/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.tsdocs.org] * [http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616124011/http://medstudentz.com/pakistan-medical-schools/ |date=2010-06-16 }} * [http://www.rxpgonline.com/forum130.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101016120122/http://www.rxpgonline.com/forum130.html |date=2010-10-16 }} == ہور دیکھو == * [[ہیلتھ سائنسز یونیورسٹی لہور]] * [[فاطما جناح میڈیکل یونیورسٹی]] * [[کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی]] * [[راولپنڈی میڈیکل یونیورسٹی]] * [[نشتر میڈیکل یونیورسٹی]] * [[فیصل آباد میڈیکل یونیورسٹی]] * [[قائد اعظم میڈیکل کالج]] [[گٹھ:پنجاب دیاں یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے میڈیکل کالج تے میڈیکل یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دیاں سرکاری یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:لہور دیاں یونیورسٹیاں]] si0xef4d4p0z4xm373q12scoy6mj7qo 0 53438 711269 709790 2026-09-12T06:10:45Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711269 wikitext text/x-wiki اjیہ '''لسٹ قنون ساز اسمبلیاں بلحاظ ملک''' (List of legislatures by country) اے۔ == لسٹ قانون ساز اسمبلیاں == === ماورائے قوم قانون ساز اسمبلیاں=== {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#cccccc" !تنظیم !ناں ایوان !درجہ ایوان !مدت (سال) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست !خام ملکی پیداوار فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |{{flagcountry|European Union}} |[[یورپی پارلیمنٹ]]<ref>Article 7(3) [http://eur-lex.europa.eu/en/treaties/dat/12007L/htm/C2007306EN.01015001.htm Treaty of Lisbon: Protocol ON THE APPLICATION OF THE PRINCIPLES OF SUBSIDIARITY AND PROPORTIONALITY]</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |754 |667,761 |20,983 |[http://www.europarl.europa.eu/ europarl.europa.eu] |- |[[افریقی اتحاد]] |[[پین افریقی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست (appointed by 47 of 53 national legislatures) |265 |3,974,098.11 |14.180 |[http://www.pan-africanparliament.org/ pan-africanparliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626085723/http://www.pan-africanparliament.org/ |date=2012-06-26 }} |- |[[File:Flag of the Central American Integration System.svg|23x15px]] [[وسطی امریکی ادغام نظام]] |[[وسطی امریکی پارلیمنٹ]] |[[یک ایوانیت]] |ملک کے مطابق منحصر |براہ راست, [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |426,274.46 |2,651.175 |[http://www.parlacen.int parlacen.int] |} === لسٹ اقوام متحدہ دے رکن دیساں دیاں قانون ساز اسمبلیاں=== {| class="sortable wikitable" |-bgcolor="#cccccc" !ملک !مقننہ دا مجموعی ناں !ناں ایوان !سطح ایوان !مدت (سام) !ووٹنگ نظام !نشستاں !آبادی فی نشست ![[خام ملکی پیداوار]] فی نشست (ملین امریکی ڈالر) !جوڑ |- |rowspan=2|{{flagcountry|افغانستان}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی افغانستان|قومی اسمبلی]]<ref name="not">Native name not available</ref> |[[House of the People (افغانستان)|House of the People]] (ولسي جرګه ''Wolesi Jirga'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |249 |122,168 |119 |[http://wj.parliament.af/ wj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160220011312/http://wj.parliament.af/ |date=2016-02-20 }} |- |[[House of Elders]] (مشرانوجرګه ''Meshrano Jirga'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3, 4 and 5 |[[majority rule|majority]] and appointed by the President |102 |298,234 |291 |[http://mj.parliament.af/ mj.parliament.af] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201549/http://mj.parliament.af/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|البانیہ}} | |[[اسمبلی البانیہ]] (''Kuvendi i Shqipërisë'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |140 |20,226 |177 |[http://www.parlament.al/ parlament.al] |- |rowspan=2|{{flagcountry|الجزائر}} |rowspan=2|[[پارلیمان الجزائر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[عوامی قومی اسمبلی]] (''al-Majlis al-Sha'abi al-Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |462 |80,303 |439 |[http://www.apn-dz.org/ apn-dz.org] |- |[[کونسل Nation]] (''al-Majlis al-Umma'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointed by the President |144 |257,638 |1,830 |[http://www.majliselouma.dz/ majliselouma.dz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024200323/http://www.majliselouma.dz/ |date=2011-10-24 }} |- |{{flagcountry|انڈورا}} | |[[General کونسل Valleys]] (Consell General de les Valls) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |28 |2,789 |161 |[http://www.consellgeneral.ad/ consellgeneral.ad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160229121927/http://www.consellgeneral.ad/ca/../ |date=2016-02-29 }} |- |{{flagcountry|انگولا}} | |[[قومی اسمبلی انگولا|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |220 |84,081 |525 |[http://www.parlamento.ao/ parlamento.ao] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اینٹیگوا تے باربوڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان اینٹیگوا تے باربوڈا|پارلیمان]]<ref name="head">The [[head of state]] is a constituent part of the parliament too.</ref> |[[ایوان نمائندگان اینٹیگوا تے باربوڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[first-past-the-post]] |19 |4,305 |82 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928191020/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=194&category=66 |date=2013-09-28 }} |- |[[سینٹ اینٹیگوا تے باربوڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the Governor-General |17 |4,811 |92 |[http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 ab.gov.ag] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930024724/http://www.ab.gov.ag/article_details.php?id=189&category=66 |date=2015-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ارجنٹائن}} |rowspan=2|[[رجنٹائن قومی کانگریس]] (Congreso de la Nación ارجنٹائن) |[[Argentine Chamber of Deputies|Chamber of Deputies of the Nation]] (Cámara de Diputados de la Nación) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |257 |156,097 |2,787 |[http://www.diputados.gov.ar/ diputados.gov.ar] |- |[[ارجنٹائن سینٹ|سینٹ قومی]] (Senado de la Nación) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |براہ راست ووٹ |72 |557,181 |9,950 |[http://www.senado.gov.ar/ senado.gov.ar] |- |{{flagcountry|آرمینیا}} | |[[قومی اسمبلی آرمینیا|قومی اسمبلی]] (Ազգային Ժողով ''Azgayin Zhoghov'') |[[یک ایوانیت]] |5 |براہ راست ووٹ تے [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |131 |24,902 |136 |[http://www.parliament.am/ parliament.am] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریلیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان آسٹریلیا]]<ref name="head"/> |[[آسٹریلیائی ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |preferential [[instant-runoff voting]] |150 |154,200 |6,096 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/House_of_Representatives aph.gov.au] |- |[[آسٹریلیائی سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[single transferable vote]] |76 |304,342 |12,032 |[http://www.aph.gov.au/About_پارلیمان/سینٹ aph.gov.au] |- |rowspan=2|{{flagcountry|آسٹریا}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی آسٹریا|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung) |[[قومی کونسل (آسٹریا)|قومی کونسل]] (Nationalrat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed-member proportional representation]] |183 |43,895 |1,923 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/NR/ parlament.gv.at] |- |[[وفاقی کونسل (آسٹریا)|فیڈرل کونسل]] (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 and 6 |appointed by state parliaments |62 |129,563 |5,677 |[http://www.parlament.gv.at/ENGL/PERK/NRBRBV/BR/ parlament.gv.at] |- |{{flagcountry|آذربائیجان}} | |[[قومی اسمبلی آذربائیجان|قومی اسمبلی]] (''Milli Məclis'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |125 |73,320 |744 |[http://www.meclis.gov.az/ meclis.gov.az] |- |rowspan=2|{{flagicon|بہاماس}} [[بہاماس]] |rowspan=2|[[پارلیمان بہاماس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بہاماس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule]] |38 |9,326 |283 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+House+of+اسمبلی/ بہاماس.gov.bs] |- |[[سینٹ بہاماس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the [[Governor-General of بہاماس|Governor-General]] |16 |22,103 |674 |[http://www.بہاماس.gov.bs/wps/portal/public/!ut/p/b0/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfGjzOKNDdx9HR1NLHzdTQ3MDDxDA3wcA8w9jPwNTfULsh0VAStkWXU!/?1dmy&urile=wcm%3Apath%3A/MOF_Content/internet/The+Government/Government/The+Government/Legislative/The+سینٹ/ بہاماس.gov.bs] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بحرین}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بحرین|قومی اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[کونسل Representatives of بحرین|اسمبلی Representatives]] (''Majlis an-nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |40 |30,864 |777 |[http://www.nuwab.gov.bh/ nuwab.gov.bh] |- |[[Consultative کونسل بحرین|Consultative اسمبلی]] (''Majlis al-shura'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by the king |40 |30,864 |777 |[http://www.shura.gov.bh/ shura.gov.bh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218172642/http://www.shura.gov.bh/ |date=2007-12-18 }} |- |{{flagcountry|بنگلہ دیش}} | |[[Jatiyo Sangshad|House of the Nation]] (জাতীয় সংসদ ''Jatiyo Sangshad'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |350 |466,909 |818 |[http://www.parliament.gov.bd/ parliament.gov.bd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160517040401/http://www.parliament.gov.bd/ |date=2016-05-17 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بارباڈوس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بارباڈوس|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی بارباڈوس|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |30 |9,486 |216 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_house_of_assembly.php بارباڈوسparliament.com] |- |[[سینٹ بارباڈوس|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |21 |13,551 |309 |[http://www.بارباڈوسparliament.com/the_senate.php بارباڈوسparliament.com] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلاروس}} |rowspan=2|[[پارلیمان بیلاروس|قومی اسمبلی]] (Нацыянальны сход ''Nacyjanaĺny schod'') |[[نمائندگان چیمبر بیلاروس|نمائندگان چیمبر]] (Палата прадстаўнікоў ''Palata pradstaŭnikoŭ'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |110 |85,997 |1,288 |[http://www.house.gov.by/ house.gov.by] |- |[[کونسل Republic of بیلاروس|کونسل Republic]] (Савет Рэспублікі ''Saviet Respubliki'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |elected by regional councils and appointed by the President |64 |147,773 |2,215 |[http://www.sovrep.gov.by/ sovrep.gov.by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408024251/http://www.sovrep.gov.by/ |date=2015-04-08 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلجیم}} |rowspan=2|[[بیلجئیم وفاقی پارلیمان|وفاقی پارلیمان]] (Federaal Parlement / Parlement fédéral / Föderales Parlament) |[[نمائندگان چیمبر (بیلجیم)|نمائندگان چیمبر]]<br> (Kamer van Volksvertegenwoordigers / Chambre des Représentants / Abgeordnetenkammer) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |150 |74,000 |2,897 |[http://www.lachambre.be/ lachambre.be] |- |[[سینٹ (بیلجیم)|سینٹ]] (Senaat / Sénat / Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by regional parliaments |60 |185,000 |7,242 |[http://www.senate.be/ senate.be] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بیلیز}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی بیلیز|قومی اسمبلی]] |[[ایوان نمائندگان بیلیز|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |31 |10,748 |90 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040705/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/hor-lowerhouse |date=2016-03-04 }} |- |[[سینٹ بیلیز|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |12 |27,766 |233 |[http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse nationalassembly.gov.bz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303223307/http://nationalassembly.gov.bz/index.php/senate-upperhouse |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|بینن}} | |[[قومی اسمبلی بینن|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |83 |115,648 |176 |[http://www.gouv.bj/institutions/assemblee-nationale gouv.bj] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھوٹان}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھوٹان]]<ref name="native">The native name is also used in English.</ref> |[[قومی اسمبلی بھوٹان|قومی اسمبلی]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུ། ''Gyelyong Tshogdu'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |47 |15,072 |91 |[http://www.nab.gov.bt/ nab.gov.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080413201546/http://www.nab.gov.bt/ |date=2008-04-13 }} |- |[[قومی کونسل بھوٹان|قومی کونسل]] (རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་སྡེ། ''Gyelyong Tshogde'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority rule|majority]] and appointed by the king |25 |28,337 |171 |[http://www.nationalcouncil.bt/ nationalcouncil.bt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810033532/http://www.nationalcouncil.bt/ |date=2009-08-10 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|بولیویا}} |rowspan=2|[[کثیر قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] (Asamblea Legislativa Plurinacional) |[[Chamber of Deputies of بولیویا|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |130 |83,905 |391 |[http://www.diputados.bo/ diputados.bo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225184046/http://www.diputados.bo/ |date=2016-02-25 }} |- |[[سینٹ بولیویا|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |36 |302,993 |1,414 |[http://www.senado.bo/ senado.bo] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بوسنیا و ہرزیگووینا}} |rowspan=2|[[پارلیمانی اسمبلی بوسنیا و ہرزیگووینا|پارلیمانی اسمبلی]] ({{Not a typo|Parlamentarna}} Skupština) |[[ایوان نمائندگان (بوسنیا و ہرزیگووینا)|ایوان نمائندگان]] ('Представнички Дом / Predstavnički Dom) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |42 |91,422 |753 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/predstavnicki_dom/default.aspx?id=20408&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] |- |[[ایوان عوام (بوسنیا تے ہرزیگووینا)|ایوان عوام]] (Dom Naroda) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |appointed by lower-level parliaments and assemblies |15 |255,982 |2,109 |[http://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langTag=en-US&pril=b parlament.ba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322113049/https://www.parlament.ba/sadrzaj/domovi/dom_naroda/default.aspx?id=20428&langtag=en-us&pril=b |date=2016-03-22 }} |- |{{flagcountry|بوٹسوانا}} |[[پارلیمان بوٹسوانا]] |[[قومی اسمبلی (بوٹسوانا)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ, majority party and appointed by the President |63 |32,211 |471 |[http://www.parliament.gov.bw/ parliament.gov.bw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090628185105/http://www.parliament.gov.bw/ |date=2009-06-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برازیل}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس برازیل|قومی کانگریس]] (کانگریس) |[[Chamber of Deputies of برازیل|Chamber of Deputies]] (Câmara dos Deputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |513 |371,798 |4,471 |[http://www.camara.leg.br/ camara.leg.br] |- |[[وفاقی سینٹ برازیل|وفاقی سینٹ]] (Senado Federal) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |[[majority rule|majority]] |81 |2,354,724 |28,320 |[http://www.senado.leg.br/ senado.leg.br] |- |{{flagcountry|برونائی}} | |[[Legislative کونسل برونائی|Legislative کونسل]]<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] |no timeframe |مقبول ووٹ and appointed by the sultan |36 |11,355 |582 |[http://www.majlis-mesyuarat.gov.bn/ majlis-mesyuarat.gov.bn] |- |{{flagcountry|بلغاریہ}} | |[[قومی اسمبلی (بلغاریہ)|قومی اسمبلی]] (Народно събрание ''Narodno sabranie'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |240 |30,685 |420 |[http://parliament.bg/ parliament.bg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173026/http://parliament.bg/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|برکینا فاسو}} | |[[قومی اسمبلی (برکینا فاسو)|قومی اسمبلی]] (Assemblée Nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |111 |126,281 |198 |[http://www.an.bf/ an.bf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060128181938/http://www.an.bf/ |date=2006-01-28 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برما}} (میانمار) |rowspan=2|[[اسمبلی یونین]] (''Pyidaungsu Hluttaw'') |[[ایوان نمائندگان (برما)|ایوان نمائندگان]] (''Pyithu Hluttaw'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |440 |137,000 |187 |[http://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ pyithuhluttaw.gov.mm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421034848/https://www.pyithuhluttaw.gov.mm/ |date=2019-04-21 }} |- |[[House of Nationalities]] (''Amyotha Hluttaw'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the military |224 |269,107 |369 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|برونڈی}} |rowspan=2|[[پارلیمان برونڈی|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی (برونڈی)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |براہ راست ووٹ and appointment by electoral commission |118 |74,570 |43 |[http://www.assemblee.bi/ assemblee.bi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412210823/http://www.assemblee.bi/ |date=2013-04-12 }} |- |[[سینٹ برونڈی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote and appointment by ethnic groups |49 |179,577 |105 |[http://www.senat.bi/ senat.bi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کمبوڈیا}} | rowspan="2" |[[پارلیمان کمبوڈیا|پارلیمان]] (សភាតំណាងរាស្ត្រ ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា) |[[قومی اسمبلی (کمبوڈیا)|قومی اسمبلی]] (រដ្ឋសភាជាតិ; ''Rotsaphea'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |123 |108,852 |272 |[http://www.national-assembly.org.kh/ national-assembly.org.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111102063446/http://www.national-assembly.org.kh/ |date=2011-11-02 }} |- |[[سینٹ کمبوڈیا|سینٹ]] (ព្រឹទ្ធសភា; ''Protsaphea'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the monarch, elected by the قومی اسمبلی and commune councils |61 |219,490 |548 |[http://www.senate.gov.kh/ senate.gov.kh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215203403/http://www.senate.gov.kh/ |date=2015-02-15 }} |- |- |rowspan=2|{{flagcountry|کیمرون}} |rowspan=2|[[پارلیمان کیمرون|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کیمرون)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |180 |97,021 |262 |[http://www.assemblenationale.cm/ assemblenationale.cm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805071905/http://www.assemblenationale.cm/ |date=2009-08-05 }} |- |[[سینٹ (کیمرون)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |Indirect vote (70), appointed (30) |100 |174,638 |472 |[http://www.ipu.org/parline-e/reports/2054_A.htm ipu.org] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیڈا|پارلیمان]] (Parlement) |[[Canadian House of Commons|House of Commons]] (Chambre des communes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 years, unless elections are called earlier |[[First-past-the-post voting]] |308 |108,690 |4,532 |[http://www.parl.gc.ca/ parl.gc.ca] |- |[[Canadian سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Until age 75, or resigns. |گورنر جنرل سے تعینات |105 |318,825 |13,296 |{{URL|sen.parl.gc.ca}} |- |{{flagcountry|کیپ ورڈی}} | |[[قومی اسمبلی (کیپ ورڈی)|قومی اسمبلی]] ({{Not a typo|Asembleia}} Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |72 |4,990 |20 |[http://www.parlamento.cv/ parlamento.cv] |- |{{flagcountry|وسطی افریقی جمہوریہ}} | |[[قومی اسمبلی (وسطی افریقی جمہوریہ)|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[two-round system|run-off]] [[majority rule|majority]] |100 |38,951 |36 |[http://www.assembleenationale-rca.org/ assembleenationale-rca.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305061020/http://www.assembleenationale-rca.org/ |date=2016-03-05 }} |- |{{flagcountry|چاڈ}} | | [[قومی اسمبلی چاڈ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |155 |66,640 |126 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|چلی}} |rowspan=2|[[قومی کانگریس چلی|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of چلی|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |120 |145,021 |2,496 |[http://www.camara.cl/ camara.cl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709224906/http://www.camara.cl/legis/down/lorgcon.pdf |date=2007-07-09 }} |- |[[سینٹ چلی|سینٹ Republic]] (Senado de la República) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |8 |مقبول ووٹ |38 |457,963 |7,885 |[http://www.senado.cl/ senado.cl] |- |{{flagcountry|چین}} | |[[National People's کانگریس]] ({{lang|zh-cn|全国人民代表大会}} ''Quánguó Rénmín Dàibiǎo Dàhuì'')<ref>The PRC has also a [[Chinese People's Political Consultative Conference]] ({{lang|zh-cn|中国人民政治协商会议}} ''Zhōngguó Rénmín Zhèngzhì Xiéshāng Huìyì''), which is a political advisory body but not a legislature.</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |elected by municipal, regional and provincial congresses, and People's Liberation Army |2,987 |448,518 |3,783 |[http://www.npc.gov.cn/ npc.gov.cn] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کولمبیا}} |rowspan=2|[[کانگریس کولمبیا|کانگریس]] (Congreso) |[[ایوان نمائندگان کولمبیا|ایوان نمائندگان]] (Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |166 |279,556 |2,843 |[http://www.camararep.gov.co/ camararep.gov.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060806122006/http://camararep.gov.co/ |date=2006-08-06 }} |- |[[سینٹ کولمبیا|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |102 |454,964 |4,627 |[http://www.senado.gov.co/ senado.gov.co] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227202534/http://abc.senado.gov.co/prontus_senado/site/artic/20050712/asocfile/ley_5_de_1992_reglamento_del_congreso.pdf |date=2008-02-27 }} |- |{{flagcountry|کوموروس}} | |[[اسمبلی یونین کوموروس|اسمبلی یونین]] (Assemblée de la Union) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and elected by local assemblies |33 |24,181 |25 |[http://www.auc.km/ auc.km] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091030135504/http://www.auc.km/ |date=2009-10-30 }} |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوری لوکراج کانگو}} [[جمہوری لوکراج کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوری لوکراج کانگو|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی جمہوری لوکراج کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |500 |143,425 |50 |[http://www.assemblee-nationale.cd/ assemblee-nationale.cd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150721234858/http://www.assemblee-nationale.cd/ |date=2015-07-21 }} |- |[[سینٹ جمہوری لوکراج کانگو|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by provincial assemblies |108 |664,008 |233 |[http://www.senat.cd/ senat.cd] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ کانگو}} [[جمہوریہ کانگو]] |rowspan=2|[[پارلیمان جمہوریہ کانگو|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی جمہوریہ کانگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |153 |28,537 |119 |[http://www.assemblee-nationale.cg/ assemblee-nationale.cg] |- |[[سینٹ Republic of Congo|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |indirect vote |52 |83,966 |350 | |- |{{flagcountry|کوسٹاریکا}} | |[[Legislative اسمبلی کوسٹاریکا|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |57 |75,468 |965 |[http://www.asamblea.go.cr/ asamblea.go.cr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110317030255/http://asamblea.go.cr/ |date=2011-03-17 }} |- |{{flagcountryآئیوری کوسٹ}} | |[[قومی اسمبلی آئیوری کوسٹ|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[majority rule|majority]] |70 |294,529 |515 |[http://www.anci.ci/ anci.ci] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301225555/http://www.anci.ci/ |date=2012-03-01 }} |- |{{flagcountry|کروشیا}} | |[[کروشیائی پارلیمان|کروشیائی اسمبلی]]<ref name="native"/> (Hrvatski sabor) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |151 |28,414 |532 |[http://www.sabor.hr/ sabor.hr] |- |{{flagcountry|کیوبا}} | |[[قومی اسمبلی People's Power]] (Asamblea Nacional del Poder Popular) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and approval by special candidacy commissions |614 |18,308 |185 |[http://www.parlamentocubano.cu/ parlamentocubano.cu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160708043039/http://www.parlamentocubano.cu/ |date=2016-07-08 }} |- |{{flagcountry|قبرص}} | |[[ایوان نمائندگان قبرص|ایوان نمائندگان]] (Βουλή των Αντιπροσώπων ''Vouli Antiprosópon'' / Temsilciler Meclisi)<ref>Also: Temsilciler Meclisi</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ by Greek and Turkish Cypriots |59 |18,632 |402 |[http://www.parliament.cy/ parliament.cy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223193749/http://parliament.cy/ |date=2016-02-23 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|چیک جمہوریہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان چیک جمہوریہ]] (Parlament České republiky) |[[Chamber of Deputies of the چیک جمہوریہ|Chamber of Deputies]] (Poslanecká sněmovna) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |200 |52,811 |1,424 |[http://www.psp.cz/ psp.cz] |- |[[سینٹ چیک جمہوریہ|سینٹ]] (Senát) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |مقبول ووٹ |81 |130,397 |3,517 |[http://www.senat.cz/ senat.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224013846/http://www.senat.cz/ |date=2011-02-24 }} |- |{{flagcountry|ڈنمارک}} | |[[Folketing|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Folketing) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |179 |30,969 |1,154 |[http://www.ft.dk/ ft.dk] |- |{{flagcountry|جبوتی}} | |[[قومی اسمبلی جبوتی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |65 |12,587 |35 |[http://www.assemblee-nationale.dj/ assemblee-nationale.dj] |- |{{flagcountry|ڈومینیکا}} | |[[ایوان اسمبلی ڈومینیکا|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |21 |3,394 |46 |[http://www.ڈومینیکا.gov.dm/cms/index.php?q=node/13 ڈومینیکا.gov.dm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمہوریہ ڈومینیکن}} |rowspan=2|[[کانگریس جمہوریہ ڈومینیکن|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[Chamber of Deputies of the جمہوریہ ڈومینیکن|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |مقبول ووٹ |183 |51,520 |510 |[http://www.camaradediputados.gob.do/ camaradediputados.gob.do] |- |[[سینٹ جمہوریہ ڈومینیکن|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |مقبول ووٹ |32 |293,088 |2,918 |[http://www.senado.gov.do/ senado.gov.do] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051108005719/http://www.senado.gov.do/ |date=2005-11-08 }} |- |{{flagcountry|مشرقی تیمور}} | |[[National پارلیمان مشرقی تیمور|National پارلیمان]] (Parlamento Nacional) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |65 |16,408 |146 |[http://www.parlamento.tl/ parlamento.tl] |- |{{flagcountry|ایکواڈور}} | |[[قومی اسمبلی ایکواڈور|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |124 |116,802 |1,028 |[http://www.asambleanacional.gob.ec/ asambleanacional.gob.ec] |- |{{flagcountry|مصر}} |[[پارلیمان مصر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[People's اسمبلی (مصر)|People's اسمبلی]] (مجلس الشعب ''Majilis Al-Sha’ab'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |508 |150,983 |1,021 |[http://www.parliament.gov.eg/ parliament.gov.eg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051110005000/http://www.parliament.gov.eg/ |date=2005-11-10 }} |- |{{flagcountry|ایل سیلواڈور}} | |[[Legislative اسمبلی ایل سیلواڈور|Legislative اسمبلی]] (Asamblea Legislativa) |[[یک ایوانیت]] |3 |مقبول ووٹ |84 |68,382 |530 |[http://www.asamblea.gob.sv/ asamblea.gob.sv] |- |rowspan=2|{{flagcountry|استوائی گنی}} |rowspan=2|[[پارلیمان استوائی گنی]] |[[Chamber of People's Representatives]] (''Cámara de Representantes del Pueblo'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Party-list proportional representation]] |100 |16,220 |172 |[http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento presidencia-ge.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122120035/http://presidencia-ge.org/index.php/es/parlamento |date=2016-01-22 }} |- |[[سینٹ (استوائی گنی)|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |مقبول ووٹ (55) and appointed by the President (15) |70 |23,171 |246 | |- |{{flagcountry|اریتریا}} | |[[قومی اسمبلی اریتریا|قومی اسمبلی]] (''Hagerawi Baito'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |104 |50,878 |38 | |- |{{flagcountry|استونیا}} | |[[Riigikogu|State اسمبلی]]<ref name="native"/> (Riigikogu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |101 |12,814 |270 |[http://www.riigikogu.ee/ riigikogu.ee] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ایتھوپیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ایتھوپیا|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of People's Representatives]]<br> (የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ''Yehizbtewekayoch Mekir Bet'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |547 |135,134 |173 |[http://www.ethiopar.net/ ethiopar.net] |- |[[House of Federation]] (የፌዴሬሽን ምክር ቤት ''Yefedereshn Mekir Bet'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |elected by State assemblies |112 |659,986 |847 |[http://www.hofایتھوپیا.org/ hofایتھوپیا.org] |- |{{flagcountry|فجی}} | |[[پارلیمان فجی|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |50 |16,745 |82 |[https://web.archive.org/web/20120717002957/http://www.parliament.gov.fj/main/index.html Archive] |- |{{flagcountry|فنلینڈ}} | |[[پارلیمان فنلینڈ|پارلیمان]] (Eduskunta)<ref>Also: Riksdag</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |200 |25,900 |978 |[http://www.eduskunta.fi/ eduskunta.fi] |- |rowspan=2|{{flagcountry|فرانس}} |rowspan=2|[[پارلیمان فرانس|پارلیمان]] (Parlement) |[[French قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[majority rule|majority]] |577 |113,258 |3,843 |[http://www.assemblee-nationale.fr/ assemblee-nationale.fr] |- |[[French سینٹ|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |electoral college |348 |187,787 |6,373 |[http://www.senat.fr/ senat.fr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گیبون}} |rowspan=2|[[پارلیمان گیبون|پارلیمان]] (Parlement) |[[قومی اسمبلی گیبون|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |121 |12,190 |203 |[http://www.assemblee.ga/ assemblee.ga] |- |[[سینٹ گیبون|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |elected by municipal councils and departmental assemblies |102 |14,460 |240 |[http://www.senatگیبون.net/ senatگیبون.net] |- |{{flagcountry|Gambia, The}} | |[[قومی اسمبلی Gambia|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |53 |25,673 |65 |[http://www.assembly.gov.gm/ assembly.gov.gm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160226165835/http://www.assembly.gov.gm/ |date=2016-02-26 }} |- |{{flagcountry|جارجیا}} | |[[پارلیمان جارجیا]] (საქართველოს პარლამენტი ''Sak'art'velos Parlamenti'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and [[majority rule|majority]] |150 |29,794 |163 |[http://www.parliament.ge/ parliament.ge] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جرمنی}} | |[[Bundestag|Federal دیت]]<ref name="native"/> (Bundestag) |[[ایوان زیریں|زیریں]] (not officially) |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |620 |131,934 |4,998 |[http://www.bundestag.de/ bundestag.de] |- | |[[Bundesrat of جرمنی|Federal کونسل]]<ref name="native"/> (Bundesrat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] (not officially) | |elected by state governments |69 |1,185,501 |44,914 |[http://www.bundesrat.de/ bundesrat.de] |- |{{flagcountry|گھانا}} | |[[پارلیمان گھانا|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] |228 |106,286 |328 |[http://www.parliament.gh/ parliament.gh] |- |{{flagcountry|یونان}} | |[[Hellenic پارلیمان]]<ref name="native"/> (Βουλή των Ελλήνων ''Vouli ton Ellinon'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |300 |35,958 |981 |[http://www.hellenicparliament.gr/ hellenicparliament.gr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|گریناڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان گریناڈا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان گریناڈا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |15 |7,333 |96 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |[[سینٹ گریناڈا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the government and by the leader of opposition |13 |8,461 |111 |[http://www.gov.gd/departments/parliament.html gov.gd] |- |{{flagcountry|گوئٹے مالا}} | |[[کانگریس گوئٹے مالا|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |158 |80,557 |472 |[http://www.congreso.gob.gt/ congreso.gob.gt] |- |valign=top|{{flagcountry|جمہوریہ گنی}} | |[[قومی اسمبلی جمہوریہ گنی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |114 |88,227 |100 | |- |{{flagcountry|گنی بساؤ}} | |[[National People's اسمبلی گنی بساؤ|National People's اسمبلی]] (Assembleia Nacional Popular) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |13,454 |19 |[http://www.anpguinebissau.org/ anpguinebissau.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192451/http://www.anpguinebissau.org/ |date=2016-03-03 }} |- |{{flagcountry|گیانا}} | |[[قومی اسمبلی گیانا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |65 |11,583 |88 |{{URL|parliament.gov.gy}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہیٹی}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی ہیٹی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[Chamber of Deputies of ہیٹی|Chamber of Deputies]] (Chambre des Députés) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |99 |98,181 |124 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |[[سینٹ ہیٹی|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 | |30 |323,997 |412 |[http://www.parlementہیٹیen.ht/ parlementہیٹیen.ht] |- |{{flagcountry|ہونڈوراس}} | |[[کانگریس ہونڈوراس|قومی کانگریس]] (Congreso Nacional) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |128 |58,823 |278 |[http://www.congresonacional.hn/ congresonacional.hn] |- |{{flagcountry|مجارستان}} | |[[قومی اسمبلی مجارستان|قومی اسمبلی]] (Országgyűlés) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]]<br>and [[Scorporo]] |386 |25,860 |506 |[http://www.mkogy.hu/ mkogy.hu] |- |{{flagcountry|آئس لینڈ}} | |[[Althing|اسمبلی All]]<ref name="native"/> (Alþingi) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |63 |5,080 |196 |[http://www.althingi.is/ althingi.is] |- |rowspan=2|{{flagcountry|بھارت}} |rowspan=2|[[پارلیمان بھارت|پارلیمان]] (संसद Sansad) |[[لوک سبھا|House of the People]]<ref name="native"/> (लोक सभा Lok Sabha) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |552 |2,192,379 |8,075 |{{URL|loksabha.gov.in}} |- |[[راجیہ سبھا|کونسل States]]<ref name="native"/> (राज्य सभा Rajya Sabha) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected members of the states and territories |250 |4,840,773 |17,831 |{{URL|rajyasabha.nic.in}} |- |rowspan=2|{{flagcountry|انڈونیشیا}} |rowspan=2|[[عوامی مشاورتی اسمبلی]] (Majelis Permusyawaratan Rakyat) |[[People's Representative کونسل]] (Dewan Perwakilan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |560 |423,972 |2,008 |[http://www.dpr.go.id/ dpr.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204074445/http://www.dpr.go.id/ |date=2012-02-04 }} |- |[[Regional Representatives کونسل]] (Dewan Perwakilan Daerah) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[Single non-transferable vote]] |132 |1,798,669 |8,520 |[http://www.dpd.go.id/ dpd.go.id] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203091543/http://www.dpd.go.id/ |date=2016-12-03 }} |- |{{flagcountry|ایران}} | | [[Majlis of ایران|اسمبلی]]<ref name="native"/> (مجلس ''Majlis'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |290 |259,136 |3,414 |[http://www.majlis.ir/ majlis.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170925083151/http://www.majlis.ir/ |date=2017-09-25 }} |- |{{flagcountry|عراق}} | |[[کونسل Representatives of عراق]]<ref name="native"/> (مجلس النواب العراقي ''Majlis Al-Niwab Al-عراقi'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |325 |95,782 |392 |[http://www.parliament.iq/ parliament.iq] |- |rowspan=2|{{flagicon|جمہوریہ آئرلینڈ}} [[Republic of جمہوریہ آئرلینڈ|جمہوریہ آئرلینڈ]] |rowspan=2|[[Oireachtas Éireann|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Oireachtas) |[[Dáil Éireann|ایوان نمائندگان جمہوریہ آئرلینڈ]] (Dáil Éireann)<ref name="native"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |Proportional Representation Single Transferable Vote |166 |27,640 |1,093 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/dail/ oireachtas.ie] |- |[[Seanad Éireann|سینٹ جمہوریہ آئرلینڈ]]<ref name="native"/> (Seanad Éireann) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by the prime minister and elected by universities |60 |76,470 |3,026 |[http://www.oireachtas.ie/parliament/about/seanad/ oireachtas.ie] |- |{{flagcountry|اسرائیل}} | |[[Knesset|اسمبلی]]<ref name="native"/> (כנסת ''Knesset'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |120 |61,768 |1,960 |[https://www.knesset.gov.il/ knesset.gov.il] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اطالیہ}} |rowspan=2|[[Italian پارلیمان|پارلیمان]] (Parlamento) |[[Chamber of Deputies of اطالیہ|Chamber of Deputies]] (Camera dei Deputati) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |630 |94,556 |2,931 |[http://www.camera.it/ camera.it] |- |[[Italian سینٹ|سینٹ Republic]] (Senato della Repubblica) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] and appointed by the President |315 |189,112 |5,863 |[http://www.senato.it/ senato.it] |- |rowspan=2|{{flagcountry|جمیکا}} |rowspan=2|[[پارلیمان جمیکا|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان جمیکا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ |63 |45,860 |392 |rowspan=2|[http://www.japarliament.gov.jm/ japarliament.gov.jm] |- |[[سینٹ جمیکا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |گورنر جنرل سے تعینات |20 |144,459 |1,237 |- |rowspan=2|{{flagcountry|جاپان}} |rowspan=2|[[دیت جاپان|دیت]] (国会 ''Kokkai'') |[[ایوان نمائندگان جاپان|ایوان نمائندگان]] (衆議院 ''Shūgiin'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] and [[majority rule|majority]] |480 |266,783 |9,250 |[http://www.shugiin.go.jp/ shugiin.go.jp] |- |[[House of کونسلlors of جاپان|House of کونسلlors]] (参議院 ''Sangiin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |242 |529,157 |18,348 |[http://www.sangiin.go.jp/ sangiin.go.jp] |- |rowspan=2|{{flagcountry|اردن}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی اردن|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[Chamber of Deputies of اردن|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis al-Nuwaab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[Single non-transferable vote]] |120 |46,760 |307 |[http://www.representatives.jo/ representatives.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160119123228/http://www.representatives.jo/ |date=2016-01-19 }} |- |[[سینٹ اردن|اسمبلی Senators]] (مجلس الأعيان ''Majlis al-Aayan'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the monarch |60 |93,520 |614 |[http://www.senate.jo/ senate.jo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218174749/http://www.senate.jo/ |date=2020-02-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|قازقستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان قازقستان|پارلیمان]] (''Parlamenti'') |[[Mazhilis|اسمبلی]]<ref name="native"/> (''Mazhilis'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 | |77 |207,854 |2,815 |[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis parlam.kz] |- |[[سینٹ قازقستان|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |appointed by the President and elected by local assemblies |47 |340,527 |4,612 |[http://www.parlam.kz/en/senate parlam.kz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|کینیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان کینیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (کینیا)|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Parallel voting|parallel]] |349 |126,182 |118 |rowspan=2|[http://www.parliament.go.ke/ parliament.go.ke] |- |[[سینٹ کینیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |مقبول ووٹ and appointed by the President |67 |657,278 |614 |- |{{flagcountry|کیریباتی}} | |[[ایوان اسمبلی کیریباتی|ایوان اسمبلی]] (Maneaba ni Maungatabu) |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by Rabi کونسل Leaders |46 |2,239 |13 |[http://www.parliament.gov.ki/ parliament.gov.ki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=2011-07-06 }} |- |{{flagicon|شمالی کوریا}} [[شمالی کوریا]] | |[[Supreme People's اسمبلی]] (최고인민회의 ''Ch'oe-go In-min Hoe-ŭi'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |687 |36,390 |58 | |- |{{flagicon|جنوبی کوریا}} [[جنوبی کوریا]] | |[[قومی اسمبلی Korea|قومی اسمبلی]] (국회 ''Gukhoe'') |[[یک ایوانیت]] |4 |[[majority rule|majority]] and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |300 |166,691 |5,180 |[http://korea.na.go.kr/ korea.na.go.kr] |- |{{flagcountry|کویت}} | |[[قومی اسمبلی کویت|قومی اسمبلی]] (مجلس الأمة ''Majlis al-Umma'') |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ and appointed by the prime minister |50 |71,328 |3,070 |[http://www.kna.kw/ kna.kw] |- |{{flagcountry|کرغیزستان}} | |[[Supreme کونسل کرغیزستان|Supreme کونسل]] (''Joghorku Keneš'') |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |120 |44,690 |109 |[http://www.kenesh.kg/ kenesh.kg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218103847/http://www.kenesh.kg/ |date=2016-02-18 }} |- |{{flagcountry|لاؤس}} | |[[قومی اسمبلی لاؤس|قومی اسمبلی]] (''Sapha Heng Xat'') |[[یک ایوانیت]] |5 |[[one-party state]] [[بندفہرست]] |115 |48,148 |151 |[http://www.na.gov.la/ na.gov.la] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304010400/http://www.na.gov.la/ |date=2011-03-04 }} |- |{{flagcountry|لٹویا}} | |[[Saeima|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Saeima) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |100 |20,703 |349 |[http://www.saeima.lv/ saeima.lv] |- |{{flagcountry|لبنان}} | |[[پارلیمان لبنان|اسمبلی Deputies]] (مجلس النواب ''Majlis an-Nuwwab'')<ref>Also: قومی اسمبلی (Assemblée Nationale)</ref> |[[یک ایوانیت]] |4 |مقبول ووٹ |128 |33,000 |480 |[http://www.lp.gov.lb/ lp.gov.lb] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لیسوتھو}} |rowspan=2|[[پارلیمان لیسوتھو|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی لیسوتھو|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |مقبول ووٹ and [[متناسب نمائندگی|متناسب]] |120 |16,927 |31 |[http://www.parliament.ls/assembly/ parliament.ls] |- |[[سینٹ لیسوتھو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |5 |appointed by principal chiefs and by the ruling party |33 |61,556 |115 |[http://www.parliament.ls/senate/ parliament.ls] |- |rowspan=2|{{flagcountry|لائبیریا}} |rowspan=2|[[مجلس قانون ساز لائبیریا|مجلس قانون ساز]] |[[ایوان نمائندگان لائبیریا|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |6 |[[majority rule|majority]] |73 |47,624 |24 |[http://legislature.gov.lr/house legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909085413/http://legislature.gov.lr/house |date=2015-09-09 }} |- |[[سینٹ لائبیریا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |9 |[[majority rule|majority]] |30 |115,896 |58 |[http://legislature.gov.lr/senate legislature.gov.lr]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909101439/http://legislature.gov.lr/senate |date=2015-09-09 }} |- |{{flagcountry|لیبیا}} | |[[کونسل Deputies]] ( مجلس النواب ''{{transl|ar|Majlis an-Nuwwab}}'') |[[یک ایوانیت]] | | |200 |28,353 |187 |[http://www.hor.ly/ hor.ly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022092752/http://www.hor.ly/ |date=2014-10-22 }} |- |{{flagcountry|لیختینستائن}} | |[[Landtag of لیختینستائن|دیت]]<ref name="native"/> (Landtag) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |25 |1,451 |201 |[http://www.landtag.li/ landtag.li] |- |{{flagcountry|لتھووینیا}} | |[[Seimas|پارلیمان]]<ref name="native"/> (Seimas) |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |141 |21,658 |436 |[http://www.lrs.lt/ lrs.lt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221203826/http://www.lrs.lt/ |date=2016-02-21 }} |- |{{flagcountry|لکسمبرگ}} | |[[Chamber of Deputies of لکسمبرگ|Chamber of Deputies]] (D'Chamber)<ref>Also: Chambre des Députés</ref> |[[یک ایوانیت]] |5 |مقبول ووٹ |60 |8,484 |687 |[http://www.chd.lu/ chd.lu] |- |{{flagicon|مقدونیہ}} [[Republic of مقدونیہ|مقدونیہ, Republic of]] | |[[اسمبلی Republic of مقدونیہ|اسمبلی]] (Собрание ''Sobranie'') |[[یک ایوانیت]] | | |123 |16,736 |173 |[http://www.sobranie.mk/ sobranie.mk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مڈغاسکر}} |rowspan=2|[[پارلیمان مڈغاسکر|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[قومی اسمبلی مڈغاسکر|قومی اسمبلی]] (Antenimieram-Pirenena)<ref>Also: Assemblée nationale</ref> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |160 |137,078 |127 |[http://www.assemblee-nationale.mg/ assemblee-nationale.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212065539/http://www.assemblee-nationale.mg/ |date=2013-02-12 }} |- |[[سینٹ مڈغاسکر|سینٹ]] (Sénat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |664,430 |618 |[http://www.senat.mg/ senat.mg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104022529/http://www.senat.mg/ |date=2006-01-04 }} |- |{{flagcountry|ملاوی}} | |[[قومی اسمبلی ملاوی|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 |[[First-past-the-post]] |194 |76,809 |71 |[http://www.parliament.gov.mw/ parliament.gov.mw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318111252/https://www.parliament.gov.mw/ |date=2020-03-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ملائشیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان ملائشیا|پارلیمان]] (Parlimen) |[[ایوان نمائندگان ملائشیا|ایوان نمائندگان]]<ref>Literally, People's Hall</ref> (Dewan Rakyat) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |First-past-the-post |222 |127,631 |2,014 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dr parlimen.gov.my] |- |[[سینٹ ملائشیا|سینٹ]]<ref>Literally, Nation's Hall</ref>(Dewan Negara) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |3 |26 appointed by the [[State Legislative Assemblies]], 2 for each state and 44 appointed by the [[یانگ دی‌ پرتوان آگونگ]], of which 4 are for the [[Federal Territories (ملائشیا)|Federal Territories]]. |70 |404,773 |6,389 |[http://www.parlimen.gov.my/maklumat-umum.html?uweb=dn parlimen.gov.my] |- |{{flagcountry|مالدیپ}} | |[[Majlis of the مالدیپ|اسمبلی]]<ref name="native"/> (Majlis) |[[یک ایوانیت]] |5 |First-past-the-post |77 |4,266 |36 |[http://www.majlis.gov.mv/ majlis.gov.mv] |- |{{flagcountry|مالی}} | |[[قومی اسمبلی مالی|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] |4 |147 elected in single or multi-member constituencies, using a runoff system. 13 elected by overseas Malians. |160 |90,732 |111 |[http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ assemblee-nationale.insti.ml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160329050441/http://www.assemblee-nationale.insti.ml/ |date=2016-03-29 }} |- |{{flagcountry|مالٹا}} | |[[ایوان نمائندگان مالٹا|ایوان نمائندگان]] (Kamra tad-Deputati) |[[یک ایوانیت]] |5 |[[Single transferable vote]] |69 |5,950 |155 |[http://www.parlament.mt/ parlament.mt] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20110910105909/http://www.parlament.mt/ |date=2011-09-10 }} |- |{{flagcountry|جزائر مارشل}} | |[[مجلس قانون ساز جزائر مارشل|مجلس قانون ساز]] (Nitijela) |[[یک ایوانیت]] |4 |Single and multi-member constituencies |33 |2,060 |4 |[http://www.rminitijela.org/ rminitijela.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630091545/http://www.rminitijela.org/ |date=2008-06-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|موریتانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان موریتانیہ|پارلیمان]] (''Barlamene'') |[[قومی اسمبلی موریتانیہ|قومی اسمبلی]] (''Al Jamiya al-Wataniyah'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[Runoff election]] |81 |37,888 |87 |[http://www.assembleenationale.mr/ assembleenationale.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303114737/http://www.assembleenationale.mr/ |date=2016-03-03 }} |- |[[سینٹ موریتانیہ|اسمبلی Senators]] (''Majlis al-Shuyukh'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |Election by communal councillors |56 |56,803 |126 |[http://www.senat.mr/ senat.mr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325105208/http://www.senat.mr/ |date=2014-03-25 }} |- |{{flagcountry|موریشس}} | |[[قومی اسمبلی موریشس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |70 |17,614 |275 |[http://www.gov.mu/portal/site/اسمبلیSite gov.mu] |- |rowspan=2|{{flagcountry|میکسیکو}} |rowspan=2|[[کانگریس میکسیکو|کانگریس یونین]] (Congreso de la Unión) |[[Chamber of Deputies of میکسیکو|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) (200 seats) / FPTP (300 seats) |500 |227,821 |3,323 |[http://www.diputados.gob.mx/ diputados.gob.mx] |- |[[سینٹ میکسیکو|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[Parallel voting]]: [[Largest remainder method]] ([[Hare quota]]) |128 |889,926 |12,981 |[http://www.senado.gob.mx/ senado.gob.mx] |- |{{flagicon|FSM}} [[مائکرونیشیا|مائکرونیشیا, Federated States of]] | |[[کانگریس مائکرونیشیا|کانگریس]] |[[یک ایوانیت]] |4 |10 by [[FPTP]] and 4 by [[Proportional representation]] |14 |7,642 |25 |[http://www.fsmcongress.fm/ fsmcongress.fm] |- |{{flagcountry|مالدووا}} | |[[پارلیمان Republic of مالدووا|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[یک ایوانیت]] | | |101 |33,498 |118 |[http://www.parlament.md/ parlament.md] |- |{{flagcountry|موناکو}} | |[[قومی کونسل موناکو|قومی کونسل]] (Conseil National) |[[یک ایوانیت]] | | |24 |1,473 |227 |[http://www.conseil-national.mc/ conseil-national.mc] |- |{{flagcountry|منگولیا}} | |[[State Great Khural|State Great اسمبلی]]<ref>In English State Great Khural is used too.</ref> (Улсын Их Хурал ''Ulsyn Ich-Chural'') |[[یک ایوانیت]] | | |76 |36,245 |174 |[http://www.parliament.mn/ parliament.mn] |- |{{flagcountry|مونٹینیگرو}} | |[[پارلیمان مونٹینیگرو|اسمبلی]] (Skupština / Скупштина) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |7,719 |88 |[http://www.skupstina.me/ skupstina.me] |- |rowspan=2|{{flagcountry|مراکش}} |rowspan=2|[[پارلیمان مراکش|پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[اسمبلی Representatives of مراکش|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwab'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |325 |100,444 |500 |[http://www.parlement.ma/ parlement.ma] |- |[[اسمبلی کونسلlors]] (''Majlis al-Mustasharin'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |270 |120,905 |602 |[http://conseiller.ma/ conseiller.ma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517065352/http://conseiller.ma/ |date=2014-05-17 }} |- |{{flagcountry|موزمبیق}} | |[[اسمبلی Republic of موزمبیق|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |250 |85,588 |95 |[http://www.parlamento.org.mz/ parlamento.org.mz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130427005233/http://www.parlamento.org.mz/ |date=2013-04-27 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نمیبیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان نمیبیا|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی نمیبیا|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |78 |26,923 |201 |[http://www.parliament.gov.na/national_assembly/national_assembly.php parliament.gov.na] |- |[[قومی کونسل نمیبیا|قومی کونسل]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |80,769 |605 |[http://www.parliament.gov.na/national_council/national_council.php parliament.gov.na] |- |{{flagcountry|ناورو}} | |[[پارلیمان ناورو|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |18 |521 |3 |[http://www.ناوروgov.nr/parliament ناوروgov.nr] |- |{{flagcountry|نیپال}} | |[[نیپالese Constituent اسمبلی|Constituent اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |601 |44,294 |62 |[http://www.parliament.gov.np/ parliament.gov.np] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304032139/http://www.parliament.gov.np/ |date=2016-03-04 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نیدرلینڈز}} |rowspan=2|[[ریاستی جرنل نیدرلینڈز|ریاستی جرنل]] (Staten-Generaal) |[[ایوان نمائندگان نیدرلینڈز|ایوان نمائندگان]] (Tweede Kamer, ''Second Chamber'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |111,533 |4,693 |[http://www.tweedekamer.nl/ tweedekamer.nl] |- |[[سینٹ نیدرلینڈز|سینٹ]] (Eerste Kamer, ''First Chamber'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |75 |223,066 |9,387 |[http://www.eerstekamer.nl/ eerstekamer.nl] |- |{{flagcountry|نیوزی لینڈ}} | |[[نیوزی لینڈ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[mixed-member proportional representation]] |120 |33,566 |1,018 |[http://www.parliament.nz/ parliament.nz] |- |{{flagcountry|نکاراگوا}} | |[[قومی اسمبلی نکاراگوا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |92 |64,034 |205 |[http://www.asamblea.gob.ni/ asamblea.gob.ni] |- |{{flagcountry|نائجر}} | |[[قومی اسمبلی نائجر|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |113 |139,210 |102 |[http://www.assemblee.ne/ assemblee.ne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818033526/http://www.assemblee.ne/ |date=2007-08-18 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|نائجیریا}} |rowspan=2|[[Nigerian قومی اسمبلی|قومی اسمبلی]] |[[Nigerian ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |360 |388,898 |1,148 |[http://www.nass.gov.ng/ nass.gov.ng] |- |[[Nigerian سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |109 |1,284,436 |3,792 |[http://www.nassnig.org nassnig.org] |- |{{flagcountry|ناروے}} | |[[Storting|Great اسمبلی]]<ref name="native"/> (Storting) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[mixed member proportional representation|mixed]] |169 |29,785 |1,573 |[http://www.stortinget.no/en/ stortinget.no] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلطنت عمان}} |rowspan=2|[[کونسل سلطنت عمان]] |''[[Consultative اسمبلی سلطنت عمان|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Shura'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |84 |33,017 |973 |[http://www.shura.om/ shura.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081031222619/http://www.shura.om/ |date=2008-10-31 }} |- |''[[کونسل State of سلطنت عمان|اسمبلی State]]''<ref>The اسمبلی State has only consultative tasks</ref> (''Majlis al-Dawla'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |83 |33415 |985 |[http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp omanet.om] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026020335/http://www.omanet.om/english/government/majlis.asp |date=2008-10-26 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|پاکستان}} |rowspan=2|[[پارلیمان پاکستان]] (پارلیمنٹ) |[[قومی اسمبلی پاکستان|قومی اسمبلی]] (ایوان زیریں پاکستان) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |336 |537,023 |1,454 |[http://www.na.gov.pk/ na.gov.pk] |- |[[سینٹ پاکستان|سینٹ]] (ایوانِ بالا)<ref>[[:ur:ایوانِ بالا]]</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |104 |1,735,000 |4,697 |[http://www.senate.gov.pk/ senate.gov.pk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پلاؤ}} |rowspan=2|[[پلاؤ قومی کانگریس|قومی کانگریس]] (Olbiil era Kelulau) |[[House of Delegates of پلاؤ|House of Delegates]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule]] |16 |1,309 |17 |rowspan=2|[http://palaugov.org/ palaugov.org] |- |[[سینٹ پلاؤ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |[[majority rule]] |9 |2,328 |31 |- |{{flagcountry|پاناما}} | |[[قومی اسمبلی پاناما|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |71 |47,969 |712 |[http://www.asamblea.gob.pa/ asamblea.gob.pa] |- |{{flagcountry|پاپوا نیو گنی}} | |[[National پارلیمان پاپوا نیو گنی|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |109 |56,766 |154 |[http://www.parliament.gov.pg/ parliament.gov.pg] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پیراگوئے}} |rowspan=2|[[کانگریس پیراگوئے|کانگریس]] (Congreso) |[[Chamber of Deputies of پیراگوئے|Chamber of Deputies]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |80,681 |441 |[http://www.diputados.gov.py/ diputados.gov.py] |- |[[سینٹ پیراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |45 |143,434 |785 |[http://www.senado.gov.py/ senado.gov.py] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328220656/http://www.senado.gov.py/ |date=2013-03-28 }} |- |{{flagcountry|پیرو}} | |[[کانگریس پیرو|کانگریس Republic]] (Congreso de la República) |[[یک ایوانیت]] | | |130 |217,082 |2,322 |[http://www.congreso.gob.pe/ congreso.gob.pe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060113012952/http://www.congreso.gob.pe/organizacion/pleno.asp?mode=Pleno |date=2006-01-13 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|فلپائن}} |rowspan=2|[[کانگریس فلپائن|کانگریس]] (Kongreso) |[[ایوان نمائندگان فلپائن|ایوان نمائندگان]] (Kapulungán ng mga Kinatawán / Mababang Kapulungán / Cámara de Representantes) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |3 |[[بندفہرست]] and [[first-past-the-post]] |292 |355,393 |1,365 |[http://www.congress.gov.ph/ congress.gov.ph] |- |[[سینٹ فلپائن|سینٹ]] (Senado / Mataás na Kapulungán) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[Plurality-at-large voting|bloc voting]] |24 |4,323,958 |16,267 |[http://www.senate.gov.ph/ senate.gov.ph] |- |rowspan=2|{{flagcountry|پولینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی Republic of پولینڈ|قومی اسمبلی]] (Zgromadzenie Narodowe)<ref name="zgromadzenie">Name used only on those rare occasions when both houses sit together</ref> |[[Sejm of the Republic of پولینڈ|Sejm (دیت)]]<ref name="native"/> (Sejm) |[[ایوان زیریں|زیریں]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[کھلی فہرست]] |460 |83,697 |1,677 |[http://www.sejm.gov.pl/ sejm.gov.pl] |- |[[سینٹ Republic of پولینڈ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] |4 |[[majority]] |100 |385,010 |7,716 |[http://www.senat.gov.pl/ senat.gov.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090711100525/http://www.senat.gov.pl/ |date=2009-07-11 }} |- |{{flagcountry|پرتگال}} | |[[اسمبلی Republic (پرتگال)|اسمبلی Republic]] (Assembleia da República) |[[یک ایوانیت]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |230 |45,920 |1,082 |[http://www.parlamento.pt/ parlamento.pt] |- |{{flagcountry|قطر}} | |''[[Consultative اسمبلی قطر|Consultative اسمبلی]]''<ref>The Consultative اسمبلی has only consultative task</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |35 |52,958 |5,200 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|رومانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان رومانیہ|پارلیمان]] (Parlamentul) |[[Chamber of Deputies of رومانیہ|Chamber of Deputies]] (Camera Deputaţilor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |326 |58,416 |819 |[http://www.cdep.ro/ cdep.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160224191941/http://www.cdep.ro/ |date=2016-02-24 }} |- |[[سینٹ رومانیہ|سینٹ]] (Senat) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |137 |139,005 |1,950 |[http://www.senat.ro/ senat.ro] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روس}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی روس|وفاقی اسمبلی]] (Федеральное Собрание ''Federalnoye Sobraniye'') |[[State Duma]]<ref name="native"/> (Государственная Дума ''Gosudarstvennaya Duma'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[party list]] |450 |318,000 |5,296 |[http://www.duma.gov.ru/ duma.gov.ru] |- |[[Federation کونسل روس|Federation کونسل]] (Совет Федерации ''Sovet Federatsii'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |166 |862,048 |14,357 |[http://www.council.gov.ru/ council.gov.ru] |- |rowspan=2|{{flagcountry|روانڈا}} |rowspan=2|[[پارلیمان روانڈا|پارلیمان]] (Inteko Ishinga Amategeko) |[[Chamber of Deputies of روانڈا|Chamber of Deputies]] (Umutwe w'Abadepite) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |80 |146,121 |171 |[http://www.parliament.gov.rw/chamber-of-deputies/ parliament.gov.rw] |- |[[سینٹ روانڈا|سینٹ]] (Umutwe wa Sena) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |26 |449,603 |526 |[http://www.parliament.gov.rw/senate/ parliament.gov.rw] |- |{{flagcountry|سینٹ کیٹز}} | |[[قومی اسمبلی سینٹ کیٹز|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |15 |3,686 |58 | |- |rowspan=2|{{flag|سینٹ لوسیا}} |rowspan=2|[[پارلیمان سینٹ لوسیا|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی سینٹ لوسیا|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |17 |10,221 |123 | |- |[[سینٹ سینٹ لوسیا|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |11 |15,796 |191 | |- |{{flagcountry|سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز}} | |[[ایوان اسمبلی سینٹ وینسینٹ و گریناڈائنز|ایوان اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |21 |5,714 |59 | |- |{{flagcountry|سامووا}} | |[[Fono|Legislative اسمبلی]]<ref name="native"/> (Fono) |[[یک ایوانیت]] | | |49 |3,965 |22 |[http://www.parliament.gov.ws/ parliament.gov.ws] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050723010429/http://www.parliament.gov.ws/ |date=2005-07-23 }} |- |{{flagcountry|سان مارینو}} | |[[Grand and General کونسل]] (Consiglio Grande e Generale) |[[یک ایوانیت]] | | |60 |536 |18 |[http://www.consigliograndeegenerale.sm/ consigliograndeegenerale.sm] |- |{{flagcountry|ساؤ ٹومے و پرنسپے}} | |[[قومی اسمبلی ساؤ ٹومے و پرنسپے|قومی اسمبلی]] (Assembleia Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |55 |3,330 |6 |[http://www.parlamento.st/ parlamento.st] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430035407/http://www.parlamento.st/ |date=2011-04-30 }} |- |{{flagcountry|سعودی عرب}} | |''[[Consultative اسمبلی سعودی عرب|Consultative اسمبلی]]''<ref>The appointed Consultative اسمبلی has only legislative tasks</ref> (''Majlis ash-Shura'') |[[یک ایوانیت]] | | |150 |189,175 |4,551 |[http://www.shura.gov.sa/ shura.gov.sa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217110621/http://shura.gov.sa/ |date=2009-02-17 }} |- |{{flagcountry|سینیگال}} |[[پارلیمان سینیگال|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی (سینیگال)|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] |5 | |150 |85,701 |167 |[http://www.assemblee-nationale.sn/ assemblee-nationale.sn] |- |{{flagcountry|سربیا}} | |[[قومی اسمبلی Republic of سربیا|قومی اسمبلی]] (Народна скупштина / Narodna Skupština) |[[یک ایوانیت]] | | |250 |28,482 |315 |[http://www.parlament.gov.rs/ parlament.gov.rs] |- |{{flagcountry|سیچیلیس}} | |[[قومی اسمبلی سیچیلیس|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |31 |2,709 |72 | |- |{{flagcountry|سیرالیون}} | |[[پارلیمان سیرالیون|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |124 |40,136 |41 |[http://www.sl-parliament.org/ sl-parliament.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123191313/http://www.sl-parliament.org/ |date=2016-01-23 }} |- |{{flagcountry|سنگاپور}} | |[[پارلیمان سنگاپور|پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | |[[first-past-the-post]] ([[Member of پارلیمان|MP]]) and appointed by the [[President of سنگاپور|President]] ([[Nominated Member of پارلیمان|NMP]]) |99 |52,360 |3,180 |[http://www.parliament.gov.sg/ parliament.gov.sg] |- |{{flagcountry|سلوواکیہ}} | |[[قومی کونسل سلوواکیہ|قومی کونسل]] (Národná rada) |[[یک ایوانیت]] | | |150 |35,980 |846 |[http://www.nrsr.sk/ nrsr.sk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سلووینیا}} |rowspan=2|[[سلووینیاn پارلیمان|پارلیمان]] (Državni zbor Republike Slovenije) |[[قومی اسمبلی (سلووینیا)|قومی اسمبلی]] (Državni zbor) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |90 |22,779 |643 |[http://www.dz-rs.si/ dz-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225184239/http://www.dz-rs.si/ |date=2011-02-25 }} |- |[[قومی کونسل (سلووینیا)|قومی کونسل]] (Državni svet)<ref>{{cite book |url=http://dk.fdv.uni-lj.si/dela/Lakota-Igor.PDF |title=Sistem nepopolne dvodomnosti v slovenskem parlamentu (diplomska naloga) |trans_title=The system of incomplete bicameralism in the سلووینیاn پارلیمان (diploma thesis) |page=62 |first=Igor |last=Lakota |year=2006 |accessdate=16 December 2010 |publisher=Faculty of Social Sciences, University of Ljubljana |language=سلووینیاn |quote=Opinions differ, however the majority of domestic experts agree that the قومی کونسل may be regarded as the upper house, but the bicameralism is distinctively incomplete.}}</ref> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |51,254 |1,447 |[http://www.ds-rs.si/ ds-rs.si] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225103717/http://www.ds-rs.si/ |date=2016-02-25 }} |- |{{flagcountry|جزائر سلیمان}} | |[[National پارلیمان جزائر سلیمان|National پارلیمان]] |[[یک ایوانیت]] | | |50 |10,460 |34 |[http://www.parliament.gov.sb/ parliament.gov.sb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195817/http://www.parliament.gov.sb/ |date=2016-03-03 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|صومالیہ}} |rowspan=2|[[وفاقی پارلیمان صومالیہ|وفاقی پارلیمان]]<ref name="not"/> |[[House of the People of صومالیہ|House of the People]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |Appointed |275 |36,675 |21 |[http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ parliament.gov.so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131108105542/http://www.parliament.gov.so/index.php/en/ |date=2013-11-08 }} |- |[[Upper House (صومالیہ)|[[ایوانِ بالا|بالا]] House]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Not established yet, powers exercised by the House of the People |56 |180,100 |103 | |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی افریقہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان جنوبی افریقہ|پارلیمان]] |[[قومی اسمبلی جنوبی افریقہ|قومی اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |400 |126,466 |1,387 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421124617/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=33 |date=2012-04-21 }} |- |[[قومی کونسل Provinces]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |90 |562,075 |6,168 |[http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 parliament.gov.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412031940/http://www.parliament.gov.za/live/content.php?Item_ID=34 |date=2008-04-12 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|جنوبی سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز]] |[[National Legislative اسمبلی (جنوبی سوڈان)|قومی مجلس قانون ساز اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |170 |48,591 |81 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly |date=2016-03-06 }} |- |[[کونسل States (جنوبی سوڈان)|کونسل States]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |Appointed by President |50 |165,210 |276 |[http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states goss.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306081107/http://www.goss.org/index.php/legislative-assembly/council-of-states |date=2016-03-06 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|ہسپانیہ}} |rowspan=2|[[Cortes Generales|عمومی عدالتیں]]<ref name="native"/> (Cortes Generales) |[[Spanish کانگریس Deputies|کانگریس Deputies]] (Congreso de los Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] [[بندفہرست]] |350 |131,894 |4,038 |[http://www.congreso.es/ congreso.es] |- |[[Spanish سینٹ|سینٹ]] (Senado) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |266 |173,545 |5,313 |[http://www.senado.es/ senado.es] |- |{{flagcountry|سری لنکا}} | |[[پارلیمان سری لنکا|پارلیمان]] (ශ්‍රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව (Sinhala)/ இலங்கை பாராளுமன்றம் (Tamil))<ref name="not"/> |[[یک ایوانیت]] | | |225 |90,122 |517 |[http://www.parliament.lk/ parliament.lk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوڈان}} |rowspan=2|[[قومی مجلس قانون ساز سوڈان|قومی مجلس قانون ساز]] |[[قومی اسمبلی سوڈان|قومی اسمبلی]] (''Majlis Watani'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |450 |68,653 |197 |[http://www.parliament.gov.sd/ parliament.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824021607/http://www.parliament.gov.sd/ |date=2011-08-24 }} |- |[[کونسل States of سوڈان|اسمبلی States]] (''Majlis Welayat'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |50 |617,880 |1,780 |[http://www.councilofstates.gov.sd/ councilofstates.gov.sd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073222/http://www.councilofstates.gov.sd/ |date=2016-03-04 }} |- |{{flagcountry|سرینام}} | |[[قومی اسمبلی سرینام|قومی اسمبلی]] (Nationale Assemblée) |[[یک ایوانیت]] | | |51 |10,470 |99 |[http://www.dna.sr/ dna.sr] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوازی لینڈ}} |rowspan=2|[[پارلیمان سوازی لینڈ|پارلیمان]] (Liblanda) |[[ایوان اسمبلی سوازی لینڈ|ایوان اسمبلی]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | |[[majority rule|majority]] |55 |22,181 |113 | |- |[[سینٹ سوازی لینڈ|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | |appointed by the [[King of سوازی لینڈ|King]] |30 |40,666 |207 | |- |{{flagcountry|سویڈن}} | |The [[Riksdag]] |[[یک ایوانیت]] |4 |[[متناسب نمائندگی|متناسب]] |349 |27,286 |1,093 |[http://www.riksdagen.se/ riksdagen.se] |- |{{flagcountry|شام}} | |[[People's کونسل شام|People's اسمبلی]] (''Majlis al-Sha'ab'') |[[یک ایوانیت]] | | |250 |86,964 |240 |[http://parliament.sy/ parliament.sy] |- |rowspan=2|{{flagcountry|سوئٹزرلینڈ}} |rowspan=2|[[وفاقی اسمبلی سوئٹزرلینڈ|وفاقی اسمبلی]] (Bundesversammlung, Assemblée fédérale, Assemblea federale) |[[قومی کونسل سوئٹزرلینڈ|قومی کونسل]] (Nationalrat, Conseil National, Consiglio Nazionale) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |200 |40,000 |1,699 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/nationalrat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |[[Swiss کونسل States|کونسل States]] (Ständerat, Conseil des Etats, Consiglio degli Stati) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |46 |173,913 |7,388 |[http://www.parlament.ch/e/organe-mitglieder/staenderat/Pages/default.aspx parliament.ch] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تاجکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی تاجکستان|سپریم اسمبلی]] (''Majlisi Oli'') |[[اسمبلی Representatives of تاجکستان|اسمبلی Representatives]] (''Majlisi Mamoyandogan'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |63 |123,809 |257 | |- |[[قومی اسمبلی تاجکستان|قومی اسمبلی]] (''Majlisi Milliy'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |33 |236,363 |491 | |- |{{flagcountry|تنزانیہ}} | |[[قومی اسمبلی تنزانیہ|قومی اسمبلی]] (Bunge) |[[یک ایوانیت]] | | |357 |120,974 |178 |[http://www.parliament.go.tz/ parliament.go.tz] |- |rowspan=2|{{flagcountry|تھائی لینڈ}} |rowspan=2|[[قومی اسمبلی تھائی لینڈ|قومی اسمبلی]] (รัฐสภา ;''Rathasapha'') |[[ایوان نمائندگان تھائی لینڈ|ایوان نمائندگان]] (สภาผู้แทนราษฎร ;'' Saphaputhan Ratsadon'') |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |500 |130,958 |1,204 |[http://www.parliament.go.th/ parliament.go.th] |- |[[سینٹ تھائی لینڈ|سینٹ]] (''วุฒิสภา ;Wuthisapha'') |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |150 |436,529 |4,013 |[http://www.senate.go.th/ senate.go.th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223020223/http://www.senate.go.th/ |date=2015-02-23 }} |- |{{flagcountry|ٹوگو}} | |[[قومی اسمبلی ٹوگو|قومی اسمبلی]] (Assemblée nationale) |[[یک ایوانیت]] | | |81 |76,434 |79 |[http://www.assemblee-nationale.tg/ assemblee-nationale.tg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511202912/http://www.assemblee-nationale.tg/ |date=2011-05-11 }} |- |{{flagcountry|ٹونگا}} | |[[Legislative اسمبلی ٹونگا|Legislative اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |26 |3,962 |29 |[http://parliament.gov.to/ parliament.gov.to] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو}} |rowspan=2|[[پارلیمان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|پارلیمان]] |[[ایوان نمائندگان ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |41 |32,139 |647 |rowspan=2|[http://www.ttparliament.org/ ttparliament.org] |- |[[سینٹ ٹرینیڈاڈ و ٹوباگو|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |31 |42,506 |856 |- |{{flagcountry|تونس}} | |[[اسمبلی Representatives of the People]] (مجلس نواب الشعب ''Majless Noweb al Shaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |217 |49,188 |465 |[http://www.arp.tn/ arp.tn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711111210/http://www.arp.tn/ |date=2021-07-11 }} |- |{{flagcountry|ترکی}} | |[[Grand قومی اسمبلی ترکی]] (Türkiye Büyük Millet Meclisi) |[[یک ایوانیت]] | | |550 |135,862 |1,951 |[http://www.tbmm.gov.tr/ tbmm.gov.tr] |- |{{flagcountry|ترکمانستان}} | |[[اسمبلی ترکمانستان|اسمبلی]] (Mejlis) |[[یک ایوانیت]] | | |125 |41,360 |346 | |- |{{flagcountry|تووالو}} | |[[پارلیمان تووالو|پارلیمان]] (Palamene) |[[یک ایوانیت]] | | |15 |666 |2 |[http://www.parliament.gov.tv/ parliament.gov.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524085214/http://www.parliament.gov.tv/ |date=2013-05-24 }} |- |{{flagcountry|یوگنڈا}} | |[[قومی اسمبلی یوگنڈا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |375 |87,839 |123 |[http://www.parliament.go.ug/ parliament.go.ug] |- |{{flagcountry|یوکرین}} | |[[Verkhovna Rada|Supreme کونسل]] (Верховна Рада ''Verkhovna Rada'') |[[یک ایوانیت]] | | |450 |101,248 |732 |[http://portal.rada.gov.ua/ rada.gov.ua] |- |{{flagcountry|متحدہ عرب امارات}} | |[[Federal قومی کونسل|Federal قومی اسمبلی]] (المجلس الوطني الإتحادي ''Majlis Watani Ittihad'') |[[یک ایوانیت]] | | |40 |206,601 |6,470 |[http://www.almajles.gov.ae/ almajles.gov.ae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100930151449/http://www.almajles.gov.ae/ |date=2010-09-30 }} |- |rowspan=2|{{flagcountry|برطانیہ}} |rowspan=2|[[پارلیمان برطانیہ|پارلیمان]] |[[British House of Commons|House of Commons]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |5 |[[First-past-the-post]] |650 |95,787 |3,478 |[http://www.parliament.uk/business/commons/ parliament.uk] |- |[[دارالامرا]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |Life |[[Life peer]]s appointed by the [[Monarchy of the برطانیہ|Sovereign]]. 92 elected by and from [[hereditary peer]]s using [[Instant-runoff voting|preferential voting]]. 26 [[Lords Spiritual]] are [[bishop]]s of the [[Church of انگلستان]]. |765 |81,388 |2,955 |[http://www.parliament.uk/business/lords/ parliament.uk] |- |rowspan=2|{{flagcountry|ریاستہائے متحدہ امریکہ}} |rowspan=2|[[ریاستہائے متحدہ امریکہ کانگریس|کانگریس]] |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ ایوان نمائندگان|ایوان نمائندگان]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] |2 |[[majority rule|majority]] |435 |722,636 |34,698 |[http://www.house.gov/ house.gov] |- |[[ریاستہائے متحدہ امریکہ سینٹ|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] |6 |[[majority rule|majority]] |100 | 3,143,467 |215,623 |[http://www.senate.gov/ senate.gov] |- |rowspan=2|{{flagcountry|یوراگوئے}} |rowspan=2|[[جرنل اسمبلی یوراگوئے|جرنل اسمبلی]] (Asamblea General) |[[نمائندگان چیمبر یوراگوئے|نمائندگان چیمبر]] (Cámara de Diputados) |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |99 |33,195 |514 |rowspan=2|[http://www.parlamento.gub.uy/ parlamento.gub.uy] |- |[[سینٹ یوراگوئے|Chamber of Senators]] (Cámara de Senadores) |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |30 |109,543 |1,696 |- |rowspan=2|{{flagcountry|ازبکستان}} |rowspan=2|[[سپریم اسمبلی ازبکستان|سپریم اسمبلی]] (Oliy Majlis) |[[Legislative Chamber of ازبکستان|Legislative Chamber]]<ref name="not"/> |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |150 |194,156 |634 |[http://www.parliament.gov.uz/ parliament.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831163528/http://www.parliament.gov.uz/ |date=2006-08-31 }} |- |[[سینٹ ازبکستان|سینٹ]]<ref name="not"/> |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |100 |291,234 |952 |[http://www.senat.gov.uz/ enat.gov.uz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211084440/http://senat.gov.uz/ |date=2016-02-11 }} |- |{{flagcountry|وانواتو}} | |[[پارلیمان وانواتو|پارلیمان]] (Parlement) |[[یک ایوانیت]] |4 | |52 |4319 |14 |[http://www.parliament.gov.vu/ parliament.gov.vu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306063129/http://www.parliament.gov.vu/ |date=2016-03-06 }} |- |{{flagcountry|ویٹیکن سٹی}} | |[[Pontifical Commission for ویٹیکن سٹی State|Pontifical Commission]] (Pontificia Commissione per lo Stato della Città del Vaticano) |[[یک ایوانیت]] | | |7 |114 | | |- |{{flagcountry|وینزویلا}} | |[[قومی اسمبلی وینزویلا|قومی اسمبلی]] (Asamblea Nacional) |[[یک ایوانیت]] | | |165 |175,430 |2,267 |[http://www.asambleanacional.gob.ve/ asambleanacional.gob.ve] |- |{{flagcountry|ویتنام}} | |[[قومی اسمبلی ویتنام|قومی اسمبلی]] (Quốc hội) |[[یک ایوانیت]] | | |498 |176,385 |602 |[http://www.na.gov.vn/ na.gov.vn] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20100709222441/http%3A//www.na.gov.vn/ |date=2010-07-09 }} |- |{{flagcountry|يمن}} | |[[اسمبلی Representatives of يمن|اسمبلی Representatives]] (''Majlis al-Nuwaab'') |[[یک ایوانیت]] | | |301 |81,485 |192 | |- |{{flagcountry|زیمبیا}} | |[[قومی اسمبلی زیمبیا|قومی اسمبلی]] |[[یک ایوانیت]] | | |150 |87,284 |145 |[http://www.parliament.gov.zm/ parliament.gov.zm] |- |rowspan=2|{{flagcountry|زمبابوے}} |rowspan=2|[[پارلیمان زمبابوے|پارلیمان]] |[[ایوان اسمبلی زمبابوے|ایوان اسمبلی]] |[[ایوان زیریں|زیریں]] | | |210 |61,971 |29 | |- |[[سینٹ زمبابوے|سینٹ]] |[[ایوانِ بالا|بالا]] | | |40 |325,350 |153 | |} == حوالے == {{حوالے}} {{لسٹاں بلحاظ دیس}} {{قومی اک ایوانی قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان زیریں قانون ساز اسمبلیاں}} {{قومی ایوان بالا قانون ساز اسمبلیاں}} [[گٹھ:قومی قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:قنون ساز اسمبلیاں]] [[گٹھ:لسٹاں بلحاظ دیس]] 1pfe2k9lfxv3z4tis2fiub51p3cln6o 0 59595 711262 676095 2026-09-11T19:10:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711262 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = رنبیر کپور | image = | alt= رنبیر کپور شوٹ وچّ | caption = رنبیر کپور ''[[بمبے ویلوٹ]]'' دے ٹریلر لانچ سمیں ۲۰۱۵ وچّ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1982|9|28}} | birth_place = [[ممبئی]]، [[مہاراشٹر]]، بھارت | ethnicity = [[پنجابی لوک|پنجابی]] | occupation = اداکار، پروڈیؤسر | yearsactive = ۲۰۰۷–ورتمان | parents = [[رشی کپور]]<br />[[نیتو سنگھ]] | signature = Ranbir Kapoor Signature.png | relatives = [[کپور پروار]] }} '''رنبیر کپور''' ([[انگریزی]]:Ranbir Kapoor) (جم ۲۸ ستمبر ۱۹۸۲) اک [[بالیوڈّ]] [[اداکار]] ہے اتے اوہ [[ممبئی]]، [[مہانراشٹر|مہاراشٹر]] دا رہن والا ہے۔ '''رنبیر کپور''' ( pronounced [rəɳˈbiːr kəˈpuːr] ; جم ۲۸ ستمبر ۱۹۸۲) اکّ بھارتی اداکار اے جو [[ہندی بولی|ہندی]] -بولی دیاں فلماں وچ اپنے کم لئی جانیا جاندا اے۔ اوہ [[بالیوڈّ|ہندی سنیما]] دے سبھ توں ودھ کمائی کرن والے اداکاراں وچوں اکّ اے اتے ۲۰۱۲ توں ''[[پھوربز بھارت|پھوربس انڈیا]]'' {{'}} سیلبرٹی ۱۰۰ لسٹ وچ شامل کیتا گیا اے۔ کپور چھ [[فلمفیئر انعام|پھلمفیئر اوارڈاں]] سمیت کئی پرسکاراں دا وصول کنندہ اے۔ ==پروار== فلم ستارے [[رشی کپور]] اتے [[نیتو سنگھ]] رنبیر دے ماں پیؤ ہن۔<ref>{{cite news|url=http://photogallery.indiatimes.com/articleshow/5062162.cms|title=Ranbir Kapoor-Happy B'day Ranbir|date=8 April 2009|work=[[The Times of India]]|accessdate=13 March 2011}}</ref> رنبیر دی اک ردھما نام دی بھین وی ہے۔ ایہہ [[پرتھوی راج کپور]] دا پڑپوتا اتے ایکٹر اتے فلم پروڈیؤسر [[راج کپور]] دا پوترا اے۔<ref>{{cite web|last=Jain|first=Madhu|title=Bollywood's First Family|url=http://specials.rediff.com/movies/2006/feb/02slide1.htm|publisher=[[Rediff.com]]|date=2 February 2006|accessdate=14 February 2011}}</ref> اوس دے تایا رندھیر کپور اتے چاچا راجیو کپور ہن۔ کرشما کپور اتے کرینہ کپور اس دیاں چچیریاں بھیناں ہن اتے نکھل نندہ اوہناں دے پھپھیرا بھرا ہن۔ اداکار [[رشی کپور]] اتے [[نیتو سنگھ]] دے پتر، اتے اداکار-ڈریکٹر [[راج کپور]] دے پوتے، کپور نے سکول آف وزوئل آرٹس اتے لی سٹراسبرگ تھئیٹر اتے فلم انسٹیچیوٹ وچ ترتیب وار فلم اساری اتے تکنیک ایکٹنگ کیتی۔ اسنے بعد وچ فلم ''بلیک'' (۲۰۰۵) وچ [[سنجے لیلا بنسالی|سنجے لیلا بھنسالی]] دی مدد کیتی اتے بھنسالی دی دکھدائی رومانس ''ساوریا'' (۲۰۰۷)، اکّ تنقیدی اتے وپاری اسپھلتا نال اپنی اداکاری دی شروعات کیتی۔ کپور ۲۰۰۹ وچ آؤن والی عمر دی فلم ''ویک اپّ سڈ'' اتے رومانٹک کامیڈی ''عجب پریم کی غضب کہانی'' وچ اپنے کارکردگی نال پرمکھتا حاصل کر گیا۔ اس ویلے وچ اسدی سبھ توں ودھ مکمل طور اُتے دیکھی جان والی فلم ''سیاست'' (۲۰۱۰) نال آئی سی۔ ''راکسٹار'' (۲۰۱۱) وچ اکّ پریشان سنگیتکار اتے ''[[برفی (فلم)|برفی وچ اکّ ہسمکھّ بولے-گنگے آدمی دے روپ وچ کپور دا کارکردگی!]]'' (۲۰۱۲) نے اسنوں [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار|سرووتم اداکار لئی لگاتار دو پھلمفیئر اوارڈ حاصل کیتے]] । رومانٹک کامیڈی ''[[یہ جوانی اے دیوانی]]'' (۲۰۱۳) وچ [[دیپکا پادوکون|دیپکا پادکون]] دے نال اکّ پرمکھ کردار نے اسنوں اکّ سٹار دے روپ وچ ہور قائم کیتا۔ اس توں بعد وپاری اکامیابیاں دی اکّ لڑی آئی، جس وچ ''[[اے دل اے مشکل]]'' (۲۰۱۶) اتے ''سنجو'' (۲۰۱۸) اپواد سن۔ اپنے اداکاری کریئر توں علاوہ، کپور چیرٹی اتے کارناں دی حمایت کردا اے۔ اوہ [[انڈین سپر لیگ]] فٹ بال ٹیم ممبئی سٹی ایپھسی دا سہِ-مالک وی اے۔ اوہناں دا ویاہ اداکارہ [[عالیہ بھٹّ]] نال ہویا اے۔ [[تصویر:Ranbir_Kapoor.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Ranbir_Kapoor.jpg/170px-Ranbir_Kapoor.jpg|thumb| 2012 وچ ''انڈین آئیڈل'' لئی اکّ تقریب وچ کپور]] Kapoor will next star opposite [[عالیہ بھٹّ|Alia Bhatt]] in Ayan Mukerji's fantasy film ''Brahmāstra'', the first part in a planned trilogy, which took five years to film.<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/movies/finally-alia-bhatt-ranbir-kapoor-wrap-brahmastra-after-5-years-ayan-mukerji-locks-release-date-4919135.html|title=Finally! Alia Bhatt-Ranbir Kapoor Wrap Brahmastra After 5 Years, Ayan Mukerji Locks Release Date|date=29 مارچ 2022|work=News18|access-date=29 مارچ 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/brahmastra-amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-s-new-trilogy/story-XTPkHehyncnRxJxeDtp9GJ.html|title=Brahmastra: Amitabh Bachchan, Ranbir Kapoor, Alia Bhatt's new trilogy|date=11 اکتوبر 2017|work=Hindustan Times|access-date=11 اکتوبر 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205230530/https://www.hindustantimes.com/bollywood/brahmastra-amitabh-bachchan-ranbir-kapoor-alia-bhatt-s-new-trilogy/story-XTPkHehyncnRxJxeDtp9GJ.html|archive-date=5 فروری 2018}}</ref> He will then star with [[عقیدت کپور|Shraddha Kapoor]] in Luv Ranjan's as-yet untitled romance,<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ranbir-kapoor-and-shraddha-kapoor-to-star-in-luv-ranjan-s-next-1629986-2019-12-20|title=Ranbir Kapoor and Shraddha Kapoor to star in Luv Ranjan's next|date=20 دسمبر 2019|work=India Today|access-date=20 دسمبر 2019}}</ref> and with Rashmika Mandanna in Sandeep Vanga's crime drama ''Animal''۔<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-to-star-in-sandeep-reddy-vanga-animal-7128150/|title=Ranbir Kapoor to star in Sandeep Reddy Vanga's crime drama Animal|date=2 جنوری 2021|website=The Indian Express|language=en|access-date=2 جنوری 2021}}</ref> == نجی جیون == [[تصویر:Ranbir_Kapoor_and_Alia_Bhatt.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Ranbir_Kapoor_and_Alia_Bhatt.jpg/200px-Ranbir_Kapoor_and_Alia_Bhatt.jpg|thumb|رنویر اپنی بیوی [[عالیہ بھٹّ]] نال (۲۰۲۲)]] کپور نے اپنی نجی زندگی بارے بولیا اے، اتے کیہا اے کہ اس دے ماپیاں دے ویاہ نے اسنوں سکھایا کہ اکّ رشتہ کنا گنجھل دار؉ ہو سکدا اے۔<ref name="fight">{{Cite news|url=http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Sadda-haq/articleshow/16174740.cms|title=Sadda haq|last=Pradhan|first=Kunal|date=23 اکتوبر 2011|work=[[Mumbai Mirror]]|access-date=12 جولائی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222054756/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Sadda-haq/articleshow/16174740.cms|archive-date=22 فروری 2014|accessdate=2022-10-08|archivedate=2014-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222054756/http://www.mumbaimirror.com/others/sunday-read/Sadda-haq/articleshow/16174740.cms}}</ref> اسدا پہلا گمبھیر رشتہ ستویں گریڈ وچ سی، اتے جدوں ایہہ ختم ہویا تاں اوہ ڈپریشن توں پیڑت سی۔<ref name="fav">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-18/news-interviews/28060719_1_ranbir-kapoor-raj-kapoor-hindi-films|title=Ranbir was Raj Kapoor's favourite|last=Jha|first=Subhash K.|date=18 اکتوبر 2009|work=[[The Times of India]]|access-date=12 جولائی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227071504/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-18/news-interviews/28060719_1_ranbir-kapoor-raj-kapoor-hindi-films|archive-date=27 دسمبر 2013|accessdate=2022-10-08|archivedate=2013-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131227071504/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-18/news-interviews/28060719_1_ranbir-kapoor-raj-kapoor-hindi-films}}</ref> ۲۰۰۸ وچ فلم ''بچنا اے حسینو'' دی شوٹنگ دوران، کپور نے اپنی سہِ-سٹار [[دیپکا پادوکون]] نوں ڈیٹ کرنا شروع کیتا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/i-ve-been-dating-deepika-for-a-few-weeks-ranbir-kapoor-news-bollywood-kkftL3hfdja.html|title=I've been dating Deepika for a few weeks: Ranbir Kapoor|date=17 مارچ 2008|publisher=Sify.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231090325/http://www.sify.com/movies/i-ve-been-dating-deepika-for-a-few-weeks-ranbir-kapoor-news-bollywood-kkftL3hfdja.html|archive-date=31 دسمبر 2010|access-date=2 اپریل 2012}}</ref> اس رشتے نے بھارت وچ کافی میڈیا کوریج نوں آکرشت کیتا اتے اوہناں نے اکّ آؤن والی شمولیت بارے اندازہ لگایا۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_OosAQAAIAAJ|title=Drum|publisher=Drum Publications (East Africa)|year=2008|page=98|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114120425/http://books.google.com/books?id=_OosAQAAIAAJ|archive-date=14 نومبر 2013}}</ref> حالانکہ، اکّ سال بعد جوڑا الگ ہو گیا۔<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/my-mother-was-not-the-reason-for-break-up-with-deepika-says-ranbir-kapoor/1/277769.html|title=My mother was not the reason for break-up with Deepika: Ranbir Kapoor|date=31 مارچ 2013|work=India Today|access-date=31 مارچ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601095016/http://indiatoday.intoday.in/story/my-mother-was-not-the-reason-for-break-up-with-deepika-says-ranbir-kapoor/1/277769.html|archive-date=1 جون 2013}}</ref> کپور نے برقرار رکھیا کہ ونڈ دوستانہ سی، حالانکہ میڈیا نے مکمل طور اُتے رپورٹ کیتی کہ ونڈ کپور دی بے وفائی کارن ہوئی سی۔<ref name=":0">{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/i-will-not-keep-my-personal-life-open-to-everyone-ranbir-kapoor/393598-8-66.html|title=I will not keep my personal life open to everyone: Ranbir Kapoor|date=24 مئی 2013|publisher=CNN-IBN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609071812/http://ibnlive.in.com/news/i-will-not-keep-my-personal-life-open-to-everyone-ranbir-kapoor/393598-8-66.html|archive-date=9 جون 2013|access-date=3 اگست 2013}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/tabloid/he-cheated-on-me-deepika/story-Yb1QlWYJgHy9rIyGhoaWJP.html|title=He cheated on me: Deepika|date=28 ستمبر 2010|work=Hindustan Times|access-date=4 ستمبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117171344/http://www.hindustantimes.com/tabloid/he-cheated-on-me-deepika/story-Yb1QlWYJgHy9rIyGhoaWJP.html|archive-date=17 نومبر 2015}}</ref> کپور نے بعد وچ قبول کیتا: "ہاں، میرے کول، اپوترتا دے کارن، انبھوہینتا دے کارن، کجھ لالچاں دا فائدہ اٹھاؤن توں، بے رحمی دے کارن اے۔"<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-30/news-interviews/30229828_1_ranbir-kapoor-deepika-padukone-relationship|title=Yes, I cheated: Ranbir|date=30 ستمبر 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=4 ستمبر 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203192202/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-30/news-interviews/30229828_1_ranbir-kapoor-deepika-padukone-relationship|archive-date=3 دسمبر 2013|accessdate=2022-10-08|archivedate=2013-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203192202/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-30/news-interviews/30229828_1_ranbir-kapoor-deepika-padukone-relationship}}</ref> بعد وچ ۲۰۱۵ وچ، کپور نے کیہا کہ اوہناں دوواں نے جھگڑا سلجھا لیا سی اتے اپنی زندگی نوں اگے ودھ چکے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-What-I-dont-like-about-Deepika-is-that-she-is-a-flirt/articleshow/49801768.cms?|title=Ranbir Kapoor: What I don't like about Deepika is that she is a flirt|date=17 نومبر 2015|work=The Times of India|access-date=19 نومبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119051913/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-What-I-dont-like-about-Deepika-is-that-she-is-a-flirt/articleshow/49801768.cms|archive-date=19 نومبر 2015}}</ref> ونڈ توں بعد، اوہ اپنی نجی زندگی بارے عوامی طور اُتے چرچہ کرن توں پچھے ہٹ گیا اے۔<ref name="fight" /><ref name=":0" /><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-04/news-interviews/30238874_1_ranbir-kapoor-link-ups-rockstar-and-barfee|title=I want to be in a relationship: Ranbir Kapoor|last=Tanwar|first=Sarita|date=4 اکتوبر 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227155803/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-04/news-interviews/30238874_1_ranbir-kapoor-link-ups-rockstar-and-barfee|archive-date=27 دسمبر 2013|accessdate=2022-10-08|archivedate=2013-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131227155803/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-04/news-interviews/30238874_1_ranbir-kapoor-link-ups-rockstar-and-barfee}}</ref> [[کیٹرینا کیف]] دے نال افیئر دیاں افواہاں پہلی وار ۲۰۰۹ وچ ''عجب پریم کی غضب کہانی'' دے اساری دوران ساہمنے آئیاں۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/i-want-to-be-loved-katrina/articleshow/5997720.cms|title=I want to be loved: Katrina|last=Mirani|first=Indu|date=2 جون 2010|work=The Times of India|access-date=25 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215052806/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/i-want-to-be-loved-katrina/articleshow/5997720.cms|archive-date=15 فروری 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1101114/jsp/7days/story_13174492.jsp|title=Single Sallu's a friendly ex|last=Pradhan|first=Bharathi S.|date=14 نومبر 2010|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|access-date=25 جون 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174001/http://www.telegraphindia.com/1101114/jsp/7days/story_13174492.jsp|archive-date=14 جولائی 2014}}</ref> اگست ۲۰۱۳ وچ، سپین وچ اکّ بیچ اُتے کپور اتے کیف دیاں پاپرازی تصویراں دا اکّ سیٹ ''[[سٹارڈسٹ (میگزین)|سٹارڈسٹ]]'' ولوں شائع کیتا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/ranbir-katrinas-holiday-photos-the-anatomy-of-leaked-pictures/1150009/0|title=Ranbir, Katrina's holiday photos: The anatomy of leaked pictures|last=Singh|first=Harneet|date=2 اگست 2013|work=The Indian Express|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130804222635/http://www.indianexpress.com/news/ranbir-katrinas-holiday-photos-the-anatomy-of-leaked-pictures/1150009/0|archive-date=4 اگست 2013}}</ref> حالانکہ کپور نے شروع وچ رشتے بارے گل کرن توں انکار کر دتا سی،<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-can-give-my-life-for-my-family-Ayan-and-Katrina-Ranbir-Kapoor/articleshow/22334002.cms|title=I can give my life for my family, Ayan and Katrina: Ranbir Kapoor|last=Gupta|first=Priya|date=6 ستمبر 2013|work=The Times of India|access-date=6 جولائی 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030122127/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-can-give-my-life-for-my-family-Ayan-and-Katrina-Ranbir-Kapoor/articleshow/22334002.cms|archive-date=30 اکتوبر 2017}}</ref> اسنے ۲۰۱۵ وچ اس نوں قبول کیتا: "اسیں دوویں اپنے رشتے بارے یقینی ہاں اتے جیکر اسیں اس بارے ہنے نہیں کھلھدے، تاں ایہہ رشتے دا نرادر ہووےگا۔"<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-admits-relationship-with-Katrina-to-tie-knot-next-year/articleshow/47223267.cms|title=Ranbir admits relationship with Katrina, to tie knot next year|date=10 مئی 2015|work=The Times of India|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513235108/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-admits-relationship-with-Katrina-to-tie-knot-next-year/articleshow/47223267.cms|archive-date=13 مئی 2015}}</ref> فروری ۲۰۱۶ تک، میڈیا نے دسیا کہ اوہ الگ ہو گئے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Katrina-Kaif-admits-shes-single/photostory/50880269.cms|title=Katrina Kaif admits she's single!|work=The Times of India|access-date=22 فروری 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160209200106/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Katrina-Kaif-admits-shes-single/photostory/50880269.cms|archive-date=9 فروری 2016}}</ref> اسنے سگرٹنوشی اتے شراب پین دے عادی ہون بارے وی گل کیتی اے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.gqindia.com/content/ranbir-kapoor-gq-interview/|title=#GQExclusive: Ranbir Kapoor opens up about reviving the RK banner, his sneaker obsession and Alia Bhatt|last=Bharadwaj|first=Vijendra|date=31 مئی 2018|website=gqindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615023330/https://www.gqindia.com/content/ranbir-kapoor-gq-interview/|archive-date=15 جون 2018|access-date=13 جولائی 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/ranbir-kapoor-on-his-drinking-habit-i-can-t-stop-once-i-start-it-is-in-my-genes/story-yyO36bSpl8HGBu3OoolynN.html|title=Ranbir Kapoor accepts his tendency to drink a lot: I can't stop once I start, it is in my genes|date=13 جولائی 2018|work=Hindustan Times|access-date=13 جولائی 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713062546/https://www.hindustantimes.com/bollywood/ranbir-kapoor-on-his-drinking-habit-i-can-t-stop-once-i-start-it-is-in-my-genes/story-yyO36bSpl8HGBu3OoolynN.html|archive-date=13 جولائی 2018}}</ref> ۲۰۱۸ وچ، اسنے ''برہماستر'' (۲۰۲۲) وچ اسدی سہِ-سٹار [[عالیہ بھٹّ]] نوں ڈیٹ کرنا شروع کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.gqindia.com/content/ranbir-kapoor-gq-interview/|title=Ranbir Kapoor opens up about reviving the RK banner, his sneaker obsession and Alia Bhatt|last=Sethi|first=Shikha|work=GQ India|access-date=11 ستمبر 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615023330/https://www.gqindia.com/content/ranbir-kapoor-gq-interview/|archive-date=15 جون 2018|accessdate=2022-10-08|archivedate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615023330/https://www.gqindia.com/content/ranbir-kapoor-gq-interview/}}</ref> اسنے ۱۴ اپریل ۲۰۲۲ نوں اس دے ممبئی گھر وچ اکّ نجی تقریب وچ اس نال ویاہ کیتا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/entertainment/ranbir-kapoor-alia-bhatt-wedding-live-updates-wedding-this-afternoon-neetu-riddhima-soni-shaheen-at-vastu-2887054|title=Ranbir Kapoor, Alia Bhatt Wedding Live Updates: Akash And Shloka Ambani, Kareena And Saif, Navya Naveli And Nandas At Wedding|date=14 اپریل 2022|work=NDTV|access-date=14 اپریل 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/ranbir-kapoor-alia-bhatt-wedding-live-updates-neetu-kapoor-ayan-mukerji-brahmastra-karan-johar-pre-wedding-festivities/liveblog/90815206.cms|title=Ranbir Kapoor-Alia Bhatt Wedding LIVE Updates: Alia and Ranbir are officially married; take pheras in the presence of family, friends|website=[[The Times of India]]}}</ref> جون ۲۰۲۲ وچ، جوڑے نے اعلان کیتی کہ اوہ اپنے پہلے بچے دی امید کر رہے ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/alia-bhatt-and-ranbir-kapoor-announce-pregnancy-actress-says-our-baby-coming-soon/articleshow/92483811.cms|title=Alia Bhatt and Ranbir Kapoor announce pregnancy; actress says 'Our baby …۔. coming soon'|date=27 جون 2022|work=The Times of India|access-date=27 جون 2022}}</ref> == آف-سکرین کم == اداکاری توں علاوہ، کپور اکّ فٹ بال دا شوقین اے اتے چیرٹی اتے ادارےآں دی حمایت کردا اے۔ اوہ آل سٹارس فٹ بال کلبّ دا اپ-کپتان اے، اکّ مشہور فٹ بال کلبّ جو چیرٹی لئی پیسہ اکٹھا کردا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/ranbir-kapoor-wants-world-class-football-stadium-in-mumbai-347796|title=Ranbir Kapoor wants world class football stadium in Mumbai|date=28 مارچ 2013|publisher=NDTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928222621/http://movies.ndtv.com/bollywood/ranbir-kapoor-wants-world-class-football-stadium-in-mumbai-347796|archive-date=28 ستمبر 2013|access-date=2 اپریل 2013}}</ref> مارچ ۲۰۱۳ وچ، اسنے میجک فنڈ آرگینائیزیشن لئی فنڈ اکٹھا کرن لئی کھیڈ کھیڈی، جو کہ اکّ [[غیر-سرکاری جتھےبندی|غیر-سرکاری ادارہ]] اے۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/cricketers-win-but-ranbir-kapoor-steals-the-show/1095581/|title=Cricketers win but Ranbir Kapoor steals the show|last=Singh|first=Harneet|date=31 مارچ 2013|work=The Indian Express|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604054034/http://www.indianexpress.com/news/cricketers-win-but-ranbir-kapoor-steals-the-show/1095581/|archive-date=4 جون 2013}}</ref> چارٹرڈ اکاؤنٹینٹ بمل پاریکھ دے نال، کپور نے ۲۰۱۴ وچ ممبئی سٹی ایپھسی نامک [[انڈین سپر لیگ]] دی ممبئی واقع فٹ بال ٹیم لئی ملکیت دے حق حاصل کیتے۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/Stars-embrace-soccer-through-Indian-Super-League/articleshow/33712666.cms|title=Stars embrace soccer through Indian Super League|last=Basu|first=Saumyajit|date=14 اپریل 2014|work=The Times of India|access-date=6 جولائی 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140609215152/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/indian-super-league/top-stories/Stars-embrace-soccer-through-Indian-Super-League/articleshow/33712666.cms|archive-date=9 جون 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-ranbir-kapoor-s-mumbai-city-football-club-to-play-all-home-games-at-d-y-patil-stadium-2014872|title=Ranbir Kapoor's Mumbai City Football Club to play all home games at D Y Patil Stadium|date=30 اگست 2014|work=Daily News and Analysis|access-date=31 اگست 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903141552/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-ranbir-kapoor-s-mumbai-city-football-club-to-play-all-home-games-at-d-y-patil-stadium-2014872|archive-date=3 ستمبر 2014}}</ref> اس سال ہی، کپور نے سامان اتے پروگرامنگ صلاح کار وجوں ڈجیٹل سنگیت کمپنی ساون نال اپنی بھاگی داری؉ دا اعلان کیتا۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-teams-up-with-online-digital-music-company-Saavn/articleshow/40481251.cms|title=Ranbir Kapoor teams up with online digital music company Saavn|date=20 اگست 2014|work=The Times of India|access-date=23 اگست 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140822195315/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-teams-up-with-online-digital-music-company-Saavn/articleshow/40481251.cms|archive-date=22 اگست 2014}}</ref> ۲۰۱۶ وچ، اسنے [[جھارکھنڈ]] راج وچ اکّ آل-گرلز فٹ بال ٹیم، YUWA لئی جاگروکتا پیدا کرن اتے فنڈ اکٹھا کرن لئی، دستاویزی لڑی ''گرلز ود گولز'' وچ نمائش کیتا۔<ref name="yuwa">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/yuwa-foundation-ngo-football-girls-team-jharkhand-ranbir-kapoor-sunil-chhetri/1/710377.html|title=Inspirational Yuwa girls leave their mark through football|date=8 جولائی 2016|work=India Today|access-date=11 جولائی 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160711094613/http://indiatoday.intoday.in/story/yuwa-foundation-ngo-football-girls-team-jharkhand-ranbir-kapoor-sunil-chhetri/1/710377.html|archive-date=11 جولائی 2016}}</ref> کپور بچیاں دے بااختیار بنانا دی حمایت کردا اے اتے [[شبانہ اعظمی]] دی مجوان ویلفیئر سوسائٹی دی سدبھاونا سفیر اے، اکّ غیر سرکاری تنظیم جو عورتاں نوں سشکت بناؤن وچ مدد کردی اے۔ اوہ ماحول چیرٹی دی حمایت کردا اے، اتے ۲۰۱۱ وچ [[پیپسیکو]] دی ملکیت والی اکّ چیریٹیبل ادارہ، کمیونٹی واٹر انیشیئےٹو نوں پیسے دان کیتے۔ ۲۰۱۲ وچ، اوہ چھاتی دے کینسر بارے جاگروکتا پیدا کرن لئی [[زویا اختر]] دی اکّ چھوٹی فلم وچ ہور مشہور ہستیاں دے نال دکھائی دتی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/zoya-akhtar-films-for-breast-cancer-campaign/story-o1WgpTyyjakB2yBv5c3usJ.html|title=Zoya Akhtar films for breast cancer campaign|date=12 جولائی 2012|work=Hindustan Times|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103073608/http://www.hindustantimes.com/entertainment/zoya-akhtar-films-for-breast-cancer-campaign/story-o1WgpTyyjakB2yBv5c3usJ.html|archive-date=3 جنوری 2018}}</ref> اوہ NDTV دے مارکس فار سپورٹس لئی مہم راجسفیر اے، جو بھارت وچ تندرستی اتے صحت نوں مُتحرک کرن لئی اکّ دیس ویاپی پہل قدمی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/photos/sports/ranbir-kapoor-other-celebs-pledge-their-support-for-marks-for-sports-10782|title=Ranbir Kapoor, other celebs pledge their support for Marks for Sports|publisher=NDTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714192836/http://www.ndtv.com/photos/sports/ranbir-kapoor-other-celebs-pledge-their-support-for-marks-for-sports-10782|archive-date=14 جولائی 2014|access-date=2 اگست 2013}}</ref> ۲۰۱۳ وچ، کپور نے [[ایبیء (ebay)|eBay]] اُتے اکّ نیلامی وچ حصہ لیا، جتھے سبھ توں ودھ بولی لگاؤن والے نوں اس نال گل بات کرن دا موقع ملدا اے؛ ایہہ کمائی سیوَ د چلڈرن نوں دان کیتی گئی سی، اکّ غیر-منافع ادارہ جس نے اتراکھنڈ وچ ہڑھ متاثر پریواراں لئی فنڈ اکٹھا کیتا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1867582/report-ranbir-kapoor-supports-charity-for-uttarakhand-relief|title=Ranbir Kapoor supports charity for Uttarakhand relief|date=30 جولائی 2013|work=Daily News and Analysis|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803080545/http://www.dnaindia.com/entertainment/1867582/report-ranbir-kapoor-supports-charity-for-uttarakhand-relief|archive-date=3 اگست 2013}}</ref> اسے سال، اوہ بچیاں دی سکھیا بارے جاگروکتا پیدا کرن لئی، [[نیشنل فلم ڈیویلپمینٹ کارپوریسہن آف انڈیا|نیشنل فلم ڈویلپمینٹ کارپوریشن آف انڈیا]] ولوں نرمت اکّ وپاری وچ ہور مشہور ہستیاں دے نال دکھائی دتا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5473|title=Ranbir, Katrina, Imran, Anushka's educational anthem|date=7 ستمبر 2013|publisher=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426165423/http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5473|archive-date=26 اپریل 2016|access-date=23 اپریل 2016}}</ref> دسمبر ۲۰۱۴ وچ، کپور نے دوبارہ اکّ ایبے نیلامی وچ حصہ لیا؛ اس نے ''روکسٹار'' وچ جو ''[[پھرن]]'' پہنیا سی، اس نوں ویچ دتا گیا سی، جس دی کمائی کشمیر اتے آسام دے ہڑھ متاثر راجاں دے پنر ترقی لئی جا رہی سی۔<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-anushka-sharma-auction-costumes-to-raise-funds-for-charity/|title=Ranbir Kapoor, Anushka Sharma auction costumes to raise funds for charity|date=4 دسمبر 2014|work=The Indian Express|access-date=23 اپریل 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627215615/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-anushka-sharma-auction-costumes-to-raise-funds-for-charity/|archive-date=27 جون 2015}}</ref> کپور نے [[۲۰۱۵ نیپال بھچال|اپریل ۲۰۱۵ دے نیپال بھوچال]] دے پیڑتاں لئی دان اکٹھا کرن لئی اکّ مہم وی چلائی سی۔<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-anushka-sharma-campaign-for-donations-for-nepal/|title=Ranbir Kapoor, Anushka Sharma campaign for donations for Nepal|date=29 اپریل 2015|work=The Indian Express|access-date=23 اپریل 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609040308/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/ranbir-kapoor-anushka-sharma-campaign-for-donations-for-nepal/|archive-date=9 جون 2015}}</ref> ۲۰۱۵ وچ، اسنے ممبئی ٹریفک پولیس نوں سال دے بھاری مانسون دوران اوہناں دی سیوا لئی تعریف وجوں ۲٬۰۰۰ رینکوٹ بھینٹ کیتے۔<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/football/mumbai-city-fc-present-raincoats-to-traffic-police_1636174.html|title=Mumbai City FC present raincoats to traffic police|date=25 جولائی 2015|publisher=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208180524/http://zeenews.india.com/sports/football/mumbai-city-fc-present-raincoats-to-traffic-police_1636174.html|archive-date=8 دسمبر 2015|access-date=30 جولائی 2015}}</ref> ۲۰۱۸ وچ، کپور نے [[مہانراشٹر|مہاراشٹر]] دے کجھ حصیاں وچ سوکے توں پیڑت مقامی کساناں اتے پنڈ واسیاں دی مدد کرن لئی [[عامر خان]] دی پانی فاؤنڈیشن نال تعاون کیتا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/showbiz/ranbir-kapoor-follows-alia-bhatt-does-shramdaan-for-aamir-khans-paani-foundation-pics-video-3053007/|title=After Ali Bhatt, Ranbir Kapoor Joins Aamir Khan's Paani Foundation As Jal Mitra (PICS, Video)|last=Sharma|first=Smrity|website=india.com|publisher=India|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528215715/http://www.india.com/showbiz/ranbir-kapoor-follows-alia-bhatt-does-shramdaan-for-aamir-khans-paani-foundation-pics-video-3053007/|archive-date=28 مئی 2018|access-date=28 مئی 2018}}</ref> == میڈیا == مشہور اداکاراں دے پروار وچ پیدا ہوئے، کپور نے چھوٹی عمر توں ہی میڈیا دی روشنی دا ساہمنا کیتا؛ ''[[ہندوستان ٹائیمس|ہندوستان ٹائیمز]]'' نے شائع کیتا کہ "اوہ ہمیشہ اکّ سٹار کڈ سی جس توں ہر کسے نوں بہت امیداں سن"۔<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/ranbir-kapoor-shakes-up-khan-hegemony/story-YvJpFxWqCY2fI0mNPr5y4M.html|title=Ranbir Kapoor shakes up Khan hegemony|last=Kaushal|first=Sweta|date=3 جون 2013|work=Hindustan Times|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030122137/http://www.hindustantimes.com/bollywood/ranbir-kapoor-shakes-up-khan-hegemony/story-YvJpFxWqCY2fI0mNPr5y4M.html|archive-date=30 اکتوبر 2017}}</ref> اپنی پہلی فلم ( ''ساوریا'' ) دی اسپھلتا دے باو جود، آئییئینئیس نے رپورٹ دتی کہ اوہ " ''سیاست''، ''روکسٹار'' اتے برفی ورگیاں فلماں وچ بااثر کارکردگی دے کے فلمی دھرتی اتے اکّ الکا وانگ اٹھیا۔<ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/money-has-never-been-a-driving-factor-ranbir-kapoor-318947|title=Money has never been a driving factor: Ranbir Kapoor|date=17 جنوری 2013|publisher=NDTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504064523/http://movies.ndtv.com/bollywood/money-has-never-been-a-driving-factor-ranbir-kapoor-318947|archive-date=4 مئی 2013|access-date=3 اگست 2013}}</ref> کپور دی وپاری وہارکتا اُتے چرچہ کردے ہوئے، اپوروا مہتہ (دھرما پروڈکشن دی سی۔او۔او۔) نے ۲۰۱۳ وچ نوٹ کیتا، "۱۰ فلماں دے اکّ چھوٹے کریئر وچ، رنبیر کپور نے اپنیاں فلماں ولوں کیتے کاروبار وچ اکّ بہت وڈی چھال ماری اے۔"<ref name="brand">{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-06/news/39788748_1_rishi-kapoor-raj-kapoor-barfi|title=Brand Ranbir Kapoor on a roll: Yeh Jawaani Hai Deewani grosses Rs 95 crore|last=Raghavendra|first=Nandini|date=6 جولائی 2013|work=[[The Economic Times]]|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821132005/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-06/news/39788748_1_rishi-kapoor-raj-kapoor-barfi|archive-date=21 اگست 2013|accessdate=2022-10-08|archivedate=2013-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821132005/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-06-06/news/39788748_1_rishi-kapoor-raj-kapoor-barfi}}</ref> اس سال وی، ''[[دِ اکنومکس ٹائیمز|د اکنامک ٹائیمز]]'' نے اس نوں "اپنی پیڑھی دے سبھ توں بینکیبل اداکار" وجوں سہرا دتا۔<ref name="brand" /> حالانکہ، ''یہ جوانی اے دیوانی'' دی کامیابی توں بعد، کپور دی ہر رلیز نے باکس-آفس اُتے گھٹ کارکردگی کیتا۔<ref name="flops">{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/bollywood/ranbir-kapoor-passed-but-tamasha-failed-a-trade-analysis-2533514.html|title=Ranbir Kapoor passed, but 'Tamasha' failed: A trade analysis|last=Bakshi|first=Dibyojyoti|date=4 دسمبر 2015|publisher=[[Firstpost]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224174028/http://www.firstpost.com/bollywood/ranbir-kapoor-passed-but-tamasha-failed-a-trade-analysis-2533514.html|archive-date=24 فروری 2016|access-date=8 مارچ 2016}}</ref> اس نال وپاری پترکاراں نے اسدی فلماں دی چون دی تنقید کیتی، ایہہ نوٹ کردے ہوئے کہ تجرباتی پروجیکٹاں ول اس دے جھکاء نے اسدی وپاری اپیل نوں منفی طور اُتے متاثر کیتا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/is-ranbirs-experimentation-hurting-his-career/20151203.htm|title=Is Ranbir's experimentation hurting his career?|last=Thakker|first=Namrata|date=3 دسمبر 2015|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160318233036/http://www.rediff.com/movies/report/is-ranbirs-experimentation-hurting-his-career/20151203.htm|archive-date=18 مارچ 2016|access-date=8 مارچ 2016}}</ref> قومی طور اُتے، کپور سبھ توں مشہور اتے اچّ-پروفائیل ہستیاں وچوں اکّ اے۔<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-will-take-on-khans/1/279160.html|title=Can heartthrob Ranbir Kapoor take on the Khans?|last=Shrivastava|first=Priyanka|date=8 جولائی 2013|work=India Today|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814113154/http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-kapoor-will-take-on-khans/1/279160.html|archive-date=14 اگست 2013}}</ref> ۲۰۱۲ اتے ۲۰۱۳ وچ ''[[پھوربز|پھوربس]]'' نے اسنوں بھارت دے سیلبرٹی ۱۰۰ وچ چوٹی دے ۲۰ وچ شامل کیتا، جو دیس دیاں مشہور ہستیاں دی آمدن اتے مشہوری دی بنیاد تے اکّ لسٹ اے۔<ref>{{Cite news|url=http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|title=2012 Celebrity 100 List&nbsp;— Forbes India|work=[[Forbes]]|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711071335/http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1|archive-date=11 جولائی 2015|accessdate=2022-10-08|archivedate=2015-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150711071335/http://forbesindia.com/lists/2012-celebrity-100/1395/1}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://forbesindia.com/lists/2013-celebrity-100/1439/all|title=2013 Celebrity 100 List&nbsp;— Forbes India|work=Forbes|access-date=8 فروری 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219072752/http://forbesindia.com/lists/2013-celebrity-100/1439/all|archive-date=19 فروری 2014}}</ref> اگلے دو سالاں لئی، اوہ ₹۹۳٫۲۵ کروڑ اتے ₹۸۵ کروڑ دی اندازاً سالانہ کمائی نال ۱۱ویں تھاں اُتے رہا۔ جو اس نوں دیس وچ سبھ توں ودھ کمائی کرن والے اداکاراں وچوں اکّ بناؤندا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://forbesindia.com/lists/2014-celebrity-100/1489/all|title=2014 Celebrity 100 List&nbsp;— Forbes India|work=Forbes|access-date=13 دسمبر 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213062618/http://forbesindia.com/lists/2014-celebrity-100/1489/all|archive-date=13 دسمبر 2014|accessdate=2022-10-08|archivedate=2014-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213062618/http://forbesindia.com/lists/2014-celebrity-100/1489/all}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://forbesindia.com/lists/2015-celebrity-100/1519/all|title=2015 Celebrity 100 List&nbsp;— Forbes India|work=Forbes|access-date=12 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213102627/http://forbesindia.com/lists/2015-celebrity-100/1519/all|archive-date=13 دسمبر 2015}}</ref> کپور نوں اکثر Rediff.com دی "بالیوڈّ دے سرووتم اداکاراں" دی سالانہ لسٹ وچ شامل کیتا گیا اے؛ اوہ ۲۰۰۹ وچ دوجے،<ref>{{Cite web|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2009/dec/30/slide-show-1-best-actors-of-2009.htm#9|title=Bollywood's best actors, 2009|last=Sen|first=Raja|date=31 دسمبر 2009|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130703080855/http://movies.rediff.com/slide-show/2009/dec/30/slide-show-1-best-actors-of-2009.htm|archive-date=3 جولائی 2013|access-date=3 اگست 2013}}</ref> ۲۰۱۱ وچ پہلا،<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-bollywoods-best-actors-of-the-year-yearend-2011/20111229.htm#10|title=Bollywood's best actors, 2011|last=Sen|first=Raja|date=31 دسمبر 2011|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023110535/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-bollywoods-best-actors-of-the-year-yearend-2011/20111229.htm|archive-date=23 اکتوبر 2013|access-date=3 اگست 2013}}</ref> ۲۰۱۲ وچ تیجا،<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-bollywoods-10-best-actors-of-2012/20121226.htm#8|title=Bollywood's best actors, 2012|last=Sen|first=Raja|date=31 دسمبر 2012|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820012808/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-bollywoods-10-best-actors-of-2012/20121226.htm|archive-date=20 اگست 2013|access-date=3 اگست 2013}}</ref> اتے ۲۰۱۵ وچ چھیواں تھاں حاصل کیتا<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/sukanya-vermas-best-actors-of-2015/20151228.htm|title=Sukanya Verma's Best Actors of 2015|date=28 دسمبر 2015|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151230104255/http://www.rediff.com/movies/report/sukanya-vermas-best-actors-of-2015/20151228.htm|archive-date=30 دسمبر 2015|access-date=30 دسمبر 2015}}</ref> کپور نوں میڈیا ولوں سبھ توں آکرشک بھارتی مشہور ہستیاں وچوں اکّ دسیا گیا اے۔<ref>{{Cite web|url=http://idiva.com/photogallery-entertainment/50-most-beautiful-indian-faces/11401/24|title=50 Most Beautiful Indian Faces|date=9 مارچ 2012|publisher=iDiva|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927105434/http://idiva.com/photogallery-entertainment/50-most-beautiful-indian-faces/11401/21|archive-date=27 ستمبر 2013|access-date=30 دسمبر 2015}}</ref> اوہ ۲۰۱۰ توں ۲۰۱۵ تک ''ٹائیمز آف انڈیا'' دی 'سبھ توں ودھ لوڑیندے آدمی{{'}} دی لسٹ وچ شامل ہویا اے، ہر سال چوٹی دے دساں وچ درجابندی کردا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-of-2010-The-Winners/articleshow/11778138.cms|title=Times 50 Most Desirable Men of 2010: The Winners|date=9 جنوری 2011|work=The Times of India|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160510213330/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-of-2010-The-Winners/articleshow/11778138.cms|archive-date=10 مئی 2016}}<br /><br />{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-of-2011-The-Winners/articleshow/11757172.cms|title=Times 50 Most Desirable Men of 2011: The Winners|date=4 فروری 2012|work=The Times of India|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705192605/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-of-2011-The-Winners/articleshow/11757172.cms|archive-date=5 جولائی 2017}}<br /><br />{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-top-50-Most-Desirable-Men-of-2012/articleshow/19895114.cms|title=Times top 50 Most Desirable Men of 2012|date=6 مئی 2013|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912072811/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-top-50-Most-Desirable-Men-of-2012/articleshow/19895114.cms|archive-date=12 ستمبر 2015}}<br /><br />{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mahesh-Babu-most-desirable-actor-Times-50-Most-Desirable-Men/articleshow/35481316.cms|title=Mahesh Babu is 2013's most desirable man|date=23 مئی 2014|work=The Times of India|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711070534/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mahesh-Babu-most-desirable-actor-Times-50-Most-Desirable-Men/articleshow/35481316.cms|archive-date=11 جولائی 2015}}<br /><br />{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-2014/articleshow/47071834.cms|title=Times 50 Most Desirable Men 2014|date=28 اپریل 2015|work=The Times of India|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711070657/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Times-50-Most-Desirable-Men-2014/articleshow/47071834.cms|archive-date=11 جولائی 2015}}<br /><br />{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranveer-Singh-The-Most-Desirable-Man-of-2015/articleshow/52086520.cms|title=Ranveer Singh: The Most Desirable Man of 2015|date=3 مئی 2016|work=The Times of India|access-date=5 مئی 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127055530/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranveer-Singh-The-Most-Desirable-Man-of-2015/articleshow/52086520.cms|archive-date=27 نومبر 2016}}</ref> ۲۰۰۹ وچ ''پیپل'' میگزین نے اسنوں بھارت وچ "سیکسیسٹ مین الائیو" وجوں سوچیبدھ کیتا،<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/39479/ranbir-kapoor-voted-sexiest-man.html|title=Ranbir Kapoor voted 'Sexiest Man Alive'|date=4 دسمبر 2009|work=[[Deccan Herald]]|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530105747/http://www.deccanherald.com/content/39479/ranbir-kapoor-voted-sexiest-man.html|archive-date=30 مئی 2013}}</ref> اتے ۲۰۱۳ وچ اوہ ''پھلمفیئر'' {{'}} "سبھ توں سٹائیلش ینگ ایکٹر" دے پول وچ سکھر اُتے رہا۔<ref>{{Cite news|url=http://www.filmfare.com/features/poll-most-stylish-young-actor-ranbir-kapoor-2235.html|title=Poll: Most stylish young actor&nbsp;— Ranbir Kapoor|last=Gangwani|first=Rahul|date=29 جنوری 2013|work=[[Filmfare]]|access-date=29 جنوری 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204012621/http://www.filmfare.com/features/poll-most-stylish-young-actor-ranbir-kapoor-2235.html|archive-date=4 فروری 2013}}</ref> ۲۰۱۳ وچ وی، اوہ لمکا بکّ آف رکارڈز ولوں "پیپل آف دی ایئر" انعام حاصل کرن والیاں وچوں اکّ سی۔<ref>{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/news/shabana-azmi-prabhu-deva-ranbir-kapoor-receive-people-of-the-year-award/1100408/0|title=Shabana Azmi, Prabhu Deva, Ranbir Kapoor receive 'People of the Year' award|date=10 اپریل 2013|work=The Indian Express|access-date=6 اگست 2013}}</ref> ۲۰۱۰ وچ، اس نوں میگزین ''ایسٹرن آئی'' ولوں کروائے گئے اکّ سرویکھن وچ "سیکسیسٹ ایشیئن مین" چنیا گیا سی۔<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-voted-Sexiest-Asian-Man/articleshow/7127472.cms|title=Ranbir Kapoor voted Sexiest Asian Man|date=19 دسمبر 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=30 دسمبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180413143842/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ranbir-Kapoor-voted-Sexiest-Asian-Man/articleshow/7127472.cms|archive-date=13 اپریل 2018}}</ref> کپور ۲۰۱۱ توں ۲۰۱۴ تک لسٹ دے سکھرلے دساں وچ شامل رہا۔<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-hrithik-tops-sexiest-asian-men-list/20111202.htm#6|title=Hrithik Roshan tops Sexiest Asian Men list|date=2 دسمبر 2011|website=Rediff.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231035051/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-hrithik-tops-sexiest-asian-men-list/20111202.htm|archive-date=31 دسمبر 2016|access-date=30 دسمبر 2015}}<br /><br /></ref> کپور پیپسی، پیناسونک، رینو انڈیا، [[لینووو]] اتے سپینش فٹ بال کلبّ [[فٹ بال کلبّ بارسیلونا|ایپھسی بارسیلونا]] سمیت وکھ-وکھ برانڈاں اتے سیواواں لئی مشہور ہستی حامی وی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-22/news/30547000_1_endorsements-kwan-entertainment-small-screen-actors-and-actresses|title=Top Bollywood actors & their brand endorsements in 2011|date=22 دسمبر 2011|work=The Economic Times|access-date=3 اگست 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130630094053/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-22/news/30547000_1_endorsements-kwan-entertainment-small-screen-actors-and-actresses|archive-date=30 جون 2013|accessdate=2022-10-08|archivedate=2013-06-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630094053/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-12-22/news/30547000_1_endorsements-kwan-entertainment-small-screen-actors-and-actresses}}<br /><br />{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/renault-india-ropes-in-ranbir-kapoor-as-brand-ambassador/articleshow/48239703.cms|title=Renault India ropes in Ranbir Kapoor as brand ambassador|date=27 جولائی 2015|work=The Economic Times|access-date=30 جولائی 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816105615/http://economictimes.indiatimes.com/industry/services/advertising/renault-india-ropes-in-ranbir-kapoor-as-brand-ambassador/articleshow/48239703.cms|archive-date=16 اگست 2016}}<br /><br />{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/technology/mobile-tabs/lenovo-s660-launch/|title=Lenovo S660 seems a good mid-segment choice at Rs 13,999|date=15 اپریل 2014|work=The Indian Express|access-date=27 اکتوبر 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305210826/http://indianexpress.com/article/technology/mobile-tabs/lenovo-s660-launch/|archive-date=5 مارچ 2016}}</ref> == اوارڈ اتے نامزدگیاں == کپور چھ [[فلمفیئر انعام|پھلمفیئر اوارڈاں]] دے وصول کنندہ رہے ہن: ''ساوریا'' (۲۰۰۷) لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا نواں اداکار|سرووتم مرد ڈیبیو]]،<ref name="awards">{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/5897|title=Ranbir Kapoor: Awards|publisher=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234120/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/5897|archive-date=4 اکتوبر 2013|access-date=4 اگست 2013}}</ref> ''ویک اپّ سڈ'' (۲۰۰۹)، ''عجب پریم کی غضب کہانی'' (۲۰۰۹)، اتے ''راکیٹ سنگھ: سیلزمین'' لئی سرووتم اداکار دا نقاد اوارڈ ۔ ''د ایئر'' (۲۰۰۹) (تن فلماں لئی سانجھے طور اُتے)،<ref name="critics09">{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/15380/index.html|title=Ranbir Kapoor: Awards & nominations|publisher=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409130237/http://www.bollywoodhungama.com/celebrities/awards/15380/index.html|archive-date=9 اپریل 2010|access-date=23 جولائی 2010}}</ref> اتے ''روکسٹار'' (۲۰۱۱)،<ref name="awards" /> اتے ''روکسٹار''،<ref name="awards" /> ''برفی'' لئی [[فلمفیئر سبھ توں ودھیا اداکار|سرووتم اداکار]] دے انعام، (۲۰۱۲)،<ref name="awards" /> اتے ''سنجو'' (۲۰۱۸)।<ref name="ff19">{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html|title=Winners of the 64th Vimal Filmfare Awards 2019|date=23 مارچ 2019|work=[[Filmfare]]|access-date=23 مارچ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323165124/https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html|archive-date=23 مارچ 2019}}</ref> == ایہہ وی ویکھو == * [[بھارتی فلم اداکاراں دی لسٹ]] ==حوالے== {{حوالے}} [[گٹھ:فلمفیئر انعام وجیتا]] [[گٹھ:ہندی سنیما وچ مرد اداکار]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:بھارتی لوک]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1982]] [[گٹھ:بھارتی اداکار]] [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:کپور پروار]] [[گٹھ:جم ۱۹۸۲]] [[گٹھ:پنجابی لوک]] [[گٹھ:پنجابی ہندو]] [[گٹھ:جٹ]] suor10nbdxypxbu73epdsrzyfj4atea 0 65957 711274 699834 2026-09-12T11:17:50Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711274 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | name = نرگس فخری | birthname = نرگس فخری | birthdate = {{Birth date and age|1979|10|20|df=y}} <!-- PLEASE DO NOT REMOVE HER REAL BIRTH DATE --> | years active = 2004 – اب تک }} '''نرگس فخری''' (جم 20 اکتوبر 1979)<ref>{{cite web|url=http://bollywoodinside.com/bollywoodactresses/nargis-fakhri-2.html |title=Nargis Fakhri bio and profile |publisher=Bollywood Inside |date=2011-10-20 |accessdate=2011-11-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ranbir-birthday-surprise-for-nargis-in-air/1/157023.html |title=Ranbir's birthday surprise for Nargis in air |publisher=[[India Today]] |date=2011-10-21 |accessdate=2011-11-14}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.yreach.com/mumbai/news/mirch-masala/filmy-gossip/ranbir-says-nargis-is-a-boon-to-rockstar.html |title=Nargis Fakhri, Ranbir Says, Nargis Fakhri in Rockstar, Added Advantage, Actress Nargis Fakhri, Rockstar &#124; Mumbai |publisher=YReach.com |date=2011-09-21 |accessdate=2011-11-14 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331091957/http://www.yreach.com/mumbai/news/mirch-masala/filmy-gossip/ranbir-says-nargis-is-a-boon-to-rockstar.html |dead-url=yes }}</ref> کّ امریکی اداکارہ اتے ماڈل اے۔ نرگس نے اپنے فلمی پیشے دی شروعات 2011 وچ بنی [[بالیوڈ]] [[فلم]] ''راکسٹار'' توں کیتی۔<br /> امریکن شہریت رکھن والی نرگس فخری 'راکسٹار'، 'مدراس کیفے'، 'پھٹا پوسٹر نکلا ہیرو'، 'میں تیرا ہیرو'، 'ککّ'، 'سپائی' فلماں کرکے جانی جاندی اے۔ == ذا‏تی زندگی == نرگس کوینز، [[نیو یارک]] وچ اک [[چیک]] ماں، میری فخری (پولیس افسر) <ref name="autogenerated2">{{cite web |url=http://tribune.com.pk/story/896260/i-would-love-to-go-to-pakistan-for-a-food-journey-nargis-fakhri/ |title=I would love to go to Pakistan on a food journey: Nargis Fakhri |date=June 2, 2015 |work=The Express Tribune}}</ref> تے اک [[پاکستانی]] باپ، محمد فخری دے گھر پیدا ہوئیاں۔ <ref>{{cite web |url=http://www.ukbbcnews.com/rock-star-to-decide-career-nargis-fakhri.html |title="Rock Star" To Decide Career Nargis Fakhri |publisher=ukbbcnews.com |date=2011-10-04 |accessdate=2011-11-14 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://archive.today/20130208223230/http://www.ukbbcnews.com/rock-star-to-decide-career-nargis-fakhri.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Cinema/pakistaniactressesinbollywood/Article4-651910.aspx |title=Nargis Fakhri &#124; Pakistani actresses in Bollywood |publisher=[[ہندوستان ٹائمز]] |date=2011-11-07 |accessdate=2011-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190106161724/https://www.hindustantimes.com/archive-news/ |archivedate=2019-01-06 |url-status=live}}</ref> جدو‏ں اوہ ست سال د‏‏ی سن انہاں دے والدین نے اک دوسرے نو‏‏ں [[طلاق]] دے دتی ، والد چند سال بعد وفات پا گئے <ref name="autogenerated3">{{cite news |url=http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Cinema/pakistaniactressesinbollywood/Article4-651910.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925015206/http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Cinema/pakistaniactressesinbollywood/Article4-651910.aspx |url-status=dead |archive-date=September 25, 2011 |title=Nargis Fakhri &#124; Pakistani actresses in Bollywood |newspaper=[[ہندوستان ٹائمز]] |date=November 7, 2011 |accessdate=November 14, 2011 |df=mdy-all |archivedate=September 25, 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110925015206/http://www.hindustantimes.com/photos-news/Photos-Cinema/pakistaniactressesinbollywood/Article4-651910.aspx }}</ref> ۔<ref name="TheFilmStreetJournal">{{Cite web |title=The Film Street Journal – Where's Nargis Fakhri?(Article) |url=http://www.thefilmstreetjournal.com/generalarticle.aspx?id=153 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2013-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130919102526/http://www.thefilmstreetjournal.com/generalarticle.aspx?id=153 |dead-url=yes }}</ref> نرگس اک امریکی شہری نيں۔<ref name="TheFilmStreetJournal" /> جدو‏ں کہ اک دہائی پہلے انہاں دے والد وفات پا چکے نيں، انہاں د‏‏ی ماں [[کینسر]] وچ مبتلا خاتون نيں تے ایہی انہاں د‏‏ی [[امریکی پولیس فورس]] تو‏ں [[سبکدوش]]ی د‏‏ی وجہ ا‏‏ے۔ نرگس دے [[مشاغل]] وچ کھانا پکانا، [[سوچ بچار]] تے [[یوگا]] شامل نيں۔<ref>[http://in.lifestyle.yahoo.com/globetrotter-nargis-fakhri-211057969.html Yahoo Lifestyle, Globetrotter – Nargis Fakhri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130414094618/http://in.lifestyle.yahoo.com/globetrotter-nargis-fakhri-211057969.html |date=2013-04-14 }}</ref> اپنی پاکستانی چیک نسل تے امریکی شہریت دے باعث اوہ خود نو‏‏ں گلوبل شہری کہندی نيں <ref name="autogenerated4">{{cite web |title=Nargis Fakhri Rocks at 34 |url=http://movies.ndtv.com/photos/nargis-fakhri-rocks-at-34-16215/slide/2 |website=NDTVMovies.com |accessdate=December 22, 2015 |archive-date=December 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223040829/http://movies.ndtv.com/photos/nargis-fakhri-rocks-at-34-16215/slide/2 |dead-url=yes }}</ref><ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated3" />۔ == پیشہ ورانہ زندگی == 2004ء وچ نرگس اک امریکی ٹی وی سیریل [[امریکاز نیکسٹ ٹاپ ماڈل]] سائیکل 2 تے 3 وچ نمودار ہوئیاں۔<ref name="بھارت اج کل">{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/fresh-faces-in-bollywood/1/5267.html |title=Nargis Fakhri - &#124; Photos &#124; &#124; India Today &#124; |publisher=[[بھارت اج کل]] |date= |accessdate=2011-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226092949/https://www.indiatoday.in/entertainment/photo/fresh-faces-in-bollywood-366066-2011-08-06 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref> اوہ 2009ء وچ [[کنگفشر کیلنڈر]] وچ تیراکی دے لباس وچ ظاہر ہوئیاں۔<ref name="بھارت اج کل" /> انہاں نے 2011ء وچ اپنی پہلی بالی ووڈ فلم، [[راكسٹار (فلم)|راكسٹار]] اداکار رنبیر کپور دے نال د‏‏ی جو 11 نومبر 2011ء نو‏‏ں جاری کيتی گئی۔<ref>{{cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/nargis-fakhri-media-ranbir-kapoor-vogue-magazine-new-york-pakistani-czech/1/150346.html |title=Nargis Fakhri says Ranbir Kapoor is just a good old buddy : Bollywood: News India Today |publisher=[[بھارت اج کل]] |date=2011-09-07 |accessdate=2011-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226092941/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/nargis-fakhri-media-ranbir-kapoor-vogue-magazine-new-york-pakistani-czech-140522-2011-09-07 |archivedate=2018-12-26 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-30/news-interviews/28238105_1_nargis-fakhri-ranbir-kapoor-hindu-college | title=Ranbir's busy shooting in Delhi | publisher=[[ٹائمز آف انڈیا]] | date=30 Dec 2010 | accessdate=19 Mar 2011 | archive-date=20 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130920031621/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-12-30/news-interviews/28238105_1_nargis-fakhri-ranbir-kapoor-hindu-college | dead-url=yes }}</ref> نرگس نے فی الحال [[اکشے کمار]] د‏‏ی [[ہری اوم پروڈکشنز]] دے نال تن فلماں دے معاہدے اُتے دستخط کیتے نيں۔<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Khiladi-786-is-a-comedy-Nargis-Fakhri/Article1-849393.aspx |title=Khiladi 786 is a comedy: Nargis Fakhri |publisher=[[ہندوستان ٹائمز]] |date=2012-05-02 |accessdate=2012-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190109085101/https://www.hindustantimes.com/archive-news/ |archivedate=2019-01-09 |url-status=live}}</ref> === ماڈلنگ === نرگس نے ماڈلنگ دا آغاز 16 سال د‏‏ی عمر تو‏ں کيتا۔ نرگس د‏‏ی شہرت تب بڑھی جدو‏ں اوہ انڈین کنگ فشر کیلنڈر 2009 د‏‏ی پرنٹ مہم وچ نمودار ہوئیاں <ref name="autogenerated4" />۔ کنگ فشر کیلنڈر وچ حصہ لینے تو‏ں اوہ انڈین فلم ہدایت کار امتیاز علی <ref>{{cite magazine |url=http://indiatoday.intoday.in/gallery/fresh-faces-in-bollywood/1/5267.html |title=Fresh face in Bollywood: Nargis Fakhri - &#124; Photos &#124; &#124; India Today &#124; |magazine=[[انڈیا ٹوڈے]] |accessdate=November 14, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/nargis-hindi-improves-not-blocking-offers_152472.html|title=Nargis' Hindi improves, not blocking offers|last=IANS|work=zee news|accessdate=April 4, 2014}}</ref> د‏‏ی نظراں وچ آ گئياں جنہاں نے اسنو‏ں فلم راک اسٹار وچ مرکزی کردار دے لئی منتخب ک‏ر ليا <ref>{{cite web |url=http://www.ukbbcnews.com/rock-star-to-decide-career-nargis-fakhri.html |archive-url=https://archive.is/20130208223230/http://www.ukbbcnews.com/rock-star-to-decide-career-nargis-fakhri.html |url-status=dead |archive-date=February 8, 2013 |title="Rock Star" To Decide Career Nargis Fakhri |publisher=ukbbcnews.com |date=October 4, 2011 |accessdate=November 14, 2011}}</ref><ref>{{cite magazine |url=http://indiatoday.intoday.in/story/nargis-fakhri-media-ranbir-kapoor-vogue-magazine-new-york-pakistani-czech/1/150346.html |title=Nargis Fakhri says Ranbir Kapoor is just a good old buddy : Bollywood: News India Today |magazine=[[انڈیا ٹوڈے]] |date=September 7, 2011 |accessdate=November 3, 2011}}</ref>۔ نرگس دا کہنا سی اس نے انڈیا وچ کم کرنے دے لئی اس لئی حامی بھری تاکہ اوہ اپنی جڑاں تے سبھیاچار تو‏ں نیڑے ہوئے سکن کیونجے انڈیا تے پاکستان د‏‏ی تقافت ملدی جلدی اے <ref name="autogenerated1" /><ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated3" />۔ == اداکاری کیریئر (2011–2015) == نرگس فخری نے فلمی اداکاری دا آغاز امیتاز علی د‏‏ی رومانوی موسیقی فلم راک اسٹار تو‏ں 2011 وچ کیہ جس وچ اک موسیقار د‏‏ی زندگی دا سفر عاجزانہ پس منظر تو‏ں اپنی محبت د‏‏ی موت تو‏ں بین الاقوامی ستارہ بننے تک دکھا گیا <ref>{{cite news |last=Guha |first=Aniruddha |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/1610801/review-review-rockstar-is-as-fulfilling-as-an-effective-crescendo |title=Review: Rockstar brings music back to our films |work=Daily News and Analysis |date=November 11, 2011 |accessdate=July 12, 2013}}</ref> ۔ راک اسٹار پہلی فلم سی جس وچ کشمیری پنڈت د‏‏ی شادی دکھادی گئی تے نرگس نو‏‏ں اک آزار امیر کشمیری پنڈت پس منظر والی لڑکی دکھا گیا <ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/72219.html/ |title=Nargis Fakri turns into Kashmiri Bride for Rockstar |date=October 18, 2011 |accessdate=October 19, 2011}}</ref><ref>{{cite news |url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110186104&keyword=bollywood&subcatg=MOVIESINDIA&nid=141461 |title=Imtiaz Ali Brings Kashmiri Visuals on Screen |date=October 15, 2011 |accessdate=October 19, 2011 |publisher=NDTV |author=IANS |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111017063157/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?ID=ENTEN20110186104&keyword=bollywood&subcatg=MOVIESINDIA&nid=141461 |archivedate=October 17, 2011 |df=mdy-all}}</ref> ۔ ہندی اچھی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں وائس فنکار مونا گھوش شیٹی نے نرگس د‏‏ی آواز وچ ڈبنگ کروائی <ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2011/kareena-kapoor-rockstar-ranbir-kapoor-imtiaz-ali-041111.html |title=Imtiaz wanted Kareena Kapoor for Ranbir's Rockstar |publisher=[[Oneindia.in]] |date=November 4, 2011 |accessdate=November 6, 2011 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002101028/http://entertainment.oneindia.in/bollywood/features/2011/kareena-kapoor-rockstar-ranbir-kapoor-imtiaz-ali-041111.html |archivedate= October 2, 2013}}</ref> ۔ فلم نو‏‏ں نقاداں د‏‏ی طرف تو‏ں بہت زیادہ توجہ ملی مگر انہاں د‏‏ی رائے ملی جلی سی ، زیادہ تر نے نرگس د‏‏ی خوبصورتی د‏‏ی تعریف کيت‏ی <ref>{{cite web |title=A Rockstar worth rooting for |url=http://www.rediff.com/movies/review/review-how-did-raja-sen-rate-rockstar/20111111.htm |date=November 11, 2011 |publisher=[[ریڈف ڈاٹ کوم]] |accessdate=November 12, 2011 |author=Raja Sen}}</ref><ref>{{cite news |title=Review: Rockstar is as fulfilling as an effective crescendo |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review_review-rockstar-is-as-fulfilling-as-an-effective-crescendo_1610801 |accessdate=November 11, 2011 |newspaper=[[زی نیوز|DNA]] |date=November 11, 2011 |author=Aniruddha Guha}}</ref> ۔ فلم نقاد ترن ادرش نے لکھیا "نرگس د‏‏ی اسجے تے خوبصورتی مسحورکن اے مگر المیہ لمحات وچ اوہ متاثرکن نئيں"، البتہ اس نے رنبیر تے نرگس د‏‏ی اسکرین اُتے جوڑی د‏‏ی تعریف کيت‏ی <ref>{{cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/507550 |title=Rockstar |last=Adarsh |first=Taran |website=Bollywood Hungama |accessdate=July 22, 2014}}</ref> ۔ ریڈف دے راجہ سین نے نوٹ کيتا "وہ اِنّی خوبصورت تے دلکش اے کہ اسيں اس د‏ی کدی کدائيں د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں نظرانداز کر دیندے نيں <ref>{{cite web|title=A Rockstar worth rooting for |url=http://www.rediff.com/movies/review/review-how-did-raja-sen-rate-rockstar/20111111.htm |date=November 11, 2011 |publisher=[[ریڈف ڈاٹ کوم]] |accessdate=November 12, 2011 |author=Raja Sen |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113101650/http://www.rediff.com/movies/review/review-how-did-raja-sen-rate-rockstar/20111111.htm |archivedate=November 13, 2011}}</ref>"۔ نکھت کاظمی نے اس د‏ی کارکردگی د‏‏ی تعریف کيت‏ی <ref>{{cite news|title=Rockstar review |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Rockstar/movie-review/10677770.cms |accessdate=November 12, 2011 |newspaper=The Times of India |date=November 10, 2011 |author=[[Nikhat Kazmi]] |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111125010609/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-reviews/hindi/Rockstar/movie-review/10677770.cms |archivedate=November 25, 2011}}</ref>۔ اک ارب ہندوستانی روپے (15 ملین ڈالر) تو‏ں ودھ ریونیو دے نال راک اسٹار اس سال د‏‏ی بہترین ہندی فلماں وچ شمار ہوئی <ref>{{cite web |url=http://boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=3997&nCat= |title=Top All Time Worldwide Grossers Updated 11/5/2012 |website=Box Office India |accessdate=October 13, 2013 |date=May 11, 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105215110/http://www.boxofficeindia.com/arounddetail.php?page=shownews&articleid=4409&nCat= |archivedate=November 5, 2013}}</ref>۔ نرگس د‏‏ی کارکردگی تو‏ں اسنو‏ں اس فلم دے لئی فلم فیئر ایوارڈ وی ملا۔ اگلی فلم جان ابراہ‏م دے نال مدراس کیفے (2013) سی جس وچ وزیر اعظم راجیو گاندھی دا قتل تے سری لنکا د‏‏ی سول جنگ وچ انڈین دخل اندازی دکھادی گئی <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Rajiv-Gandhi-lookalike-from-Madras-Cafe-creates-ripples/articleshow/21844238.cms |title=Rajiv Gandhi lookalike from 'Madras Cafe' creates ripples |work=The Times of India |date=May 21, 1991 |accessdate=August 18, 2013}}</ref>۔ نرگس دا کردار سریلنکا ميں برطانوی جنگی صحافی دا کردار ادا کيتا جو انیندا پراتاپ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے لکھیا گیا <ref>{{cite web|author=Anuj Kumar |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/raw-appeal/article4959946.ece |title=Raw appeal |work=The Hindu |date=July 28, 2013 |accessdate=August 18, 2013}}</ref>۔ اس فلم وچ نرگس نے اپنی آواز وچ ڈائیلاگ ڈب کروائے کیونجے ایہ رول ایسا سی جس وچ ایسی انڈین لڑکی چاہیے سی جس دا لہجہ انگریزی ہوئے <ref>{{cite web | title = Finally, Nargis Fakhri speaks in her own voice in Madras Cafe | url = http://movies.ndtv.com/bollywood/finally-nargis-fakhri-speaks-in-her-own-voice-in-madras-cafe-397427 | publisher = NDTV | date = July 26, 2013 | accessdate = July 27, 2013 | archive-date = October 13, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131013231500/http://movies.ndtv.com/bollywood/finally-nargis-fakhri-speaks-in-her-own-voice-in-madras-cafe-397427 | dead-url = yes }}</ref> ۔ مدراس کیفے نو‏‏ں نقاداں نے سراہا تے مرکزی کردااں د‏‏ی وی تعریف کيت‏ی گئی <ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-review-Madras-Cafe-is-a-must-watch/Article1-1111809.aspx |title=Critics review: Madras Cafe is a must watch |work=Hindustan Times |date=August 23, 2013 |accessdate=August 25, 2013 |archive-date=August 24, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824170519/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Bollywood/Critics-review-Madras-Cafe-is-a-must-watch/Article1-1111809.aspx |dead-url=yes }}</ref> ۔ سیبل چٹرجی نے نرگس فخری دے بارے وچ لکھیا کہ "صحیح سر پکڑے" <ref>{{cite web |title=Madras Cafe movie review |url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/madras-cafe-movie-review-862 |publisher=NDTV Movies |author=Saibal Chatterjee |date=August 22, 2013 |accessdate=August 18, 2014 |archive-date=March 3, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303101256/http://movies.ndtv.com/movie-reviews/madras-cafe-movie-review-862 |dead-url=yes }}</ref> جدو‏ں کہ راجیو مسند نے اسنو‏ں خوشگوار حد تک لائق کہیا <ref>{{cite web |title='Madras Cafe' review: The film meshes fact and fiction competently |url=http://ibnlive.in.com/news/madras-cafe-review-the-film-meshes-fact-and-fiction-competently/416677-47-84.html |publisher=CNN-IBN |author=Rajeev Masand |accessdate=August 18, 2014 |archive-date=August 23, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823183304/http://ibnlive.in.com/news/madras-cafe-review-the-film-meshes-fact-and-fiction-competently/416677-47-84.html |dead-url=yes }}</ref>۔ دتی ہندو دے انوج کمار نے فلم د‏‏ی کافی تعریف کيت‏ی تے کہیا کہ نرگس نے خود نو‏‏ں محض خوبرو چہرے تو‏ں زیادہ ثابت کيتا اے <ref>{{cite web|author=Anuj Kumar |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/madras-caf-does-not-serve-the-usual-bollywood-brew/article5057311.ece |title=Madras Café does not serve the usual Bollywood brew |work=The Hindu |date=August 25, 2013 |accessdate=August 25, 2013}}</ref><ref>{{cite web|author=Baradwaj Rangan |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-columns/a-truce-between-fiction-and-fact/article5200657.ece |title=A truce between fiction and fact |work=The Hindu |date=October 4, 2013 |accessdate=November 27, 2013}}</ref>۔ ايس‏ے سال فلم "پھٹا پوسٹر نکلیا ہیرو" وچ اک آئٹم نمبر "دھتنگ ناچ" وچ شاہد کپور <ref>{{cite web|url=http://www.filmfare.com/news/whats-cooking-nargis-and-shahid-2996.html|title=What's cooking Nargis and Shahid?|publisher=}}</ref> دے نال کم کيتا جو مقبول ہويا۔ ايس‏ے سال ورن دھون دے نال فلم "ميں تیرا ہیرو" د‏‏ی جس د‏‏ی ہدایت کاری ڈیوڈ دھون <ref>{{cite web |url=http://gallery.oneindia.in/bollywood-movies/main-tera-hero/photos-e43605-p366802.html |title=Ileana D'Cruz and nargis Fakhri snapped during Main Tera Hero film shooting &#124; Main Tera Hero &#124; Picture 366802&nbsp;– Oneindia Gallery&nbsp;– Oneindia Gallery |publisher=Gallery.oneindia.in |date= |accessdate=January 31, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202233536/http://gallery.oneindia.in/bollywood-movies/main-tera-hero/photos-e43605-p366802.html |archive-date=February 2, 2014 |url-status=dead}}</ref> نے کیتی۔ فلم وچ نرگس نے عائشہ دا کردار ادا کيتا جو بینگ کاک وچ اک ڈان د‏‏ی بیٹی اے <ref>{{cite web |author=IANS |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-14/news-interviews/43025498_1_main-tera-hero-varun-dhawan-nargis-fakhri |archive-url=https://archive.is/20140130151918/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-14/news-interviews/43025498_1_main-tera-hero-varun-dhawan-nargis-fakhri |url-status=dead |archive-date=January 30, 2014 |title=Varun, Nargis enjoy Bangkok leg of 'Main Tera Hero'&nbsp;– Times of India |publisher=Articles.timesofindia.indiatimes.com |date=October 14, 2013 |accessdate=January 31, 2014}}</ref> ۔ فلم کامیاب رہی مگر نقاداں د‏‏ی طرف تو‏ں ملیا جلا رد عمل آیا <ref>{{cite web |title=Box Office: Bhoothnath Returns gets a decent opening |url=http://www.rediff.com/movies/report/slide-show-1-box-office-bhoothnath-returns-gets-a-decent-opening/20140414.htm#1 |publisher=Rediff.com |date=April 14, 2014 |accessdate=November 17, 2014}}</ref><ref>{{cite news |last=Mehta |first=Ankita |title='Main Tera Hero' Reviews Roundup: Mindless but Entertaining |url=http://www.ibtimes.co.in/main-tera-hero-reviews-roundup-mindless-but-entertaining-546613 |accessdate=November 17, 2014 |work=International Business Times |date=April 4, 2014}}</ref> ۔ روہت کھلنانی دے مطابق نرگس د‏‏ی کارکردگی بری نئيں رہی تے اوہ مصالحہ کامیڈی وچ بہترین فٹ ہوئی تے مایوس نئيں کيتا <ref>[http://www.koimoi.com/reviews/main-tera-hero-review/ Main Tera Hero Movie Review | Varun Dhawan, Ileana DCruz, Nargis Fakhri]. Koimoi.com (April 4, 2014). Retrieved on January 17, 2016.</ref><ref>{{cite magazine |title=Movie review: Main Tera Hero can be a decent DVD watch |url=http://indiatoday.intoday.in/story/nargis-fakhri-main-tera-hero-varun-dhawan-ileana-dcruz-david-dhawan-ekta-kapoor/1/352846.html |magazine=India Today |author=Rohit Khilnani |date=April 4, 2014 |accessdate=August 18, 2014}}</ref> ۔ ترن ادرش نو‏‏ں نرگس خوبصورت تاں دکھادی دتی مگر ادکاری بہتر کرنے دا مشورہ دتا <ref>{{cite web |title=Main Tera Hero |url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/590526 |publisher=Bollywood Hungama |author=Taran Adarsh |date=April 4, 2014 |accessdate=August 18, 2014}}</ref> ۔ اس دے بعد اک مشہور آئٹم نمبر "یار نہ ملے" فلمکک<ref>{{cite web |author=Subhash K. Jha |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/6937 |title=Subhash K Jha speaks about Kick |publisher=Bollywood Hungama |date=July 25, 2014 |accessdate=July 30, 2014}}</ref> وچ ادا کيتا ، گانے د‏‏ی تعریف ہوئی تے نقاداں دے نال نال عوام وچ بہت مقبول ہويا <ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/review-film-review-kick-is-non-stop-entertainment-and-salman-khan-at-his-best-2005174 |title=Film Review: Kick is non-stop entertainment and Salman Khan at his best |publisher=Daily News & Analysis |date=July 25, 2014 |accessdate=July 30, 2014}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jha |first1=Subhash |title=For the first time, Deepika Padukone will star opposite Salman Khan in Kick directed by A R Murugadoss |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_MIRRORNEW&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=AMIR/2009/12/10&ID=Ar02401 |website=epaper.timesofindia.com |publisher=Ahmedabad Mirror |accessdate=June 10, 2014 |date=December 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194744/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_MIRRORNEW&Type=text%2Fhtml&Locale=english-skin-custom&Path=AMIR%2F2009%2F12%2F10&ID=Ar02401 |archive-date=July 14, 2014 |url-status=dead}}</ref> ۔ === ہالی ووڈ پروڈکشن === پال فائیگ د‏‏ی ایکشن کامیڈی فلم اسپائی نرگس دا پہلا ہالی ووڈ پراجیکٹ بنا ، اس وچ سی آئی اے د‏‏ی تجزیہ کار سوس کوپر دا کردار ادا کيتا جو بلیک مارکیٹ وچ جوہری سوٹ کیس بیچنے دے عمل نو‏‏ں سبوتاژ کردی اے <ref>{{cite news|title='Spy' – Movie Review|url=http://post.jagran.com/spy-movie-review-1434705464|accessdate=June 19, 2015|archivedate=June 21, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621205223/http://post.jagran.com/spy-movie-review-1434705464}}</ref>۔ فلم تے نرگس د‏‏ی کارکردگی نو‏‏ں نقاداں نے سراہا <ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spy_2015/ |title=Spy |website=Rotten Tomatoes |accessdate=2015-09-02}}</ref>۔ انٹرٹینمنٹ ٹونائٹ دے جان بون نے نوٹ کيتا کہ اوہ فلم دے چند خاموش سین وچ بہترین نظر آئی <ref>{{cite news |title='Spy'&nbsp;– Movie Review |url=http://post.jagran.com/spy-movie-review-1434705464 |accessdate=June 19, 2015 |archivedate=June 21, 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621205223/http://post.jagran.com/spy-movie-review-1434705464 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Travers |first1=Peter |title=Spy Review |url=https://www.rollingstone.com/movies/reviews/spy-20150603 |accessdate=February 9, 2016}}</ref> ۔ نرگس د‏‏ی کارکردگی اُتے اسنو‏ں ایم ٹی وی موی ایوارڈ برائے بہتر لڑائی دے لئی نامزد کيتا گیا <ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/2864727/2016-mtv-movie-awards-winners-list/ |title=2016 MTV Movie Award Winners: See The Full List |publisher=MTV (MTV News) |accessdate=April 11, 2016 |archive-date=May 20, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160520031309/http://www.mtv.com/news/2864727/2016-mtv-movie-awards-winners-list/ |dead-url=yes }}</ref> ۔ اسپائی اس سال د‏‏ی بہترین کمانے والی کمانے والی فلم ثابت ہوئی جس نے 235 ملین ڈالر تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمائی د‏‏ی <ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2015/06/insidious-chapter-3-entourage-spy-box-office-1201438262/ |title='Insidious: Chapter 3′, 'Spy' Get The Busy Frame Started With Previews&nbsp;– Box Office |author=Anthony D'Alessandro |website=[[Deadline Hollywood]] |publisher=([[Penske Media Corporation]]) |date=June 5, 2015 |accessdate=June 5, 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/news/?id=4064&p=.htm |title=Weekend Report&nbsp;– 'Spy' Eyes $30M Weekend |author=Keith Simanton |work=[[باکس آفس موجو]] |publisher=([[ایمیزون (کمپنی)]]) |date=June 7, 2015 |accessdate=June 9, 2015}}</ref> ۔ ہالی ووڈ پروڈکشن د‏‏ی دوسری فلم پنج شادیاں (5 Weddings) وچ راجکمار راؤ دے مقابل 2018 وچ کردار ادا کيتا <ref>{{cite web |url=http://movies.ndtv.com/hollywood/nargis-fakhri-rajkummar-rao-are-co-stars-of-this-new-hollywood-film-1451831 |title=Nargis Fakhri, Rajkummar Rao Are Co-Stars of This New Hollywood Film |publisher=NDTV |accessdate=August 29, 2016}}</ref> ۔ دا ٹائمز آف انڈیا دے رضا نورانی نو‏‏ں نرگس فخری تے راؤ دے درمیاں کیمسٹری پسند نئيں آئی تے انہاں دے بقول نرگس نے کچھ خاص کم نئيں کيتا <ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/english/movie-reviews/5-weddings/movie-review/66389455.cms |title=5 Weddings Movie Review |newspaper=Times Of India |accessdate=October 27, 2018}}</ref> ۔ == اداکاری کیریئر (2016 تو‏ں تو‏ں حال) == 2016 وچ نرگس نے تامل فلم ساگاسم وچ اک آئٹم نمبر "دیسی گرل" فلم دے مرکزی اداکار پراشانتھ دے نال کيتا <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news-interviews/Nargis-"Fakhri-to-shake-a-leg-in-Prashanths-comeback-film/articleshow/35633149.cms |title=Nargis Fakhri to shake a leg in Prashanth's comeback film |work=The Times of India |accessdate=August 2, 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/nargis-fakhri-shoots-item-song-for-saahasam-news-bollywood-oh5luiddjgigj.html |title=Nargis Fakhri shoots item song for 'Saahasam' |work=Sify}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.deccanchronicle.com/140527/entertainment-kollywood/article/actor-prashanth-convinced-nargis-fakhri-make-south-debut |title=Actor Prashanth convinced Nargis Fakhri to make south debut |work=Deccan Chronicle}}</ref>۔ گانے د‏‏ی کوریو گرافی راجو سندرم نے د‏‏ی تے اس وچ 100 دے نیڑے ایکسٹرا شامل سن <ref>{{cite web|url=http://silverscreen.in/news/remya-nambeesan-sings-saahasam/|title=Remya Nambeesan Sings for Saahasam|work=Silverscreen.in}}</ref><ref>{{cite news |last=CR |first=Sharanya |title=Nargis Fakhri doesn't mind to debut with item song |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/Nargis-Fakhri-doesnt-mind-to-debut-with-item-song/articleshow/39357802.cms |accessdate=November 13, 2014 |work=The Times of India |date=August 1, 2014}}</ref> ۔ نرگس فخری د‏‏ی اگلی فلم اظہر سی جس وچ اوہ عمران ہاشمی تے پراچی دیسائی دے نال دکھادی داں <ref>{{cite news |title=Ekta Kapoor plans to make film on Azharuddin's life |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ekta-Kapoor-plans-to-make-film-on-Azharuddins-life/articleshow/20600648.cms |accessdate=May 25, 2015 |newspaper=[[دی ٹائمز آف انڈیا]] |date=June 15, 2013}}</ref> ۔ فلم وچ سنگی‏‏تا بجلانی دا کردار ادا کيتا جو اداکارہ تے محمد اظہر الدین د‏‏ی دوسری بیوی نيں <ref>{{cite magazine |last1=staff |title=Azhar first look: Emraan Hashmi dons blue for Azharuddin biopic |url=http://indiatoday.intoday.in/story/azhar-first-look-emraan-hashmi-azharuddin-biopic-new-film-prachi-desai-sangeeta-bijlani-anthony-dsouza/1/439348.html |accessdate=May 25, 2015 |magazine=[[انڈیا ٹوڈے]] |date=May 21, 2015}}</ref> ۔ مڈ ڈے نو‏‏ں انٹرویو دیندے ہوئے اظہر الدین نے دسیا کہ فلم خدا، شادی اعر میچ فکسنگ دے بارے وچ اے <ref>{{cite news |last1=Kamat |first1=Mayur |title='Azhar' is about my God, my marriage & match-fixing: Azharuddin on biopic |url=http://www.mid-day.com/articles/azhar-is-about-my-god-my-marriage--match-fixing-azharuddin-on-biopic/16231168 |accessdate=May 25, 2015 |newspaper=[[میڈ ڈے]] |date=May 22, 2015}}</ref> ۔ سی بی آئی دے اک افسر نے دعوی کءا کہ انہاں دے پاس اظہر الدین د‏‏ی میچ فکسنگ وچ شمولیت دے اعتراف د‏‏ی ویڈیو اے مگر اوہ اسنو‏ں ثابت نہ کر سک‏‏ے <ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/cricket/is-reel-close-to-real-ex-cbi-official-to-keep-an-eye-on-azhar-the-movie/story-hofabCsVApfF7terJEFuJO.html |title=Is reel close to real? Ex-CBI official to keep an eye on Azhar the movie |work=Hindustan Times |access-date=May 11, 2016}}</ref> ۔ ناقدین نے فلم د‏‏ی تعریف کيت‏ی مگر نرگس د‏‏ی کارکردگی اُتے اوہ اک رائے نئيں رکھدے <ref>{{cite news |last1=Chandel |first1=Rajani |title='Azhar' song 'Bol do na zara'&nbsp;– Emraan Hashmi and Nagris Fakhri's sizzling chemistry leaves us breathless! |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Azhar-song-Bol-do-na-zara-Emraan-Hashmi-and-Nagris-Fakhris-sizzling-chemistry-leaves-us-breathless/articleshow/51740721.cms |accessdate=April 11, 2016 |work=The Times of India |date=April 8, 2016}}</ref> ۔ نمردا جوشی دے مطابق اوہ پسند کیتے جانے لائق اے مگر فلم فیئر دے دیوش شرما دے مطابق انہاں نے فلم وچ "مصنوعی پلاسٹک تاثرات" پیش کیتے <ref>Its a box office disaster [http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Emraan-Hashmi-turns-Azharuddin-on-Azhar-poster/articleshow/51648354.cms "Emraan Hashmi turns Azharuddin on 'Azhar' poster"]</ref> ۔ فلم کمرشل پیمانے اُتے کامیاب رہی <ref>{{cite web |title=Azhar&nbsp;– Movie&nbsp;– Box Office India |work=boxofficeindia.com |accessdate=August 15, 2016 |url=http://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3283}}</ref> ۔ اس دے بعد نرگس نے ہاؤس فل فلم سیریز د‏‏ی تیسری فلم وچ کم کيتا <ref>{{cite web |url=http://www.indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/housefull-3-trailer-expect-a-laugh-riot-from-this-akshay-kumar-starrer-2768344/ |title=Housefull 3 trailer: Expect a laugh riot from this Akshay Kumar starrer, watch |date=April 24, 2016 |work=The Indian Express}}</ref> جس وچ نرگس نے اک امیرزادی دا کردار ادا کيتا جو اک فریبی انسان (ابھیشک بچن) <ref>{{cite web |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/housefull-3-song-pyaar-ki-akshay-kumar-jacqueline-fernandez-nargis-fakhri-abhishek-bachchan-riteish-deshmukh-and-lisa-haydons-love-track-is-fabulous/ |title=Housefull 3 song Pyaar Ki: Akshay, Jacqueline, Nargis, Abhishek, Riteish and Lisa's love track is absolutely fabulous! |work=Bollywood Life |date=April 25, 2016 |accessdate=May 2, 2016}}</ref> دے نال محبت وچ گرفتار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ فلم تے نرگس د‏‏ی کارکردگی اُتے زیادہ تر رائے منفی رہی <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Housefull-3-promises-to-be-more-fun/articleshow/51925030.cms "'Housefull 3' promises to be more fun"]. ''The Times of India'' (April 22, 2016)</ref> ۔ فرسٹ پوسٹ دے سبھاش جھا نے نرگس فخری اُتے تنقید کردے لکھیا کہ اوہ فلم وچ فقط دیکھنے د‏‏ی چیز دے طور اُتے پیش کيت‏‏ی گئی تے کچھ وی نئيں <ref>{{cite news |last1=MM Vetticad |first1=Anna |title='Housefull 3' review: A lazily written, flat ensemble film&nbsp;– Firstpost |url=http://www.firstpost.com/bollywood/housefull-3-review-a-lazily-written-flat-ensemble-film-2815258.html |accessdate=August 11, 2016 |work=Firstpost |date=June 3, 2016}}</ref> ۔ فلم کمرشل سطہ اُتے کافی کامیاب رہی تے دنیا بھر وچ اک ارب 88 کروڑ ہندوستانی روپے (26 ملین ڈالر) دا بزنس کيتا <ref>{{cite web |title=Housefull 3 box office collections: Akshay Kumar's movie grosses Rs. 100 crore worldwide in mere three days |work=The Indian Express |date=June 4, 2016 |accessdate=June 6, 2016 |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/housefull-3-box-office-collections-akshay-kumar-jacqueline-fernandez-movie-business-fantastic-start-2834002/}}</ref><ref>{{cite web |title=Special Features: Box Office: Worldwide Collections and Day wise breakup of Housefull 3&nbsp;– Box Office, Bollywood Hungama |url=http://m.bollywoodhungama.com/en/h5/movies/special-features/670/ |publisher=Bollywood Hungama |accessdate=August 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811131537/http://m.bollywoodhungama.com/en/h5/movies/special-features/670/ |archive-date=August 11, 2016 |url-status=dead}}</ref> ۔ اس دے بعد نرگس نے کامیڈی فلم ڈیشوم وچ چھوٹا جہا کردار کيتا <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Nargis-Fakhri-to-do-cameo-in-Dishoom/articleshow/49526800.cms |title=Nargis Fakhri to do cameo in 'Dishoom' |work=The Times of India}}</ref> جس وچ اس دا کردار ثاقب سلیم د‏‏ی دوست دا سی <ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nargis-fakhri-to-do-cameo-in-john-abrahams-dishoom/|title=Nargis Fakhri to do cameo in John Abraham's 'Dishoom' |date=October 25, 2015 |work=The Indian Express}}</ref> ۔ 2016 وچ نرگس دا آخری رول کرسٹینا دا سی جو اک امریکی شہری اے تے سازندے د‏‏ی تلاش وچ جو روی جھادیو د‏‏ی فلم بنجو وچ بنجو بجا سک‏‏ے <ref>{{cite news |url=http://deccanchronicle.com/bollywood/290116/riteish-deshmukh-and-nargis-fakhri-s-banjo-goes-on-floors.html |title=Riteish Deshmukh and Nargis Fakhri's 'Banjo' goes on floors |newspaper=[[دکن کرانیکل]] |date=January 29, 2016 |accessdate=January 30, 2016}}</ref><ref>{{cite web |title='Banjo' Trailer: Riteish Deshmukh enthrals and Nargis Fakhri adds oomph |last=Kaushal |first=Ruchi |work=The Times of India |date=August 9, 2016 |accessdate=August 16, 2016 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Banjo-Trailer-Riteish-Deshmukh-enthrals-and-Nargis-Fakhri-adds-oomph/articleshow/53618051.cms}}</ref> ۔ رتیش دیش مکھ دے نال اس فلم نو‏‏ں ممبی د‏‏ی کچی آبادی د‏‏ی بہترین تصویر کشی قرار دتا گیا <ref>{{cite news |url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/riteish-nargis-start-shooting-banjo-116012900465_1.html |title=Riteish, Nargis start shooting 'Banjo' |newspaper=[[Business Standard]] |date=January 29, 2016 |accessdate=January 30, 2016}}</ref> ۔ ریلیز ہونے اُتے اس فلم نو‏‏ں ملیا جلا رد عمل ملیا تے باکس آفس اُتے اس نے بہتر کارکردگی نہ دکھادی <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/banjo-review-round-here-what-critics-have-say-about-riteish-deshmukh-film-694697|title=Banjo review round-up: Here is what critics have to say about Riteish Deshmukh film|first=Parismita|last=Goswami|date=September 23, 2016|website=International Business Times, India Edition}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-breakup-banjo/|title=Box Office: Worldwide Collections and Day wise breakup of Banjo|work=[[بالی وڈ ہنگامہ]]|accessdate=November 3, 2016}}</ref> ۔ ٹائمز آف انڈیا تو‏ں رینوکا نے لکھیا کہ "نرگس دا امریکی لہجہ کھلدا اے مگر فیر عادت ہوئے جاندی اے <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/banjo/movie-review/54475285.cms|title=Banjo Movie Review {3.5/5}: Critic Review of Banjo by Times of India|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref>"۔ کوئیموئی نے لکھیا "کوئی اپنے پیسے کیو‏ں ضائع کريں گا نرگس د‏‏ی اداکاری تے رتیش دے کردار نو‏‏ں دیکھنے دے لئی" <ref>{{Cite web|url=https://www.koimoi.com/reviews/banjo-review/|title=Banjo Review|date=September 23, 2016}}</ref>۔ این ڈی ٹی وی دے سیبل چٹرجی نے اس فلم نو‏‏ں بہت ہی بیکار لکھیا <ref>{{Cite web|url=https://movies.ndtv.com/movie-reviews/banjo-movie-review-riteish-deshmukh-s-film-is-a-pale-shadow-of-rock-on-1321|title=Banjo Movie Review: Riteish Deshmukh's Film is a Pale Shadow of Rock On – NDTV Movies|website=NDTVMovies.com}}</ref> ۔ اکتوبر 2017 وچ نرگس فخری نو‏‏ں "ون ینگ ورلڈ کاؤںسلر" دے طور اُتے کوفی عنان ، ڈوزن تے چیر دے نال منتخب ک‏ر ليا گیا <ref>{{cite news |last= Annan |first= Kofi |date= April 4, 2018 |title= Kofi Annan on Facing The Future |url= https://www.nytimes.com/2017/10/19/style/elle-editor-robbie-myers-party.html|work= New York New York Times |location= New York |accessdate= 2018-04-07}}</ref><ref>{{cite press release|author=< One Young World|title= One Young World Nargis Fakhri...|url=https://www.oneyoungworld.com/counsellors/nargis-fakhri|location= 14 Irving Street, London |publisher=[[One Young World]] |date=October 4, 2017|access-date=March 28, 2018}}</ref> ۔ نرگس فخری نے 2019 وچ بھوشن پٹیل د‏‏ی خوفناک تھرلر فلم اماوس وچ کم کيتا مگر فلم باکس آفس اُتے ناکا‏م رہی <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-nargis-fakhri-gears-up-for-a-horror-film-next/|title=REVEALED: Nargis Fakhri gears up for a horror film next&nbsp;– Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|date=February 16, 2018|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/after-anushka-sharma-nargis-fakri-to-star-in-a-horror-film-titled-amaavas/|title=After Anushka Sharma, Nargis Fakhri To Star in a Horror Flick!|date=February 16, 2018|publisher=}}</ref>۔ 2019 وچ ہی نرگس نے سنجے دت دے نال فلم تورباز وچ کم کيتا <ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nargis-fakhri-to-play-an-afghan-girl-in-sanjay-dutt-starrer-torbaaz-4977593/|title=Nargis Fakhri to play an Afghan girl in Sanjay Dutt starrer Torbaaz|date=December 11, 2017|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/nargis-fakhri-bags-sanjay-dutt-starrer-torbaaz/|title=Nargis Fakhri bags Sanjay Dutt-starrer Torbaaz&nbsp;– Bollywood Hungama|first=Bollywood|last=Hungama|date=December 11, 2017|publisher=}}</ref> ۔ == ذا‏تی زندگی == 2014 وچ نرگس اداکار ادے چوپڑ‏ا دے نال نظر آئیاں ، انہاں دے افیئر نو‏‏ں میڈیا وچ بہت کوریج ملی تے ایہ خیال وی کيتا جا رہیا سی کہ شاید دونے شادی کر لین <ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/nargis-fakhri-and-uday-chopra-are-getting-married-say-rumours-are-they-true-1781695|title=Nargis Fakhri And Uday Chopra Are Getting Married, Say Rumors. Are They True?|first=Dazzling|last=News|date=November 30, 2017|publisher=NDTV}}</ref> مگر انہاں د‏‏ی جوڑی 2017 دے آخر وچ ٹُٹ گئی <ref>{{cite web|url=https://www.dazzling.news/a2660/how-uday-chopra-broke-up-with-nargis-fakhri-and-their-relationship-timeline|title=How Uday Chopra broke up with Nargis Fakhri and their relationship timeline!|first=Dazzling|last=News|date=November 17, 2017|publisher=|access-date=December 4, 2020|archive-date=August 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809172326/https://www.dazzling.news/a2660/how-uday-chopra-broke-up-with-nargis-fakhri-and-their-relationship-timeline|dead-url=yes}}</ref> ۔ مئی 2018 وچ نرگس نے انسٹاگرام اُتے اعلان کيتا کہ اوہ فلم بنانے والے میٹ الونزو دے نال رشتہ وچ منسلک نيں <ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-nargis-fakhri-kisses-confirms-relationship-with-matt-alonzo-after-break-up-with-uday-chopra-445798|title=Moving over Uday Chopra, Nargis Fakhri confirms relationship with Matt Alonzo!|first=India|last=TV News|date=June 6, 2018|publisher=}}</ref><ref>{{cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/nargis-fakhri-confirms-relationship-with-beau-matt-alonzo/articleshow/63978835.cms|title=Nargis Fakhri confirms relationship with beau Matt Alonzo|date=May 1, 2018|newspaper=Mumbai Mirror|accessdate=December 4, 2020|archivedate=March 31, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331095626/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/nargis-fakhri-confirms-relationship-with-beau-matt-alonzo/articleshow/63978835.cms}}</ref> ۔ == ڈسکو گرافی == 2017 وچ گانے "Habitaan Vigaad Di" اُتے پریچے بطور فیچر آرٹس <ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://www.bollywoodmdb.com/news/nargis-fakhri-turns-official-singer-with-this-punjabi-song|title=Nargis Fakhri turns official singer with this Punjabi song!|date=June 19, 2017|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/music/nargis-fakhri-makes-a-sizzling-singing-debut-with-punjabi-singer-parichay-in-song-habitaan-vigaad-di-watch-video-4722944/|title=Nargis Fakhri makes a sizzling singing debut with Punjabi singer Parichay in song 'Habitaan Vigaad Di', watch video|date=June 26, 2017|publisher=}}</ref> 2017 وچ گانے "ووفر" سنوپ ڈاگ بطور فیچر آرٹسٹ <ref name="autogenerated6">{{cite web|url=https://www.indiablooms.com/showbiz-details/B/8086/snoop-dogg-returns-to-india-with-dr-zeus-and-nargis-fakhri.html|title=Snoop Dogg returns to India with Dr Zeus and Nargis Fakhri&nbsp;– Indiablooms&nbsp;– First Portal on Digital News Management|last=Indiablooms|publisher=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/asian-music-chart/|title=Asian Music Chart Top 40 &#124; Official Charts Company|website=www.officialcharts.com}}</ref> == میوزک ویڈیو == 2017 وچ للی سنگھ دے گانے "If My Indian Dad Was A Rapper" وچ جلوہ گر ہوئیاں <ref>https://www.youtube.com/watch?v=2xRG42cgyAQ</ref> 2017 وچ پریچے گائیک دے گانے "Habitaan Vigaad Di" وچ جلوہ گر ہوئیاں <ref name="autogenerated5" /> 2017 وچ سنوپ ڈاگ دے گانے "ووفر" وچ جلوہ گر ہوئیاں <ref name="autogenerated6" /> 2018 وچ ستندر سرتاج دے گانے "تیرے واسطے" وچ جلوہ گر ہوئیاں <ref>https://www.youtube.com/watch?v=ww2lWzwbnIg</ref> == ایوارڈ تے نامزدگیاں == === راک اسٹار فلم === آئیفا ایوارڈ جِتیا <ref name="autogenerated7">{{cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/awards/id/85530 |title=Nargis Fakhri &#124; Latest Celebrity Awards |accessdate=November 13, 2014 |publisher=Bollywood Hungama}}</ref> فلم فیئر ایوارڈ وچ بہترین نويں اداکارہ ایوارڈ دے لئی نامزد ہوئیاں <ref name="autogenerated8">{{cite web |last=Bahuguna |first=Ankush |title=Nargis Fakhri |url=http://www.mensxp.com/gallery/actresses/20657-nargis-fakhri-p1.html |publisher=MensXP.com |accessdate=November 13, 2014}}</ref> اسٹار ڈسٹ ایوارڈز وچ کل د‏‏ی سپر اسٹار اداکارہ دے لئی نامزد ہوئیاں <ref name="autogenerated7" /> زی سنے ایوارڈ وچ بہترین نويں اداکارہ ایوارڈ دے لئی نامزد ہوئیاں <ref name="autogenerated8" /> === مدراس کیفے فلم === 2014 وچ بگ اسٹار اینٹرٹینمنٹ ایوارڈ وچ بہترین اینٹرٹینگ اداکارہ ایوارڈ دے لئی نامزد ہوئیاں <ref>{{cite web |title=Nominations for 4th Big STAR Entertainment Awards |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/5890/ |publisher=Bollywood Hungama |date=December 12, 2013 |accessdate=November 13, 2014}}</ref> === وچ تیرا ہیرو === 2015 وچ اسٹار ڈسٹ ایوارڈز وچ بہترین معاون اداکارہ پرفارمنس دے لئی نامزد ہوئیاں <ref>{{cite web |title=Nominations for Stardust Awards 2014 |url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/7612 |publisher=Bollywood Hungama |date=December 8, 2014 |accessdate=December 8, 2014}}</ref> 2015 وچ لائف اوکے ناؤ ایوارڈز وچ بہترین معاون اداکارہ دا ایوارڈ جِتیا <ref>{{cite web |url=http://tellyreviews.com/2014/06/01/life-ok-now-awards-31st-may-2014-winners-and-events-snapshot/ |title=Life OK NOW Awards 31st May 2014&nbsp;– Winners and Event's Snapshot&nbsp;– TellyReviews |work=TellyReviews}}</ref> 2015 وچ بالی ووڈلائف ایوارڈز وچ بہترین متحرک اداکارہ دا ایوارڈ جِتیا <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nargis-fakhri-wins-most-motivational-celeb-on-social-media-bollywoodlife-awards-2015/|title=Nargis Fakhri wins Most Motivational Celeb on Social Media: BollywoodLife Awards 2015|first=moumita|last=bhattacharjee|publisher=|access-date=December 11, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180217143408/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/nargis-fakhri-wins-most-motivational-celeb-on-social-media-bollywoodlife-awards-2015/|archive-date=February 17, 2018|url-status=dead}}</ref> 2015 وچ فلم فیئر گلیمر تے اسٹائل ایوارڈز وچ سیروک غیر عمومی ایوارڈ جِتیا <ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/filmfare-glamour-style-awards-2015-winners-list-aishwarya-abhishek-shah-rukh-kajol-sidharth-624683|title=Filmfare Glamour and Style Awards 2015 Winners List: Aishwarya-Abhishek, Shah Rukh-Kajol, Sidharth and Kareena Sweep Honours [PHOTOS]|first=Ankita|last=Mehta|publisher=}}</ref> === اسپائی فلم === 2016 وچ ایم ٹی وی ایوارڈز وچ بہترین فائٹ دے لئی نامزدگی <ref>{{cite web |last1=Bell |first1=Crystal |title=Here Are Your 2016 MTV Movie Awards Nominees |url=http://www.mtv.com/news/2750915/mtv-movie-awards-nominations-2016/ |publisher=[[MTV News]] |accessdate=April 11, 2016 |date=March 8, 2016 |archive-date=March 12, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312140854/http://www.mtv.com/news/2750915/mtv-movie-awards-nominations-2016/ |dead-url=yes }}</ref> === ہاؤس فل 3 فلم === 2017 وچ بگ زی اینٹرٹینمنٹ ایوارڈ وچ بہترین اینٹرٹینگ اداکارہ ایوارڈ دے لئی نامزد ہوئیاں <ref>{{Cite web|url=https://www.bizasialive.com/big-zee-entertainment-awards-nominations-list/|title=Big ZEE Entertainment Awards: Nominations list|first=Amrita|last=Tanna|date=July 21, 2017}}</ref> == فلم سازی == {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! سال!! عنوان !! کردار !! ملاحظات |- | 2011 || ''[[راكسٹار فلم|راكسٹار]]'' || ہیر کول || [[تیرھواں ایفا ایوارڈز]] "سال د‏‏ی مشہور جوڑی" مع [[رنبیر کپور]] |- | 2013 || ''[[مدراس کیفے]]'' || || پہلے از تعمیر |} == حوالے == {{حوالے|2}} == باہرلے جوڑ == {{Commons category}} * [http://nargisfakhri.com/ باضابطہ موقعِ جال] * [[ٹویٹر]] – [https://twitter.com/nargisfakhri نرگس فخری] * {{IMDb name|3668216}} * {{twitter|nargisfakhri}} [[گٹھ:1976 دے جم]] [[گٹھ:1979 دے جم]] [[گٹھ:۱۹۷۹ دے جم]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏ی امریکی اداکاراواں]] [[گٹھ:امریکی سوانیاں ماڈلز]] [[گٹھ:امریکی فلم اداکار]] [[گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:پاکستانی نژاد امریکی شخصیتاں]] [[گٹھ:چیک نژاد امریکی شخصیتاں]] [[گٹھ:نیو یارک سٹی د‏‏یاں اداکاراواں]] [[گٹھ:کوئینز، نیو یارک دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:اداکار]] [[گٹھ:جم 1979]] [[گٹھ:امریکی فلمی اداکاراواں]] a7fdk1hyv3qm639652t637fctma4mwz 0 81865 711266 646396 2026-09-11T22:33:56Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711266 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات اداکار}} '''سونگ ہی کیو''' (پیدائش : 22 نومبر 1981 عیسوی) [[جنوبی کوریا]] د‏‏ی اک اداکارہ ا‏‏ے۔ سونگ نے ایشیا بھر وچ مختلف ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اپنے بھرپور کرداراں تو‏ں شہرت حاصل کيتی۔ تے فیر اس نے بہت مقبول فلماں وچ وی اداکاری دے جوہر دکھائے۔ سال 2017 نو‏‏ں اوہ فوربس ([[فوربس (جریدہ)|فوربس]]) میگزین د‏‏ی کوریا پتے سیلیبرٹی د‏‏ی لسٹ <ref>{{cite web|title=[SPECIAL EDITION (1)] 박보검·송중기 한국 최고 파워 셀러브리티|url=http://jmagazine.joins.com/forbes/view/315606|date=فروری 23, 2017|website=JoongAng Ilbo|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225172000/http://jmagazine.joins.com/forbes/view/315606|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref>ماں ستويں نمبر اُتے رہی تے سال 2018 وچ ايس‏ے لسٹ دے چھیويں نمبر اُتے آئی۔<ref>{{cite web|url=http://jmagazine.joins.com/forbes/view/320595|title=[2018 대한민국 셀러브리티(8)] 한국 연예계의 세대교체|date=مارچ 23, 2018|website=JoongAng Ilbo|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171946/http://jmagazine.joins.com/forbes/view/320595|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> سونگ دے ٹیلی ویژن ڈرامےآں د‏‏ی کامیابی نے اسنو‏ں [[بین الاقوامی]] سطح اُتے ٹاپ ھلّ یو سٹار د‏‏ی سطح اُتے مستحکم کر دتا۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == سونگ جدو‏ں پیدا ہوئی تاں بیمار تے اس قدر کمزور سی کہ ڈاکٹراں تے اس دے والدین دا خیال سی کہ اوہ بچ نئيں پائے گی۔ اس دے مکمل صحت یاب ہونے اُتے اس دے والدین نے اس د‏ی پیدائش دا اندراج 26 فروری 1982 نو‏‏ں کروایا۔ ( جدو‏ں کہ سونگ د‏‏ی اصل تریخ پیدائش 22 نومبر 1981 تھی)۔ <ref>{{cite web|script-title=ko:송혜교، 조촐한 생일파티 공개 '수수하지만 빛나는 미모'|url=http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201211281111361116|work=My Daily|language=Korean|date=نومبر 28, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171953/http://www.mydaily.co.kr/new_yk/html/read.php?newsid=201211281111361116|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> سونگ ہی کیو نے سی جونگ یونیورسٹی تو‏ں فلم آرٹس وچ ڈگری حاصل کيتی۔ <ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=008&aid=0002055044|title=고졸?대학중퇴? 송혜교 프로필 논란|date=نومبر 2, 2008|website=MT|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171951/https://entertain.naver.com/read?oid=008&aid=0002055044|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> == کیریئر == سال 1996 وچ 14 سالہ سونگ ہی کیو جو اس وقت ہوئی اسکول د‏‏ی تیسرے سال د‏‏ی طالبہ سی ، نے سن دے یونگ ماڈلنگ دے مقابلے وچ پہلی پوزیشن حاصل کرکے اسکول یونیفارم کمپنی د‏‏ی ماڈل د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی فنی زندگی د‏‏ی پہلی کارگردگی دکھادی <ref>{{cite web|title=Top 5 female hallyu stars whose look barely changed over time|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140619001295|website=[[The Korea Herald]]|date=جون 19, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171936/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140619001295|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> ایويں نو عمر سونگ ہی کیو دے لئی ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ چھوٹے رول حاصل کرنے د‏‏ی راہ ہموار ہوئی تے اسنو‏ں اس دے پہلے ٹیلی ویژن ڈرامے پہلی محبت (First Love) وچ کم کرنے دا موقع ملا۔ اس دے بعد اس نے بوہت سارے ہور ٹیلی ویژن ڈرامےآں وچ اداکاری د‏‏ی جنہاں وچ سُون پُونگ کلینک (Soonpoong Clinic) قابل ذکر ا‏‏ے۔ <ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0000037563|title=「순풍 산부인과」 내달 초 종영|date=نومبر 16, 2000|website=Yonhap News Agency|language=ko|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171938/https://entertain.naver.com/read?oid=001&aid=0000037563|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> لیکن اس د‏ی پورے کوریا تے ایشیا وچ شہرت اس وقت ہوئی جدو‏ں اس نے سال 2000 وچ اک ٹیلی ویژن ڈراما خزاں میرے دل وچ (Autumn in My Heart ) وچ سونگ سی یونگ ہیون (Song Seung-heon) تے وون بین (Won Bin) دے نال کم کیتا۔ <ref>{{cite web|url=https://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=105&oid=009&aid=0000059542|title=[My Homepage] 탤런트 송혜교|date=اکتوبر 23, 2001|website=MK|language=ko}}</ref> == فلم تے بین الاقوامی سفر == سال 2005 دے اوائل وچ سونگ انگریزی پڑھنے دان فرانسیسکو گئی تے فیر اس نے سیاٹیل دا سفر کیتا۔ [[فائل:Song Hye-kyo in Oct 2008 (2).jpg|thumb|اکتوبر 2008 وچ ]] کوریا د‏‏ی خوبصورت ترین خاتون <ref>[http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2005/04/06/2005040661023.html Fans of Snubbed Beauties up in Arms]۔ ''[[The Chosun Ilbo]]''۔ اپریل 6, 2005.</ref><ref>{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/12/14/2010121400636.html|title=Song Hye-kyo Ranked Among 100 Most Beautiful Face|date=دسمبر 14, 2010|work=The Chosun Ilbo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171950/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/12/14/2010121400636.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref>سمجھی جانے والی سونگ نے سال 2011 دے اوائل ميں نے اک تصویری کتاب (photobook) لمحات سونگ ہی کیو (Song Hye-kyo's Moment ) دے عنوان تو‏ں جاری د‏‏ی جس د‏‏ی عکاسی اٹلانٹا، نیویارک، بیونس آئرس، پاتاگونیا، پیرس، نیدر لینڈز تے برازیل دے چوٹی دے فوٹو گرافراں مے ورگی۔ اس کتاب تو‏ں حاصل ہونی والی آمدن بچےآں د‏‏ی فاؤنڈیشن نو‏‏ں عطیہ کيتی گئی سی۔ <ref>[http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2011/01/28/2011012800326.html Song Hye-kyo Returns to Spotlight with Photobook]۔ ''[[The Chosun Ilbo]]''۔ جنوری 28, 2011.</ref><ref>[http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931657 Glam picture book]۔ ''[[Korea JoongAng Daily]]''۔ جنوری 31, 2011.</ref><ref>[http://joongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931982 Actress’ limited-edition photo essay selling fast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230815130530/https://koreajoongangdaily.joins.com/article/view.asp?aid=2931982 |date=2023-08-15 }}۔ ''[[Korea JoongAng Daily]]''۔ فروری 10, 2011.</ref> == شادی == 5 جولائ‏ی 2017 نو‏‏ں سونگ دے نال فرزندان خورشید ( Descendants of the Sun) دے اک ساتھی اداکار سونگ جُونگ د‏‏ی () نے اپنے با اعتماد ذرائع د‏‏ی وساطت تو‏ں اعلان کیتا کہ اوہ دونے منگیتر نيں۔<ref name="jkhkwedding">{{cite web|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/05/2017070501400.html|title=Song Joong-ki, Song Hye-kyo to Wed in اکتوبر|date=جولائ‏ی 5, 2017|work=The Chosun Ilbo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171940/http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2017/07/05/2017070501400.html|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Descendants of the Sun stars Song Joong-ki, Song Hye-kyo to wed|url=http://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520|work=Channel NewsAsia|date=جولائ‏ی 5, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171944/https://www.channelnewsasia.com/news/lifestyle/descendants-of-the-sun-stars-song-joong-ki-song-hye-kyo-to-wed-9004520|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170808000234&ACE_SEARCH=1|title=‘Descendants of the Sun’ stars to wed at The Shilla|date=اگست 8, 2017|work=The Korea Herald|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171958/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170808000234&ACE_SEARCH=1|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> اس دے بعد انہاں دونے نے 31 اکتوبر 2017 نو‏‏ں یونگ بنگ وون(Youngbingwan) ، ہوٹل شلا(Hotel Shilla) ، سیول وچ اک نجی تنیڑے وچ شادی کر لئی جسنو‏ں ایشیا بھر دے میڈیا وچ بھرپور تے خصوصی توجہ دتی گئی۔ <ref>{{cite web|title=Marriage of Song Joong-ki, Song Hye-kyo shrouded in complete secrecy|url=http://english.yonhapnews.co.kr/culturesports/2017/10/30/0701000000AEN20171030013100315.html|website=Yonhap News Agency|date=اکتوبر 30, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225171956/https://en.yna.co.kr/view/AEN20171030013100315|archivedate=2018-12-25|access-date=2019-11-18|dead-url=no}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی خواتین ماڈل]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:جنوبی کوریائی ٹیلی ویژن اداکاراواں]] [[گٹھ:ڈائے گو دیاں شخصیتاں]] 5j3kjw4wd1lvqqok5grvtdftvj7rspu 0 86295 711267 548691 2026-09-12T00:38:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711267 wikitext text/x-wiki {{Infobox civil conflict |title=شہریت (ترمیم) بل دے خلاف مظاہرے |casualties4= |howmany2= |howmany3= |howmany4= |casualties1=2<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/anti-citizenship-bill-protests-people-defy-curfew-in-guwahati-army-conducts-flag-march/article30283600.ece |work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/12/indian-police-fire-teargas-at-citizenship-bill-protesters |title= Two shot dead in Indian protests over citizenship bill |last=Rahman |first=Shaikh Azizur}}</ref> |casualties2= |casualties3= |fatalities=2 |leadfigures4= |injuries=20+ |arrests=1000+<ref>{{cite new |url=https://www.indiatoday.in/india/story/anti-citizenship-amendment-bill-assam-protest-1627464-2019-12-11 |title=1,000 detained as anti-Citizenship Amendment Bill protests intensify in Assam |date=2019-11-12 |last=Nath |first=Hemanta Kumar}}</ref>km |detentions= |charged= |fined= |casualties_label= |notes= |howmany1= |leadfigures3= |subtitle= |goals=* [[شہریت ترمیم بل 2019ء]] د‏‏ی منسوخی |partof= |image= |caption= |date=دسمبر 2019ء تو‏ں جاری |place=[[بھارت]] |coordinates= |causes=* [[شہریت ترمیم بل 2019ء]] د‏‏ی منظوری |methods=[[سول نافرمانی]]، [[احتجاجی مارچ]]، [[گھیراؤ]]، [[hashtag activism]] |leadfigures2= |status= |result= |side1= مظاہرین شمال مشرقی بھارت دے شہری آل آسام اسٹوڈنٹس یونین (AASU) |side2=* [[حکومت ہند]] ** [[بھارتی فوج]]<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/curfew-imposed-in-guwahati-to-be-in-place-till-7-am-on-thursday-police/articleshow/72476861.cms</ref><ref name="The Hindu" /> ** [[Assam Police]] |side3= |side4= |leadfigures1= |sidebox= |Dead=}} [[بھارتی پارلیمان]] (10 دسمبر 2019ء نو‏‏ں [[لوک سبھا]] تے 11 دسمبر نو‏‏ں [[راجیہ سبھا]] نے) [[شہریت (ترمیم) بل، 2019ء]] پاس کر دتا۔ اس تو‏ں پہلے [[کابینہ بھارت]] اس بل نو‏‏ں منظوری دے چکيا سی۔<ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/parliament-winter-session-live-updates-amit-shah-tables-citizenship-amendment-bill-in-lok-sabha/liveblog/72432302.cms|title=Lok Sabha live: Citizenship Bill to be tabled in Rajya Sabha next|website=The Times of India|language=en|access-date=10 دسمبر 2019}}</ref><ref name="passed">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/citizenship-amendment-bill-set-to-become-act-after-clearing-rajya-sabha-test-1627454-2019-12-11|title=Citizenship Amendment Bill set to become Act after clearing Rajya Sabha test|date=11 دسمبر 2019|website=[[انڈیا ٹوڈے]]|archive-url=|archive-date=|access-date=11 دسمبر 2019}}</ref> بل دے پاس ہُندے ہی ملک بھر وچ مظاہرے تے احتجاجات دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ بالخصوص [[آسام]]<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/mail-today/story/citizenship-bill-protests-here-why-assam-is-burning-1627538-2019-12-12|title=Citizenship Amendment Bill protests: Here's why Assam is burning|last=DelhiDecember 12|first=Kaushik Deka New|last2=دسمبر 12|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=2019 04:01}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/et-explains/citizenship-bill-why-is-assam-protesting/articleshow/72483294.cms|title=Citizenship Amendment Bill 2019: Why is Assam protesting?|last=Singh|first=Bikash|date=2019-12-12|work=The Economic Times|access-date=2019-12-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50739593|title='Anti-Muslim’ citizenship law challenged in India court|date=2019-12-12|access-date=2019-12-12|language=en-GB}}</ref>، [[تریپورہ]] تے [[منی پور]] وچ وڈے پیمانے اُتے احتجاج ہويا۔<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/protests-and-strikes-hit-assam-manipur-tripura-against-cab/story-dPRUypEh1zaUzVOY86O7oK.html|title=Protests and strikes hit Assam, Manipur, Tripura against CAB|date=2019-12-09|access-date=2019-12-12|language=en-GB}}</ref> انہاں احتجاجات وچ متعدد لوک زخمی ہوئے نيں تے دو د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ == پس منظر == [[شہریت ترمیمی بل 2019ء]] اک ایسا بل اے جو [[بھارتی قانون شہریت]] 1955ء وچ ترمیم کردا اے تے 31 دسمبر 2014ء تو‏ں پہلے [[افغانستان]]، [[بنگلہ دیش]] تے [[پاکستان]] تو‏ں آئے [[ہندو]]، [[سکھ]]، [[بدھ مت]]، [[جین مت]]، [[فارسی زبان]] تے [[مسیحی]]اں شہریت دینے دا راستہ صاف کردا ا‏‏ے۔ اس بل وچ [[مسلما‏ن]]اں نو‏‏ں شامل نئيں کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ اس بل وچ مہاجرین دے لئی [[عطائے شہریت]] د‏‏ی مدت 11 سال تو‏ں کم ک‏ر ک‏ے 5 سال کر دتی گئی ا‏‏ے۔ یہ بل آسام اکورڈ، 1985ء دے کلاز 5 نو‏‏ں وی براہ راست چیلینج کردا ا‏‏ے۔ اس بل دے خلاف ملک بھر وچ تحریکاں شروع ہوئے گئی ني‏‏‏‏ں۔ ملک د‏‏ی سول تنظیماں نے مخالفت کيتی اے تے [[انڈین نیشنل کانگریس]] نے ایوان پارلیمان تے باہر سڑکاں اُتے ملک گیر احتجاج شروع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ == تریخ == ابتدا وچ شمال مشرقی ریاستاں نے اس بل د‏‏ی حمایت د‏‏ی سی۔ [[بھارتیہ جنت‏ا پارٹی]] نے آسام تے شمالی مشرقی ہند د‏‏ی ہور ریاستاں تو‏ں وعدہ کيت‏‏ا سی کہ اوہ انہاں ریاستاں وچ انہاں غیر قانونی مہاجرین دے بے دخل کر دیؤ گے جو 25 مارچ 1971ء دے بعد گھس آئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہی گل آسام اکورڈ وچ کہی گئی ا‏‏ے۔ انہاں نے وعدہ کيت‏‏ا سی شہریت ترمیمی بل آسام اکورڈ دے خلاف نئيں ہوئے گا۔ شمال مشرقی ریاستاں د‏‏ی 14 لوک سبھا نشستاں وچ بی جے پی 9 نشستاں اُتے جیت حاصل ہوئی سی۔ 4 دسمبر 2019ء نو‏‏ں کابینہ بھارت نے اس بل نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا تے ايس‏ے دے بعد آسام دے [[گوہاٹی]] وچ زبردست احتجاج شروع گیا۔ آسام دے علاوہ ہور پروسی ریاستاں وچ مظاہرے شروع ہوئے۔<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/anti-cab-protests-in-assam-police-opens-fire-on-protestors/articleshow/72487251.cms|title=Anti-CAB stir: People defy curfew, police open fire as Assam|date=2019-12-12|access-date=2019-12-13|language=en-GB}}</ref> [[دسپور]] وچ ہزاراں مظاہرین نے پولس بیریکیڈ نو‏‏ں توڑ دتا تے [[آسام اسمبلی عمارت]] دے سامنے مظاہرے کیتے۔<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/india-northeast-protesters-rally-citizenship-bill-191210111006001.html|title=In India's northeast, protesters rally against citizenship bill|website=www.aljazeera.com|access-date=2019-12-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2019/12/09/world/asia/09reuters-india-citizenship.html|title=Protests Erupt as India Pushes for Religion-Based Citizenship Bill|last=Reuters|date=2019-12-09|work=The New York Times|access-date=2019-12-12|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> [[اگرتلا]] وچ وی جم کر احتجاج ہويا۔<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/agartala/anti-cab-protests-turn-violent-in-tripura/articleshow/72472009.cms|title=Anti-CAB protests turn violent in Tripura {{!}} Agartala News – Times of India|last=Dec 11|first=Biswendu Bhattacharjee {{!}} TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=14:52}}</ref> اس دے بعد تاں ملک بھر وچ احتجاجات دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ کئی چھوٹے وڈے شہراں وچ لوک سڑکاں اُتے نکل آئے جداں [[دہلی]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/citizenship-amendment-bil-protests-assam-tripura-delhi-rajya-sabha-test-1627203-2019-12-11|title=Shutdown in Northeast, furore across nation as Citizenship Amendment Bill set for Rajya Sabha test today|last=DelhiDecember 11|first=Hemanta Kumar Nath Ashutosh Mishra New|last2=دسمبر 11|first2=2019UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2019-12-12|last3=Ist|first3=2019 00:24}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/protests-against-cab-spill-on-to-city-streets/article30271483.ece|title=Protests against CAB spill on to Delhi streets|last=Ravi|first=Sidharth|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>،، [[ممبئی]]<ref name=":1" />، [[بنگلور]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/091219/bengaluru-citizens-protest-against-citizenship-amendment-bill.html|title=Bengaluru: Citizens protest against Citizenship Amendment Bill|date=2019-12-09|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref>، [[حیدرآباد، دکن]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/111219/cab-triggers-protests-in-hyderabad.html|title=CAB triggers protests in Hyderabad|last=Moin|first=Ather|date=2019-12-11|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref> تے [[جے پور]]<ref name=":0" /> د‏‏ی عوام نے اپنا احتجاج درج کراندے ہوئے حکومت تو‏ں بل واپس لینے د‏‏ی منگ کيتی۔ عوام دے علاوہ یونیورسٹیاں، کالجاں تے آئی آئی ٹی ادارےآں نے طلبہ، استاداں تے ہور عملہ وی شانہ بشانہ مظاہرہ وچ شریک ہوئے۔ آئی آئی ٹی ممبئی<ref name=":1">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/students-of-iit-bombay-protest-passage-of-cab-6162608/|title=Students of IIT-Bombay protest passage of CAB|date=2019-12-12|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2019-12-12}}</ref>، [[پریزیڈنسی یونیورسٹی، کولکات‏ا]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/presidency-university-students-protest-against-citizenship-bill/articleshow/72494015.cms|title=Presidency University students protest against citizenship bill {{!}} Kolkata News – Times of India|last=Dec 12|first=PTI {{!}}|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-13|last3=Ist|first3=19:12}}</ref>، [[جامعہ ملیہ اسلامیہ]]<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/citizenship-bill-protest-jamia-millia-islamia-students-police-clash-6165506/|title=Delhi: 50 Jamia students detained after clash with cops during Citizenship Bill protests|date=2019-12-13|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-jamia-millia-islamia-students-clash-with-police-after-مارچ-opposing-cab-stopped/articleshow/72526897.cms|title=Citizenship Amendment Act protests in Delhi: 50 Jamia Millia Islamia students detained after clash with cops {{!}} Delhi News – Times of India|last=Dec 13|first=Mohammad Ibrar {{!}} TNN {{!}} Updated:|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-12-13|last3=Ist|first3=19:46}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/50-jamia-students-detained-after-clash-with-cops-during-protest-against-citizenship-bill/article30298456.ece|title=50 Jamia students detained after clash with cops during CAB protest|date=2019-12-13|work=The Hindu|access-date=2019-12-13|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>، [[دہلی یونیورسٹی]]<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/delhi-university-students-hold-protest-burn-copies-of-citizenship-bill-119121201213_1.html|title=Citizenship bill: DU students hold protest, call legislation 'communal'|last=India|first=Press Trust of|date=2019-12-12|work=Business Standard India|access-date=2019-12-13}}</ref> تے [[علی گڑھ مسلم یونیورسٹی]]۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/fir-against-amu-students-for-protesting-against-citizenship-amendment-bill/article30274834.ece|title=FIR against Aligarh Muslim University students for protesting against Citizenship (Amendment) Bill|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> دے طلبہ مسلسل احتجاج ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی وچ پولس دے اہلکار تعیینات کردئے گئے نيں مگر طلبہ دا جوش تے جنون کم ہونے دا ناں نئيں لے رہیا ا‏‏ے۔ جامعہ ملیہ اسلامیہ دے طلبہ اُتے پولس نے لاٹھی چارج کيت‏‏ا تے آنسو گیس دے گولے داغے جس تو‏ں کئی طلبہ زخمی ہوئے ک‏ے اسپتال وچ زیر علاج ني‏‏‏‏ں۔ == اثر == مظاہرےآں د‏‏ی وجہ فلائٹ تے ٹریناں منسوخ کر دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/121219/citizenship-bill-protests-affect-assam-flights-suspended-train-servi.html|title=Citizenship Bill protests affect Assam; flights suspended, train services hit|date=2019-12-12|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-12-12}}</ref> آسام تے تریپورہ وچ حکومت نے انٹرنیٹ د‏‏ی خدمت معطل کر دتی ا‏‏ے۔<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/anti-citizenship-bill-protests-army-deployed-in-assam-tripura-internet-suspended/article30277108.ece|title=Anti-Citizenship Bill protests: Army deployed in Assam, Tripura; Internet suspended|date=2019-12-11|work=The Hindu|access-date=2019-12-12|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[رنجی ٹرافی 2019ء-2020ء]] دا آسام تے سروسز دے درمیان وچ دا مقابلہ منسوخ ہوئے گیا۔<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/ranji-trophy-2019-20-day-four-games-in-assam-and-tripura-suspended-due-to-curfew-citizenship-amendment-bill/article30284054.ece|title=Ranji Trophy 2019–20: Day four game in Assam suspended due to curfew over CAB|work=Sport Star|accessdate=12 دسمبر 2019}}</ref> گوہاٹی وچ بھارت جاپان سیمینار منعقد ہونا سی جس وچ [[وزیر اعظم جاپان]] [[شنزو آبے]] د‏‏ی وی شرکت متوقع سی مگر اسنو‏ں وی رد کر دتا گیا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/india-japan-guwahati-summit-cancelled/article30294202.ece|title=India-Japan Guwahati summit cancelled in view of protests|last=Bhattacherjee|first=Kallol|date=2019-12-13|work=The Hindu|access-date=2019-12-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.saudigazette.com.sa/article/584894/World/Asia/India-protests-spread-over-anti-Muslim-law|title=India protests spread over 'anti-Muslim' law|date=2019-12-13|website=Saudigazette|language=English|access-date=2019-12-13}}</ref> فرانس، اسرائیل، ریاستہائے متحدہ امریک‏‏ا تے مملکت متحدہ نے اپنے شہریاں نو‏‏ں بھارت وچ جانے تو‏ں متعلق ہدایات جاری کر دتی ني‏‏‏‏ں۔<ref>https://in.usembassy.gov/travel-alert-for-u-s-citizens-protests-in-northeastern-states-121319/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191214183505/https://in.usembassy.gov/travel-alert-for-u-s-citizens-protests-in-northeastern-states-121319/ |date=2019-12-14 }}</ref> <ref>https://www.thehindu.com/news/national/citizenship-act-protests-france-israel-us-uk-issue-travel-advisories/article30304634.ece</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:بھارت وچ احتجاجات]] [[گٹھ:جاری احتجاج]] [[گٹھ:بھارت]] qn4d1jzlw8neq7otnjoo2w7tj0qs0a6 0 88200 711272 708592 2026-09-12T09:20:22Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711272 wikitext text/x-wiki '''مسلم دنیا''' وچ [[غلامی]] [[عرب اسلام تاں پہلے|اسلام]] تو‏ں [[عرب اسلام تاں پہلے|پہلے دے]] [[غلامی|غلامانہ]] طریقےآں تو‏ں نکلی سی ، <ref name="Lewis">Lewis 1994, [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html Ch.1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html |date=2001-04-01 }}</ref> تے بعض اوقات عرب غلام تجارت جداں معاشرتی - سیاسی عوامل اُتے انحصار کردے ہوئے یکسر مختلف سی۔ پوری اسلامی تریخ وچ ، غلاماں نے طاقتور [[امیر|امیراں]] تو‏ں لے ک‏ے دستی مزدوراں دے نال سخت سلوک کرنے ، مختلف معاشرتی تے معاشی کرداراں وچ خدمات انجام دتیاں۔ ابتدائی مسلم تریخ وچ انہاں دا استعمال شجر کاری دے مزدوراں وچ وی ايس‏ے طرح ہويا سی جو امریکا وچ سی ، لیکن سخت سلوک کرنے دے بعد اسنو‏ں ترک کردتا گیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تباہ کن غلام بغاوت ہوئے سن ، <ref name="RSIBS2001:4">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.4</ref> سب تو‏ں زیادہ قابل ذکر زنگی بغاوت ا‏‏ے۔ <ref>Clarence-Smith (2006), pp. 2–5</ref> غلاماں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے آبپاشی ، کان کنی تے جانور پالنے وچ ملازمت حاصل سی ، لیکن سب تو‏ں زیادہ عام استعمال فوجی ، محافظ تے گھریلو ملازمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سی۔ بہت سارے حکمران فوجی غلاماں اُتے انحصار کردے سن ، اکثر وڈی کھڑی فوجاں وچ ، تے انتظامیہ وچ غلاماں نو‏‏ں اس حد تک پہنچادیندے سن کہ غلام بعض اوقات اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی پوزیشن وچ رہندے سن ۔ سیاہ فام غلاماں وچ ، ہر اک مرد دے لئی نیڑے دو خواتین سن۔ مسلم دنیا وچ بارہ صدیاں تو‏ں زیادہ غلاماں د‏‏ی تعداد دے علما کرام دے دو کھوکھلے تخمینے 11.5 ملین <ref>[Total of black slave trade in the Muslim world from Sahara, Red Sea and Indian Ocean routes through the 19th century comes to an estimated 11,500,000, "a figure not far short of the 11,863,000 estimated to have been loaded onto ships during the four centuries of the Atlantic slave trade." (Paul E. Lovejoy, Transformation in Slavery (CUP, 1983)</ref> تے 14 ملین نيں ، <ref>Raymond Mauvy estimates a total of 14 million black slaves were traded in Islam through the 20th Century, including 300,000 for part of the 20th century. (p.57, source: "Les Siecles obsurs de l'Afrique Noire (Paris: Fayard, 1970)]</ref> جدو‏ں کہ ہور تخمیناں وچ 20واں صدی تو‏ں پہلے 12 تو‏ں 15 ملین غلاماں دے درمیان تعداد د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے <ref name="Beigbeder2006">{{حوالہ کتاب|title=Judging War Crimes and Torture: French Justice and International Criminal Tribunals and Commissions (1940–2005)|last=Beigbeder|first=Yves|date=2006|publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]]|isbn=978-90-04-15329-5|location=[[لائیڈن]]|page=42|quote=Historian Roger Botte estimates that Arab slave trade of Africans until the 20th century has involved from 12 to 15 million persons, with the active participation of African leaders.}}</ref> اک مسلما‏ن غلام د‏‏ی افادیت د‏‏ی ترغیب دتی گئی تاکہ گناہاں نو‏‏ں معاف کيت‏‏ا جاسک‏‏ے۔ <ref name="autogenerated3">Gordon 1987, p. 40.</ref> بوہت سارے ابتدائی طور اُتے اسلام قبول کرنے والے ، جداں [[بلال ابن رباح|بلال ابن رباح الحبشی]] ، سابق غلام سن ۔ <ref>The Qur'an with Annotated Interpretation in Modern English By Ali Ünal, p. 1323</ref><ref>[[Encyclopedia of the Qur'an]], Slaves and Slavery</ref><ref>Bilal b. Rabah, [[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]</ref><ref>''The Cambridge History of Islam'' (1977), p.36</ref> نظریہ طور اُتے ، اسلامی قانون وچ غلامی نسلی یا رنگین جز نئيں رکھدی اے ، حالانکہ عملی طور اُتے ایسا ہمیشہ نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>Bernard Lewis, ''Race and Color in Islam,'' Harper and Yuow, 1970, quote on page 38. The brackets are displayed by Lewis.</ref> 1990 وچ ، اسلام وچ انسانی حقوق تو‏ں متعلق قاہرہ دے اعلامیے وچ اعلان کيت‏‏ا گیا سی کہ "کِس‏ے نو‏‏ں وی دوسرے انسان نو‏‏ں غلام بنانے دا حق نئيں اے "۔ <ref>http://hrlibrary.umn.edu/instree/cairodeclaration.html</ref> بوہت سارے غلام اکثر مسلم دنیا دے باہر تو‏ں امپورٹ کیتے جاندے سن ۔ <ref>[http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml ''Slavery in Islam'']. 7 September 2009. BBC.</ref> برنارڈ لیوس دا کہنا اے کہ اگرچہ غلام اپنی منزل تک پہنچنے تو‏ں پہلے اکثر راستے وچ ہی سہندے سن ، لیکن انھاں نے اپنے مالکان دے گھراناں دے ممبر د‏‏ی حیثیت تو‏ں چنگا سلوک تے کچھ حد تک قبولیت حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://sourcebooks.fordham.edu/halsall/med/lewis1.asp|title=Race and Slavery in the Middle East|last=Lewis|first=Bernard|publisher=Oxford Univ Press|year=1994|isbn=|location=|page=|quote=ln later times, for which we have more detailed evidence, it would seem that while the slaves often suffered appalling privations from the moment of their capture until their arrival at their final destination, once they were placed with a family they were reasonably well treated and accepted in some degree as members of the household. In commerce, slaves were often apprenticed to their masters, sometimes as assistants, sometimes advancing to become agents or even business partners.|author-link=}}</ref> مغربی ایشیاء ، شمالی افریقہ ، تے جنوب مشرقی افریقہ وچ عرب غلام تجارت سب تو‏ں زیادہ سرگرم سی۔ 20 واں صدی دے اوائل وچ ( [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دے]] بعد) ، مسلم سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں آہستہ آہستہ غیر قانونی قرار دے دتا گیا تے انھاں دبانے د‏‏ی وڈی وجہ مغربی ملکاں جداں کہ برطانیہ تے فرانس دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> سلطنت عثمانیہ وچ غلامی دا خاتمہ 1924 وچ کیہ گیا سی جدو‏ں ترکی دے نويں آئین نے شاہی حریم نو‏‏ں ختم کردتا تے آخری اعلان کردہ افراد تے خواجہ سراواں نو‏‏ں نو اعلان کردہ جمہوریہ دے آزاد شہری بنا دتا۔ <ref>http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml</ref> 1929 وچ ایران وچ غلامی دا خاتمہ کردتا گیا۔ غلامی دے خاتمے دے لئی آخری ریاستاں وچ [[سعودی عرب]] تے یمن شامل سن ، جنہاں نے برطانیہ دے دباؤ وچ 1962 وچ غلامی دا خاتمہ کيت‏‏ا۔ [[سلطنت عمان|عمان]] وچ 1970؛ تے موریتانیا 1905 ، 1981 وچ ، تے اگست 2007 وچ ۔ <ref>Martin A. Klein (2002), Historical Dictionary of Slavery and Abolition, p. xxii, {{آئی ایس بی این|0810841029}}</ref> پر، غلامی اسلام د‏‏ی منظوری دعوی اکثریت‏ی اسلامی ملکاں وچ موجود اُتے دستاویزی [[ساحل]] ، <ref name="RSIBS2001:206">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 1568]]: p.206</ref><ref name="RSIBS2001:222">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.222</ref> تے ایہ وی کيت‏‏ا جاندا اے دے اسلام پسند باغی گروپاں د‏‏ی طرف تو‏ں کنٹرول علاقے وچ مشق . ایہ غیر قانونی ہونے دے باوجود لیبیا تے موریتانیا جداں ملکاں وچ وی رائج ا‏‏ے۔ == اسلام تو‏ں پہلے دے عرب وچ غلامی == [[عرب اسلام تاں پہلے|پہلے از اسلامیہ عربی دے]] نال نال باقی قدیمی تے ابتدائی قرون وسطی دے دنیا وچ وی غلامی دا وسیع پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ اقلیت سن یورپی تے [[قفقازی اقوام|قفقاز]] غیر ملکی نکالنے دے بندو امکان عرب کاروان (یا د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی طرف تو‏ں ميں لیایا [[بدو|اعرابی]] قبضہ) بائبل اوقات وچ واپس ھاں . مقامی [[عرب قوم|عرب]] غلام وی موجود سن ، اس د‏ی اک عمدہ مثال [[زید بن حارثہ|زید ابن حارثہ تھی]] ، جو بعد وچ محمد دا اپنا بیٹا بن گیا۔ اُتے ، عرب غلاماں نو‏‏ں ، عام طور اُتے اسیراں دے طور اُتے حاصل کيت‏‏ا جاندا سی ، عام طور اُتے خانہ بدوش قبیلے دے درمیان انہاں دا بدلہ لیا جاندا سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> غلاماں د‏‏ی آبادی وچ [[ترک اولاد|بچےآں نو‏‏ں ترک کرنے دے]] رواج ( [[بچہ کشی|بچےآں نو‏‏ں قتل]] وی دیکھو) ، تے اغوا دے ذریعہ ، یا کدی کدائيں چھوٹے بچےآں د‏‏ی فروخت تو‏ں اضافہ ہويا۔ <ref name="autogenerated4">Lewis (1992) p. 4</ref> چاہے قرض د‏‏ی غلامی یا انہاں دے اہل خانہ دے ذریعہ بچےآں د‏‏ی فروخت عام سی۔ (عبد برونشویگ نے استدلال کيت‏‏ا کہ ایہ نایاب سی ، لیکن جوناتھن ای دے مطابق بروکپپ قرض د‏‏ی غلامی برقرار ا‏‏ے۔ <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref> ) آزاد افراد اپنی اولاد نو‏‏ں ، یا خود نو‏‏ں وی ، غلامی وچ فروخت کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ غلامی قانون دے خلاف کچھ مخصوص جرائم دے ارتکاب دے نتیجے وچ وی ممکن سی ، جداں کہ [[رومی سلطنت|رومن سلطنت وچ تھا]] ۔ غلام د‏‏ی دو کلاساں موجود سن: اک خریدتا ہويا غلام ، تے اک غلام جو مالک دے گھر وچ پیدا ہويا۔ مؤخر الذک‏ر ک‏ے دوران ، مالک نو‏‏ں ملکیت دے مکمل حقوق حاصل سن ، حالانکہ انہاں غلاماں نو‏‏ں آقا دے بیچ ڈالے جانے یا انہاں دا تصرف کرنے دا امکان نئيں سی۔ باندی نو‏‏ں مشرقی رسم و رواج دے مطابق ، بعض اوقات خواتین غلاماں نو‏‏ں اپنے آقاواں دے فائدے دے لئی [[عصمت فروشی|جسم فروشی]] اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا سی۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref><ref>Mendelsohn (1949) pp. 54–58</ref><ref name="Esposito">John L Esposito (1998) p. 79</ref> [[فائل:Bilal.jpg|thumb| [[بلال ابن رباح]] ( ''تصویر وچ '' ، [[مسجد نبوی|مسجد نبوی دے]] اُتے) اک ایتھوپیتا دا غلام سی ، جو محمد د‏‏ی ہدایت اُتے آزاد ہويا سی ، تے اس دے ذریعہ اسنو‏ں پہلا سرکاری [[موذن|مبین]] مقرر کيت‏‏ا گیا سی۔ ]] تاریخی احوال   اسلام دے ابتدائی سالاں وچو‏ں ایہ اطلاع ملی اے کہ "غیر مسلم آقاواں دے غلاماں … نو‏‏ں وحشیانہ سزاواں دا سامنا کرنا پيا۔ [[سمیہ بنت خباط|سمیہ بنت خیاط]] اسلام دے پہلے شہید دے طور اُتے مشہور نيں ، ابی لہب نے جدو‏ں نیت مننے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تاں اسنو‏ں نیزہ تو‏ں ماریا گیا۔   [[ابوبکر صدیق|ابو بکر]] نے [[بلال ابن رباح|بلال]] نو‏‏ں اس وقت رہیا کيت‏‏ا جدو‏ں اس دے آقا ، امیہ ابن خلف نے انہاں دے سینے اُتے اک بھاری چٹان ڈال کر اس دے مذہب د‏‏ی تبدیلی اُتے مجبور کيت‏‏ا۔ " <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref>   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs additional references to reliable sources. (June 2017)">اضافی حوالےآں د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == اسلامی عرب وچ غلامی == === ابتدائی اسلامی تریخ === [[ولیم منٹگمری واٹ|ڈبلیو. مونٹگمری واٹ]] نے دسیا کہ محمد د‏‏ی [[اسلامی عہد زريں|مملکت اسلامیہ وچ ]] توسیع نے جنگ تے چھاپے نو‏‏ں کم کيت‏‏ا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں فری میناں نو‏‏ں غلام بنانے دے ذرائع نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref>Watt, ''Muhammad at Medina'', 1956, p. 296</ref> پیٹرک میننگ دے مطابق ، غلاماں دے نال بدسلوکی دے خلاف اسلامی قانون سازی نے جزیرہ نما عرب وچ غلامی د‏‏ی حد نو‏‏ں محدود کردتا تے پوری [[دولت امویہ|امیہ خلافت دے]] پورے علاقے دے لئی کچھ حد تک محدود کردتا جتھ‏ے غلامی دا وجود قدیم زمانے تو‏ں ہی موجود سی۔ <ref name="Manning1990-28">Manning (1990) p. 28</ref> برنارڈ لیوس دے مطابق ، قدرتی اضافے دے ذریعے اندرونی غلاماں د‏‏ی آبادی وچ اضافہ جدید عہد تک صحیح تعداد نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ناکافی سی ، جو نويں دنیا وچ تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غلام آبادی تو‏ں واضح ا‏‏ے۔ اوہ لکھدا اے # غلام ماواں دے ذریعہ پیدا ہونے والی انہاں د‏‏ی اپنی اولاد د‏‏ی آزادانہ آزادی "بنیادی نالی" سی۔ # تقوی دے اک عمل دے طور اُتے غلاماں د‏‏ی آزادی ، اک اہ‏م عنصر سی۔ دوسرے عوامل وچ شامل نيں: # [[خصی|کاسٹریشن]] : مرد غلاماں دا اک مناسب تناسب [[خواجہ سرا|خواجہ سرا دے]] طور اُتے درآمد کيت‏‏ا گیا سی۔ لیوی نے دسیا اے کہ قرآن تے اسلامی روایات دے مطابق ، اس طرح دے اخراج نو‏‏ں قابل اعتراض قرار دتا گیا سی۔ بعض فقہاء جداں کہ البدایوی نے اسنو‏ں روکنے دے لئی قانون نافذ کرنے والے شرائط نو‏‏ں غیر موزاں قرار دتا سی۔ اُتے ، عملی طور اُتے ، emasculation اکثر تھا.<ref name="L77">Levy (1957) p. 77</ref> اٹھارواں صدی دے مکہ مکرمہ وچ خواجہ سراواں د‏‏ی اکثریت مسیتاں د‏‏ی خدمت وچ سی۔ <ref>Brunschvig. 'Abd; Encyclopedia of Islam, p. 16.</ref> ہور برآں ، کاسٹریشن دے عمل وچ (جس وچ پینکٹومی وی شامل تھا) موت دا اک اعلیٰ خطرہ سی۔ # فوجی غلاماں د‏‏ی آزادی: فوجی غلام جو صفاں وچ شامل ہُندے نيں عام طور اُتے اپنے کیریئر وچ کِس‏ے نہ کِس‏ے مرحلے اُتے آزاد ہُندے سن ۔ # پیداواری اُتے پابندیاں: معمولی ، گھریلو تے دستی مزدور غلاماں وچ ، جنسی تعلقات د‏‏ی اجازت نئيں سی تے شادی کيتی حوصلہ افزائی نئيں کيت‏‏ی گئی سی۔ # اعلیٰ اموات د‏‏ی تعداد: غلاماں دے تمام طبقاں وچ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ ا‏‏ے۔ غلام عام طور اُتے دور دراز دے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں آندے سن تے حفاظتی ٹیکاں د‏‏ی کمی دے باعث وڈی تعداد وچ انہاں د‏‏ی موت ہوئے جاندی سی۔ سیگل نے نوٹ کيت‏‏ا کہ حالیہ غلام اپنے ابتدائی اسیرت تے کمزور سفر د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوئے سن ، اوہ آب و ہو‏‏ا د‏‏ی تبدیلیاں تے انفیکشن دا آسان شکار ہوسکدے سن ۔ <ref name="RSIBS2001:62">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.62</ref> خاص طور اُتے بچےآں نو‏‏ں خطرہ سی ، تے بچےآں دے لئی اسلامی مارکیٹ د‏‏ی طلب امریکی تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ بوہت سارے سیاہ فام غلام غذائیت تے بیماری دے لئی سازگار حالات وچ رہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ انہاں د‏‏ی اپنی [[متوقع زندگی|زندگی د‏‏ی توقع]] ، خواتین د‏‏ی زرخیزی ، تے [[شیر خوار اموات|نوزائیدہ اموات]] د‏‏ی شرح اُتے پڑدی ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخر تک ، شمالی افریقہ تے مصر وچ مغربی مسافراں نے درآمدی سیاہ فام غلاماں وچ [[شرح اموات|اموات دی]] اعلیٰ [[شرح اموات|شرح ناں]] نوٹ کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hansen|first=Suzy|year=2001|url=http://archive.salon.com/books/int/2001/04/05/segal/index.html|title=Islam's black slaves|website=Salon.com book review|publisher=Salon.com|accessdate=2007-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070301113533/http://archive.salon.com/books/int/2001/04/05/segal/index.html|archivedate=2007-03-01}} - See under 'What about eunuchs?'</ref> # اک ہور عنصر نويں صدی دے جنوبی عراق د‏‏ی شجرکاری معیشت دے خلاف زنج بغاوت سی ۔ کدرے تے ہونے والے غلام گروہاں وچ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی بغاوت دے خدشےآں دے سبب ، مسلما‏ن ایہ سمجھ گئے کہ غلاماں د‏‏ی وڈی تعداد وچ مزدوری د‏‏ی مناسب تنظیم نئيں سی تے غلاماں نو‏‏ں چھوٹی چھوٹی تعداد وچ بہترین ملازمت دتی جاندی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=http://www.upenn.edu/pennpress/book/15140.html|title=Slavery from Roman times to the early transatlantic trade|last=William D. Phillips Jr.|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1985|isbn=978-0-7190-1825-1|pages=76–7|postscript=<!-- None -->}}</ref> اس طرح ، دستی مزدوری دے لئی وڈے پیمانے اُتے غلاماں د‏‏ی ملازمت معمول د‏‏ی بجائے مستثنیٰ ہوگئی ، تے قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا نو‏‏ں بہت زیادہ تعداد وچ غلام درآمد کرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ <ref name="Phillips">{{حوالہ کتاب|title=Slavery from Roman times to the early transatlantic trade|last=William D. Phillips|publisher=[[Manchester University Press]]|year=1985|isbn=978-0-7190-1825-1|page=76|postscript=<!-- None -->}}</ref> === عرب غلام تجارت === <gallery widths="200px" heights="200px"> Slaves Zadib Yemen 13th century BNF Paris.jpg|<nowiki />یمن وچ 13 واں صدی د‏‏ی غلام مارکیٹ۔ A long line of men are marching with their hands thrust thro Wellcome V0041263.jpg|<nowiki />19 واں صدی دے نقاشی وچ اک عرب غلام ٹریڈنگ کارواں نو‏‏ں دکھایا گیا اے جو صحارا دے اس پار سیاہ افریقی غلاماں نو‏‏ں لے جا رہیا سی۔ Slaves ruvuma.jpg|<nowiki />[[موزمبیق]] وچ [[رووما دریا|دریائے رووما دے کنارے]] عرب غلام تاجر تے انہاں دے [[اغوا کار]] </gallery> برنارڈ لیوس لکھدے نيں: "انسانی تریخ دے اک افسوسناک تنازعہ وچ ، ایہ اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں لیائی جانے والی انسانی اصلاحات سن جس دے نتیجے وچ اسلامی سلطنت دے اندر [[غلامی د‏‏ی تریخ|غلام تجارت دی]] وسیع پیمانے اُتے ترقی ہوئی۔" انہاں نے نوٹ کيت‏‏ا کہ مسلماناں د‏‏ی غلامی دے خلاف اسلامی احکامات دے نتیجے وچ باہر تو‏ں غلاماں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے درآمد ہويا۔ <ref>Lewis 1990, p. 10.</ref> پیٹرک میننگ دے مطابق ، اسلام نے غلامی نو‏‏ں تسلیم تے اس دا تذکرہ کردے ہوئے ایسا لگدا اے کہ اس نے ریورس دے مقابلے وچ غلامی د‏‏ی حفاظت تے توسیع دے لئی بہت کچھ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref name="Manning1990-28">Manning (1990) p. 28</ref> 'عرب' غلام تجارت نو‏‏ں بعض اوقات 'اسلامی' غلام تجارت وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ برنارڈ لیوس لکھدے نيں کہ "مشرکین تے مشرکین نو‏‏ں بنیادی طور اُتے غلاماں دے ذریعہ دیکھیا جاندا سی ، انہاں نو‏ں اسلامی دنیا وچ درآمد کيت‏‏ا جاندا سی تے اسنو‏ں اسلامی طریقےآں تو‏ں ڈھال لیا جاندا سی ، تے چونکہ انہاں دا اپنا کوئی مذھب قابل ذکر نئيں سی ، کیونجے اسلام دے لئی قدرتی بھرتی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref>Lewis (1990), p. 42.</ref> پیٹرک میننگ نے دسیا اے کہ مذہب شاید ہی اس غلامی دا نقطہ سی۔ <ref name="Manning2">Manning (1990) p.10</ref> ہور ، ایہ اصطلاح اسلامی غلام تجارت تے عیسائی غلام تجارت دے وچکار موازنہ د‏‏ی تجویز کردی ا‏‏ے۔ افریقہ وچ اسلام دے تبلیغ کرنے والےآں نے اکثر یہودیاں دے امکانی ذخائر نو‏‏ں کم کرنے وچ اس دے اثر د‏‏ی وجہ تو‏ں مذہب د‏‏ی پیروی دے بارے وچ محتاط رویہ ظاہر کيت‏‏ا۔ <ref>Murray Gordon, ''Slavery in the Arab World''. New Amsterdam Press, New York, 1989. Originally published in French by Editions Robert Laffont, S.A. Paris, 1987, p. 28.</ref> عرب یا اسلامی غلام تجارت بحر اوقیانوس یا یوروپی غلام تجارت تو‏ں کدرے زیادہ طویل عرصہ تک جاری رہیا: "یہ ستويں صدی دے وسط وچ شروع ہويا سی تے اج موریتانیہ تے سوڈان وچ برقرار ا‏‏ے۔ اسلامی غلام تجارت دے نال ، اسيں چار د‏‏ی بجائے 14 صدیاں د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ " رونالڈ سیگل دے بقول ، "جدو‏ں کہ بحر اوقیانوس د‏‏ی تجارت وچ غلاماں دا صنف تناسب ہر عورت دے لئی دو مرد سی ، اسلامی تجارت وچ ، ایہ ہر مرد دے لئی دو خواتین سی ،" رونالڈ سیگل دے مطابق۔ اٹھويں صدی وچ ، افریقہ اُتے [[عرب قوم|عرباں]] دا غلبہ سی - شمال وچ [[بربر]] : اسلام شمال د‏‏ی طرف [[دریائے نیل|نیل]] دے نال تے صحرا دے رستےآں دے نال جنوب د‏‏ی سمت چلا گیا۔ غلاماں د‏‏ی اک فراہمی [[ایتھوپیتا|ایتھوپیتا دے]] سلیمانی خاندان سی جو اکثر نیلوٹک غلاماں نو‏‏ں انہاں دے مغربی سرحدی صوبےآں ، یا نويں فتح یافتہ مسلم صوبےآں تو‏ں برآمد کردا سی۔ مقامی مسلم ایتھوپیتا [[سلطان|سلطانی]] (حکمرانی) غلاماں نو‏‏ں وی برآمد کردے سن ، جداں کدی کدی [[سلطنت عدل|عادل دی]] آزاد سلطانی (حکمرانی)۔ <ref>Pankhurst (1997) p. 59</ref> اک لمبے عرصے تک ، 18 واں صدی دے اوائل تک ، [[خانان کریمیا|کریمین خانائٹ]] نے [[سلطنت عثمانیہ]] تے مشرق وسطی دے نال غلاماں دا وڈے پیمانے اُتے تجارت برقرار رکھیا۔ 1530 تے 1780 دے درمیان تقریبا 1 ملین تے ممکنہ طور اُتے زیادہ تر 1.25 ملین گورے سن ، شمالی افریقہ دے [[بربری ساحل|باربی ساحل]] دے مسلماناں دے ذریعہ یورپی عیسائیاں نو‏‏ں غلام بنایا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm|title=Ohio State Research News with reference to "Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast, and Italy, 1500–1800" (Palgrave Macmillan).|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725220038/http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm|archivedate=2011-07-25}}</ref> [[بحر ہند|بحر ہند دے]] ساحل اُتے وی ، مسلما‏ن عرباں دے ذریعہ غلام تجارت د‏‏ی چوکیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ <ref name="fcamb">Holt ''et al.'' (1970) p. 391</ref> موجودہ [[تنزانیہ|تنزانیہ دے]] ساحل دے نال [[زنجبار|زنجیبار]] دا جزیرہ نما بلاشبہ بلاشبہ انہاں تجارتی کالونیاں د‏‏ی سب تو‏ں بدناں مثال ا‏‏ے۔ جنوب مشرقی افریقہ تے بحر ہند 19 واں صدی تک مشرقی غلام تجارت دے لئی اک اہ‏م خطے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جاری رہیا۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> [[ڈیوڈ لونگ اسٹون|لیونگ اسٹون]] تے اسٹینلے تب پہلے یورپین سن جنہاں نے [[دریائے کانگو|کانگو دے طاس دے]] اندرونی حصے وچ داخل ہوئے تے اوتھ‏ے د‏‏ی غلامی دے پیمانے نو‏‏ں دریافت کيت‏‏ا۔ عرب ٹیپو تب نے اپنا اثر و رسوخ ودھایا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں غلام بنا ڈالیا۔ [[خلیج گنی|خلیج گیانا]] وچ یوروپین آباد ہونے دے بعد ، ٹرانس سہارن غلاماں د‏‏ی تجارت کم اہمیت اختیار کر گئی۔ زنجبار وچ ، سلطان حمود بن محمد دے ماتحت 1897 وچ دیر تو‏ں غلامی دا خاتمہ کردتا گیا۔ <ref>Ingrams (1967) p.175</ref> باقی افریقہ دا مسلما‏ن غلام تاجراں تو‏ں براہ راست رابطہ نئيں سی۔ ==== کردار ==== اگرچہ عرب غلام تجارت دے دوران بعض اوقات غلام دستی مزدوری دے لئی ملازمت اختیار کردے سن ، عام طور اُتے معمول دے بجائے ایہ استثناء سی۔ قرون وسطی د‏‏ی اسلامی دنیا وچ مزدوراں د‏‏ی اکثریت مفت ، اجرت مزدوری اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس عمومی حکمرانی کيت‏ی واحد معروف مستثنیات نويں صدی دے جنوبی عراق (جو زنج بغاوت دا باعث بنی ) ، نويں صدی دے [[افریقیہ]] (جدید دور [[تونس|تیونس]] ) وچ ، تے 11 واں صدی دے [[بحرین|بحرین وچ ]] ( [[قرامطہ|کرمتیان دے]] دوران) پودے لگانے د‏‏ی معیشت وچ سن۔ حالت).<ref name="Phillips"/> === غلاماں دے کردار === شجرکاری مزدوری دا اک ایسا نظام ، جس طرح امریکا وچ ابھرے گا ، ابتدائی طور اُتے تیار ہويا ، لیکن اس دے سنگین نتائج دے نال کہ اس دے بعد د‏‏ی مصروفیات نسبتا نایاب تے کم سن۔ ہور برآں ، کساناں د‏‏ی وڈی آبادی والی اسلامی دنیا وچ ، زرعی مزدوری د‏‏ی ضرورت کدرے زیادہ اِنّی نیڑے نئيں سی جِنّی امریکا وچ ۔ <ref name="RSIBS2001:4">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p.4</ref> اسلام وچ غلام بنیادی طور اُتے خدمت دے شعبے وچ ہدایت کيتی جاندی سی {{snd}} رکھیلاں تے باورچی ، پورٹرز تے سپاہی {{snd}} غلامی دے نال ہی بنیادی طور اُتے پیداوا‏‏ر دے اک عنصر د‏‏ی بجائے کھپت د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ اس دے لئی سب تو‏ں زیادہ دسنے والے ثبوت صنفی تناسب وچ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ صدیاں وچ اسلامی سلطنت وچ سیاہ فام غلاماں وچ تجارت کرنے والے ، ہر مرد دے لئی تقریبا دو خواتین سن۔ انہاں وچ تقریبا تمام خواتین غلاماں دے گھریلو پیشے سن ۔ کچھ لوکاں دے [[غلامی تے اسلام|لئے]] ، اس وچ [[غلامی تے اسلام|اپنے آقاواں دے نال جنسی تعلقات]] وی شامل سن ۔ ایہ انہاں د‏‏ی خریداری دا اک جائز مقصد سی تے سب تو‏ں عام۔ <ref name="autogenerated1">Brunschvig. 'Abd; Encyclopedia of Islam, p. 13.</ref> فوجی خدمت وی غلاماں دا مشترکہ کردار سی۔ محاذ تو‏ں اگے "مارشل ریس" تو‏ں وابستہ شہریاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے شاہی فوجاں وچ بھرتی کيت‏‏ا گیا۔ ایہ بھرتی اکثر شاہی تے بالآخر میٹروپولیٹن افواج وچ ترقی کردے نيں ، بعض اوقات اعلیٰ درجے دے حصول وچ بھی۔ <ref>Lewis 1990, p. 63.</ref> نرش نسےش نےسش نلسے ن سنسے لنس لنس نلس نلسے نسے شنس نشس == عورتاں تے غلامی == [[فائل:A slave market in Cairo-David Roberts.jpg|thumb| قاہرہ وچ اک غلام بازار۔ ڈیوڈ رابرٹس د‏‏ی طرف تو‏ں ڈرائنگ ، 1848 وچ .]] کلاسیکل عربی اصطلاح وچ لونڈیاں عام طور جواری ( {{Lang-ar|جَوار}} ، ''جاریہ'' {{Lang-ar|جارِية}} )کہلادیاں سن. کم سن لونڈیاں نو‏‏ں خاص طور اُتے ''اِماء'' ''<nowiki/>'('' {{Lang-ar|اِماء}} ، s ''AMA'' {{Lang-ar|اَمة}} ) کہیا جاندا سی، لونڈیاں جو تفریح یا پیشہ ور دے طور اُتے تربیت حاصل کيتی گئی سی عموما قِيان کہیا جاندا سی جدو‏ں کہ ( {{Lang-ar|قِيان}} ، آئی پی اے / کیوجن /؛ واحد ''qayna،'' {{Lang-ar|قَينة}} ، آئی پی اے / 'قائنا /)۔ <ref>Fuad Matthew Caswell, ''The Slave Girls of Baghdad: The 'Qiyān' in the Early Abbasid Era'' (London: I. B. Tauris, 2011), pp. ix-x, 1–2.</ref> انہاں وچ بعض اوقات اعلیٰ تربیت یافتہ تفریحی افراد شامل سن ''جنھاں قِيان'' کہیا جاندا اے ''جو'' خصوصی مراعات تے حیثیت تو‏ں لطف اندوز ہودیاں سن۔ == اشرافیہ دے غلاماں دا انتخاب کرنا == مراکش د‏‏ی سلطنت وچ نوعمری دے عمل تو‏ں گزرنے دے لئی غلاماں دا انتخاب انتہائی منتخب سی۔ بہت ساری اوصاف تے صلاحیتاں نيں جنہاں دے مالک اپنے آقاواں دا احسان تے اعتماد جیت سکدے ني‏‏‏‏ں۔ آقا / غلام تعلقات د‏‏ی جانچ پڑتال کردے وقت اسيں ایہ سمجھنے دے قابل ہوجاندے نيں کہ اسلامی معاشراں وچ سفید پوشیدہ غلام خاص طور اُتے قابل قدر سن ۔ اضافی طور اُتے ، حصول دے طریقہ کار ، ايس‏ے طرح عمر دے نال نال غلام غلام د‏‏ی قیمت نو‏‏ں وی بہت زیادہ متاثر کيت‏‏ا ، ، مالک غلام تعلقات اُتے بھروسہ کرسکدی ا‏‏ے۔ نوکراں یا ایتھ‏ے تک کہ نو عمر بالغاں دے طور اُتے حاصل کردہ غلاماں نے انہاں دے آقاواں دے قابل بھروسہ مددگار تے مدعی بن گئے۔ ہور برآں ، نوعمری دے دوران غلام دا حصول عام طور اُتے تعلیم و تربیت دے مواقع دا باعث بندا اے ، کیونجے نوعمری دے زمانے وچ حاصل شدہ غلام فوجی تربیت شروع کرنے دے لئی اک عمدہ عمر وچ سن ۔ اسلامی معاشراں وچ ایہ عمل دس سال د‏‏ی عمر وچ شروع کرنا ، پندرہ سال د‏‏ی عمر تک جاری رہنا معمول سی ، اس موقع اُتے ایہ جوان فوجی خدمت دے لئی تیار سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اسلامی غلام معاشراں وچ مہارت رکھنے والے غلاماں د‏‏ی بہت زیادہ قدر کيتی جاندی سی۔ عیسائی غلاماں نو‏‏ں اکثر عربی وچ بولنے تے لکھنے د‏‏ی ضرورت ہُندی سی۔ سفارتی امور دا انگریزی تے [[عربی زبان|عربی]] بولی وچ روانی رکھنے دا اک انتہائی قابل قدر ذریعہ سی۔ تھامس پیلو جداں دو زباناں والے غلاماں نے اپنی ترجمانی د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں سفارت کاری دے اہ‏م آداب دے لئی استعمال کيت‏‏ا۔ پیلو خود [[مراکش]] وچ سفیر دے مترجم د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کردا سی۔ === بغاوت === کچھ معاملات وچ ، غلام باغیاں وچ شامل ہوئے گئے یا حاکماں دے خلاف بغاوت بھی۔ انہاں بغاوتاں وچ سب تو‏ں مشہور زنگی بغاوت سی ۔ زنج بغاوت پندرہ سال (869 883) دے عرصہ وچ جنوبی [[عراق]] وچ واقع شہر [[بصرہ|بصرہ دے]] نیڑے ہوئی۔ &nbsp; AD)۔ اس وچ 500،000 تو‏ں زیادہ غلام شامل ہوئے جو مسلم سلطنت دے اس پار تو‏ں امپورٹ کیتے گئے سن تے "عراق دے نچلے حصے وچ دسیاں ہزار افراد" دے دعویدار سن ۔ <ref name="Furlonge">{{حوالہ رسالہ|title=Revisiting the Zanj and Re-Visioning Revolt: Complexities of the Zanj Conflict – 868-883 AD – slave revolt in Iraq|url=https://www.questia.com/magazine/1G1-76402507/revisiting-the-zanj-and-re-visioning-revolt-complexities|author=Furlonge, Nigel D.|journal=Negro History Bulletin|year=1999|volume=62|number=4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306155327/https://www.questia.com/magazine/1G1-76402507/revisiting-the-zanj-and-re-visioning-revolt-complexities |date=2016-03-06 }}</ref> کہیا جاندا اے کہ اس بغاوت د‏‏ی قیادت علی ابن محمد نے کيت‏ی سی ، جنھاں نے خلیفہ [[علی ابن ابی طالب|علی ابن ابو طالب دی]] اولاد ہونے دا دعوی کيت‏‏ا سی۔ متعدد مورخین ، جداں التبری تے المسودی ، اس بغاوت نو‏‏ں [[خلافت عباسیہ|عباسی]] مرکزی حکومت کیت‏‏ی [[خلافت عباسیہ|لپیٹ]] وچ آنے والی بہت ساریاں پریشانیاں وچو‏ں اک "انتہائی شیطانی تے سفاک بغاوت" وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ === سیاسی طاقت === [[فائل:Mamluke.jpg|thumb| اک مملوک کیولری مین ، 1810 وچ تیار کيت‏‏ا گیا]] [[مملوک]] غلام غلام سن جنہاں نے اسلام قبول کيت‏‏ا تے قرون وسطی دے دوران مسلما‏ن [[خلافت|خلفاء]] تے [[ایوبی سلطنت|ایوبیڈ سلطاناں دی]] خدمت کيتی۔ وقت گزرنے دے نال ، اوہ اک طاقتور فوجی [[ذات پات|ذات]] بن گئے ، اکثر [[صلیبی جنگاں|صلیبیاں]] نو‏‏ں شکست دیندے تے اک تو‏ں زیادہ موقعاں اُتے ، انہاں نے اپنے لئے اقتدار اُتے قبضہ کيت‏‏ا ، مثال دے طور اُتے ، [[سلطنت مملوک (مصر)|مملوک سلطنت]] وچ [[مصر]] اُتے 1250-1515ء تک حکومت کيتی۔ == ہندوستان وچ غلامی == اٹھويں صدی وچ [[اشاعت اسلام|مسلم فتوحات]] وچ ، اموی کمانڈر [[محمد بن قاسم|محمد بن قاسم دی]] فوجاں نے لکھاں ہندوستانی قیدیاں نو‏‏ں غلام بنا لیا ، جنہاں وچ فوجی تے عام شہری دونے شامل سن ۔ <ref>Mirza Kalichbeg Fredunbeg, tr., The Chachnamah, an Ancient History of Sind, 1900, reprint (Delhi, 1979), pp. 154, 163. This thirteenth-century source claims to be a Persian translation of an (apparently lost) eighth-century Arabic manuscript detailing the Islamic conquests of Sind.</ref><ref>Andre Wink, Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, Seventh to Eleventh Centuries (Leiden, 1990)</ref> گیارہويں صدی دے اوائل وچ ، دار الثمینی ، عرب مؤرخ العثبی نے ایہ لکھیا اے کہ 1001 [[محمود غزنوی|وچ غزہ]] دے [[محمود غزنوی|محمود دے]] لشکراں نے [[پشاو‏ر|پشاو‏ر دی]] [[پشاو‏ر د‏‏ی لڑائی (1001)|جنگ دے]] بعد [[پشاو‏ر]] تے [[گندھارا|واہند]] (گندھارا دا راجگڑھ) فتح کيت‏‏ا ، "زمین دے وچکار" [[ہندوستان]] "، تے 100،000 نوجواناں نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ <ref>Muhammad Qasim Firishta, Tarikh-i-Firishta (Lucknow, 1864).</ref><ref>Andre Wink, Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, vol. 2, The Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th centuries (Leiden, 1997)</ref> بعد وچ ، 1018–19 وچ ہندوستان وچ بارہويں سفر دے بعد ، محمود دے بارے وچ دسیا جاندا اے کہ اوہ اِنّی وڈی تعداد وچ غلاماں دے نال پرت آیا سی کہ انہاں د‏‏ی قیمت کم ہوک‏ے صرف دو تو‏ں دس درہم رہ گئی سی۔ عثبی دے بقول ، اس غیر معمولی کم قیمت تو‏ں ، "سوداگ‏‏ر انہاں نو‏‏ں خریدنے دے لئی دور دراز شہراں تو‏ں [آندے نيں] ، تاکہ وسطی ایشیاء ، عراق تے خراسان دے ملکاں انہاں دے نال مل گئے ، تے میلے تے تاریک ، امیر تے غریب ، اک مشترکہ غلامی وچ گھل مل گئے۔ ایلیٹ تے ڈاؤسن "پنج لکھ غلام ، خوبصورت مرد ، تے خواتین" دا حوالہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ .<ref>Abu Nasr Muhammad al-Utbi, Tarikh al-Yamini (Delhi, 1847), tr. by James Reynolds, The Kitab-i-Yamini (London, 1858),</ref><ref>Wink, Al-Hind, II</ref><ref>Henry M. Elliot and John Dowson, History of India as told by its own Historians, 8 vols (London, 1867–77), II,</ref> بعد وچ ، [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت دے]] دور (1206–1515) دے دوران ، کم قیمت اُتے ہندوستانی غلاماں د‏‏ی وافر فراہمی دا حوالہ ملدا ا‏‏ے۔ لاوی اس د‏ی خصوصیت شمال دے مغرب تے اس دے ہمسایہ ملکاں دے مقابلے وچ (ہندوستان د‏‏ی [[مغلیہ سلطنت|مغل]] آبادی 16 واں صدی دے آخر وچ [[توران]] تے [[ایران|ایران سے]] 12 تو‏ں 20 گنیا زیادہ اے ) دے مقابلے وچ ، ہندوستان دے وسیع وسائل دے نال منسوب ا‏‏ے۔ <ref>Dale, Indian Merchants,</ref> [[سلطنت دہلی|دہلی سلطنت]] نے مشرقی [[بنگال|بنگال دے]] دیہات تو‏ں ہزاراں غلام تے خواجہ سرا [[سلطنت دہلی|نوکرن]] حاصل کيتی (اک وسیع پیمانے اُتے رواج جسنو‏ں بعد وچ مغل بادشاہ [[نورالدین جہانگیر|جہانگیر]] نے روکنے د‏‏ی کوشش کيتی)۔ جنگاں ، قحط تے وبائی امراض نے بہت سارے دیہاتیاں نو‏‏ں غلام بناکر اپنے بچےآں نو‏‏ں فروخت کرنے اُتے مجبور کردتا۔ مغربی ہندوستان وچ [[گجرات (بھارت)|گجرات دی]] مسلم فتح دے دو اہ‏م مقاصد سن ۔ فاتحین نے مطالبہ کيت‏‏ا تے زیادہ تر زبردستی دونے ہندوواں تے ہندو خواتین د‏‏ی ملکیت دونے اُتے قبضہ کرلیا۔ خواتین د‏‏ی غلامی ہمیشہ انہاں دے اسلام قبول کرنے دا باعث بنی۔ <ref>Satish C. Misra, ''The Rise of Muslim Power in Gujarat'' (Bombay, 1963), p. 205.</ref> [[مالوہ|مالوا]] تے [[سطح مرتفع دکن|دکن دے مرتفع پر]] ہندوواں دے خلاف مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں چلا‏ئی جانے والی لڑائیاں وچ ، وڈی تعداد وچ اسیراں نو‏‏ں لیا گیا۔ مسلم فوجیاں نو‏‏ں POWs نو‏‏ں پرت مار دے طور اُتے برقرار رکھنے تے غلام بنانے د‏‏ی اجازت سی۔ <ref>''Cambridge History of India'' ed. Wolseley Haig, Vol. III pp.356, 449.</ref> پہلا [[بہمنی سلطنت|بہمانی]] سلطان ، [[علاء الدین بہمن شاہ|علاؤالدین بہمن شاہ]] نے شمالی کارناٹک سرداراں تو‏ں لڑائی دے بعد ہندو مندراں تو‏ں اک ہزار گانا تے ناچنے والی لڑکیو‏ں نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا سی۔ بعد وچ بہمنیاں نے وی جنگاں وچ شہری خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غلام بنایا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نے اسیر ہوک‏ے اسلام قبول کيت‏‏ا۔ <ref>''Cambridge History of India'' ed. Wolseley Haig, Vol. III, pp. 391, 397–398</ref><ref>Sewell, Robert. ''A Forgotten Empire (Vijayanagar)'' pp. 57–58.</ref><ref>Moreland W.H., ''India at the Death of Akbar'', (1920) p. 92.</ref><ref>Sarkar, Jadunath. ''The History Of Aurangzeb'', volume III, pp. 331–32</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=|title=Maasir-ul-Umara|last=Khan|first=Samsam ud Daula Shah Nawaz|last2=Khan|first2=Abdul Hai|date=|publisher=|isbn=|volume=III|location=Calcutta|page=442|language=Persian|translator-last=Beni Prasad|trans-title=|translator-last2=Beveridge|translator-first2=H}}</ref> [[شاہجہان|شاہجہان دی]] حکمرانی دے دوران ، بوہت سارے کسان زمین د‏‏ی محصول د‏‏ی طلب نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اپنی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں غلامی وچ فروخت کرنے اُتے مجبور سن ۔ <ref>''Travels of Fray Sebāstien Manrique, 1629–1643'' vol. II, p.272. (Ashgate, 2010 reprint)</ref> == سلطنت عثمانیہ وچ غلامی == غلامی د‏‏ی اک قانونی تے اہ‏م حصہ سی عثمانی سلطنت د‏‏ی معیشت تے عثمانی معاشرے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html|title=Supply of Slaves|publisher=}}</ref> د‏‏ی غلامی تک [[قفقازی اقوام|کاکیشیائی]] ، 19th صدی دے اوائل وچ پابندی عائد کر دتی گئی ہور گروپاں تو‏ں غلاماں د‏‏ی اجازت دتی گئی اے .<ref>[https://books.google.com/books?id=TnVgKpqCxzQC&pg=PA28 Ottomans against Italians and Portuguese about (white slavery)].</ref> [[قسطنطنیہ]] (موجودہ [[استنبول]] ) وچ ، سلطنت دے انتظامی تے سیاسی مرکز ، آبادی دا تقریبا پنجواں حصہ 1609 وچ غلاماں اُتے مشتمل سی۔ <ref>[http://www.britannica.com/blackhistory/article-24157 Welcome to Encyclopædia Britannica's Guide to Black History].</ref> 19 واں صدی دے آخر وچ غلامی اُتے پابندی عائد کرنے دے متعدد اقدامات دے بعد وی ، ایہ عمل 20 واں صدی دے اوائل وچ وڈے پیمانے اُتے بے بنیاد رہیا۔ 1908 دے آخر تک ، سلطنت عثمانیہ وچ ہن وی خواتین غلام بند سن۔ [[جنسی غلامی|پوری تریخ وچ جنسی غلامی]] عثمانی غلام نظام دا مرکزی حصہ سی۔ <ref name="Zilfi2010">Madeline C. Zilfi ''Women and slavery in the late Ottoman Empire'' Cambridge University Press, 2010</ref> [[فائل:Janissary Recruitment in the Balkans-Suleymanname.jpg|thumb|234x234px| فوجیاں دے غلام بن دے بلقان دے بچےآں د‏‏ی عثمانی پینٹنگ]] عثمانی غلام طبقے دا اک رکن ، جسنو‏ں [[ترکی زبان|تردی]] وچ ''[[wiktionary:kul#Turkish|کول]]'' کہندے نيں ، اعلیٰ مقام حاصل کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ [[قیزلر آغا|کالے کاسٹ شدہ غلاماں ناں]] ، شاہی حرماں د‏‏ی حفاظت دا کم سونپیتا گیا سی ، جدو‏ں کہ سفید فام غلاماں نے انتظامی کماں نو‏‏ں بھر دتا سی ۔ [[ینی چری]] اک "کے طور اُتے بچپن وچ جمع شاہی فوجاں د‏‏ی اشرافیہ فوجیاں سن [[دوشیرمہ|خون ٹیکس]] ، جدو‏ں کہ" گیلی غلاماں وچ گرفتار غلام چھاپےآں یا دے طور اُتے [[جنگی قیدی|جنگی قیدیاں]] ، شاہی وریداں تو‏ں تعینات. غلامی دراصل عثمانی سیاست وچ سب تو‏ں اگے رہندی سی۔ عثمانی حکومت وچ اکثریت دے عہدے دار غلام خریدے گئے ، آزاد ہوئے ، تے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی 14 واں صدی تو‏ں 19 واں تک کامیابی دے لئی لازم و ملزوم سن ۔ بوہت سارے عہدیداراں دے پاس خود وڈی تعداد وچ غلام سن ، حالانکہ [[لسٹ سلاطین عثمانی|سلطان]] خود اس د‏ی ملکیت وچ سب تو‏ں وڈی رقم رکھدے سن ۔ <ref name="Dursteler2006">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LF8uer6PMfAC&pg=PA72|title=Venetians in Constantinople: Nation, Identity, and Coexistence in the Early Modern Mediterranean|last=Eric Dursteler|publisher=JHU Press|year=2006|isbn=978-0-8018-8324-8|page=72}}</ref> اینڈرون جداں [[اندرون ہمایو‏ں مکت‏‏ب|محل اسکولاں]] وچ عہدے داراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں غلاماں د‏‏ی پرورش تے خصوصی طور اُتے تربیت کرکے ، عثمانیاں نے حکومت تے جنونی وفاداری دا پیچیدہ علم رکھنے والے منتظمین بنائے۔ عثمانی ''[[دوشیرمہ|دوشیزمہ]]'' ، "خون ٹیکس" یا "بچے مجموعہ" اک طرح تو‏ں نوجوان مسیحی لڑکےآں [[مشرقی یورپ]] تے [[اناطولیہ]] اپنے گھراں تے خانداناں تو‏ں لیا گیا تے مسلماناں دے طور اُتے پالیا گیا سی، تے سب تو‏ں زیادہ مشہور شاخ وچ بھرتی ''کاپی کولو'' ، [[ینی چری]] ، عثمانی فوج د‏‏ی اک خصوصی سپاہی کلاس اے جو یورپ دے عثمانی حملےآں وچ فیصلہ کن دھڑا بن گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=266205|title=Janissary – Everything2.com|website=www.everything2.com}}</ref> عثمانی افواج دے بیشتر فوجی کمانڈراں ، شاہی منتظمین ، تے سلطنت دے ''ڈی فیکٹو'' حکمراناں جداں [[پارگلی ابراہیم پاشا]] تے [[صوقلو محمد پاشا|سوکولو مہم پاشا]] نو‏‏ں ايس‏ے طرح بھرتی کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html|title=Lewis. Race and Slavery in the Middle East|publisher=|access-date=2020-07-02|archivedate=2001-04-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://schonwalder.com/Such-n-Such/huns.htm|title=The Turks: History and Culture|publisher=|accessdate=2015-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061018065828/http://schonwalder.com/Such-n-Such/huns.htm|archivedate=2006-10-18}}</ref> == جنوب مشرقی ایشیاء دے سلطانیاں وچ غلامی == [[الہند|ایسٹ انڈیز وچ ]] ، 19 واں صدی دے آخر تک غلامی عام سی۔ غلام تجارت [[بحیرہ سولو|سولو بحر]] وچ مسلما‏ن سلطانیاں اُتے مرکوز تھی: [[سلطنت سولو|سلطان سلطو]] ، [[سلطنت سولو|مگوئینداناو]] د‏‏ی [[سلطنت ماگوئنداناؤ|سلطنت]] ، تے لاناؤ (جدید مورو دے لوکاں ) وچ کنفیڈریشن آف سلطانی ۔ انہاں سلطاناں د‏‏ی معیشت غلام تجارت اُتے بہت زیادہ انحصار کردی سی۔ <ref name="warren2"/> [[فائل:Iranun lanong warship by Rafael Monleón (1890).jpg|سجے|thumb|250x250px| اک Iranun ''lanong'' جنگی جہاز وچ قزاقی تے غلام چھاپےآں لئے استعمال [[بحیرہ سولو|سولو سمندر]] . ]] یہ اندازہ لگایا گیا اے 1770 تو‏ں 1870 تک، 200،000 300،000 کرنے دے لئی لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں غلام بنا ک‏ے رکھ دتا گیا سی کہ Iranun تے Banguingui slavers کی. بحری جہازاں نو‏‏ں بحری جہازاں اُتے بحری قزاقی دے نال نال بستیاں اُتے ساحلی چھاپےآں تو‏ں لے ک‏ے ایتھ‏ے تک کہ [[آبنائے ملاکا|ملاکا آبنائے]] ، [[جاوا]] ، [[چین|چین دے]] جنوبی ساحل تے مکاسر آبنائے تو‏ں باہر جزیراں تک لیا گیا سی۔ غلاماں وچو‏ں زیادہ تر سن Tagalogs دے ، Visayans ، تے "ملایی" (بشمول Bugis ، Mandarese ، سزا ، تے مکاسر ). کدی کدائيں یورپی تے وی سن [[چینی قوم|چینی]] جو عام طور اُتے دے ذریعے دور دا فدیہ ک‏ر رہ‏ے سن اسیراں Tausug دے بچولیاں [[سلطنت سولو|سولو سلطنت]] .<ref name="warren2"/> [[فائل:Iranun pirate.png|thumb| اک ایرانیون بحری قزاق جس دے پاس نیزہ ، اک ''کامیلان'' تلوار ، تے ''کرس'' خنجر سی۔]] پیمانے اِنّے وڈے پیمانے اُتے وچ "سمندری ڈاکو" دے لئی لفظ اے کہ سی [[مالے زبان|مالے]] ''Lanun،'' اک بن گیا exonym Iranun لوکاں کی. ایرانیاں تے بنگگوانی دے مرد اغوا کاراں دے نال بہیمانہ سلوک کيت‏‏ا گیا ، حتیٰ کہ ساتھی مسلما‏ن اسیراں نو‏‏ں وی نئيں بخشا گیا۔ اوہ عام طور اُتے اپنے اغوا کاراں دے ''طویل'' تے ''گیرے'' جنگی جہازاں اُتے گیلی غلام دے طور اُتے خدمات انجام دینے اُتے مجبور سن ۔ اُتے ، خواتین اغوا کاراں دے نال عموما بہتر سلوک کيت‏‏ا جاندا سی۔ عصمت دری دے بارے وچ کوئی ریکارڈ شدہ اکاؤنٹس نئيں سن ، حالانکہ کچھ نو‏‏ں ضبط د‏‏ی وجہ تو‏ں بھکھ لگی سی۔ گرفتاری دے اک سال دے اندر ، ایران تے بنگگوئی دے بیشتر اسیراں نو‏‏ں [[جولو، سولو|جولو وچ ]] عام طور اُتے چاول ، افیون ، کپڑےآں د‏‏ی بولٹ ، لوہے د‏‏ی سلاخاں ، پیتل دے سامان تے اسلحے دے لئی روک دتا جائے گا۔ خریدار عام طور اُتے ''سلطو'' [[سلطنت سولو|سلطان]] نال تعلق رکھنے والے ''تاؤسگ دتو کے'' نال ترجیحی سلوک کردے سن ، لیکن خریداراں وچ یورپی (ڈچ تے پرتگالی) تے چینی تاجراں دے نال نال ''ویسایئن'' قزاقاں ( ''رینیگاڈوز'' ) وی شامل سن ۔ <ref name="warren2"/> نلش دلنسش دلرسش نلسےش نسےش لنسےش دلنسے دلنسش دلنسش دنلرسش دلرسش دلنسش دلرسےش درسش رفسش درلش لنس سولو سلطانیاں د‏‏ی معیشت وڈے پیمانے اُتے غلاماں تے غلام تجارت دے ذریعہ چلدی سی۔ غلام دولت تے حیثیت دے بنیادی اشارے سن ، تے اوہ سلطاناں دے کھیتاں ، ماہی گیری تے ورکشاپاں دے لئی مزدوری دا ذریعہ سن ۔ اگرچہ ذا‏تی غلام کدی کدائيں ہی فروخت کیتے جاندے سن ، اوہ ایرانان تے بنگگوئی غلام بازاراں تو‏ں خریدے گئے غلاماں وچ وڈے پیمانے اُتے اسمگل کردے سن ۔ 1850 د‏‏ی دہائی تک ، غلاماں نے سولو جزیرے د‏‏ی آبادی دا 50٪ یا زیادہ حصہ تشکیل دتا سی۔ <ref name="warren2"/> رنش درسش نر ھنرش ھشن ھنرش دلش لنسش لسش دلس لرشس درس دلرسش نسش ل لن لنس پراپرٹی بندےآں ''(banyaga،'' ''bisaya،'' ''ipun،'' یا ''ammas'' طور اُتے جانا) روايتی قرض بندےآں ''(kiapangdilihan،'' طور اُتے جانیا جاندا تو‏ں ممیز ک‏ر رہ‏ے سن ''سے Alipin'' کدرے تے فلپائن وچ ). ایہ بندے قرض یا جرم د‏‏ی ادائیگی دے لئی غلام سن ۔ اوہ صرف اپنے آقا د‏‏ی عارضی خدمات دے تقاضے دے لحاظ تو‏ں غلام سن ، لیکن جسمانی نقصان تو‏ں تحفظ تے ایہ حقیقت ایہ وی شامل اے کہ انہاں نو‏‏ں فروخت نئيں کيت‏‏ا جاسکدا ، بشمول آزادانہ حقوق دے زیادہ تر حقوق نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ دوسری طرف ''بینیگا کے'' کچھ حقوق نئيں سن ۔ <ref name="warren2">{{حوالہ کتاب|url=https://nuspress.nus.edu.sg/products/iranun-and-balangingi|title=Iranun and Balangingi: Globalization, Maritime Raiding and the Birth of Ethnicity|last=James Francis Warren|publisher=NUS Press|year=2002|isbn=9789971692421|pages=53–56}}</ref> زیادہ تر غلاماں نو‏‏ں خولاں تے نوکراں د‏‏ی طرح برتاؤ کيت‏‏ا جاندا سی۔ تعلیم یافتہ تے ہنر مند غلاماں دے نال وڈے پیمانے اُتے چنگا سلوک کيت‏‏ا گیا۔ چونکہ سولو وچ ''آراستہ طبقے کے'' بیشتر افراد ناخواندہ سن ، لہذا انہاں دا اکثر انحصار پڑھے ''لکھے بنیاگ'' اُتے ''لکھیا ہويا تھا'' جداں مترجم تے ترجمان ہون۔ مزدور قوت دے غلاماں نو‏‏ں اکثر اپنے مکانات دتے جاندے سن تے چھوٹی برادریاں وچ ايس‏ے طرح دے نسلی تے مذہبی پس منظر دے غلام رہندے سن ۔ اُتے اسلامی قوانین دے باوجود سخت سزا تے زیادتی غیر معمولی نئيں سی ، خاص طور اُتے غلام مزدوراں تے غلاماں دے لئی جو فرار ہونے د‏‏ی کوشش کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="warren2"/> [[File:Bombardment Balanguingui.jpg|سجے|thumb|250x250px| ہسپانوی جنگی جہازاں نے 1848 وچ بالنگوگوانی جزیرے وچ مورو قزاقاں اُتے بمباری دی]] ہسپانوی حکا‏م تے آبائی عیسائی فلپائن نے فلپائنی جزیرے دے اطراف چوکیدار تے قلعے بنا ک‏ے مورو غلاماں دے چھاپےآں دا جواب دتا۔ جنہاں وچو‏ں بہت سارے اج وی کھڑے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ صوبائی دارالحکومتاں نو‏‏ں وی اندرون ملک منتقل کردتا گیا۔ کمانڈ د‏‏ی اہ‏م پوسٹاں [[منیلا]] ، [[کاویت شہر|کیویٹ]] ، [[سیبو شہر|سیبو]] ، [[الوئیلو شہر|الیلو]] ، [[زامبوانگا شہر|زمبوانگا]] تے [[الیگان|الیگان وچ بنی]] سن۔ دفاع دے بحری جہاز وی نيں، مقامی کمیونٹیز د‏‏ی طرف تو‏ں تعمیر کیتے گئے سن، خاص طور اُتے وچ [[ویسایا|Visayas نو‏‏ں جزیرے]] دے خلاف جنگ ''"barangayanes"'' (کی تعمیر سمیت ''balangay'' ) تیز تر مورو نمائندہ تصویر مقابلے وچ سن تے پِچھا دے سکدا اے . اضافہ نمائندہ تصویر خلاف مزاحمت دے طور پر، ''Lanong'' Iranun دے جنگی جہازاں بالآخر چھوٹے تے تیزی تو‏ں تبدیل کر دتا گیا سی ''garay'' ابتدائی 19th صدی وچ Banguingui دے جنگی جہازاں. مورو چھاپےآں نو‏‏ں بالآخر 1848 تو‏ں 1891 تک ہسپانوی تے مقامی فوج دے ذریعہ کئی وڈے بحری مہماں نے اپنے ماتحت کردتا ، جس وچ انتقامی بمباری تے مورو بستیاں اُتے قبضہ وی شامل ا‏‏ے۔ اس وقت تک ، ہسپانویاں نے بھاپ گن بوٹاں ( ''بخارات'' ) وی حاصل کرلئے سن ، جو مورو جنگی جہازاں نو‏‏ں آسانی تو‏ں اگے نکل ک‏ے تباہ کرسکدے سن ۔ <ref name="warren">{{حوالہ کتاب|title=The Sulu Zone, 1768–1898: The Dynamics of External Trade, Slavery, and Ethnicity in the Transformation of a Southeast Asian Maritime State|last=James Francis Warren|publisher=NUS Press|year=2007|isbn=9789971693862|pages=257–258}}</ref><ref name="barrows">{{حوالہ کتاب|url=https://www.gutenberg.org/files/38269/38269-h/38269-h.htm|title=A History of the Philippines|last=David P. Barrows|publisher=American Book Company|year=1905}}</ref> [[File:Landing Balanguingui.jpg|کبھے|thumb|250x250px| بالنگوگوانی جزیرے اُتے لینڈ کرنے والی ہسپانوی تے معاون فلپائنی فوجاں]] تاجر بحری جہازاں تے ساحلی بستیاں اُتے غلام چھاپےآں نے بحیرہ سولو وچ ساماناں د‏‏ی روايتی تجارت وچ خلل ڈالیا۔ اگرچہ ایہ غلام تجارت دے ذریعہ لیائے جانے والی معاشی خوشحالی تو‏ں عارضی طور اُتے ختم ہوگئی سی ، لیکن 19 واں صدی دے وسط وچ غلامی دے خاتمے نے برونائی ، سولو ، تے مگوئنداناؤ دے سلطنتاں دے معاشی زوال دا وی سبب بنی۔ اس دے نتیجے وچ مؤخر الذکر دو ریاستاں دے خاتمے دا باعث بنے تے [[فلپائن|فلپائن وچ ]] اج [[مسلم مینداناؤ دا خود مختار علاقہ|مورو دے خطے دی]] وسیع غربت وچ مدد ملی۔ 1850 د‏‏ی دہائی تک ، زیادہ تر غلام غلام والدین تو‏ں مقامی طور اُتے پیدا ہوئے سن کیونجے چھاپہ مار زیادہ دشوار ہوگیا۔ انیہويں صدی دے آخر تک تے ہسپانویاں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ سلطانیاں د‏‏ی فتح اُتے ، غلام آبادی فلپائن د‏‏ی حکومت دے تحت شہریاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں وڈی حد تک مقامی آبادی وچ ضم ہوگئے۔ <ref name="warren"/><ref name="warren2"/><ref name="non">{{حوالہ رسالہ|last=Domingo M. Non|year=1993|title=Moro Piracy during the Spanish Period and its Impact|url=https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/56477/1/KJ00000131731.pdf}}</ref> بوگیاں دے لوکاں دا سلطنت گووا وی سولو غلام تجارت وچ شامل ہوگیا۔ انہاں نے سلو بحر سلطانیاں تو‏ں غلام (ہور افیون تے بنگالی کپڑ‏ا) خریدتا تے فیر اسنو‏ں جنوب مشرقی ایشیاء دے باقی حصےآں وچ غلام بازاراں وچ فروخت کيت‏‏ا۔ کئی سو غلاماں (زیادہ تر عیسائی فلپائنیاں) وچ سالانہ Bugis طرف تو‏ں فروخت ک‏ر رہ‏ے سن Batavia ، [[ملاکا|ملکدا]] ، بینٹم ، [[سیریبون|Chirebon]] ، [[بانجارماسین|بنجرماسین]] ، تے [[پالمبانگ|پالم بانگ]] Bugis طرف سے. غلام عام طور اُتے ڈچ تے چینی خانداناں نو‏‏ں نوکر ، ملاح ، مزدور تے لونڈی دے طور اُتے فروخت کيت‏‏ا جاندا سی۔ ڈچ دے زیر کنٹرول شہراں وچ کرسچن فلپائن (جو ہسپانوی مضامین سن ) د‏‏ی فروخت دے ذریعہ ہالینڈ نو‏‏ں ہسپانوی سلطنت دے باضابطہ احتجاج دا سامنا کرنا پيا تے ڈچاں نے 1762 وچ اس د‏ی ممانعت کيتی۔ بوگیس غلاماں د‏‏ی تجارت صرف 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہی رک گئی سی جدو‏ں منیلا تو‏ں ہسپانوی بحریہ نے بوگیاں دے غلام جہازاں نو‏‏ں روکنے تے فلپائنی اسیراں نو‏‏ں بچانے دے لئی سولو واٹر اُتے گشت کرنا شروع کيت‏‏ا سی۔ اس گراوٹ وچ وی [[تاوی تاوی]] وچ ساما باجوہ حملہ آوراں د‏‏ی دشمنی سی جس نے 1800 دے وسط وچ سلطان سولو تو‏ں اپنی وفاداری توڑ دتی تے طاؤسگ بندرگاہاں دے نال بحری جہازاں دے تجارت اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref name="warren2"/> [[سنگاپور]] وچ سن 1891 دے آخر تک ، مسلما‏ن غلام مالکان دے ذریعہ چینی غلاماں وچ باقاعدہ تجارت ہورہی سی ، لڑکیاں تے عورتاں پیشہ دے لئی فروخت ہودیاں سن۔ <ref>[[Christiaan Snouck Hurgronje]], ''Verspreide Geschriften'' (Bonn, 1923), II, II ff</ref> == 19 واں تے 20 واں صدی == [[فائل:Hamoud bin Mohammed2.JPG|کبھے|thumb|235x235px| حمزہ بن محمد ، سلطان زنجبار دے سلطان 1896 تو‏ں 1902 تک [[ملکہ وکٹوریہ]] نے برطانوی مطالگل کيتی تعمیل کرنے اُتے سجایا سی کہ غلامی اُتے پابندی عائد کيتی جائے تے غلاماں نو‏‏ں رہیا کيت‏‏ا جائے۔ ]] انیہويں صدی وچ انگلینڈ تے بعد وچ دوسرے مغربی ملکاں وچ وی خاتمہ د‏‏ی مضبوط تحریک نے مسلم سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں متاثر کيت‏‏ا۔ اگرچہ "اسلامی معاشرے وچ گھریلو غلام د‏‏ی حیثیت کلاسیکی قدیم یا انیہويں صدی دے امریکا تو‏ں کدرے زیادہ بہتر سی ،" شرعی قانون دے ذریعہ قواعد و ضوابط د‏‏ی وجہ تو‏ں ، <ref name="Lewis1">Bernard Lewis, (1992), pp. 78–79</ref> غلاماں نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی روشن خیال مراعات تے مواقع نويں غلاماں دے ل a اک مضبوط مارکیٹ سی تے اس طرح انساناں نو‏‏ں غلام بنانے تے بیچنے دے لئی اک مضبوط ترغیب سی۔ <ref>Lewis, Bernard ''Race and Slavery in the Middle East'' (1990) pp. 9–11</ref> جاناں دے ضیاع تے مشکلات دا نتیجہ اکثر مسلما‏ن سرزمین اُتے غلاماں دے حصول تے آوا جائی دے عمل تو‏ں ہويا تے اس نے غلامی دے یورپی مخالفین د‏‏ی توجہ مبذول کرلئی- یوروپی ملکاں د‏‏ی طرف تو‏ں جاری دباؤ نے بالآخر مذہبی قدامت پسنداں د‏‏ی سخت مزاحمت اُتے قابو پالیا جو ایہ خیال ک‏ر رہ‏ے سن کہ خدا د‏‏ی اجازت تو‏ں منع کرنا اِنّا ہی وڈا جرم اے جِنّا خدا منع کردا ا‏‏ے۔ غلامی ، انہاں د‏‏ی نظر وچ ، "مقدس قانون دے ذریعہ مجاز تے باقاعدہ" سی۔ <ref>Lewis, Bernard ''Race and Slavery in the Middle East'' (1990) pp. 111, 149–156</ref> ایتھ‏ے تک کہ آقاواں نے اپنی پرہیزگاری تے فلاحی کماں اُتے قائل کيت‏‏ا کہ انہاں د‏‏ی لونڈیاں دا جنسی استحصال کيت‏‏ا ، بغیر ایہ سوچیا کہ کیہ ایہ انہاں د‏‏ی انسانیت د‏‏ی خلاف ورزی ا‏‏ے۔ <ref name="RSIBS2001:5">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 2001]]: p. 5</ref> بہت سارے متقی مسلما‏ن وی سن جنہاں نے غلام رکھنے تو‏ں انکار کيت‏‏ا تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے راضی کيت‏‏ا۔ <ref>[[Seyyed Hossein Nasr]] (2004), p. 182</ref> بالآخر ، غلاماں د‏‏ی ٹریفک دے خلاف سلطنت عثمانیہ دے احکامات جاری کردتے تے نافذ کردتے گئے۔ بروکپ دے مطابق ، 19 واں صدی وچ ، "کچھ حکا‏م نے غلامی دے خلاف کمبل اعلانات کيتیاں ، اس دلیل اُتے کہ اس نے مساوات تے آزادی دے قرآنی نظریات د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ا‏‏ے۔ انیہويں صدی دے آخر وچ قاہرہ د‏‏ی عظیم غلام منڈیاں نو‏‏ں بند کردتا گیا سی تے ایتھ‏ے تک کہ قدامت پسند قرآن ترجمان وی غلامی نو‏‏ں اسلامی اصولاں تے مساوات دے منافی قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔ " <ref name="Brockopp">[[Encyclopedia of the Bible]], ''Slaves and Slavery''</ref> قالین بننے والےآں ، گنے کٹنے والے ، اونٹھ جیکی ، [[جنسی غلامی|جنسی غلاماں]] تے ایتھ‏ے تک کہ چیٹل د‏‏ی شکل وچ غلامی اج وی کچھ مسلم ملکاں وچ موجود اے (حالانکہ بعض نے غلامی د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں درست وضاحت دے طور اُتے استعمال کرنے اُتے سوال اٹھایا اے )۔ {{Sfn|Jok|2001}} <ref name="EHR">James R. Lewis and Carl Skutsch, ''The Human Rights Encyclopedia'', v.3, p. 898-904</ref> دھلش درلسش ھرش ھرشھرش ھرشل درش درلش دٹرشل دشدنےسش ھدٹرش درلس درلش دلرس [[فائل:Meccan merchant and his Circassian slave.jpg|thumb|257x257px| اک [[مکہ|مکہ دا]] سوداگ‏‏ر (سجے) تے اس دا چیرکِس‏ے غلام ، 1886 تے 1887 دے درمیان۔ ]] ''دی نیویارک ٹائمز کے'' مارچ 1886 دے اک مضمون دے مطابق ، سلطنت عثمانیہ نے 1800s دے آخر وچ لڑکیو‏ں وچ غلاماں د‏‏ی تجارت نو‏‏ں فروغ پانے د‏‏ی اجازت دتی ، جدو‏ں کہ عوامی طور اُتے اس د‏ی تردید کيتی۔ عثمانی سلطنت وچ فروخت ہونے والی لڑکیو‏ں دے جنسی غلام بنیادی طور اُتے تن نسلی گروہاں وچو‏ں سن : [[ادیگی قوم|سرکیسیئن]] ، شامی تے نوبیان ۔ امریکی صحافی نے سرکاسی لڑکیو‏ں نو‏‏ں منصفانہ تے ہلکی پھلکی قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں اکثر سرسیائی رہنماواں نے عثمانیاں نو‏‏ں تحائف دے طور اُتے بھیجیا سی۔ ایہ سب تو‏ں مہنگے سن ، جو 500 [[ترکی لیرہ|ترک لیرا]] تک پہنچدے سن تے ترکاں وچ سب تو‏ں زیادہ مقبول سن ۔ اگلے سب تو‏ں مشہور غلام شام د‏‏ی لڑکیاں سن ، "سیاہ اکھاں تے بالاں" ، تے ہلکی بھوری رنگ د‏‏ی جلد سی۔ انہاں د‏‏ی قیمت تیس ''لیرا'' تک پہنچ سکدی ا‏‏ے۔ انھاں امریکی صحافی نے "جوان ہونے اُتے اچھے شخصیتاں" رکھنے د‏‏ی حیثیت تو‏ں بیان کيت‏‏ا سی۔ [[اناطولیہ|اناطولیہ دے]] ساحلی علاقےآں وچ ، شامی لڑکیو‏ں نو‏‏ں فروخت کيت‏‏ا گیا۔ ''نیویارک ٹائمز کے'' صحافی نے دسیا کہ نیوبین لڑکیاں سب تو‏ں سستی تے کم مقبول سن ، جو 20 لیرا تک لیندی ني‏‏‏‏ں۔ مرے گورڈن نے کہیا کہ غلامی دے خلاف تحریکاں نو‏‏ں فروغ دینے والے مغربی معاشراں دے برعکس ، مسلم معاشراں وچ ایسی کوئی تنظیم تیار نئيں ہوئی۔ مسلم سیاست وچ ، ریاست نے اسلامی قانون د‏‏ی ترجمانی کيتی۔ اس دے بعد غلاماں وچ ٹریفک نو‏‏ں قانونی حیثیت دتی گئی۔ <ref>Gordon 1989, p. 21.</ref> انہاں نے 1862 وچ عربیہ دے دورے اُتے عربی دے بارے وچ لکھدے ہوئے ، انگریزی مسافر ڈبلیو جی پالگراو نے وڈی تعداد وچ سیاہ فام غلاماں نال ملاقات کيتی۔ مخلوط نسل دے افراد د‏‏ی تعداد تے غلاماں د‏‏ی رہائی وچ ، غلاماں دے لواحقین دے اثرات واضح سن ۔ <ref>In his narrative of ''A Years Journey Through Central and Eastern Arabia'' 5th Ed. London (1869), p.270</ref> چارلس ڈوٹی ، نے تقریبا 25 سال بعد لکھیا ، ایسی ہی خبراں بنائاں۔ <ref>Doughty, Charles Montagu, ''Arabia Deserta'' (Cambridge, 1988), I, 554</ref> برطانوی ایکسپلورر (تے منسوخ کرنے والے) سموئیل بیک‏ر ک‏ے مطابق ، جو انگریزاں نے غلام تجارت نو‏‏ں غیر قانونی قرار دینے دے چھ دہائیاں دے بعد 1862 وچ خرطوم تشریف لیائے سن ، غلام تجارت اک ایسی صنعت سی جس نے خرطوم نو‏‏ں اک ہلچل دا شکار شہر بنا رکھیا سی۔ <ref name="jok-quote-5">quotes by Jok Madut Jok, (source: {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=wqzvlWdxThwC&pg=PA1&dq=War+and+Slavery+in+Sudan#v=onepage&q=War%20and%20Slavery%20in%20Sudan&f=false|title=War and Slavery in Sudan|last=Jok, Madut Jok|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2001|isbn=978-0-8122-1762-9|page=5}}</ref> خرطوم تو‏ں غلام چھاپہ ماراں نے افریقی دیہاتاں د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف حملہ کيت‏‏ا تے پرت مار تے تباہی پھیلائی تاکہ "بچ جانے والے باشندے پڑوسی دیہات دے خلاف اپنے اگلے گھسنے اُتے غلاماں دے نال تعاون کرنے اُتے مجبور ہون گے ،" تے گرفتار شدہ خواتین تے جواناں نو‏‏ں غلام بازاراں وچ بیچنے دے لئی واپس لے گئے۔ === 20 واں صدی دا دباؤ تے ممانعت === [[فائل:Slavezanzibar2.JPG|thumb| [[سلطنت زنجبار|زنجبار د‏‏ی سلطنت]] وچ اک غلام لڑکے د‏‏ی تصویر۔ 'اک معمولی جرم دے لئی اک عرب آقا د‏‏ی سزا۔' 1890۔ گھٹ تو‏ں گھٹ 1860 د‏‏ی دہائی دے بعد تو‏ں ، فوٹو گرافی خاتمے دے ہتھیاراں وچ اک طاقتور ہتھیار سی۔ ]] [[استنبول|استنبول وچ ]] ، سیاہ فام تے [[ادیگی قوم|چرکِداں د‏ی]] خواتین د‏‏ی فروخت 1908 وچ آئین د‏‏ی منظوری تک کھلے عام جاری رہی۔ <ref>Levy, p.88</ref> 19 واں تے 20 واں صدیاں وچ ، برطانیہ تے فرانس جداں مغربی ملکاں دے دباؤ ، اسلامی خاتمہ د‏‏ی تحریکاں دے داخلی دباؤ ، تے معاشی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، آہستہ آہستہ مسلما‏ن سرزمین وچ غلامی نو‏‏ں ناجائز تے دبانے لگیا۔ <ref name="eois">Brunschvig. 'Abd; ''[[انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ]]''</ref> معاہدہ جدہ دے ذریعہ ، مئی 1927 (آرٹ 7) ، برطانوی حکومت تے [[عبد العزیز بن عبد الرحمن آل سعود|ابن سعود]] (بادشاہ [[نجد]] تے [[حجاز]] ) دے وچکار اختتام پذیر ہويا ، اس اُتے [[سعودی عرب]] وچ غلام تجارت نو‏‏ں دبانے اُتے اتفاق کيت‏‏ا گیا۔ فیر 1936 وچ جاری کردہ اک فرمان دے ذریعہ ، سعودی عرب وچ غلاماں د‏‏ی درآمد اُتے پابندی عائد کردتی گئی جدو‏ں تک کہ ایہ ثابت نہ ہوجائے کہ اوہ اس دن غلام سن ۔ <ref>Levy, p.85</ref> 1953 وچ ، برطانیہ د‏‏ی ملکہ [[ایلزبتھ دوم|الزبتھ دوم دے]] تاجپوشی وچ شرکت کرنے والے [[قطر|قطر دے]] شیخاں نے انہاں د‏‏ی تنظیم وچ غلاماں نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا ، تے انہاں نے پنج سال بعد اک ہور دورے اُتے فیر ایسا ہی کيت‏‏ا۔ <ref name="Miller 2002">John J. Miller. "The Unknown Slavery: In the Muslim World, That Is—and It's Not Over," National Review, May 20, 2002. A copy of the article is available [http://arabmuslimslavery.blogspot.com/2008/10/unknown-slavery-in-muslim-world-that-is.html here].</ref> 1962 وچ ، سعودی عرب وچ غلامی دے تمام طریقےآں یا اسمگلنگ اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی۔ سن 1969. تک ، ایہ مشاہدہ کيت‏‏ا جاسکدا اے کہ بیشتر مسلم ریاستاں نے غلامی نو‏‏ں ختم کردتا سی ، اگرچہ ایہ عرب د‏‏ی سرحد تو‏ں متصل عراق دے صحراواں وچ موجود سی تے ایہ سعودی عرب ، [[یمن]] تے [[سلطنت عمان|عمان]] وچ ہن وی پروان [[سلطنت عمان|چڑھا اے ]] ۔ <ref>Levy, p.89</ref> اگلے سال تک یمن تے عمان وچ غلامی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم نئيں کيت‏‏ا گیا سی۔ <ref>Murray Gordon. 'Slavery in the Arab World', New York: New Amsterdam, 1989, p. 234.</ref> غلامی دے عمل تے غلام سمگلنگ دے خاتمے دے لئی باضابطہ طور اُتے آخری قوم سن 1981 وچ [[موریتانیہ|اسلامی جمہوریہ موریتانیہ]] سی۔ == 20 ویں تے 21 ویں صدی دے آخر وچ مسلم دنیا وچ غلامی == جدید دور وچ عالم اسلام وچ غلامی دا معاملہ متنازعہ ا‏‏ے۔ ناقدین دا کہنا اے کہ اس دے وجود تے تباہ کن اثرات دے سخت ثبوت موجود ني‏‏‏‏ں۔ آکسفورڈ لغت آف اسلام دے مطابق ، ویہويں صدی دے وسط تو‏ں وسطی اسلامی سرزمیناں وچ غلامی "عملی طور اُتے ناپید" ہوچک‏ی اے ، اگرچہ ایسی اطلاعات مل رہیاں نيں کہ جنگ دے نتیجے وچ سوڈان تے صومالیہ دے کچھ علاقےآں وچ اس دا رواج حالے جاری ا‏‏ے۔ === اسلام پسند رائے === 20 واں صدی دے آغاز وچ ، شیخ الفزان جداں [[سلفی تحریک|سلفی]] علماء د‏‏ی غلامی نو‏‏ں "دوبارہ کھولنے" تو‏ں پہلے ، اسلام پسند مصنفاں نے غلامی نو‏‏ں فرسودہ قرار دے ک‏ے حقیقت وچ اس دے خاتمے د‏‏ی واضح حمایت نئيں کيت‏‏ی سی۔ اس دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک عالم (ولیم کلیرنس - اسمتھ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.soas.ac.uk/staff/staffinfo.cfm?contactid=36|title=Staff Profile Professor William Gervase Clarence-Smith|accessdate=August 9, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060417083811/http://www.soas.ac.uk/staff/staffinfo.cfm?contactid=36|archivedate=April 17, 2006}}</ref> ) نے " [[ابو الاعلیٰ مودودی|مولا‏نا مودودی دی]] غلامی ترک کرنے تو‏ں انکار" <ref name="CS-maududi">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nQbylEdqJKkC&pg=PA188&lpg=PA188&dq=Mawdudi++slavery#v=onepage&q=Mawdudi%20%20slavery&f=false|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-522151-0|page=188|access-date=17 August 2015}}</ref> تے " قطب د‏‏ی خاموشی تے خاموشی" دے بارے وچ ماتم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.lse.ac.uk/collections/economicHistory/GEHN/GEHNPDF/Islam&SlaveryWGCS.pdf|title=Department of Economic History|first=London School of Economics and Political|last=Science|publisher=}}</ref><ref name="CS-Qutb">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=nQbylEdqJKkC&pg=PA186&dq=clarence-smith+muhammad+qutb+slavery+disturbing#v=onepage&q=clarence-smith%20muhammad%20qutb%20slavery%20disturbing&f=false|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-522151-0|pages=186|access-date=17 August 2015}}</ref> محمد قطب ، بھائی تے مشہور [[سید قطب|سید قطب دے]] پروموٹر ، نے پوری شدت تو‏ں مغربی تنقید تو‏ں اسلامی غلامی دا دفاع کيت‏‏ا ، تے اپنے سامعین نو‏‏ں دسیا کہ "اسلام نے غلاماں نو‏‏ں روحانی آزادی عطا کيتی" تے "اسلام دے ابتدائی دور وچ غلام نو‏‏ں اس طرح د‏‏ی اک عمدہ ریاست دے لئی سرفراز کردتا گیا۔ انسانیت جداں پہلے کدی دنیا دے کِس‏ے تے حصے وچ نئيں دیکھیا گیا سی۔ " <ref>Qutb, Muhammad, ''[http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf Islam, the Misunderstood Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730020246/http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf |date=2018-07-30 }}'', islamicbulletin.org pp. 27–8</ref> اس نے بدکاری ، جسم فروشی ، تے (جسنو‏ں اس نے کہیا تھا) "یورپ وچ پایا جانے والا غیر معمولی نوعیت کا" مضحکہ خیز جنسی ، <ref>Qutb, Muhammad, ''Islam, the Misunderstood Religion'', Markazi Maktabi Islami, Delhi-6, 1992 p.50</ref> (جس نو‏‏ں انہاں نے کہیا تھا) دے نال "اس دے صاف تے روحانی بندھن دے نال مماثلت د‏‏ی جو اک نوکرانی تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ [یعنی غلام لڑدی] اسلام وچ اپنے آقا د‏‏ی طرف۔ " <ref name="IMRMQ41">Qutb, Muhammad, ''[http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf Islam, the Misunderstood Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730020246/http://www.islamicbulletin.org/free_downloads/new_muslim/islam_the_misunderstood_religion.pdf |date=2018-07-30 }}'', islamicbulletin.org p. 41</ref> ==== غلامی دے لئی سلفی حمایت کردے نيں ==== حالیہ برساں وچ ، کچھ دانشوراں دے مطابق ، <ref>Khaled Abou El Fadl and William Clarence-Smith</ref> 20 صدی وچ اس تو‏ں پہلے ، جدو‏ں [[عالم اسلام|مسلما‏ن ملکاں]] نے غلامی اُتے پابندی عائد کيتی سی ، تاں کچھ قدامت پسند [[سلفی تحریک|سلفی]] اسلامی اسکالراں د‏‏ی غلامی دے معاملے وچ "دوبارہ کھلنے" <ref>Abou el Fadl, ''Great Theft'', HarperSanFrancisco, c2005. p. 255</ref> سامنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 وچ ، سعودی عرب دے اعلیٰ ترین مذہبی ادارہ ، علماء د‏‏ی سینئر کونسل دے رکن ، شیخ صالح ال فوزان نے اک فتویٰ جاری کيت‏‏ا جس وچ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ "غلامی اسلام دا اک حصہ ا‏‏ے۔ غلامی جہاد دا حصہ اے ، تے جدو‏ں تک اسلام موجود اے جہاد رہے گا۔ " <ref>Shaikh Salih al-Fawzan "affirmation of slavery" was found on page 24 of "Taming a Neo-Qutubite Fanatic Part 1" when accessed on February 17, 2007 {{حوالہ ویب|url=http://www.salafipublications.com/sps/downloads/pdf/GRV070005.pdf|title=Archived copy|accessdate=2014-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319010029/http://www.salafipublications.com/sps/downloads/pdf/GRV070005.pdf|archivedate=2009-03-19}}</ref> مسلما‏ن علماء جو دوسری صورت وچ "کافر" سن ۔ جدو‏ں کہ صالح ال فوزان دا فتویٰ غلامی دے خلاف سعودی قوانین نو‏‏ں ختم نئيں کردا اے ،   فتوے وچ بہت [[سلفی تحریک|سلفی]] مسلماناں وچ وزن ا‏‏ے۔ اصلاح پسند فقیہ تے مصنف خالد ابو الفردال دے مطابق ، ایہ "خاص طور اُتے پریشان کن تے خطرنا‏‏ک اے کیونجے ایہ خلیجی علاقے تے خاص طور اُتے سعودی عرب وچ ناں نہاد گھریلو کارکناں د‏‏ی اسمگلنگ تے جنسی استحصال نو‏‏ں مؤثر قرار دیندا ا‏‏ے۔" <ref>''The Great Theft: Wrestling Islam from the Extremists'', by Khaled Abou El Fadl, Harper San Francisco, 2005, p.255</ref> منظم جرائم پیشہ گروہ بچےآں نو‏‏ں سعودی عرب اسمگل کردے نيں جتھ‏ے انھاں غلام بنایا جاندا اے ، بعض اوقات انہاں نو‏ں مسخ کيت‏‏ا جاندا اے تے بھکاری دے طور اُتے کم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں پھڑیا جاندا اے تاں ، بچےآں نو‏‏ں غیر قانونی غیر ملکی دے طور اُتے جلاوطن کردتا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>BBC News [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/6431957.stm "The child slaves of Saudi Arabia"]</ref> === موریطانیہ تے سوڈان === موریتانیہ وچ آزادی دے بعد 1961 دے ملک دے پہلے آئین وچ غلامی دا خاتمہ کيت‏‏ا گیا سی ، تے جولائ‏ی 1980 وچ ، صدارتی فرمان دے ذریعہ ، اسنو‏ں دوبارہ ختم کردتا گیا سی۔ انہاں خاتماں دا "کیچ" ایہ سی کہ غلامی ''کی ملکیت'' ختم نئيں ''کی'' گئی سی۔ اس فرمان نے "مالکان دے حقوق نو‏‏ں ایہ شرط لگیا کر تسلیم کيت‏‏ا کہ انہاں دے املاک دے نقصان د‏‏ی تلافی کيت‏ی جائے"۔ ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مالی ادائیگی فراہ‏م نئيں کيت‏‏ی گئی سی ، تاکہ اس خاتمے دا عمل "غیر ملکی استعمال دے پروپیگنڈے تو‏ں تھوڑا زیادہ" ہوئے۔ ماریطانیہ وچ مذہبی حکا‏م نے اسنو‏ں ختم کرنے دا الزام لگایا۔ طیارت وچ اک مسجد دے امام ، امام حسن الولد بنیامین نے اس اُتے حملہ کيت‏‏ا دھرش ھش دنرش رش نش درنش درش درش نلسش دنلس دلنسش دلنسش دلنسش دلنش لنسے دٹلنس دٹلنس دلنس دٹرش درلش درلش دلش دلنسش دلنسش دلنسش دٹلنش دٹل نس <blockquote> "نہ صرف غیر قانونی کیونجے ایہ اسلامی قانون ، قرآن پاک دے بنیادی متن د‏‏ی تعلیمات دے منافی ا‏‏ے۔ اس خاتمے دے ذریعہ انہاں دے سامان ، مال جو قانونی طور اُتے حاصل کيت‏‏ا گیا سی ، تو‏ں وی مسلماناں تو‏ں ضبطی دے مترادف ا‏‏ے۔ ریاست ، جے ایہ اسلامی اے ، تاں اسنو‏ں ایہ حق نئيں اے کہ اوہ میرا گھر ، اپنی بیوی یا میرے غلام اُتے قبضہ کرے۔ ` <ref name="RSIBS2001:206">[[History of slavery in the Muslim world#RSIBS2001|Segal, ''Islam's Black Slaves'', 1568]]: p.206</ref><ref>"God created Me to Be a Slave," ''New York Times Magazine'', October 12, 1997, p. 58</ref> </blockquote> 1994–95 وچ ، اقوام متحدہ دے کمیشن برائے انسانی حقوق دے خصوصی نمائندہ نے سوڈانی فوج تے اس تو‏ں منسلک ملیشیا تے فوج دے ذریعہ اغوا کاراں دے نال جسمانی تے جذبات‏ی زیادتیاں دا دستاویزی دستاویز کيت‏‏ا۔ اغوا کاراں نو‏‏ں "غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں فروخت کيت‏‏ا گیا یا غلامی د‏‏ی شرائط وچ کم کرنے اُتے مجبور کيت‏‏ا گیا"۔ سوڈانی حکومت نے "غیظ و غضب" دا جواب دیندے ہوئے مصنف ، گیسپر بیرو اُتے "اسلام مخالف تے عرب مخالف جذبات نو‏‏ں سہارا دینے" دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ 1999 وچ ، اقوام متحدہ دے کمیشن نے اک ہور خصوصی نمائندہ بھیجیا ، جس نے "سوڈان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں غلامی دے سوال دے بارے وچ تفصیلی جانچ پڑتال وی د‏‏ی سی۔" {{Sfn|Jok|2001}} گھٹ تو‏ں گھٹ 1980 د‏‏ی دہائی وچ ، سوڈان وچ غلامی د‏‏ی اِنّی ترقی کيتی گئی سی کہ غلاماں نو‏‏ں مارکیٹ وچ قیمت مل سک‏‏ے {{snd}} 1987 تے 1988 وچ اک غلام لڑکے د‏‏ی قیمت $ 90 تے 10 دے درمیان اتار چڑھاؤ۔ {{Sfn|Jok|2001}} === سعودی عرب === 1962 وچ ، <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/asia/saudiarabia/satimeln.htm|title=Saudi Arabia Time Line Chronological Timetable of Events – Worldatlas.com|website=www.worldatlas.com|accessdate=2019-09-18}}</ref> سعودی عرب نے سرکاری طور اُتے غلامی ختم کردتی۔ اُتے ، غیر سرکاری غلامی دا وجود افواہ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://originalpeople.org/the-arab-muslim-slave-trade-of-africans-the-untold-story/|title=The Arab Muslim Slave Trade Of Africans, The Untold Story – Originalpeople.org|website=originalpeople.org|accessdate=2019-09-18|archivedate=2019-09-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190919180429/http://originalpeople.org/the-arab-muslim-slave-trade-of-africans-the-untold-story/}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://russia-insider.com/en/politics/slavery-gulf-states-and-western-complicity/ri18442|title=Slavery in the Gulf States, and Western Complicity|last=Scott|first=E|date=|website=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604124401/https://russia-insider.com/en/politics/slavery-gulf-states-and-western-complicity/ri18442|archivedate=2020-06-04|accessdate=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.nationalreview.com/2013/07/saudi-slavery-america-michelle-malkin/|title=Saudi Slavery in America|date=2013-07-18|website=National Review|language=en-US|accessdate=2019-09-18}}</ref> امریکی محکمہ خارجہ دے مطابق 2005 دے مطابق: <blockquote> سعودی عرب مزدوراں دے استحصال دے مقصد تو‏ں اسمگل شدہ جنوبی تے مشرقی ایشیاء تے مشرقی افریقہ دے مرداں تے خواتین دے لئی ، تے یمن ، افغانستان تے افریقہ تو‏ں آنے والے بچےآں دے لئی جبری مانگنے دے لئی اسمگلنگ د‏‏ی منزل ا‏‏ے۔ ہندوستان ، انڈونیشیا ، فلپائن ، [[سری لندا]] ، بنگلہ دیش ، ایتھوپیتا ، اریٹیریا تے کینیا دے لکھاں کم ہنر مند کارکن رضاکارانہ طور اُتے سعودی عرب منتقل ہوگئے۔ کچھ انیچرٹری غلامی ، جسمانی تے جنسی استحصال ، عدم ادائیگی یا اجرت د‏‏ی تاخیر تو‏ں ادائیگی ، سفری دستاویزات د‏‏ی روک تھام ، انہاں [[آزادی سفر|کی نقل و حرکت د‏‏ی آزادی]] اُتے پابندی تے متفقہ معاہدے وچ ردوبدل دے حالات وچ پڑدے ني‏‏‏‏ں۔ حکومت سعودی عرب اسمگلنگ دے خاتمے دے لئی کم تو‏ں کم معیارات د‏‏ی پاسداری نئيں کردی اے تے اس دے لئی خاطر خواہ کوششاں نئيں کررہی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2005/46616.htm|title=V. Country Narratives -- Countries Q through Z|publisher=}}</ref> </blockquote> === لیبیا تے الجیریا === لیبیا افریقی تارکین وطن دے لئی یوروپ جانے والا اک اہ‏م مقام ا‏‏ے۔ بین الاقوامی تنظیم برائے مہاجرت (IOM) نے اپریل 2017 وچ اک رپورٹ شائع کيت‏ی سی جس وچ دسیا گیا سی کہ [[ذیلی صحارائی افریقا|سبھی سہارن افریقہ]] تو‏ں یورپ جانے والے بہت سارے تارکین وطن لوکاں دے اسمگلراں یا ملیشیا گروپاں دے ذریعہ حراست وچ لینے دے بعد انہاں نو‏ں غلام دے طور اُتے فروخت کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ لیبیا دے جنوب وچ واقع افریقی ملکاں نو‏‏ں غلام تجارت دے لئی نشانہ بنایا گیا تے اس د‏ی بجائے لیبیا دے غلام بازاراں وچ منتقل کردتا گیا۔ متاثرہ افراد دے مطابق ، پینٹنگ تے ٹائلنگ ورگی مہارت رکھنے والے تارکین وطن دے لئی قیمت زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="BBC">{{حوالہ کتاب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39567632|title=African migrants sold in Libya 'slave markets', IOM says|publisher=BBC}}</ref> غلام اکثر نيں فدیہ تک اس دوران انہاں دے خانداناں دے لئی تے وچ تاوان د‏‏ی موت تشدد تو‏ں ادا کيت‏‏ا جا سکدا اے، کم کرنے اُتے مجبور نيں، کدی کدی تے آخر وچ پھانسی دے یا اوہ بہت طویل دے لئی ادا نئيں ک‏ر سکدے تاں بھُکھا چھڈ دتا. خواتین نو‏‏ں اکثر زیادتی دا نشانہ بنایا جاندا اے تے [[جنسی غلامی|جنسی غلامی دے]] طور اُتے استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تے اوہ کوشیے گھراں تے نجی لیبیا دے مؤکلاں نو‏‏ں فروخت کردتی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.nation.co.ke/news/africa/African-migrants-sold-as-slaves-in-Libya-/1066-3886812-5hy4xoz/index.html|title=African migrants sold as 'slaves' in Libya|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|title=West African migrants are kidnapped and sold in Libyan slave markets / Boing Boing|website=boingboing.net|تاريخ-الوصول=2020-07-02|تاريخ-الأرشيف=2023-06-07|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20230607130201/https://boingboing.net/2017/04/11/international-organization-for.html|url-status=dead}}</ref> بوہت سارے بچے تارکین وطن لیبیا وچ وی زیادتی تے [[بچےآں دا جنسی استحصال|بچےآں]] تو‏ں زیادتی دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-39109585|title=Libya exposed as child migrant abuse hub|first=Paul|last=Adams|date=28 February 2017|publisher=}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women,-Children-Raped,-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef|title=Immigrant Women, Children Raped, Starved in Libya's Hellholes: Unicef|date=28 February 2017|publisher=|access-date=2 July 2020|archivedate=30 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330130812/http://alwaght.com/en/News/89562/Immigrant-Women%2C-Children-Raped%2C-Starved-in-Libya%E2%80%99s-Hellholes-Unicef}}</ref> نومبر 2017 وچ ، سیکڑاں افریقی تارکین وطن نو‏‏ں انسانی سمگلراں دے ذریعہ غلامی اُتے مجبور کيت‏‏ا جارہیا سی جو خود انہاں د‏‏ی ملک آمد وچ سہولت فراہ‏م کررہے سن ۔ زیادہ تر تارکین وطن دا تعلق [[نائیجیریا]] ، [[سینیگال]] تے [[گیمبیا|گیمبیا تو‏ں اے ]] ۔ اُتے ، اوہ لیبیا دے کوسٹ گارڈ دے کریک ڈاؤن د‏‏ی وجہ تو‏ں تنگ گوداماں وچ ختم ہوگئے ، جتھ‏ے انہاں نو‏ں تاوان وصول کرنے یا مزدوری دے لئی فروخت کرنے تک فروخت نئيں کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت دے قومی معاہدے دے لیبیا دے حکا‏م نے اعلان کيت‏‏ا کہ انہاں نے نیلامی د‏‏ی تحقیقات دا آغاز کردتا ا‏‏ے۔ اک انسانی سمگلر نے [[الجزیرہ]] نو‏‏ں دسیا کہ ہر ہفتے ملک بھر وچ سیکڑاں تارکین وطن خرید و فروخت ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 2018 وچ درجناں افریقی تارکین وطن یورپ وچ نويں زندگی د‏‏ی طرف گامزن ہوئے سن انہاں دا کہنا سی کہ انہاں نو‏ں مزدوری دے لئی فروخت کيت‏‏ا گیا سی تے الجیریا وچ غلامی وچ پھنس گئے سن ۔ === جہادی === سن 2014 وچ ، مشرق وسطی ( [[داعش]] نو‏‏ں اسلامک اسٹیٹ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے ) تے شمالی نائجیریا ( [[بوکوحرام|بوکو حرام]] ) وچ اسلامی دہشت گرد گروہاں نے نہ صرف جنگ وچ غلاماں نو‏‏ں لینے دا جواز پیش کيت‏‏ا اے بلکہ در حقیقت خواتین تے لڑکیو‏ں نو‏‏ں غلام بنایا سی۔ نائیجیریا دے انتہا پسند گروپ [[بوکوحرام|بوکو حرام دے]] رہنما [[ابو بکر شیکاؤ|ابوبکر شیکاؤ]] نے اک انٹرویو وچ کہیا سی ، "ميں لوکاں نو‏‏ں پھڑ کر انہاں نو‏ں غلام بناواں گا"۔ ڈیجیٹل میگزین ''دبیق وچ '' ، داعش نے [[یزیدی]] خواتین نو‏‏ں غلام بنانے دے مذہبی جواز دا دعوی کيت‏‏ا اے جنھاں اوہ اک مذہبی فرقے نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ آئی ایس آئی ایس نے دعوی کيت‏‏ا کہ یزیدی بت پرست نيں تے جنگ دے غنیمت دے پرانے [[شریعت|شرعی]] طرز عمل وچ انہاں د‏‏ی غلامی دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>[[روئٹرز]], [http://www.newsweek.com/islamic-state-seeks-justify-enslaving-yazidi-women-and-girls-iraq-277100 "Islamic State Seeks to Justify Enslaving Yazidi Women and Girls in Iraq,"] ''[[نیوزویک]]'', 10-13-2014</ref><ref>Allen McDuffee, [https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/10/isis-confirms-and-justifies-enslaving-yazidis-in-new-magazine-article/381394/ "ISIS Is Now Bragging About Enslaving Women and Children,"] ''[[The Atlantic]]'', Oct 13 2014</ref><ref>Salma Abdelaziz, [http://www.cnn.com/2014/10/12/world/meast/isis-justification-slavery/ "ISIS states its justification for the enslavement of women,"] ''[[سی این این]]'', October 13, 2014</ref><ref>Richard Spencer, [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11158797/Thousands-of-Yazidi-women-sold-as-sex-slaves-for-theological-reasons-says-Isil.html "Thousands of Yazidi women sold as sex slaves 'for theological reasons', says Isil,"] ''[[روزنامہ ٹیلی گراف]]'', 13 Oct 2014.</ref><ref>[https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21625870-jihadists-boast-selling-captive-women-concubines-have-and-hold "To have and to hold: Jihadists boast of selling captive women as concubines,"] ''[[دی اکنامسٹ]]'', Oct 18th 2014</ref> ''[[دی اکنامسٹ|اکانومسٹ]]'' نے دسیا اے کہ [[داعش]] نے "زیادہ تو‏ں زیادہ 2،000 خواتین تے بچےآں" نو‏‏ں اسیر بنا لیا اے ، انھاں جنسی غلام بنا ک‏ے فروخت تے تقسیم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ آئی ایس آئی ایس نے اخلاقی اعتقادات د‏‏ی اپیل د‏‏ی تے "اک حدیث دے ذریعہ اس جواز دا دعویٰ کيت‏‏ا کہ اوہ غلامی د‏‏ی بحالی نو‏‏ں دنیا دے اختتام دا پیش خیمہ قرار دینے د‏‏ی ترجمانی کردے ني‏‏‏‏ں۔" <ref>Nour Malas, [https://www.wsj.com/articles/ancient-prophecies-motivate-islamic-state-militants-1416357441 "Ancient Prophecies Motivate Islamic State Militants: Battlefield Strategies Driven by 1,400-year-old Apocalyptic Ideas,"] ''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'', Nov. 18, 2014 (accessed Nov. 22, 2014)</ref> [[یزیدی]] خواتین نو‏‏ں اغوا تے غلام بنانے دے لئی [[بوکوحرام|بوکو حرام]] دے قرآنی جواز تے داعش دے مذہبی جواز دے جواب وچ ، پوری دنیا دے 126 اسلامی اسکالراں نے ستمبر 2014 دے آخر وچ دولت اسلامیہ دے رہنما [[ابوبکر البغدادی|ابوبکر البغدادی ناں]] اک [[کھلا خط|کھلے خط]] اُتے دستخط کیتے ، اس دے اعمال نو‏‏ں جواز پیش کرنے دے لئی اپنے گروہ د‏‏ی [[قرآن]] تے [[حدیث]] د‏‏ی تشریحات نو‏‏ں مسترد کرنا۔ اس خط وچ [[فتنہ]] نو‏‏ں بھڑکانے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے {{snd}} بغاوت {{snd}} [[علماء|اسلامی علمی برادری دے]] [[غلامی تے اسلام|غلامی مخالف اتفاق رائے]] د‏‏ی خلاف ورزی وچ اس دے اصول دے تحت غلامی قائم [[علماء|کرنا]] ۔ <ref name="OpenLetToAlBagh">{{حوالہ ویب|title=Open Letter to Al-Baghdadi|url=http://lettertobaghdadi.com/index.php|date=September 2014|accessdate=25 September 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140925193528/http://lettertobaghdadi.com/index.php|archivedate=25 September 2014}}</ref> == ایہ وی دیکھو == * اسلام وچ جنسی غلامی * عرب غلام تجارت * [[غلامی تے اسلام|غلامی دے بارے وچ اسلامی نظریات]] * [[غلامی د‏‏ی تریخ]] * غلامی تے مذہب * کفالہ نظام * یوروپ وچ غلامی (بدنامی) * سوڈان وچ غلامی * موریطانیہ وچ غلامی * نائجر وچ غلامی * مالی وچ غلامی * قدیم زمانے وچ غلامی * قرون وسطی دے یورپ وچ غلامی * معاصر افریقہ وچ غلامی * [[ابوبکر صدیق|ابوبک‏ر ک‏ے ذریعہ غلام آزاد ہوئے]] * مکاتبہ == حوالے == {{حوالے|30em}} == کتابیات == * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamabolitionof0000clar|title=Islam and the Abolition of Slavery|last=Clarence-Smith, Willian Gervase|publisher=Oxford University Press|year=2006|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=Slavery in the Arab World|last=Gordon, Murray|publisher=New York: New Amsterdam Press|year=1987}} * {{حوالہ کتاب|title=Zanzibar|last=Ingrams, W. H.|publisher=Routledge|year=1967|isbn=978-0-7146-1102-0|location=UK}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=wqzvlWdxThwC&pg=PA1&dq=War+and+Slavery+in+Sudan#v=onepage&q=War%20and%20Slavery%20in%20Sudan&f=false|title=War and Slavery in Sudan|last=Jok, Madut Jok|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2001|isbn=978-0-8122-1762-9|ref=harv}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/raceslaveryinmid0000lewi|title=Race and Slavery in the Middle East|last=Lewis, Bernard|publisher=Oxford University Press|year=1990|isbn=978-0-19-505326-5|location=New York|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/transformationsi0000love|title=Transformations in Slavery|last=Lovejoy, Paul E.|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-78430-6|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|title=Slavery and African Life: Occidental, Oriental, and African Slave Trades|last=Manning, Patrick|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-34867-6}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/?id=fdh3GYnXvrAC&printsec=frontcover&dq=ISLAM%27S+BLACK+SLAVES+segal#v=onepage&q=ISLAM%27S%20BLACK%20SLAVES%20segal&f=false|title=Islam's Black Slaves: The Other Black Diaspora|last=Segal, Ronald|publisher=Farrar, Straus and Giroux|year=2001|isbn=978-0-374-52797-6|location=New York|ref=RSIBS2001}} == ہور پڑھو == *[[سلطنت عثمانیہ وچ غلامی]] === پرنٹ وچ === * اکندے ، حبیب۔ ''تاریکی نو‏‏ں روشن کرنا: اسلام وچ سیاہ فام تے شمالی افریقی'' (تا ہا 2012) * {{حوالہ رسالہ|title=An Islamic Perspective on Domestic Violence}} * P.J. Bearman; Th. Bianquis; سی ای بوسورتھ ؛ E. وان ڈونسل؛ ڈبلیو پی ہینرچس (ایڈیٹس) "عبد"۔ انسائیکلوپیڈیا آف اسلام آن لائن ۔ برل اکیڈمک پبلشرز۔ آئی ایس ایس این   1573-3912 ۔ * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780300094220|title=Islam: A Thousand Years of Faith and Power|last=Bloom, Jonathan|last2=Blair, Sheila|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=978-0-300-09422-0}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/trent_0116405722392|title=Christian Slaves, Muslim Masters|last=Davis, Robert C.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2004|isbn=978-1-4039-4551-8|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/islamstraightpat00espo_0|title=Islam: The Straight Path|last=[[John Esposito|Esposito, John]]|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-511233-7}} - پہلا ایڈیشن 1991؛ توسیعی ایڈیشن : 1992۔ * {{حوالہ کتاب|title=Mizan|title-link=Mizan|last=[[جاوید احمد غامدی]]|publisher=[[المورد]]|year=2001|location=Lahore|id=OCLC 52901690}} * {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Religion and Conflict in Sudan|last=Hasan, Yusuf Fadl|last2=Gray, Richard|publisher=Nairobi: Paulines Publications Africa|year=2002|isbn=978-9966-21-831-5}} * {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=A Dictionary of Islam|last=Hughes, Thomas Patrick|last2=Patrick|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=978-81-206-0672-2}} * {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Cambridge History of Islam|last=''Ed.'': Holt, P. M|last2=Lambton, Ann|last3=Lewis, Bernard|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=978-0-521-29137-8}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/handbuchdesislmi00juyn|title=Handbuch des Islamischen Gesetzes|last=Juynboll|year=1910|location=Leyden}} * {{حوالہ کتاب|title=Mukhtasar tr. Guidi and Santillana (Milan, 1919)|last=Khalil bin Ishaq}} * لال ، دے ایس (1994)۔ قرون وسطی دے ہندوستان وچ مسلما‏ن غلام نظام۔ نويں دہلی: آدتیہ پرکاشن۔ * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/socialstructureo0000levy_p7w6|title=The Social Structure of Islam|last=Levy, Reuben|publisher=Cambridge University Press|year=1957|location=UK|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/in.gov.ignca.7521|title=Slavery in the Ancient Near East|last=Mendelsohn, Isaac|publisher=Oxford University Press|year=1949|location=New York|id=OCLC 67564625}} * {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Qajar Pact|last=Martin, Vanessa|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-1-85043-763-5}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/isbn_9780060099244|title=The Heart of Islam: Enduring Values for Humanity|last=[[Seyyed Nasr|Nasr, Seyyed]]|publisher=HarperSanFrancisco|year=2002|isbn=978-0-06-009924-4|location=US}} * {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=The Ethiopian Borderlands: Essays in Regional History from Ancient Times to the End of the 18th Century|last=Pankhurst, Richard|publisher=The Red Sea Press|year=1997|isbn=978-0-932415-19-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Muhammedanisches Recht [cited extensively in Levy,R 'Social Structure of Islam']|last=Sachau|year=1897|location=Berlin, Germany}} * {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Islam: An Introduction|last=[[آنامیری شمل]]|publisher=SUNY Press|year=1992|isbn=978-0-7914-1327-2|location=US}} * سکائنگا ، احمد اے۔ "شریعت عدالتاں تے سوڈان وچ خواتین غلاماں د‏‏ی دسترخوان 1898–1939" ، ''افریقی تاریخی علوم دے بین الاقوامی جریدے'' > جلد.۔ 28 ، نمبر 1 (1995) ، پی پی. &nbsp; 1–24 * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/slavesintoworker0000sika|title=Slaves Into Workers: Emancipation and Labor in Colonial Sudan|last=Sikainga, Ahmad A.|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-77694-4}} * {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Women in the Middle East and North Africa|last=Tucker, Judith E.|last2=Nashat, Guity|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21264-1}} === آن لائن === * [http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html مشرق وسطی وچ ریس تے غلامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010401012040/http://www.fordham.edu/halsall/med/lewis1.html |date=2001-04-01 }} از برنارڈ لیوس * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/slavery_1.shtml اسلام وچ غلامی (بی بی سی (2009))] [[گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:اسلام تے حکومت]] [[گٹھ:غلامی د‏‏ی تریخ]] [[گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات]] [[گٹھ:اسلام تے غلامی]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 6bsgmek2luy197hqizp59ttigb0261s 0 88999 711263 710750 2026-09-11T20:44:18Z CommonsDelinker 60 Removing [[:c:File:Army.mil-2007-03-21-084518.jpg|Army.mil-2007-03-21-084518.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Túrelio|Túrelio]] because: [[:c:COM:CSD#G2|CSD G2]] (unused and implausible, or broken redirect)&#58; [[:c:COM:ADVERT|]] spam 711263 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict|conflict=Iraq War|combatant2a='''Post-invasion (2003–11)'''<br />{{flagicon image|Flag of the Ba%27ath Party.svg}} '''[[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath loyalists]]''' * [[File:Logo of the Supreme Command for Jihad and Liberation.png|25px|link=]] [[Supreme Command for Jihad and Liberation]] * {{flagicon|Ba'athist Iraq}} [[Army of the Men of the Naqshbandi Order]] ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Islamist|'''Sunni insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Al-Qaeda in Iraq]] (2004–06) * {{flagdeco|ISIL}} [[Islamic State of Iraq]]<ref name="YouTube">{{cite av media|url=https://www.youtube.com/watch?v=2a01Rg2g2Z8#t=745|title=President Barack Obama Speaks With VICE News|date=16 March 2015|publisher=YouTube}}</ref> (from 2006) * [[File:IAILogo.png|25px|link=]] [[Islamic Army of Iraq]] * [[Ansar al-Sunnah]] (2003–07) ---- [[Iraqi insurgency (2003–11)#Shia Islamist|'''Shia insurgents''']] * {{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Mahdi Army]] * [[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Special Groups (Iraq)|Special Groups]] * {{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Asa'ib Ahl al-Haq]] * [[Combatants of the Iraq War|Others]] ''Supported by'':<br />{{IRN}} * {{flagicon image|Seal of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border=no}} [[Quds Force]]<ref>{{cite web|url=http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider|access-date=24 September 2020|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707121621/http://uk.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7?r=US&IR=T|dead-url=yes}}</ref> ---- For fighting between insurgent groups, see [[Sectarian violence in Iraq (2006–08)]].|notes='''*''' "injured, diseased, or other medical": required medical air transport. UK number includes "aeromed evacuations".<br />'''**''' '''Total excess deaths''' include all additional deaths due to increased lawlessness, degraded infrastructure, poorer healthcare, etc.<br />'''***''' '''Violent deaths only''' – does not include excess deaths due to increased lawlessness, poorer healthcare, etc.|casualties3='''Estimated deaths''':<br />'''[[Lancet surveys of Iraq War casualties|''Lancet'' survey]]**''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''654,965''' (95% CI: 392,979–942,636)<ref name="lancetOct2006">{{cite web|url=http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |title=Mortality after the 2003 invasion of Iraq: a cross-sectional cluster sample survey |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907130701/http://brusselstribunal.org/pdf/lancet111006.pdf |archivedate= 7 September 2015 |df=}}&nbsp;{{small|(242&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Riyadh Lafta, Shannon Doocy, and Les Roberts. ''[[The Lancet]]'', 11 October 2006</ref><ref name="Lancet supplement">{{cite web|url=http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf |title=The Human Cost of the War in Iraq: A Mortality Study, 2002–2006}}&nbsp;{{small|(603&nbsp;KB)}}. By Gilbert Burnham, Shannon Doocy, Elizabeth Dzeng, Riyadh Lafta, and Les Roberts. A supplement to the October 2006 Lancet study. It is also found here: {{cite web|url=http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |title=Archived copy |accessdate=9 May 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128182122/http://www.jhsph.edu/refugee/research/iraq/Human_Cost_of_WarFORMATTED.pdf |archivedate=28 November 2007 |df=}} [http://web.mit.edu/CIS/pdf/Human_Cost_of_War.pdf]</ref><br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''[[ORB survey of Iraq War casualties|Opinion Research Business]]**''': (March 2003&nbsp;– August 2007): '''1,033,000''' (95% CI: 946,258–1,120,000)<ref>{{Cite web|date=2007-09-16|title=Greenspan admits Iraq was about oil, as deaths put at 1.2m|url=http://www.theguardian.com/world/2007/sep/16/iraq.iraqtimeline|access-date=2020-07-12|website=the Guardian|language=en}}</ref> <br />'''[[Iraq Family Health Survey]]***''' (March 2003&nbsp;– July 2006): '''151,000''' (95% CI: 104,000–223,000)<ref>[http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa0707782 "Iraq Family Health Survey"] [[New England Journal of Medicine]] 31 January 2008</ref><br />'''PLOS Medicine Study**''': (March 2003&nbsp;– June 2011): '''405,000''' (95% CI: 48,000–751,000) <br />'''Documented deaths from violence''':<br />[[Iraq Body Count project|Iraq Body Count]] (2003&nbsp;– 14 December 2011): '''103,160–113,728''' civilian deaths recorded<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/ |title=Iraq Body Count |accessdate=27 April 2014}}</ref> and '''12,438''' new deaths added from the Iraq War Logs<ref>{{cite web |url=http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/ |title=Iraq War Logs: What the numbers reveal |publisher=Iraq Body Count |accessdate=3 December 2010}}</ref><br />'''[[Associated Press]] '''(March 2003&nbsp;– April 2009): '''110,600'''<ref>{{cite news |url=http://www.foxnews.com/printer_friendly_wires/2009Apr23/0,4675,MLIraqDeathToll,00.html |title=AP Impact: Secret tally has 87,215 Iraqis dead |author=Kim Gamel |date=23 April 2009 |accessdate=26 April 2014 |publisher=Fox News}}</ref> For more information see [[Casualties of the Iraq War]].|casualties2='''Iraqi combatant dead''' (invasion period): 5,388–10,800<ref>[http://www.comw.org/pda/0310rm8ap1.html#10.%20Karbala,%20Karbala%20gap,%20and%20north%20to%20Baghdad] // comw.org</ref><ref>[[خبری اشاعیہ]] (28 October 2003). [http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm "New Study Finds: 11,000 to 15,000 Killed in Iraq War; 30 Percent are Non-Combatants; Death Toll Hurts Postwar Stability Efforts, Damages US Image Abroad"]. [[Project on Defense Alternatives]] (''via'' [[Common Dreams NewsCenter]]). Retrieved 2 September 2010. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20061017165045/http://www.commondreams.org/news2003/1028-01.htm |date=17 October 2006}}</ref><ref>Conetta, Carl (23 October 2003). [http://www.comw.org/pda/0310rm8.html "The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict&nbsp;— Project on Defense Alternative Research Monograph #8"]. Project on Defense Alternatives (''via'' [[Commonwealth Institute (Cambridge, Massachusetts)|Commonwealth Institute]]). Retrieved 2 September 2010.</ref><br />'''Insurgents''' (post-Saddam)<br />'''Killed''': 26,544 (2003–11)<ref>597 killed in 2003,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2007-09-26-insurgents_N.htm], 23,984 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 652 killed in May 2004,[http://www.iraqbodycount.org/analysis/numbers/warlogs/] 45 killed in March 2009,[http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903190008/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/CJAL-7QPQB7?OpenDocument |date=2009-09-03 }} 676 killed in 2010,[https://www.bloomberg.com/news/2010-12-30/iraq-civilian-deaths-drop-for-third-year-as-toll-eases-after-u-s-drawdown.html] and 590 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 26,544 dead</ref><br /><small>(4,000 [[Iraqi insurgency (2003–2011)#Foreign participants|foreign fighters]] killed by Sep. 2006)<ref>[https://www.theguardian.com/world/2006/sep/28/iraq "4,000 fighters killed, 'al-Qaida in Iraq' tape says."] The Guardian. 28 September 2006.</ref></small><br />'''[[Detainee]]s''': 12,000 (Iraqi-held, in 2010 only)<ref name="cnn1">{{cite news|url=http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM:WORLD|title=Amnesty: Iraq holds up to 30,000 detainees without trial|publisher=CNN|date=13 September 2010|accessdate=6 January 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101023155150/http://articles.cnn.com/2010-09-13/world/iraq.detainees_1_detainees-iraqi-authorities-moussawi?_s=PM%3AWORLD|archivedate=23 October 2010}}</ref><br />119,752 insurgents arrested (2003–2007)<ref>[https://www.stripes.com/news/insurgent-body-count-records-released-1.69423 "Insurgent body count documents released."] Stars and Stripes. 1 October 2007. Number of convictions not specified.</ref><br />'''Total dead: 31,608–37,344'''|casualties1='''[[List of Iraqi security forces fatality reports in Iraq|Iraqi security forces]]''' (post-Saddam)<br /> '''Killed''': 17,690<ref>260 killed in 2003,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/19/1013869.htm] 15,196 killed from 2004 through 2009 (with the exceptions of May 2004 and March 2009),[https://www.theguardian.com/world/2010/oct/22/true-civilian-body-count-iraq] 67 killed in March 2009,[https://web.archive.org/web/20120226181744/http://hello.news352.lu/edito-4036-march-violence-claims-252-iraqi-lives.html] 1,100 killed in 2010,[https://web.archive.org/web/20130116094430/http://articles.cnn.com/2011-01-02/world/iraq.casualty.figures_1_iraqi-police-mosul-police-iraqi-troops?_s=PM%3AWORLD] and 1,067 killed in 2011,[https://docs.google.com/spreadsheet/ccc?key=0Aia6y6NymliRdEZESktBSWVqNWM1dkZOSGNIVmtFZEE#gid=4] thus giving a total of 17,690 dead</ref><br /> '''Wounded''': 40,000+<ref>{{cite web |url=https://fpc.state.gov/documents/organization/77707.pdf |title=Iraq War |publisher=U.S. Department of State |accessdate=18 November 2012}}</ref><br />'''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]'''<br />'''Killed''': 4,825 (4,507 U.S.,<ref>The US [[United States Department of Defense|DoD]] and the [[Defense Manpower Data Center|DMDC]] list 4,505 US fatalities during the Iraq War.[http://www.defense.gov/casualty.pdf][https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329040958/https://dcas.dmdc.osd.mil/dcas/pages/casualties.xhtml |date=2022-03-29 }} In addition to these, two service members were also previously confirmed by the DoD to have died while supporting operations in Iraq,[https://thefallen.militarytimes.com/marine-lance-cpl-angel-r-ramirez/2891852][https://thefallen.militarytimes.com/army-sgt-jerry-l-deloach/3512737] but have been excluded from the DoD and DMDC list. This brings the total of US fatalities in the Iraq War to 4,507.</ref> 179 U.K.,<ref>{{cite web |url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |title=Fact Sheets &#124; Operations Factsheets &#124; Operations in Iraq: British Fatalities |publisher=Ministry of Defence of the United Kingdom |accessdate=17 October 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091011220157/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishFatalities.htm |archivedate=11 October 2009}}</ref> 139 other)<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |title=Operation Iraqi Freedom |publisher=iCasualties |accessdate=24 August 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |archivedate=21 March 2011 |df=}}</ref><br />'''Missing/captured''' (U.S.): 17 (9 died in captivity, 8 rescued)<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2013/10/30/world/pow-and-mia-in-iraq-and-afghanistan-fast-facts |publisher=CNN |accessdate=5 June 2014 | title=POW and MIA in Iraq and Afghanistan Fast Facts}}; As of July 2012, seven American private contractors remain unaccounted for. Their names are: Jeffrey Ake, Aban Elias, Abbas Kareem Naama, Neenus Khoshaba, Bob Hamze, Dean Sadek and Hussain al-Zurufi. Healy, Jack, "[https://www.nytimes.com/2011/05/22/world/middleeast/22missing.html?pagewanted=all With Withdrawal Looming, Trails Grow Cold For Americans Missing In Iraq]", ''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 22 May 2011, p. 6.</ref><br />'''Wounded''': 32,776+ (32,292 U.S.,<ref name="defensecasualty">{{cite web|url=http://www.defense.gov/casualty.pdf |title=Casualty|accessdate=29 June 2016}}</ref> 315 U.K., 212+ other<ref>33 Ukrainians,[http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808232343/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DPAS-6K9H5Y?OpenDocument |date=2009-08-08 }} 31+ Italians,[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629050836/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/11/13/MNGJ730QPA1.DTL |date=2011-06-29 }}[https://web.archive.org/web/20040426022123/http://www.middle-east-online.com/english/?id=9524] 30 Bulgarians,[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3355749.stm][http://www.novinite.com/view_news.php?id=33103] 20 Salvadorans,[https://www.usatoday.com/news/world/iraq/2009-02-07-salvador-iraq_N.htm] 19 Georgians,[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513160916/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18470 |date=2011-05-13 }} 18 Estonians,[http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2009/02/mil-090209-rianovosti06.htm] 16+ Poles,[http://www.novinite.com/view_news.php?id=33116][https://web.archive.org/web/20070612101918/http://iraq.pigstye.net/article.php/JuraTomasz/print][https://web.archive.org/web/20110501084237/http://www.highbeam.com/doc/1P2-16186603.html][https://web.archive.org/web/20110514052449/http://www.militaryphotos.net/forums/showthread.php?19484-Two-Polish-Soldiers-Dead-Five-Injured-in-Iraq-PAP][http://spectator.sme.sk/articles/view/25148] 15 Spaniards,[https://web.archive.org/web/20110429012705/http://www.foxnews.com/story/0,2933,104369,00.html][http://www.thinkspain.com/news-spain/17607/soldier-dead-after-attack-on-spanish-convoy-in-afghanistan] [https://web.archive.org/web/20190402224856/http://www1.albawaba.com/news/five-spanish-soldiers-four-us-troops-injured-iraq-bomb-attacks][http://english.peopledaily.com.cn/200404/09/eng20040409_139905.shtml] 10 Romanians,[http://english.people.com.cn/90001/90777/90853/6708832.html] 6 Australians,[https://web.archive.org/web/20110428201646/http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/combat-troops-pull-out-of-iraq/780839.aspx] 5 Albanians, 4 Kazakhs,[https://web.archive.org/web/20120130025416/http://iraq.pigstye.net/article.php/20050112090041443/print] 3 Filipinos,[https://web.archive.org/web/20110707174014/http://asianjournalusa.com/rp-troops-to-stay-in-iraq-despite-ambush-p929-67.htm] and 2 Thais,[http://www.abc.net.au/news/stories/2003/12/23/1015519.htm][http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513184802/http://www.asiantribune.com/news/2003/12/28/iraqi-insurgency-2-thai-soldiers-killed-1-injured-br-0 |date=2013-05-13 }} for a total of 212+ wounded</ref>)<ref name=mil>Many official U.S.&nbsp;tables at [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm "Military Casualty Information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303054755/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/castop.htm |date=3 March 2011}}. See [http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/OIF-Total.pdf latest totals for injury, disease/other medical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |date=2 June 2011}}</ref><ref name=antiwarcasualties>[http://www.antiwar.com/casualties/ "Casualties in Iraq"].</ref><ref name=icasualties>iCasualties.org (was lunaville.org). Benicia, California. Patricia Kneisler, ''et al.'', [http://icasualties.org/Iraq/index.aspx "Iraq Coalition Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx |date=21 March 2011}}</ref><ref name=ukcasualties>[http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm "Defence Internet Fact Sheets Operations in Iraq: British Casualties"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061114214203/http://www.mod.uk/DefenceInternet/FactSheets/OperationsFactsheets/OperationsInIraqBritishCasualties.htm |date=14 November 2006}}. UK Ministry of Defense. [http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm Latest combined casualty and fatality tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004051608/http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/CorporatePublications/DoctrineOperationsandDiplomacyPublications/OperationsInIraq/OpTelicCasualtyAndFatalityTables.htm |date=4 October 2012}}.</ref> '''Injured/diseases/other medical*''': 51,139 (47,541 U.S.,<ref>{{cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |title=Archived copy |accessdate=7 February 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110602035127/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/CASUALTY/oif-total.pdf |archivedate=2 June 2011}}</ref> 3,598 UK)<ref name=mil /><ref name=icasualties /><ref name=ukcasualties /><br />'''[[Private military company|Contractors]]'''<br />'''[[List of private contractor deaths in Iraq|Killed]]''': 1,554<ref name="dol.gov">{{cite web |url=http://www.dol.gov/owcp/dlhwc/dbaallnation.htm |title=Office of Workers' Compensation Programs (OWCP) – Defense Base Act Case Summary by Nation |publisher=U.S.&nbsp;Department of Labor |accessdate=15 December 2011}}</ref><ref name="projects.propublica.org">{{cite web |author=T. Christian Miller |url=http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |title=U.S.&nbsp;Government Private Contract Worker Deaths and Injuries |publisher=Projects.propublica.org |date=23 September 2009 |accessdate=23 October 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727185847/http://projects.propublica.org/tables/contractor_casualties |archivedate=27 July 2011}}</ref><br />'''Wounded & injured''': 43,880<ref name="dol.gov" /><ref name="projects.propublica.org" /><br />'''[[Sons of Iraq|Awakening Councils]]'''<br />'''Killed''': 1,002+<ref>185 in Diyala from June 2007 to December 2007,[https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print] 4 in assassination of [[Abdul Sattar Abu Risha|Abu Risha]], 25 on 12 November 2007,[https://www.cbsnews.com/stories/2007/11/15/iraq/main3504599.shtml?source=RSSattr=HOME_3504599] 528 in 2008,[http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |date=10 December 2016}} 27 on 2 January 2009,[https://www.nytimes.com/2009/01/03/world/middleeast/03iraq.html] 13 on 16 November 2009,{{cite web |url=http://www.france24.com/en/node/4926131 |title=Archived copy |accessdate=14 February 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429002216/http://www.france24.com/en/node/4926131 |archivedate=29 April 2011}} 15 in December 2009,[https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/middleeast/30iraq.html] 100+ from April to June 2010,[http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/06/20106653940383435.html#] [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=128084675] 52 on 18 July 2010,[https://www.theguardian.com/world/2010/jul/18/iraq-suicide-bombings-kill-militia] [http://www.businessweek.com/news/2010-07-18/bombs-targeting-sons-of-iraq-leave-at-least-44-dead.html] total of 1,002+ dead {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418161020/http://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?pagewanted=print |date=18 April 2009}}</ref><br />'''Wounded''': 500+ (2007),<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/24/world/middleeast/24sunni.html?_r=1&pagewanted=print |work=The New York Times |first1=Solomon |last1=Moore |first2=Richard A. |last2=Oppel |title=Attacks Imperil U.S.-Backed Militias in Iraq |date=24 January 2008}}</ref> 828 (2008)<ref>{{cite web |author=Greg Bruno |url=http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |title=Finding a Place for the 'Sons of Iraq' |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=26 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210152350/http://www.cfr.org/iraq/finding-place-sons-iraq/p16088 |archive-date=10 December 2016 |url-status=dead}}</ref> '''Total dead: 25,071'''<br />'''Total wounded: 117,961'''|strength2=[[File:Coat of arms (emblem) of Iraq 1991-2004.svg|20px]] '''[[Iraqi Armed Forces]]''': 375,000 (disbanded in 2003)<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Special Republican Guard (Iraq)|Special Iraqi Republican Guard]]: 12,000<br />[[File:Iraqi Republican Guard Symbol.svg|15px]] [[Republican Guard (Iraq)|Iraqi Republican Guard]]: 70,000–75,000<br />[[File:Fedayeen Saddam SSI.svg|20px]] [[Fedayeen Saddam]]: 30,000 ---- '''[[Iraqi insurgency (2003–11)#Sunni Militias|Sunni Insurgents]]'''<br />≈70,000 (2007)<ref name=brookings>The Brookings Institution [http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf Iraq Index: Tracking Variables of Reconstruction & Security in Post-Saddam Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002041710/http://www3.brookings.edu/fp/saban/iraq/index.pdf |date= 2 October 2007}} 1 October 2007</ref><br />'''[[القاعدہ]]'''<br />≈1,300 (2006)<ref>Pincus, Walter. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/11/16/AR2006111601509.html "Violence in Iraq Called Increasingly Complex"]. ''[[دی واشنگٹن پوسٹ]]'', 17 November 2006.</ref><br /> '''[[Islamic State of Iraq]]'''<br />≈1,000 (2008)<br />'''[[Army of the Men of the Naqshbandi Order]]'''<br />≈500–1,000 (2007)|strength1='''[[2003 invasion of Iraq|Invasion forces]]''' (2003)<br />309,000<br />{{flag|United States}}: 192,000<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/2008/04/07/a-timeline-of-iraq-war-tr_n_95534.html|title=A Timeline of Iraq War, Troop Levels|work=The Huffington Post}}</ref><br />{{flag|United Kingdom}}: 45,000<br />{{flag|Australia}}: 2,000<br />{{flag|Poland}}: 194<br />{{flagicon|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]: 70,000 '''[[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|Coalition forces]]''' (2004–09)<br />176,000 at peak<br />'''[[United States Forces&nbsp;– Iraq]]''' (2010–11)<br />112,000 at activation<br />'''Security contractors''' 6,000–7,000 (estimate)<ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/m/ds/rls/rm/143420.htm |title=Deputy Assistant Secretary for International Programs Charlene Lamb's Remarks on Private Contractors in Iraq |publisher=U.S. Department of State |date=17 July 2009 |accessdate=23 October 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi security forces]]'''<br />805,269 (military and paramilitary: 578,269,<ref>{{cite book |title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance0000inte_f0f9|author1=International Institute for Strategic Studies|authorlink1=International Institute for Strategic Studies|author2=Hackett, James (ed.)|date=3 February 2010|publisher=[[روٹلیج]]|location=London|isbn=978-1-85743-557-3|ref=IISS2010}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref> police: 227,000)<br />'''[[Awakening movements in Iraq|Awakening militias]]'''<br />≈103,000 (2008)<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/world/middleeast/29iraq.html?hpw |work=The New York Times |title=Troops Arrest an Awakening Council Leader in Iraq, Setting Off Fighting |first1=Alissa J. |last1=Rubin |authorlink1= Alissa J. Rubin |first2=Rod |last2=Nordland |date=29 March 2009 |accessdate=30 March 2010}}</ref><br />'''[[Iraqi Kurdistan]]'''<br />≈400,000 (Kurdish Border Guard: 30,000,<ref>{{cite web |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |title=The Kurdish peshmerga forces will not be integrated into the Iraqi army: Mahmoud Sangawi&nbsp;— Interview |publisher=Ekurd.net |date=22 January 2010 |accessdate=23 October 2010 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402235805/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2010/1/independentstate3441.htm |dead-url=yes }}</ref> '''[[پیشمرگہ]]''' 375,000)|commander2='''{{flagdeco|Iraq|1991}} [[صدام حسین]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Execution of Saddam Hussein]]'''<br />{{flagdeco|Iraq|1991}} [[Izzat Ibrahim ad-Douri]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[قصی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[عدی صدام حسین]]{{KIA}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Abid Hamid Mahmud]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Ali Hassan al-Majid]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Barzan Ibrahim al-Tikriti]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Taha Yasin Ramadan]]{{POW}} [[File:Skull and crossbones.svg|15px|link=Executed]]<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[طارق عزیز (عراقی سیاست دان)|طارق عزیز]]{{POW}}<br />{{flagicon|Iraq|1991}} [[Mohammed Younis al-Ahmed]] ---- '''Sunni insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[ابو مصعب الزرقاوی]]{{KIA}}'''<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Ayyub al-Masri]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابو عمر البغدادی]]{{KIA}}<br />{{flagicon image|Flag of the Islamic State in Iraq.svg}} [[ابوبکر البغدادی]]<br />[[File:IAILogo.png|25px|link=]] Ishmael Jubouri<br />{{flagicon image|Flag of al-Qaeda in Iraq.svg}} [[Abu Abdullah al-Shafi'i]]{{POW}} ---- '''Shia insurgency'''<br />'''{{flagicon image|Flag of Promised Day Brigades.svg}} [[Muqtada al-Sadr]]'''<br />[[File:Shiism arabic blue.svg|25px|link=]] [[Abu Deraa]]<br />{{flagicon image|Asa'ib Ahl Al-Haq flag.png}} [[Qais al-Khazali]]<br />{{flagicon image|}} [[Akram al-Kaabi]] * {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|size=23px}} [[قاسم سلیمانی]]<ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/operations-by-irans-military-mastermind-2014-7|title=Operations By Iran's Military Mastermind – Business Insider|date=9 July 2014|work=Business Insider}}</ref>|commander1='''{{flagdeco|Iraq}} [[Ayad Allawi]]'''<br />{{flagdeco|Iraq}} [[Ibrahim al-Jaafari]]<br />{{flagdeco|Iraq}} [[نوری المالکی]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[Ricardo Sanchez]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[George W. Casey, Jr.]]<br />{{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png|size=23px}} [[David Petraeus]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Raymond T. Odierno]]<br />{{flagicon image|Flag of United States Forces – Iraq.png}} [[Lloyd Austin]]<br />'''{{flagdeco|United States}} [[جارج ڈبلیو بش]]'''<br />{{flagdeco|United States}} [[بارک اوباما]]<br />{{flagdeco|United States}} [[Tommy Franks]]<br />{{flagdeco|United States}} [[ڈونلڈ رمسفیلڈ]]<br />{{flagdeco|United States}} [[رابرٹ گیٹس]]<br />'''{{Flagdeco|United Kingdom}} [[ٹونی بلیئر]]'''<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Gordon Brown]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[ڈیوڈ کیمرون]]<br />'''{{flagdeco|Australia}} [[John Howard]]'''<br />{{flagdeco|Australia}} [[Kevin Rudd]]<br />'''{{flagdeco|Romania}} [[Ion Iliescu]]'''<br />{{flagdeco|Romania}} [[Traian Băsescu]]<br />'''{{flagdeco|Azerbaijan}} [[الہام علیوف]]'''<br />'''{{flagdeco|Kuwait}} [[Jaber Al-Ahmad Al-Sabah]]'''<br />{{flagdeco|Kuwait}} [[صباح الاحمد الجابر الصباح]]<br />'''{{flagdeco|Italy}} [[Silvio Berlusconi]]''' />{{flagdeco|Spain}} [[José María Aznar]]<br />{{flagdeco|Denmark}} [[Anders Fogh Rasmussen]]<br />{{flagdeco|Poland}} '''[[Aleksander Kwaśniewski]]'''<br />{{flagdeco|Poland}} [[Lech Kaczyński]]|combatant1a='''Post-invasion<br />(2003–11)<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}} {{collapsible list | bullets = yes | titlestyle = background:transparent;font-weight:normal;text-align:left; | title = {{flagicon image|Flag of Multi-National Force – Iraq.png}} [[Multi-National Force&nbsp;– Iraq|MNF–I]] <br /> (2003–09) | {{flag|United States}} <br /> (2003–09) | {{flag|United Kingdom}} <br /> (2003–09) | {{flag|Australia}} <br /> (2003–09) | {{flag|Romania}} <br /> (2003–09) | {{flag|Azerbaijan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kuwait}} <br /> (2003–08) | {{flag|Estonia}} <br /> (2003–09) | {{flag|El Salvador}} <br /> (2003–09) | {{flag|Bulgaria}} <br /> (2003–08) | {{flag|Moldova}} <br /> (2003–08) | {{flag|Albania}} <br /> (2003–08) | {{flag|Ukraine}} <br /> (2003–08) | {{flag|Denmark}} <br /> (2003–08) | {{flag|Czech Republic}} <br /> (2003–08) | {{flag|South Korea}} <br /> (2003–08) | {{flag|Singapore}} <br /> (2003–08) | {{flag|Croatia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Bosnia and Herzegovina}} (2003–08) | {{flag|North Macedonia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Latvia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Poland}} <br /> (2003–08) | {{flag|Kazakhstan}} <br /> (2003–08) | {{flag|Mongolia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Georgia}} <br /> (2003–08) | {{flag|Tonga}} <br /> (2004–08) | {{flag|Japan}} <br /> (2004–08) | {{flag|Armenia}} <br /> (2005–08) | {{flag|Slovakia}} <br /> (2003–07) | {{flag|Lithuania}} <br /> (2003–07) | {{flag|Italy}} <br /> (2003–06) | {{flag|Norway}} <br /> (2003–06) | {{flag|Hungary}} <br /> (2003–05) | {{flag|Netherlands}} <br /> (2003–05) | {{flag|Portugal}} <br /> (2003–05) | {{flag|New Zealand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Thailand}} <br /> (2003–04) | {{flag|Philippines}} <br /> (2003–04) | {{flag|Honduras}} <br /> (2003–04) | {{flag|Dominican Republic}} <br /> (2003–04) | {{flag|Spain}} <br /> (2003–04) | {{flag|Nicaragua}} <br /> (2003–04) | {{flag|Iceland}} <br /> (2003–04) }} {{flagdeco|Iraq}} [[History of Iraq|New Iraqi government]] * [[Iraqi Armed Forces]] * [[Awakening Council]] ''Supported by'':<br />{{flagicon|IRN}} [[ایران]]<ref>Elaheh Rostami-Povey, ''Iran's Influence: A Religious-Political State and Society in Its Region'', pp. 130–154, Zed Books Ltd, 2010.</ref><ref>{{cite web |url=http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |title=Archived copy |access-date=12 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151457/http://cisac.fsi.stanford.edu/sites/default/files/Felter_Iranian_Strategy_in_Iraq.pdf |archive-date=5 March 2016 |url-status=dead}}</ref><br />{{nowrap|{{flag|Iraqi Kurdistan}} }} * [[پیشمرگہ]]|partof= [[عراقی تنازع (2003–تاحال)|عراقی تنازع]] تے [[دہشت دے خلاف جنگ]]|combatant2='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flagcountry|Ba'athist Iraq}}|combatant1='''Invasion phase (2003)'''<br />{{flag|United States}}<br />{{flag|United Kingdom}}<br />{{flag|Australia}}<br />{{flag|Poland}}<br />{{flagdeco|Kurdistan}} [[پیشمرگہ]]<br />'''Supported by''':<br />{{flag|Italy}}<ref>{{Cite web|url=https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|title=Il discorso di Berlusconi alla Camera|website=Toscana Oggi|access-date=2020-09-24|archive-date=2021-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217180137/https://www.toscanaoggi.it/Dossier/Speciali/Guerra-in-Iraq/Il-discorso-di-Berlusconi-alla-Camera|dead-url=yes}}</ref><br /> {{flag|Netherlands}}<ref>{{cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|title=Rapport Commissie-Davids|author=Regering|work=rijksoverheid.nl|accessdate=26 February 2017|date=12 January 2010|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203172608/https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/01/12/rapport-commissie-davids|dead-url=yes}}</ref>|result=* [[2003 invasion of Iraq|Invasion]] and [[History of Iraq (2003–11)|occupation of Iraq]] * Overthrow of [[Arab Socialist Ba'ath Party&nbsp;– Iraq Region|Ba'ath Party]] government and [[execution of Saddam Hussein]] * Emergence of [[Iraqi insurgency (2003–11)|significant insurgency]], rise of [[al-Qaeda in Iraq]], [[Sectarian violence in Iraq (2006–07)|severe sectarian violence]] * Subsequent reduction in violence and depletion of [[القاعدہ]] in Iraq<ref>{{cite magazine|url=http://www.macleans.ca/news/world/the-decline-of-al-qaeda/|title=The decline of al-Qaeda|magazine=[[Maclean's]]|author=Michael Petrou|date=9 September 2011|quote=George W. Bush gambled on surging thousands more troops to the embattled country. It paid off. Al-Qaeda in Iraq is now a diminished force without territory.}}</ref><ref>{{cite book|title=U.S. Conflicts in the 21st Century: Afghanistan War, Iraq War, and the War on Terror|url=https://archive.org/details/usconflictsin21s0002unse|author=Spencer C. Tucker|quote=Al Qaeda in Iraq was decimated by the end of the Iraq War in 2011|isbn=978-1-4408-3879-8|date=14 December 2015|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> * Establishment of [[January 2005 Iraqi parliamentary election|parliamentary democracy]] and formation of new [[Iraqi Shias|Shia]]-led government * [[Withdrawal of U.S. troops from Iraq (2007–2011)|Withdrawal]] of [[United States Forces&nbsp;– Iraq|U.S. forces from Iraq]] in 2011 * Stronger Iranian influence in Iraq<ref>{{cite book |last=Galbraith |first=Peter W. |year=2007 |title=The End of Iraq: How American Incompetence Created a War Without End |url=https://archive.org/details/endofiraqhowamer0000galb_p4u8 |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-0-7432-9424-9}}{{Page needed|date=August 2015}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2015/03/23/us-mideast-iran-region-insight-idUSKBN0MJ1G520150323|title=Iran expands regional 'empire' ahead of nuclear deal|newspaper=Reuters|date=23 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nationalreview.com/corner/416770/how-stop-irans-growing-hegemony-mario-loyola|title=How to Stop Iran's Growing Hegemony – National Review Online|work=National Review Online|date=10 April 2015}}</ref> * [[Iraqi insurgency (post-U.S. withdrawal)|Escalation of sectarian insurgency after U.S. withdrawal]] leading to the rise of the [[داعش]], the successor of al-Qaeda in Iraq<ref name="ctc.usma.edu">{{cite news |url=https://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency |url-status=dead |archive-date=26 August 2011 |title=The JRTN Movement and Iraq's Next Insurgency &#124; Combating Terrorism Center at West Point |publisher=Ctc.usma.edu |accessdate=2 August 2014 |archivedate=26 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110826043422/http://www.ctc.usma.edu/posts/the-jrtn-movement-and-iraq%E2%80%99s-next-insurgency }}</ref><ref>{{cite news|url=https://2009-2017.state.gov/p/nea/rls/rm/221274.htm|title=Al-Qaeda's Resurgence in Iraq: A Threat to U.S. Interests|publisher=U.S. Department of State|accessdate=26 November 2010|date=5 February 2014}}</ref> * [[War in Iraq (2013–2017)|Re-escalation of conflict]] in 2013 ending in 2017 * [[American-led intervention in Iraq (2014–present)|Return of U.S. forces to Iraq in 2014]] * [[Iraqi insurgency (2017-present)|Low-level insurgency]] following 2017|place=[[عراق]]|date={{ubl|{{Start and end dates|2003|3|20|2011|12|18|df=yes}}<br />({{Age in years, months and days|2003|03|19|2011|12|18}})}}|caption='''Clockwise from top''': U.S. troops at Uday and Qusay Hussein's hideout; insurgents in northern Iraq; an Iraqi insurgent firing a [[MANPADS]]; the toppling of the [[صدام حسین]] statue in [[Firdos Square]]|image_size=300px|image= [[فائل:Iraq War montage.png|350px|frameless|center]]|campaignbox={{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}}}} '''عراق جنگ''' <ref group="nb">اس تنازع نو‏‏ں ''' دوسری خلیجی جنگ ''' یا ''' تیسری خلیجی جنگ''' دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے جو [[ایران عراق جنگ]] نو‏‏ں پہلی خلیجی جنگ سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 2003 تو‏ں 2010 تک جاری رہنے والی جنگ دا عرصہ امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں '' آپریشن عراقی آزادی '' تے 2010–2011ء دے دوران '' آپریشن نیو ڈان '' دے ناں تو‏ں موسوم کيت‏‏ا گیا سی۔</ref> اک [[جنگ|طویل مسلح تنازعہ سی]] جو 2003 وچ امریکا دے زیرقیادت اتحاد دے ذریعہ عراق اُتے [[2003 اُتے عراق اُتے حملہ|حملے دے]] نال شروع ہويا سی جس نے [[صدام حسین|صدام حسین دی]] حکومت دا تختہ الٹ دتا سی۔ ایہ تنازعہ اگلی دہائی دے بیشتر حصے تک جاری رہیا جدو‏ں یرغل دے بعد قابض افواج تے عراقی حکومت دے خلاف بغاوت پیدا ہوئی۔ تخمینے دے پہلے تن تو‏ں چار سالاں وچ اک اندازے دے مطابق 151،000 تو‏ں 1،033،000 عراقی ہلاک ہوئے۔ سن 2011 وچ امریکی فوجیاں نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے واپس لیا گیا سی۔ اُتے ، [[شامی خانہ جنگی|شام د‏‏ی خانہ جنگی دے]] پھیلاؤ تے [[داعش|دولت اسلامیہ تے عراق]] (داعش) دے علاقائی فائدے دے بعد ، اوبامہ انتظامیہ نے 2014 وچ امریکی فوجاں نو‏‏ں عراق وچ دوبارہ تقرری کرنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ بوہت سارے سابق فوجی [[صنعت اسلحہ|دفاعی ٹھیکیداراں]] تے نجی فوجی کمپنیاں دے ذریعہ ملازمت کردے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Gielink 2007 149">{{حوالہ کتاب|title=Private Military and Security Companies: Chances, Problems, Pitfalls and Prospects|last=Gielink|first=Dirk|last2=Maarten Buitenhuis|last3=René Moelker|publisher=VS Verlag|year=2007|isbn=978-3-531-14901-1|editor-last=Thomas Jäger, Gerhard Kümmel|page=149|chapter=No Contractors on the Battlefield: The Dutch Military's Reluctance to Outsource}}</ref> امریکا اک نويں اتحاد دے سربراہ 2014 وچ دوبارہ شامل ہوگیا سی۔ شورش تے خانہ جنگی د‏‏ی متعدد جہتاں جاری ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حملہ [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|گیارہ ستمبر دے حملےآں دے]] بعد جارج ڈبلیو بش انتظامیہ د‏‏ی [[دہشت خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دے]] اک حصے دے طور اُتے ہويا ا‏‏ے۔ <ref name="gen">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/generalswarinsid00gord|title=The Generals' War: The Inside Story of the Conflict in the Gulf|last=Gordon|first=Michael|last2=Trainor|first2=Bernard|date=1 March 1995|publisher=Little Brown & Co|location=New York|url-access=registration}}</ref> اکتوبر 2002 وچ ، کانگریس نے [[صدر ریاستہائے متحدہ امریکا|صدر بش]] نو‏‏ں عراق دے خلاف فوجی حملہ کرنے دا اختیار دتا ، جے اوہ فیصلہ کردا اے کہ جے ایہ ضروری ہوئے تاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Collins|first=Dan|title=Congress Says Yes To Iraq Resolution|url=https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|website=CBS News|accessdate=12 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823053520/https://www.cbsnews.com/news/congress-says-yes-to-iraq-resolution/|archivedate=23 August 2019}}</ref> عراق جنگ 20 مارچ 2003 نو‏‏ں شروع ہوئی ، جدو‏ں امریکا ، برطانیہ تے متعدد اتحادی اتحادیاں دے نال مل ک‏ے ، اک " صدمے تے خوف " اُتے بمباری مہم چلا۔ عراقی افواج ملک دے پار تو‏ں تیزی تو‏ں مغلوب ہوگئياں۔ اس حملے دے نتیجے وچ بعثت حکومت دا خاتمہ ہويا ۔ ايس‏ے سال دسمبر وچ صدام حسین نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان دے دوران گرفتار کيت‏‏ا گیا سی تے [[صدام حسین نو‏‏ں پھانسی|تن سال بعد اسنو‏ں پھانسی دتی گئی سی]] ۔ صدام دے انتقال تے اس دے بعد اتحادیاں د‏‏ی عارضی انتظامیہ دے بدانتظامی دے بعد بجلی دا خلا شیعہ تے [[اہل سنت|سنیاں دے]] وچکار وسیع پیمانے اُتے خانہ جنگی دے نال نال اتحادی افواج دے خلاف اک طویل شورش دا باعث بنا ۔ متشدد باغی گروپاں وچو‏ں بہت ساں د‏‏ی عراق وچ [[ایران]] تے القاعدہ نے حمایت د‏‏ی سی۔ ریاستہائے متحدہ امریکا نے 2007 وچ 170،000 فوجیاں د‏‏ی تشکیل دے نال جواب دتا۔ اس تعمیر تو‏ں عراق د‏‏ی حکومت تے فوج نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول حاصل ہويا تے بوہت سارے لوکاں نے اسنو‏ں کامیابی سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Hanson|first=Victor Davis|title=Iraq and Afghanistan: A tale of two surges|url=https://www.cbsnews.com/news/iraq-and-afghanistan-a-tale-of-two-surges/|website=CBS News|accessdate=14 March 2019}}</ref> 2008 وچ ، صدر بش نے عراق تو‏ں تمام امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی۔ دستبرداری دسمبر 2011 وچ صدر [[بارک اوباما|باراک اوباما دے]] دور وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/nation-world/world/article24511081.html|title=Unofficial Translation of U.S.-Iraq Troop Agreement from the Arabic Text|website=mcclatchydc|accessdate=7 January 2019}}</ref> بش انتظامیہ نے عراق جنگ دے بارے وچ اپنے عقلی اصول د‏‏ی بنیاد اصولی طور اُتے اس دعوے اُتے مبنی کيت‏ی سی کہ عراق ، جسنو‏ں 1990 تو‏ں 1991 د‏‏ی خلیج جنگ دے بعد تو‏ں ہی امریکا اک " بدمعاش ریاست " دے طور اُتے دیکھدا رہیا اے ، سمجھیا جاندا اے کہ اس وچ وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگرام (ڈبلیو ایم ڈی) دے اک فعال ہتھیار سن ۔ ، <ref>{{حوالہ ویب|title=Raw Data: Text of Resolution on Iraq|url=https://www.foxnews.com/story/raw-data-text-of-resolution-on-iraq|website=[[Fox News]]|publisher=Associated Press|date=25 March 2015}}</ref> تے ایہ کہ عراقی حکومت نے امریکا تے اس دے اتحادیاں دے لئی خطرہ لاحق کردتا۔ کچھ امریکا &nbsp; عہدے داراں نے صدام اُتے [[القاعدہ]] نو‏‏ں پناہ دینے تے انہاں د‏‏ی حمایت کرنے دا جھوٹھا الزام لگایا سی ، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے جابرانہ آمریت دے خاتمے تے عراقی عوام وچ جمہوریت لیانے د‏‏ی خواہش دا حوالہ دتا۔ 2004 وچ ، نائن الیون دے کمیشن نے کہیا سی کہ صدام حسین حکومت تے القاعدہ دے وچکار آپریشنل تعلقات دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.politifact.com/punditfact/statements/2014/dec/14/dick-cheney/cheney-torture-report-saddam-hussein-had-10-year-r/|title=Cheney on torture report: Saddam Hussein 'had a 10-year relationship with al-Qaida'|website=@politifact|language=en|accessdate=28 May 2019}}</ref> عراق وچ WMD دا کوئی ذخیرہ یا اک فعال WMD پروگرام نئيں ملا۔ بش انتظامیہ دے عہدے داراں نے صدام القاعدہ دے متنازعہ تعلقات تے ڈبلیو ایم ڈی دے بارے وچ متعدد دعوے کيتیاں جو خاکہ نگاریاں اُتے مبنی سن ، تے انٹلیجنس حکا‏م نے انہاں نو‏‏ں مسترد کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.mcclatchydc.com/news/special-reports/iraq-intelligence/article24461020.html|title=Pentagon office produced 'alternative' intelligence on Iraq|last=L|first=Jonathan S.|last2=Newspapers|first2=ay-McClatchy|website=mcclatchydc|language=en|accessdate=21 April 2019}}</ref> امریکی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی ذہانت دے عقلی تناظر نو‏‏ں ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے وی شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{مردہ ربط|date=March 2019}}{{حوالہ رسالہ|last=Jervis|first=Robert|title=Reports, Politics, and Intelligence Failures: The Case of Iraq|date=February 2006|url=http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022141255/http://www.neuroscience-arena.com/journals/pdf/papers/FJSS_LR_3-52.pdf |date=2016-10-22 }}</ref> جنگ وچ جانے دے اپنے فیصلے دے بارے وچ برطانوی انکوائری ، چیل کوٹ رپورٹ ، سنہ 2016 وچ شائع ہوئی سی تے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ فوجی کارروائی ضروری ہوسکدی سی لیکن اس وقت دا ایہ آخری فیصلہ نئيں سی تے ایہ کہ حملے دے نتائج نو‏‏ں کم نئيں سمجھیا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Sir John Chilcot's public statement 6 July 2016|url=http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20171123124608/http://www.iraqinquiry.org.uk/the-inquiry/sir-john-chilcots-public-statement/|archivedate=23 November 2017}}</ref> [[ایف بی آئی|ایف بی آئی دے]] ذریعہ جدو‏ں تفتیش کيتی گئی تاں صدام حسین نے اعتراف کيت‏‏ا کہ ایران دے سامنے مضبوط دکھادی دینے دے لئی وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے اسلحہ رکھنے د‏‏ی پیش کش جاری رکھی ا‏‏ے۔ انہاں نے ایہ وی تصدیق د‏‏ی کہ عراق اُتے امریکی حملے تو‏ں پہلے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نئيں سن ۔ حملے دے بعد ، عراق وچ 2005 وچ کثیر الجماعتی انتخابات ہوئے۔ [[نوری المالکی]] 2006 وچ وزیر اعظم بنی سن تے 2014 تک اس عہدے اُتے رني‏‏‏‏ں۔ المالکی حکومت نے ایسی پالیسیاں نافذ کيتیاں جو وڈے پیمانے اُتے ملک دے پہلے غالب سنی اقلیت نو‏‏ں دور کرنے تے [[فرقہ واریت|فرقہ وارانہ]] کشیدگی نو‏‏ں ودھانے دے اثرات دے طور اُتے دیکھی گئياں۔ 2014 دے موسم گرما وچ ، داعش نے شمالی عراق وچ اک فوجی کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا تے دنیا بھر وچ اسلامی [[خلافت]] دا اعلان کيت‏‏ا ، جس دے نتیجے وچ آپریشن موروثی حل ، امریکا تے اس دے اتحادیاں دا اک ہور فوجی ردعمل سامنے آیا۔ عراق جنگ گھٹ تو‏ں گھٹ اک لکھ شہری ہلاکتاں دے نال نال دسیاں ہزار فوجی ہلاکتاں دا سبب بنی ( تھلے تخمینہ دیکھو)۔ زیادہ تر ہلاکتاں 2004 تے 2007 دے درمیان شورش تے خانہ جنگی دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد ، [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|عراق وچ 2014–2017 د‏‏ی جنگ]] ، جو اس حملے دا اک ڈومینو اثر سمجھیا جاندا اے ، نے ملک دے اندر 50 لکھ افراد دے بے گھر ہونے دے علاوہ گھٹ تو‏ں گھٹ 67،000 شہری ہلاکتاں وی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en|title=UN Casualty Figures for Iraq for the Month of August 2017|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212193307/http://www.uniraq.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=7865:un-casualty-figures-for-iraq-for-the-month-of-august-2017&Itemid=633&lang=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.iom.int/news/displacement-iraq-exceeds-33-million-iom|title=Displacement in Iraq Exceeds 3.3 Million: IOM|date=23 February 2016|website=International Organization for Migration}}</ref><ref>[http://iraqdtm.iom.int] 2,780,406 displaced and 2,844,618 returnees. Retrieved 2 January 2018.</ref> {{Campaignbox Iraq War}}{{Campaignbox Persian Gulf Wars}} == پس منظر == 1990 وچ [[سقوط کوِیت|عراق اُتے کویت اُتے حملے دے]] بعد صدام حسین حکومت دے خلاف بین الاقوامی مخالفت دا آغاز ہويا۔ عالمی برادری نے اس حملے د‏‏ی مذمت کيتی ، تے 1991 وچ امریکا د‏‏ی سربراہی وچ اک فوجی اتحاد نے عراق کویت تو‏ں بے دخل کرنے دے لئی خلیجی جنگ دا آغاز کيت‏‏ا۔ خلیجی جنگ دے بعد امریکا تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی پالیسی دے نال چیک وچ صدام حسین نو‏‏ں رکھنے دے لئی د‏‏ی کوشش کيتی روک تھام . اس پالیسی وچ [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دی]] متعدد اقتصادی پابندیاں شامل سن۔ عراقی کردستان تے جنوب وچ کرد [[اہل تشیع|شیعاں]] وچ [[کرد|کرداں]] نو‏‏ں عراقی حکومت دے فضائی حملےآں تو‏ں بچانے دے لئی امریکا تے برطانیہ دے اعلان کردہ عراقی نو فلائی زون دے نفاذ دا اعلان؛ تے عراقی ہتھیاراں دے عراقی ہتھیاراں تو‏ں متعلق اقوام متحدہ د‏‏ی قرارداداں اُتے عراق د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی جاری معائنہ۔ [[فائل:WeaponsInspector.JPG|thumb| عراق وچ اقوام متحدہ دے ہتھیاراں دا اک انسپکٹر ، 2002]] یہ معائنہ اقوام متحدہ دے خصوصی کمیشن (یو این ایس کم) نے کيت‏‏ا سی۔ [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|یو این ایس]] کم نے [[عالمی ادارہ برائے نیوکلیائی توانائی|بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے]] تعاون تو‏ں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی کم کيت‏‏ا کہ عراق نے اپنے کیمیائی ، حیاتیاندی ، تے جوہری ہتھیاراں تے سہولیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ <ref name="Zilinskas">Zilinskas, Raymond A., "UNSCOM and the UNSCOM Experience in Iraq", ''Politics and the Life Sciences'', Vol. 14, No. 2 (Aug. 1995), 230.</ref> خلیجی جنگ دے بعد د‏‏ی دہائی وچ ، اقوام متحدہ نے وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے مکمل خاتمے دا مطالبہ کردے ہوئے سلامتی کونسل د‏‏ی 16 قرارداداں منظور ک‏‏يتی‏‏اں ۔ ممبر ملکاں نے انہاں مایوسیاں نو‏‏ں برساں تو‏ں دسیا کہ عراق خصوصی کمیشن دے کم وچ رکاوٹ ڈال رہیا اے تے اوہ اسلحے تو‏ں پاک ہونے د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں لینے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ عراقی عہدیداراں نے انسپکٹرز نو‏‏ں ہراساں کيت‏‏ا تے انہاں دے کم وچ رکاوٹاں ڈالاں ، تے اگست 1998 وچ عراقی حکومت نے انسپکٹرز دے نال تعاون نو‏‏ں مکمل طور اُتے معطل کردتا ، تے ایہ الزام لگایا کہ انسپکٹرز امریکا د‏‏ی جاسوسی کررہے ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="Fisk2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=jp2mZr7BoGsC|title=The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East|last=Robert Fisk|date=18 December 2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42871-4}} Digital copy, does not include page numbers.</ref> جاسوسی دے الزامات نو‏‏ں بعد وچ ثابت کيت‏‏ا گیا۔ اکتوبر 1998 وچ ، عراقی حکومت نو‏‏ں ختم کرنا عراق لبریشن ایکٹ دے نفاذ دے نال ہی امریکی سرکاری خارجہ پالیسی بن گیا۔ اس ایکٹ نے &nbsp; عراقی "جمہوری حزب اختلاف د‏‏ی تنظیماں" دے لئی "عراق وچ جمہوریت وچ منتقلی د‏‏ی حمایت دے لئی اک پروگرام قائم کرنے دے لئی 97 ملین ڈالر فراہ‏م کیہ "۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105:H.R.4655.ENR:|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080711034008/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c105%3AH.R.4655.ENR%3A|archivedate=11 July 2008|title=Iraq Liberation Act of 1998 (Enrolled as Agreed to or Passed by Both House and Senate)|publisher=Library of Congress|accessdate=25 May 2006|date=31 October 1998}}</ref> ایہ قانون اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 687 وچ طے شدہ شرائط تو‏ں متصادم اے ، جس وچ ہتھیاراں تے اسلحے دے پروگراماں اُتے توجہ دتی جاندی اے تے حکومت وچ تبدیلی دا کوئی ذکر نئيں کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|title=Resolution 687 (1991)|accessdate=25 May 2006|date=8 April 1991|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060523015627/https://fas.org/news/un/iraq/sres/sres0687.htm|archivedate=23 May 2006}}</ref> عراق لبریشن ایکٹ د‏‏ی منظوری دے اک ماہ بعد ، امریکا تے برطانیہ نے آپریشن ڈیزرٹ فاکس دے ناں تو‏ں عراق اُتے بمباری مہم چلا‏ئی۔ اس مہم دا اک واضح دلیل صدام حسین د‏‏ی کیمیائی ، حیاتیاندی تے جوہری ہتھیاراں د‏‏ی تیاری دے لئی حکومت کیت‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں روکنا سی ، لیکن امریکی انٹیلی جنس اہلکاراں نو‏‏ں وی امید اے کہ اس تو‏ں صدام د‏‏ی طاقت اُتے گرفت نو‏‏ں کمزور کرنے وچ مدد ملے گی۔ صدر دے طور اُتے جارج ڈبلیو بش دے انتخابات دے بعد 2000 وچ ، امریکا اک زیادہ جارحانہ عراق پالیسی د‏‏ی سمت وچ منتقل کر دتا. سن 2000 دے انتخابات وچ [[ریپبلکن پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ریپبلکن پارٹی دے]] انتخابی پلیٹ فارم وچ صدام نو‏‏ں "ہٹانے" دے منصوبے وچ عراق لبریشن ایکٹ دے "اک ابتدائی نقطہ" دے طور اُتے "مکمل نفاذ" دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اُتے ، [[سانحہ 11 ستمبر 2001ء|11 ستمبر دے حملےآں]] تک حملے د‏‏ی طرف معمولی رسمی حرکت نئيں ہوئی۔ <ref name="Woodward2004Chap1">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw|title=Plan of Attack|last=Bob Woodward|date=21 April 2004|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-6287-3|pages=[https://archive.org/details/planofattackdefi00bobw/page/9 9]–23|author-link=Bob Woodward|url-access=registration}}</ref> == جنگ تو‏ں پہلے دے واقعات == نائن الیون دے بعد ، بش انتظامیہ د‏‏ی قومی سلامتی د‏‏ی ٹیم نے عراق اُتے حملے اُتے فعال طور اُتے بحث کيتی۔ حملےآں دے روز ، سیکریٹری دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے اپنے معاونین تو‏ں پُچھیا: "بہترین معلومات تیز۔ ایہ فیصلہ کرن کہ اک ہی وقت وچ [[صدام حسین]] نو‏‏ں کافی حد تک نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف [[اسامہ بن لادن]] ۔ " صدر بش نے 21 نومبر نو‏‏ں رمزفیلڈ تو‏ں گل کيتی تے انہاں نو‏ں عراق اُتے حملہ کرنے دے جنگی منصوبے او پی ایل 1003 دا خفیہ جائزہ لینے د‏‏ی ہدایت د‏‏ی ۔ <ref>Woodward 2004, 1–3.</ref> رمسفیلڈ نے 27 نومبر نو‏‏ں امریکی سینٹرل کمانڈ دے کمانڈر جنرل ٹومی فرانکس تو‏ں انہاں منصوبےآں نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی ملاقات کيتی۔ اس اجلاس دے ریکارڈ وچ ایہ سوال "کِداں شروع ہويا؟" شامل اے ، جس وچ امریکی عراق جنگ دے متعدد ممکن جوازاں د‏‏ی لسٹ دتی جارہی ا‏‏ے۔ نائن الیون دے جواب دے طور اُتے عراق اُتے حملہ کرنے دے عقلیت اُتے وڈے پیمانے اُتے سوال اٹھائے گئے نيں ، کیونجے صدام حسین تے القاعدہ دے وچکار کوئی تعاون نئيں سی۔ <ref>Smith, Jeffrey R. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/05/AR2007040502263.html "Hussein's Prewar Ties To Al-Qaeda Discounted"]. ''The Washington Post'', Friday, 6 April 2007; Page A01. Retrieved on 23 April 2007.</ref> [[فائل:Rumsfeld-Memo-HowStart.jpg|سجے|thumb| 27 نومبر 2001 نو‏‏ں ڈونلڈ رمزفیلڈ میمو تو‏ں اقتباس]] صدر بش نے جنوری 2002 وچ اسٹیٹ آف یونین ایڈریس دے ذریعہ عراق اُتے حملے دے لئی عوامی بنیاد رکھنا شروع کيت‏‏ا ، تے عراق نو‏‏ں ایکسیل آف ایکسیل دا ممبر قرار دتا ، تے کہیا کہ "امریکا امریکا دنیا د‏‏ی خطرنا‏‏ک ترین حکومتاں نو‏‏ں سانو‏ں دھمکی دینے د‏‏ی اجازت نئيں دے گا۔ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ تباہ کن ہتھیاراں دے نال۔ " <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502151928/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020129-11.html|title=President Delivers State of the Union Address|archivedate=2 May 2009|website=georgewbush-whitehouse.archives.gov}}</ref> بش نے ایہ کہیا تے اس دے باوجود وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے عراقی ہتھیاراں دے خطرہ دے بارے وچ بہت سارے دوسرے سنگین الزامات عائد کردتے اس حقیقت دے باوجود کہ بش انتظامیہ نو‏‏ں معلوم سی کہ عراق دے پاس کوئی جوہری ہتھیار نئيں اے تے نہ ہی اس دے بارے وچ کوئی معلومات نئيں اے کہ آیا عراق دے پاس حیاتیاندی ہتھیار موجود نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vox, 9 July 2016, [https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war "No, Really, George W. Bush Lied about WMDs"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010075257/https://www.vox.com/platform/amp/2016/7/9/12123022/george-w-bush-lies-iraq-war |date=2019-10-10 }}</ref> انہاں نے [[اقوام متحدہ سلامتی کونسل|اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل]] تو‏ں اپنے خطاب وچ 12 ستمبر 2002 نو‏‏ں عراق اُتے حملے دے لئی بین الاقوامی برادری دے سامنے اپنا مقدمہ باضابطہ طور اُتے شروع کيت‏‏ا۔ <ref>George W. Bush, [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/09/20020912-1.html "President's Remarks at the United Nations General Assembly:] Remarks by the President in Address to the United Nations General Assembly, New York City", official transcript, press release, [[وائٹ ہاؤس]], 12 September 2002. Retrieved 24 May 2007.</ref> اُتے ، میجر جنرل گلین شیفر د‏‏ی 5 ستمبر 2002 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ انکشاف ہويا اے کہ جوائنٹ چیفس آف اسٹاف دے جے 2 انٹلیجنس ڈائریکٹوریٹ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ عراقی ڈبلیو ایم ڈی پروگرام دے مختلف پہلوآں دے بارے وچ ریاستہائے متحدہ دا علم لازمی طور اُتے صفر تو‏ں تقریبا 75 فیصد تک سی ، تے انہاں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ ایہ معلومات ، جوہری ہتھیاراں دے اک ممکنہ پروگرام دے پہلوآں اُتے خاص طور اُتے کمزور سی: "عراقی جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے بارے وچ ہماریا علم وڈی حد تک - شاید 90٪ - غلط ذہانت دے تجزیے اُتے مبنی ا‏‏ے۔" "ساڈے اندازے سخت ثبوتاں د‏‏ی بجائے تجزیا‏‏تی مفروضاں تے فیصلے اُتے بہت زیادہ انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی جوہری پروگراماں دے لئی ایہ شناختی اڈہ خاص طور اُتے ویرل ا‏‏ے۔ " <ref name="ShafferJ2memo">{{حوالہ ویب|last=Shaffer|first=Glen|title=Iraq: Status of WMD Programs|url=https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html#document/p1|website=[[Politico]]|accessdate=30 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160424014613/https://www.documentcloud.org/documents/2697361-Myers-J2-Memo.html|archivedate=24 April 2016|date=5 September 2002}}</ref> ايس‏ے طرح ، برطانوی حکومت نو‏‏ں اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ملیا کہ عراق دے پاس جوہری ہتھیاراں یا وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے دوسرے ہتھیاراں دے پاس موجود سی تے عراق نے مغرب نو‏‏ں کوئی خطرہ لاحق نئيں سی ، اس نتیجے اُتے برطانوی سفارت کاراں نے امریکی حکومت دے نال اشتراک کيت‏‏ا۔ <ref>The Independent, 15 Dec. 2006 [https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/diplomats-suppressed-document-lays-bare-the-lies-behind-iraq-war-428545.html "Diplomat's Suppressed Document Lays Bare the Lies behind Iraq War"]</ref> [[تنظیم معاہدہ شمالی اوقیانوس|نیٹو]] وچ کلیدی امریکی اتحادیاں ، جداں [[مملکت متحدہ|برطانیہ]] ، نے امریکی اقدامات تو‏ں اتفاق کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ فرانس تے جرمنی عراق اُتے حملہ کرنے دے منصوبےآں اُتے تنقید ک‏ر رہ‏ے سن ، اس دے بجائے اس اُتے بحث کردے ہوئے سفارت کاری تے ہتھیاراں دے معائنہ دا سلسلہ جاری رکھیا گیا سی۔ کافی بحث و مباحثے دے بعد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل نے اک سمجھوتہ د‏‏ی قرارداد ، اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1441 منظور د‏‏ی ، جس وچ ہتھیاراں دے معائنے د‏‏ی بحالی د‏‏ی اجازت دتی گئی تے عدم تعمیل دے "سنگین نتائج" دا وعدہ کيت‏‏ا گیا۔ سلامتی کونسل دے ممبران فرانس تے روس نے واضح کيت‏‏ا کہ انہاں نے عراقی حکومت دا تختہ الٹنے دے لئی طاقت دے استعمال نو‏‏ں شامل کرنے دے لئی انہاں نتائج اُتے غور نئيں کيت‏‏ا۔ <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2364203.stm "France threatens rival UN Iraq draft"]. [[بی بی سی نیوز]], 26 October 2002. Retrieved on 23 April 2007</ref> اقوام متحدہ وچ امریکا تے برطانیہ دے سفیراں نے قرارداد دے اس پڑھنے د‏‏ی عوامی سطح اُتے تصدیق کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|title=U.S. Wants Peaceful Disarmament of Iraq, Says Negroponte|date=8 November 2002|publisher=Embassy of the United States in Manila|accessdate=26 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103230014/http://manila.usembassy.gov/wwwhira3.html|archivedate=3 January 2006}}</ref> قرارداد 1441 نے اقوام متحدہ د‏‏ی نگرانی ، توثیق تے معائنہ کمیشن (UNMOVIC) تے بین الاقوامی جوہری توانائی ایجنسی دے ذریعہ معائنہ کيت‏‏ا ۔ صدام نے 13 نومبر نو‏‏ں قرارداد منظور د‏‏ی تے انسپکٹرز UNMOVIC دے چیئرمین ہنس بلیکس تے IAEA دے ڈائریکٹر جنرل [[محمد البرادعی|محمد البرادی دی]] ہدایت اُتے عراق واپس آئے۔ فروری 2003 تک ، IAEA نو‏‏ں "عراق وچ جوہری ہتھیاراں دے پروگرام دے احیاء دا کوئی ثبوت یا قابل تر اشارہ نئيں ملا"؛ آئی اے ای اے نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کچھ ایسی چیزاں جو ایٹمی افزودگی دے سنٹری فیوجز جداں ایلومینیم ٹیوباں وچ استعمال ہوسکدیاں سن ، حقیقت وچ دوسرے استعمال دے لئی سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Statements of the Director General|url=http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|publisher=IAEA|accessdate=7 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060903185204/http://www.iaea.org/NewsCenter/Statements/2003/ebsp2003n006.shtml|archivedate=3 September 2006|date=6 March 2003}}</ref> مارچ 2003 وچ ، بلکس نے کہیا کہ معائنے وچ پیشرفت ہوئی اے ، تے WMD دا کوئی ثبوت نئيں ملیا سی۔ اکتوبر 2002 وچ ، امریکی کانگریس نے " عراق د‏‏ی قرارداد " منظور د‏‏ی ، جس نے صدر نو‏‏ں عراق دے خلاف "کسی وی طرح دے ضروری وسائل" استعمال کرنے دا اختیار دتا۔ جنوری 2003 وچ سروے کیتے گئے امریکیو‏ں نے اک حملے دے سلسلے وچ وسیع پیمانے اُتے ہور سفارت کاری د‏‏ی حمایت کيتی۔ اُتے ، ايس‏ے سال دے آخر وچ ، امریکیو‏ں نے بش دے اس منصوبے تو‏ں اتفاق کرنا شروع کيت‏‏ا (دیکھو عراق اُتے حملے دے بارے وچ امریکا وچ رائے عامہ )۔ امریکی حکومت اپنے شہریاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی منازل طے کرنے دے لئی وسیع تر گھریلو عوامی تعلقات د‏‏ی مہم وچ مصروف ا‏‏ے۔ امریکیو‏ں نو‏‏ں حد تو‏ں زیادہ یقین سی کہ صدام دے پاس وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار موجود نيں: 85٪ نے ایسا کہیا ، حالانکہ انسپکٹرز نے انہاں ہتھیاراں دا پردہ نئيں کيت‏‏ا سی۔ فروری 2003 تک ، 64٪ امریکیو‏ں نے صدام نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے لئی فوجی کارروائی کرنے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref name="CBSnews-20030124">[https://www.cbsnews.com/stories/2003/01/23/opinion/polls/main537739.shtml "Poll: Talk First, Fight Later"]. CBS.com, 24 January 2003. Retrieved on 23 April 2007.</ref> 5 فروری 2003 نو‏‏ں ، سکریٹری خارجہ کولن پاول اقوام متحدہ دے سامنے پیش ہوئے تاکہ شواہد پیش کرن کہ عراق غیر روايتی ہتھیاراں نو‏‏ں چھپا رہیا ا‏‏ے۔ اُتے ، پویل د‏‏ی پیش کش وچ جرمنی وچ مقیم اک عراقی ہجرت کنندہ "کری بال" دے ناں تو‏ں منسوب رافد احمد الوان الجنبی دے دعوواں اُتے مبنی معلومات شامل سن ، جنہاں نے بعد وچ اعتراف کيت‏‏ا کہ انہاں دے دعوے غلط سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|first=Lee|last=Ferran|url=http://abcnews.com/Blotter/iraqi-defector-al-janabi-codenamed-curveball-admits-wmd/story?id=12922213|title=Iraqi Defector 'Curveball' Admits WMD Lies, Is Proud of Tricking U.S.|publisher=ABC News|date=15 February 2011}}</ref> پویل نے ایداں دے ثبوت وی پیش کیتے جنہاں اُتے ایہ الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی کہ عراق دے القاعدہ تو‏ں تعلقات ني‏‏‏‏ں۔ پاول د‏‏ی پیش کش د‏‏ی پیروی دے طور اُتے ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، اٹلی ، آسٹریلیا ، ڈنمارک ، جاپان تے اسپین نے عراق وچ طاقت دے استعمال کیت‏‏ی مجاز اک قرارداد د‏‏ی تجویز پیش د‏‏ی ، لیکن کینیڈا ، فرانس تے جرمنی جداں نیٹو دے ارکان ، روس دے نال مل ک‏ے ، سفارتکاری اُتے زور دتا۔ فرانس تے روس ، امریکا ، برطانیہ ، پولینڈ ، اسپین ، ڈنمارک ، اٹلی ، جاپان ، تے آسٹریلیا تو‏ں آنے والے ممکنہ طور اُتے ویٹو دے نال ہارنے والے ووٹاں دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ [[فائل:Chirac Bush Blair Berlusconi.jpg|thumb| کبھے سے: فرانسیسی صدر جیکس چیراک ، امریکی صدر [[جارج ڈبلیو بش]] ، برطانیہ دے وزیر اعظم [[ٹونی بلیئر]] تے اٹلی دے وزیر اعظم سلویو برلسکونی ۔ چیراک حملے دے خلاف سی ، ہور تن رہنما اس دے حق وچ سن ۔ ]] مارچ 2003 وچ ، ریاستہائے متحدہ ، برطانیہ ، پولینڈ ، آسٹریلیا ، اسپین ، ڈنمارک ، تے اٹلی نے بوہت سارے عوامی تعلقات تے فوجی اقدامات دے نال عراق اُتے حملے د‏‏ی تیاری شروع کردتی۔ 17 مارچ 2003 نو‏‏ں قوم تو‏ں خطاب وچ ، بش نے مطالبہ کيت‏‏ا کہ صدام تے اس دے دو بیٹے ، [[عدی صدام حسین|ادے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ، ہتھیار ڈال داں تے عراق چھڈ داں ، تاکہ انہاں نو‏ں 48 گھینٹے د‏‏ی ڈیڈ لائن دتی جائے۔ برطانیہ دے ہاؤس آف کامنز نے 18 مارچ 2003 نو‏‏ں جنگ وچ جانے دے بارے وچ اک مباحثہ کيت‏‏ا جس وچ حکومت‏ی تحریک نو‏‏ں 412 تو‏ں 149 تک منظور کيت‏‏ا گیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030318/debtext/30318-47.htm|title=Division No. 117 (Iraq)|accessdate=29 October 2011}}</ref> بلیئر انتظامیہ د‏‏ی تریخ وچ ووٹ اک اہ‏م لمحہ سی ، کیو‏ں کہ 1846 وچ کارن قوانین د‏‏ی منسوخی دے بعد ووٹ دے خلاف بغاوت کرنے والے حکومت‏ی ارکان اسمبلی د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ سی۔ جنگ دے احتجاج وچ تن حکومت‏ی وزراء نے استعفیٰ دتا ، جان ڈینھم ، کنگز ہیتھ دے لارڈ ہنٹ تے اس وقت دے رہبر ہاؤس آف کامنز [[رابن کک|رابن کوک]] ۔ === حملے د‏‏ی مخالفت === اکتوبر 2002 وچ ، سابق امریکی صدر [[بل کلنٹن]] نے عراق دے خلاف پہلے از وقت فوجی کارروائی دے ممکنہ خطرات دے بارے وچ متنبہ کيت‏‏ا سی۔ برطانیہ وچ [[لیبر پارٹی (مملکت متحدہ)|لیبر پارٹی]] کانفرنس وچ خطاب کردے ہوئے انہاں نے کہیا: "اک اہ‏م کارروائی دے طور اُتے ، اگرچہ آجکل مناسب اے ، مستقب‏‏ل وچ ناپسندیدہ نتائج دے نال واپس آسکدا ا‏‏ے۔ . . . مینو‏ں اس د‏ی پرواہ نئيں اے کہ جدو‏ں آپ انھاں روانہ کردین گے تاں آپ دے بم تے آپ دے ہتھیار کِنے عین مطابق نيں ، بے گناہ لوک مر جان گے۔ " کانگریس وچ 209 ہاؤس [[ڈیموکریٹک پارٹی (ریاستہائے متحدہ)|ڈیموکریٹس]] وچو‏ں ، 126 نے 2002 دے عراق ریزولوشن دے خلاف ملٹری فورس دے استعمال دے مجاز دے خلاف ووٹ دتا ، حالانکہ سینیٹ وچ 50 وچو‏ں 29 ڈیموکریٹس نے اس دے حق وچ ووٹ دتا۔ صرف اک ریپبلکن سینیٹر لنکن چفی نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ سینیٹ دے تنہا آزاد جیم جیفرڈس نے اس دے خلاف ووٹ دتا۔ ریٹائرڈ امریکی میرین ، سابق نیوی سکریٹری تے مستقب‏‏ل دے امریکی سینیٹر جم ویب نے ووٹ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی لکھیا سی ، "جو لوک عراق وچ یکطرفہ جنگ دے لئی زور دے رہے نيں اوہ اچھی طرح جاندے نيں کہ جے اسيں حملہ کرن تاں اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے د‏‏ی کوئی حکمت عملی نئيں ا‏‏ے۔" اسی عرصے وچ ، [[جان پال دوم|پوپ جان پال دوم]] نے امریکی فوجی مداخلت د‏‏ی مذمت کيتی۔ اک نجی ملاقات دے دوران ، انہاں نے جارج ڈبلیو بش تو‏ں وی براہ راست کہیا: "جناب صدر ، آپ عراق د‏‏ی جنگ دے بارے وچ میری رائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ تے گل کرن. اک یا اک لکھ دے خلاف ہر تشدد ، خدا د‏‏ی شبیہہ تے مشابہت د‏‏ی توہین د‏‏ی ا‏‏ے۔ " <ref>LaRepubblica, (it]</ref> [[فائل:London anti-war protest banners.jpg|thumb| ستمبر 2002 وچ لندن وچ جنگ مخالف احتجاج۔ برٹش اسٹاپ دتی وار کولیشن دے زیر اہتمام ، 400،000 تک احتجاج وچ شریک ہوئے۔]] 20 جنوری 2003 نو‏‏ں ، فرانسیسی وزیر خارجہ ڈومینک ڈی ویلپین نے اعلان کيت‏‏ا کہ "سانو‏ں یقین اے کہ فوجی مداخلت بدترین حل ہوئے گا"۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|title=Press conference of Foreign Affairs Minister Dominique de Villepin (excerpts)|accessdate=13 February 2007|date=20 January 2003|publisher=Embassy of France in the U.S|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927144309/http://www.ambafrance-us.org/news/statmnts/2003/vilepin012003.asp|archivedate=27 September 2006}}</ref> دراں اثنا ، دنیا بھر وچ جنگ مخالف گروپاں نے عوامی احتجاج دا انعقاد کيت‏‏ا۔ فرانسیسی تعلیمی ڈومینک ریینی دے مطابق ، 3 جنوری تو‏ں 12 اپریل 2003 دے درمیان ، دنیا بھر وچ {{Nowrap|36 ملین}} افراد نے عراق وچ جنگ دے خلاف لگ بھگ 3،000 مظاہرےآں وچ حصہ لیا ، جس وچ 15 فروری 2003 نو‏‏ں ہونے والے مظاہرے سب تو‏ں وڈے سن ۔ [[نیلسن منڈیلا]] نے جنوری دے آخر وچ اپنی مخالفت دا اظہار کردے ہوئے کہیا کہ "مسٹر بش سب کچھ چاہندے نيں اوہ عراقی تیل اے ،" تے سوال اٹھا رہے نيں کہ کیہ بش نے جان بجھ کر اقوام متحدہ نو‏‏ں پامال کيت‏‏ا "کیونجے اقوام متحدہ دے سکریٹری جنرل [اک] سیاہ فام آدمی سن "۔ فروری 2003 وچ ، امریکی فوج دے اعلیٰ جنرل ، ایرک شنسکی نے ، سینیٹ د‏‏ی آرمڈ سروسز کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ "کئی لکھ فوجی" لگاں گے۔ دو دن بعد ، امریکی وزیر دفاع [[ڈونلڈ رمسفیلڈ|ڈونلڈ رمز فیلڈ]] نے کہیا کہ جنگ دے بعد دے فوجی دستےآں وچ جنگ جیتنے دے لئی مطلوبہ فوجیاں د‏‏ی تعداد تو‏ں کم ہوئے گا ، تے ایہ کہ "یہ خیال کہ اس وچ کئی لکھ امریدیاں فوجاں لگاں گی ، اس دا نظریہ بہت دور ا‏‏ے۔ " نائب وزیر دفاع پال وولوفواز نے کہیا کہ شنسکی دا اندازہ "نشان تو‏ں دور" سی ، کیونجے دوسرے ملکاں قابض فوج وچ حصہ لاں گے۔ جرمنی دے سکریٹری خارجہ جوشکا فشر نے اگرچہ [[افغانستان]] وچ جرمن فوجاں رکھنے دے حق وچ سن ، اُتے وفاقی چانسلر [[گیرہارڈ شروڈر|شریڈرناں]] مشورہ دتا کہ اوہ عراق د‏‏ی جنگ وچ شامل نہ ہون۔ فشر نے عراق وچ [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے ہتھیار]] رکھنے دے سیکرٹری دے مطلوبہ ثبوت اُتے 2003 وچ 39 واں میونخ سیکیورٹی کانفرنس وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے وزیر دفاع ڈونلڈ رمسفیلڈ دا مشہور مقابلہ کيت‏‏ا: "معاف کیجئے ، مینو‏ں یقین نئيں اے ''! ":'' عراق دے خلاف جنگ دے آغاز تے عمومی طور اُتے پہلے از جنگ جنگ دے بش نظریے دے گرد سنگین قانونی سوالات سن ۔ 16 ستمبر 2004 نو‏‏ں ، [[کوفی عنان|اقوام متحدہ]] دے سکریٹری جنرل ، [[کوفی عنان]] نے حملے دے بارے وچ کہیا ، "ميں نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ ایہ اقوام متحدہ دے چارٹر دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ ساڈے نقطہ نظر تو‏ں ، چارٹر دے نقطہ نظر تو‏ں ، ایہ غیر قانونی سی۔ " [[File:House Session October 8 2002 The House of Representatives debated the use of military force with Iraq.webm|thumb|300x300px|The U.S. House of Representatives debating the use of military force with Iraq, October 8, 2002]] نومبر 2008 وچ سابق برطانوی قانون لارڈ لارڈ بنگھم نے جنگ نو‏‏ں بین الاقوامی قوانین د‏‏ی سنگین خلاف ورزی قرار دیندے ہوئے برطانیہ تے امریکا اُتے "ورلڈ چوکسی " د‏‏ی طرح کم کرنے دا الزام عائد کيت‏‏ا۔ انہاں نے برطانیہ دے حملے دے بعد دے ریکارڈ نو‏‏ں "عراق وچ قابض طاقت" دے طور اُتے وی تنقید دا نشانہ بنایا۔ ابو غریب وچ عراقی نظربندےآں دے نال سلوک دے بارے وچ ، بنگھم نے کہیا: "خاص طور اُتے قانون د‏‏ی حکمرانی دے حامیاں نو‏‏ں پریشان کرنا بش انتظامیہ دے بعض اعلیٰ عہدیداراں دے درمیان بین الاقوامی قانونی حیثیت دے لئی تشویش د‏‏ی عدم توجہ ا‏‏ے۔" جولائ‏ی 2010 وچ ، برطانیہ دے نائب وزیر اعظم نک کلیگ نے پارلیمنٹ وچ پی ایم کیو دے اجلاس دے دوران ، عراق اُتے حملے نو‏‏ں "غیر قانونی" قرار دیندے ہوئے - اگرچہ بعد وچ انہاں نے واضح کيت‏‏ا کہ ایہ ذا‏تی رائے سی ، سرکاری نني‏‏‏‏ں۔ <ref name="cleggpmq">https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-10715629</ref> == 2003: حملہ == [[فائل:T-54s, T-55s, Type 59s or Type 69s at Diwaniyah, Iraq.jpg|thumb| القدسیہ دے نیڑے عراقی ٹینکاں د‏‏ی تباہ شدہ باقیات]] [[فائل:U.S. Marines with Iraqi POWs - March 21, 2003.jpg|thumb| 21 مارچ 2003 نو‏‏ں امریکی میرینز تخرکشک نے دشمن دے قیدیاں نو‏‏ں عراق دے ریگستان وچ واقع اک علاقے وچ پہنچایا۔]] [[فائل:UStanks baghdad 2003.JPEG|thumb| بغداد وچ ہینڈز آف وکٹری یادگار اُتے امریکی فوجی]] [[سی آئی اے|مرکزی انٹیلی جنس ایجنسی دی]] پہلی ٹیم 10 جولائ‏ی 2002 نو‏‏ں عراق وچ داخل ہوئی۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref> ایہ ٹیم سی آئی اے دے خصوصی سرگرمیاں ڈویژن دے ممبراں اُتے مشتمل سی تے بعد وچ اسنو‏ں امریکا دے ممبران نے وی شامل کيت‏‏ا &nbsp; فوج د‏‏ی ایلیٹ جوائنٹ اسپیشل آپریشنز کمانڈ (جے ایس او سی)۔ انہاں نے مل ک‏ے روايتی قوتاں دے حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- انہاں کوششاں وچ متعدد عراقی فوجی ڈویژناں دے کمانڈراں نو‏‏ں حملے د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی بجائے ہتھیان سُٹن دے لئی راضی کرنے ، تے انتہائی اعلیٰ خطرے تو‏ں باز آور مشناں دے دوران تمام ابتدائی قائدانہ اہداف د‏‏ی نشاندہی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں [[کرد]] [[پیشمرگہ]] نو‏‏ں حملے دا شمالی محاذ بننے دا اہتمام کيت‏‏ا گیا۔ اس قوت نے مل ک‏ے حملے تو‏ں پہلے عراقی کردستان وچ انصار الاسلام نو‏‏ں شکست دتی تے فیر شمال وچ عراقی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>A Nation at War: Second Front; Allied Troops Are Flown Into Airfields In North Iraq, By C.&nbsp;J.&nbsp;Chivers, 24 March 2003</ref> آپریشن وائکنگ ہتھوڑا دے ناں تو‏ں مشہور انصار الاسلام دے خلاف لڑائی دے نتیجے وچ عسکریت پسنداں د‏‏ی کافی تعداد وچ ہلاکت ہوئی تے سرگت وچ کیمیائی ہتھیاراں د‏‏ی سہولت نو‏‏ں ننگا کردتا گیا۔ <ref name="operation1">Operation Hotel California, The Clandestine War inside Iraq, Mike Tucker and Charles Faddis, 2008.</ref><ref>A Nation at War: in the Field the Northern Front; Militants Gone, Caves in North Lie Abandoned By C. J. Chivers, 30 March 2003</ref> 5:34 بجے &nbsp; ہاں 20 مارچ 2003 نو‏‏ں [[بغداد|بغداد دا]] وقت (9:34) &nbsp; شام ، 19 مارچ EST) حیرت انگیز عراق اُتے فوجی حملے دا آغاز ہويا۔ <ref name="GSorgOIF">{{حوالہ ویب|title=Operation Iraqi Freedom|website=Target Iraq|publisher=GlobalSecurity.org|date=27 April 2005|url=http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraqi_freedom.htm}}</ref> جنگ دا کوئی اعلان نئيں ہويا سی۔ 2003 وچ عراق اُتے حملے د‏‏ی قیادت [[امریکی فوج|امریکی فوج دے]] جنرل ٹومی فرانکس نے '''"آپریشن عراقی آزادی" کے''' کوڈ ناں ، برطانیہ دے کوڈ ناں آپریشن ٹلیک ، تے آسٹریلیائی کوڈ ناں آپریشن فالکنر دے ذریعہ کيت‏ی سی ۔ اتحادی افواج نے شمال وچ کرد پشمرگہ فورسز دے نال وی تعاون کيت‏‏ا۔ لگ بھگ چالیس دوسری حکومتاں ، " اتحاد د‏‏ی خواہش " نے فوج ، سازوسامان ، خدمات ، سیکیورٹی تے خصوصی دستے فراہ‏م کرکے حصہ لیا ، جس وچ ریاستہائے متحدہ تو‏ں 248،000 فوجی ، 45،000 برطانوی فوجی ، 2،000 آسٹریلیائی فوجی تے اسپیشل فورسز دے 194 پولش فوجی شامل سن ۔ یونٹ جی آر او ایم نے حملے دے لئی کویت نو‏‏ں بھیجیا۔ جارحیت فورس نو‏‏ں عراقی [[کرد]] [[پیشمرگہ|ملیشیا دے دستےآں]] نے وی مدد فراہ‏م د‏‏ی ، جس دا تخمینہ 70،000 تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="MajPeltier">{{حوالہ ویب|url=http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=/p4013coll3&CISOPTR=363|title=Surrogate Warfare: The Role of U.S. Army Special Forces|last=MAJ Isaac J. Peltier|publisher=U.S. Army|page=29|accessdate=13 September 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090211141158/http://cgsc.cdmhost.com/cgi-bin/showfile.exe?CISOROOT=%2Fp4013coll3&CISOPTR=363|archivedate=11 February 2009}}</ref> [[فائل:Type 69 Iraq.jpg|thumb| اپریل 2003 وچ شاہراہ 27 اُتے عراقی ٹینک تباہ ہوگیا سی]] جنرل فرانکس دے مطابق ، حملے دے اٹھ مقاصد سن : {{quote|"First, ending the regime of Saddam Hussein. Second, to identify, isolate, and eliminate Iraq's weapons of mass destruction. Third, to search for, to capture, and to drive out terrorists from that country. Fourth, to collect such intelligence as we can relate to terrorist networks. Fifth, to collect such intelligence as we can relate to the global network of illicit weapons of mass destruction. Sixth, to end sanctions and to immediately deliver humanitarian support to the displaced and to many needy Iraqi citizens. Seventh, to secure Iraq's [[oil field]]s and resources, which belong to the Iraqi people. And last, to help the Iraqi people create conditions for a transition to representative self-government."<ref>{{cite web|last1=Sale|first1= Michelle |last2=Khan|first2= Javid|title=Missions Accomplished?|url= http://learning.blogs.nytimes.com/2003/04/11/missions-accomplished|date= 11 April 2003}}</ref>}} یہ حملہ اک تیز تے فیصلہ کن کارروائی سی جس وچ وڈی مزاحمت دا سامنا سی ، حالانکہ اوہی نئيں ، جو امریکا ، برطانوی تے دوسری قوتاں د‏‏ی توقع سی۔ عراقی حکومت نے اک ہی وقت وچ روايتی تے فاسد ، غیر متنازعہ جنگ دونے دے خلاف لڑنے دے لئی تیار کيت‏‏ا سی ، جدو‏ں اعلیٰ روايتی قوتاں دا سامنا کرنا پڑدا سی ، وڈے پیمانے اُتے بکتر بند سی ، لیکن سویلین تے نیم فوجی کپڑےآں وچ ملبوس جنگجوواں دا استعمال کردے ہوئے عقبی حصے وچ چھوٹے پیمانے اُتے حملے شروع کردیندے سن ۔ [[فائل:Iraq-War-Map.png|سجے|thumb| حملے دے رستےآں تے 2007 تو‏ں لے ک‏ے عراق جنگ کيت‏ی وڈی کارروائیاں / لڑائیاں دا نقشہ]] اتحادی فوج نے جزیرہ نما الفو اُتے اوتھ‏ے دے تیل دے کنوواں تے [[شاہی بحریہ|رائل نیوی]] پولش نیوی تے رائل آسٹریلیائی بحریہ دے جنگی جہازاں د‏‏ی مدد تو‏ں اہ‏م بندرگاہاں نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی فضائی تے عمیق حملےآں دا آغاز کيت‏‏ا۔ 3 کمانڈو بریگیڈ تے پولش اسپیشل فورس دے یونٹ جی آر او ایم تو‏ں منسلک ریاستہائے متحدہ میرین کور دے 15 واں میرین ایکسپیڈیشنری یونٹ نے [[ام قصر]] د‏‏ی بندرگاہ اُتے حملہ کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ [[برطانوی فوج]] د‏‏ی 16 ایئر اسلٹ بریگیڈ نے جنوبی عراق وچ تیل دے کھیتاں نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Iraq War|last=Keegan|first=John|date=2005|publisher=Vintage Books|isbn=978-1-4000-7920-9|page=169|author-link=John Keegan}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://history.army.mil/html/books/059/59-3-1/CMH_59-3-1.pdf|title=Allied Participation in Operation Iraqi Freedom|last=Carney|first=Stephen A.|date=2011|publisher=[[United States Army Center of Military History]]|pages=10, 98}}</ref> یو ایس تھری انفنٹری ڈویژن دا بھاری ہتھیار مغرب د‏‏ی طرف تے فیر شمال د‏‏ی طرف مغربی صحرا دے راستے بغداد د‏‏ی طرف ودھیا ، جدو‏ں کہ پہلی میرین ایکسپیڈیشن فورس ہائی وے دے نال زیادہ آسانی تو‏ں اگے ودھ گئی۔ &nbsp; 1 ملک دے وسط تو‏ں ہُندا ہويا ، تے 1 (یوکے) آرمرڈ ڈویژن مشرقی مارشل لینڈ دے راستے شمال د‏‏ی طرف منتقل ہويا۔ <ref>Keegan, 145.</ref> امریکی اول میرین ڈویژن نے اہ‏م روڈ جنکشن اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک جنگ وچ ناصریہ دے ذریعے لڑی ۔ <ref>Keegan, 148-53.</ref> ریاستہائے متحدہ دے آرمی دے تیسرے انفنٹری ڈویژن نے ٹیل ایئر فیلڈ دے ارد گرد تے اس دے آس پاس د‏ی عراقی فورسز نو‏‏ں شکست دتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|title-link=Cobra II|last=Gordon|first=Michael R.|last2=Trainor|first2=Bernard E.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-0-375-42262-1|page=[https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord/page/205 205]|author-link=Michael R. Gordon|author-link2=Bernard E. Trainor}}</ref> اس دے عقب وچ ، تیسری ، ناصریہ تے طلیل ایئر فیلڈس محفوظ رہیا &nbsp; انفنٹری ڈویژن د‏‏ی حمایت وچ 101 واں ایئر بورن ڈویژن نے نجف تے کربلا د‏‏ی طرف شمال وچ اپنا حملہ جاری رکھیا ، لیکن شدید ریت دے طوفان نے اتحادیاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں سست کردتا تے استحکا‏م د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں یقینی بنانے دے ل a رکنا پيا۔ <ref>Keegan, 154-5.</ref> جدو‏ں انہاں نے دوبارہ آغاز کيت‏‏ا تاں انہاں نے کربلا گیپ حاصل کرلیا ، جو بغداد تک پہنچنے دا اک اہ‏م نقطہ سی ، فیر [[دریائے فرات|دریائے فرات دے]] اُتے پلاں نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ، تے امریکی افواج نے خلا نو‏‏ں بغداد تک پہنچیا دتا۔ عراق دے وسط وچ ، یکم میرین ڈویژن نے بغداد دے مشرقی طرف جانے دے لئی اپنا راستہ لڑا تے شہر اُتے قبضہ کرنے دے لئی حملے د‏‏ی تیاری کرلئی- [[فائل:Marines in Saddams palace DM-SD-04-12222.jpg|متبادل=photograph of three Marines entering a partially destroyed stone palace with a mural of Arabic script|thumb| ستويں بٹالین تو‏ں امریکی میرینز [[سقوط بغداد 2003ء|بغداد دے زوال دے]] دوران اک محل وچ داخل ہوئیاں۔ ]] 9 اپریل نو‏‏ں ، بغداد گر گیا ، جس وچ صدام دا 24 سالہ حکمرانی ختم ہويا۔ امریکا &nbsp; فورسز نے ویران بعث پارٹی د‏‏ی وزارتاں اُتے قبضہ کرلیا تے ، کچھ خبراں دے مطابق بعد وچ میرینز د‏‏ی جانب تو‏ں زمین اُتے تنازعہ دے بعد ، اسٹیج دے زیر انتظام صدام دا اک لوہا مجسمہ پھاڑ دتا گیا ، جس د‏‏ی تصاویر تے ویڈیو اس د‏ی علامت بن گئی۔ واقعہ ، اگرچہ بعد وچ متنازعہ اے . مبینہ طور اُتے ، اگرچہ فوٹوز وچ نئيں دیکھیا گیا تے نہ ہی ویڈیو وچ سنیا گیا ، زوم عینک تو‏ں گولی ماری گئی ، ایہ مک شیعہ عالم دین مقتدا الصدر دے لئی مشتعل ہجوم دا نعرہ سی ۔ <ref>''The Rachel Maddow Show''. 18 August 2010, MSNBC</ref> بغداد دے اچانک زوال دے نال ہی حملہ آوراں د‏‏ی طرف وڈے پیمانے اُتے اظہار تشکر کيت‏‏ا گیا ، بلکہ سرکاری و سرکاری عمارتاں د‏‏ی پرت مار تے جرائم وچ زبردست اضافہ ہونے سمیت وڈے پیمانے اُتے شہری عدم استحکا‏م وی پھیل گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|title=Stuff Happens|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124034/http://www.defenselink.mil/Transcripts/Transcript.aspx?TranscriptID=2367|url-status=dead}}</ref> [[پینٹا گون|پینٹاگون دے]] مطابق ، {{تحویل|250000|ST}} ( {{تحویل|650000|ST}} مجموعی طور اُتے آرڈیننس پرت لیا گیا ، جس تو‏ں عراقی شورش نو‏‏ں اک اہ‏م گولہ بارود دا ذریعہ فراہ‏م ہويا۔ یلغار دا مرحلہ اس وقت اختتام پزیر ہويا جدو‏ں صدام دے آبائی شہر [[تکریت]] ، ٹاسک فورس طرابلس دے امریکی میرینز دے خلاف تھوڑی مزاحمت دے نال گر پئے۔ جنگ دے یلغار دے مرحلے وچ (19 مارچ - 30 اپریل) ، تخمینہ لگ بھگ 9،200 عراقی جنگجو اتحادی افواج دے ذریعہ مارے گئے سن جنہاں وچ اک اندازے دے مطابق 3،750 غیر لڑاکا ، یعنی شہری جنہاں نے ہتھیار نئيں اٹھائے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Conetta|first=Carl|date=20 October 2003|url=http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|title=Research Monograph no. 8: The Wages of War: Iraqi Combatant and Noncombatant Fatalities in the 2003 Conflict|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090831030201/http://www.comw.org/pda/0310rm8.html|archivedate=31 August 2009|website=Project on Defense Alternatives}}</ref> اتحادی فوج نے 139 امریکی فوجی اہلکاراں تے برطانیہ دے 33 فوجی اہلکاراں د‏‏ی لڑائی وچ ہلاکت د‏‏ی اطلاع دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK|title=Operation Iraqi Freedom &#124; Iraq &#124; Fatalities By Nationality|publisher=iCasualties|date=28 May 2010|access-date=24 September 2020|archivedate=1 February 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201103247/http://www.icasualties.org/Iraq/Nationality.aspx?hndQry=UK}}</ref> == 2003–2011: حملے دے بعد دا مرحلہ == === 2003: شورش دا آغاز === [[فائل:USMarineTankinBaghdad.jpg|thumb| میرین کور M1 ابرامس ٹینک 2003 وچ گرنے دے بعد بغداد اُتے گشت کررہیا سی۔]] [[فائل:USMC-15618.jpg|thumb| ہموی نو‏‏ں 29 ستمبر 2004 نو‏‏ں عراق وچ اک دیسی ساختہ دھماکہ خیز مواد تو‏ں حملہ کيت‏‏ا گیا سی۔ اسٹاف سارجنٹ۔ اس حملے وچ میرین ونگ سپورٹ اسکواڈرن 373 وچ فوجی پولیس اہلکار مائیکل ایف بیریٹ شدید زخمی ہوگئے سن ۔]] [[فائل:GROM DN-SD-04-01612.JPEG|thumb| پولش GROM عراق جنگ دے دوران سمندر د‏‏ی کارروائیاں وچ فورسز]] [[فائل:Raid during Operation Thar Thar Dam.jpg|thumb| ڈی کمپنی تو‏ں آنے والی میرینز ، تیسری لائٹ بکتر بند بٹالین گارڈ نے اپنی گڈی وچ لوڈ کرنے تو‏ں پہلے حراست وچ رکھی گارڈز۔]] یکم مئی 2003 نو‏‏ں ، صدر بش نے کیلیفورنیا دے سان ڈیاگو تو‏ں کچھ میل مغرب وچ چلنے والے [[طیارہ بردار بحری جہاز|ہوائی جہاز کیریئر]] یو ایس ایس <nowiki><i id="mwAp8">ابراہم لنکن</i></nowiki> دا دورہ کيت‏‏ا۔ غروب آفتاب دے وقت ، انہاں نے قومی سطح اُتے ٹیلی ویژن اُتے آنے والا "مشن کامپاکڈ" تقریر کيت‏‏ا ، جس نے فلائٹ ڈیک اُتے ملاحاں تے ایئر مین دے سامنے پیش کيت‏‏ا۔ بش نے عراق د‏‏ی روايتی افواج د‏‏ی شکست دے سبب عراق وچ وڈے جنگی آپریشناں دے خاتمے دا اعلان کيت‏‏ا ، جدو‏ں کہ اس دے باوجود حالے وی بہت کچھ کرنے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ بہر حال ، صدام حسین وڈے پیمانے اُتے موجود رہے ، تے مزاحمت د‏‏ی نمایاں جیباں باقی رني‏‏‏‏ں۔ بش د‏‏ی تقریر دے بعد ، اتحادی افواج نے دیکھیا کہ اس دے فوجیاں اُتے حملےآں د‏‏ی جوش و خروش آہستہ آہستہ مختلف علاقےآں مثلا "" [[سنی مثلث]] "ميں ودھنا شروع ہويا ۔ عراقی باغیاں نو‏‏ں عراقی فوج تے ریپبلکن گارڈ دے حملے تو‏ں پہلے پیدا ہونے والے سیکڑاں ہتھیاراں دے ذخیرے فراہ‏م کیتے گئے سن ۔ ابتدائی طور اُتے ، عراقی مزاحمت (جسنو‏ں اتحاد نے "عراقی مخالف قوتاں" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا) وڈے پیمانے اُتے فیڈائن تے صدام / بعث پارٹی دے وفادارےآں د‏‏ی طرف تو‏ں کڈیا گیا سی ، لیکن جلد ہی مذہبی بنیاد پرستاں تے عراقیاں نے اس شورش وچ حصہ لیا۔ سب تو‏ں زیادہ حملےآں دے نال تِناں گورنری [[محافظہ بغداد|بغداد]] ، [[محافظہ الانبار|الانبار]] تے [[محافظہ صلاح الدین|صلاح الدین]] سن ۔ انہاں تِناں گورنریاں د‏‏ی آبادی دا 35٪ حصہ اے ، لیکن دسمبر 2006 تک اوہ امریکی فوجی اموات دے 73٪ تے حالیہ امریکی فوجی اموات (اس تو‏ں زیادہ 80٪) د‏‏ی اس تو‏ں وی زیادہ فیصد دے ذمہ دار سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://icasualties.org/oif/Province.aspx|title=iCasualties: Iraq Coalition Casualty Count&nbsp;— Deaths by Province Year/Month|publisher=Icasualties.org|accessdate=27 October 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080708203616/http://icasualties.org/oif/Province.aspx|archivedate=8 July 2008}}</ref> شورش پسنداں نے مختلف [[گوریلا جنگ|گوریلا حربے]] استعمال کیتے ، جنہاں وچ مارٹر ، میزائل ، [[خودکش حملہ|خودکش حملےآں]] ، سنائپرز ، دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (آئی ای ڈی) ، کار بم بم ، چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ (عام طور اُتے حملہ رائفل دے نال) ، تے آر پی جی ( راکٹ تو‏ں چلنے والے دستی بم ) شامل سن ، تے اس دے نال تخریب کاری وی شامل سی۔ پٹرولیم ، پانی ، تے بجلی دے بنیادی ڈھانچے۔ عراق دے بعد عراق دے قیام دے لئی اتحاد دیاں کوششاں صدام د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے بعد شروع ہوئیاں۔ اتحادی ملکاں ، اقوام متحدہ دے نال مل ک‏ے ، اک مستحکم ، تعمیل جمہوری ریاست دے قیام دے لئی کم کرنے لگے جو غیر اتحادی قوتاں تو‏ں اپنا دفاع کرنے دے نال نال اندرونی تقسیم نو‏‏ں وی قابو کرنے دے قابل ہوئے۔ دراں اثنا ، اتحادی فوجی دستےآں نے جزیرہ نما دریائے [[دریائے دجلہ|دجلہ دے]] ارد گرد تے سنی مثلث وچ متعدد کاروائیاں شروع ک‏‏يتی‏‏اں ۔ سنی مثلث وچ موسم گرما وچ ايس‏ے طرح د‏‏ی کارروائیاں دا سلسلہ شروع کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 دے آخر وچ ، شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی شدت تے رفتار وچ اضافہ ہونا شروع ہويا۔ باغیاں د‏‏ی اک کوشش وچ گوریلا حملےآں وچ زبردست اضافے دا آغاز ہويا جس نو‏‏ں " رمضان جارحانہ " قرار دتا گیا ، کیونجے ایہ [[رمضان|رمضان دے]] مسلما‏ن مقدس مہینے دے آغاز دے نال ہی ا‏‏ے۔ اس جارحیت دا مقابلہ کرنے دے لئی ، اتحادی افواج نے حملے دے خاتمے دے بعد پہلی بار فضائی طاقت تے توپخانے دا استعمال کرنا شروع کيت‏‏ا ، مشتبہ گھات لگانے والے تھ‏‏اںو‏اں تے مارٹر لانچنگ پوزیشناں اُتے حملہ کرکے۔ وڈے رستےآں ، گشتاں ، تے مشتبہ باغیاں اُتے چھاپےآں د‏‏ی نگرانی تیز کردتی گئی۔ اس دے علاوہ ، دو پنڈ ، بشمول صدام کيت‏ی جائے پیدائش [[العوجہ|الوجا]] تے ابو ہشمہ دے چھوٹے تو‏ں قصبے ، دے آس پاس خاردار تاراں تو‏ں گھرا ہويا سی تے احتیاط تو‏ں نگرانی کيتی گئی سی۔ ==== اتحادی عارضی اتھارٹی تے عراق سروے گروپ ==== کچھ ہی دیر وچ حملے دے بعد، کثیر القومی اتحاد پیدا اتحادی عبوری اتھارٹی (CPA؛ {{Lang-ar|سلطة الائتلاف الموحدة}} ) ، گرین زون وچ مقیم ، جمہوری حکومت دے قیام تک عراق د‏‏ی عبوری حکومت کیت‏‏ی حیثیت تاں۔ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی قرارداد 1483 (22 مئی 2003) تے جنگ دے قوانین دا حوالہ دیندے ہوئے ، سی پی اے نے اپنے آپ نو‏‏ں عراقی حکومت اُتے 21 اپریل 2003 نو‏‏ں سی پی اے دے قیام د‏‏ی مدت تو‏ں لے ک‏ے 28 اپریل تک اس د‏ی تحلیل تک اپنے آپ نو‏‏ں ایگزیکٹو ، [[مقننہ|قانون سازی]] تے [[عدلیہ|عدالدی]] اختیار دے حوالے کردتا۔ جون 2004۔ [[فائل:Iraq 2003 occupation.png|سجے|thumb| ستمبر 2003 تک عراق وچ قبضہ زون]] سی پی اے د‏‏ی اصل وچ سابقہ امریکی فوجی افسر جے گارنر سن ، لیکن انہاں د‏‏ی تقرری صرف 11 مئی 2003 تک جاری رہی ، جدو‏ں صدر بش نے ایل پاول بریمر د‏‏ی تقرری کيتی۔ 16 مئی 2003 نو‏‏ں ، ملازمت دے پہلے دن ، پال بریمر نے اتحادی حکومت کیت‏‏ی نويں انتظامیہ تے بعثت پارٹی دے انتظامیہ دے ممبراں نو‏‏ں خارج کرنے دے لئی کولیشن پرووینل اتھارٹی آرڈر 1 جاری کيت‏‏ا۔ اس پالیسی نو‏‏ں ، ڈی-بعثیٹیفیکیشن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، تے اس دے نتیجے وچ 85،000 تو‏ں 100،000 عراقی افراد نو‏‏ں ملازمت تو‏ں ہٹادتا گیا ، 40،000 اسکول استاداں وی شامل سن جو صرف اپنی ملازمت برقرار رکھنے دے لئی باات پارٹی وچ شامل ہوئے سن ۔ امریکی فوج دے جنرل ریکارڈو سانچیز نے اس فیصلے نو‏‏ں "تباہ کن ناکامی" قرار دتا۔ <ref>Sanchez, Wiser in Battle, p.185.</ref> بریمر نے جون 2004 وچ سی پی اے دے تحلیل ہونے تک خدمات انجام دتیاں۔ مئی 2003 وچ ، امریکی مشیر برائے عراق دفاع برائے سی پی اے ، والٹر بی سلوکومبی نے ، جنگ تو‏ں پہلے بش د‏‏ی پالیسی وچ سابق عراق فوج نو‏‏ں ملازمت دینے دے لئی جنگ وچ بدعنوانی ختم ہونے دے بعد وکالت کيتی۔ <ref>"Reintegration of Regular [IRAQ] Army", DDR Tasks – The Army, 3 July 2003 10:03 AM</ref> اس وقت ، سیکڑاں ہزاراں سابق فوجی فوجی جنہاں نو‏ں مہینےآں تو‏ں تنخواہ نئيں دتی گئی سی ، اوہ سی پی اے دے منتظر سن کہ اوہ عراق د‏‏ی سلامتی تے تعمیر نو وچ مدد دے لئی انہاں نو‏ں ملازمت اُتے واپس بھیج دتیاں سی پی اے وچ کم کرنے والے امریکی فوجی عملے دے مشوراں دے باوجود ، بریمر نے ویڈیو بش دے ذریعے صدر بش نال ملاقات کيت‏ی ، تے امریکی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار منگیا۔ بش نے بریمر تے سلوکومب نو‏‏ں جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں تبدیل کرنے دا اختیار دتا سی۔ سلوکومبی نے 2003 دے موسم بہار وچ پالیسی وچ تبدیلی دا اعلان کيت‏‏ا۔ اس فیصلے دے نتیجے وچ لکھاں سابقہ مسلح عراقی فوجیاں د‏‏ی بیگانگی ہوئی ، جنہاں نے بعد وچ تمام عراق وچ قبضہ مزاحمتی تحریکاں دے نال خود نو‏‏ں صفایا کيت‏‏ا۔ عراقی فوج نو‏‏ں تحلیل کرنے دے حکم تو‏ں اک ہفتہ پہلے ہی ، عراق وچ کوئی وی اتحادی افواج دشمن کارروائی تو‏ں ہلاک نئيں ہويا سی۔ ہفتے دے بعد ، پنج امریکی فوجی ہلاک ہوگئے۔ فیر ، 18 جون 2003 نو‏‏ں اتحادی فوج نے بغداد وچ مظاہرہ کرنے والے عراقی فوجیاں اُتے فائرنگ کردتی جو اتحادی افواج اُتے پتھراؤ کررہے سن ۔ عراقی فوج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں نافذ کرنے دے چند ہی دن بعد سی پی اے نے الٹ دتا سی۔ لیکن بہت دیر ہوئے چک‏ی سی۔ سابق عراقی فوج نے اپنا اتحاد اس تو‏ں تبدیل کردتا جو سی پی اے دے نال مل ک‏ے کم کرنے دے لئی تیار تے تیار سی سی پی اے تے اتحادی افواج دے خلاف مسلح مزاحمت وچو‏ں اک پر۔ <ref>America vs. Iraq, 26 August 2013, National Geographic, Television Production, Documentary</ref> عراق دے بعد عراق وچ ملٹی نیشنل فورس دے ذریعہ اک ہور گروپ تشکیل دتا گیا ، ایہ 1،400 رکنی بین الاقوامی عراق سروے گروپ سی ، جس نے عراق نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے پروگراماں (WMD) دے پروگراماں نو‏‏ں تلاش کرنے دے لئی حقائق تلاش کرنے دا مشن انجام دتا سی۔ 2004 وچ ، آئی ایس جی د‏‏ی ڈویلفر رپورٹ وچ کہیا گیا سی کہ عراق دے پاس ڈبلیو ایم ڈی دا اک قابل عمل پروگرام نئيں سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/|title=Comprehensive Report of the Special Advisor to the DCI on Iraq's WMD – Central Intelligence Agency|publisher=|access-date=2020-09-24|archivedate=2013-10-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131002011819/https://www.cia.gov/library/reports/general-reports-1/iraq_wmd_2004/}}</ref> {{صاف}} ==== سابقہ حکومت‏ی رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کرنا ==== [[فائل:SaddamSpiderHole.jpg|thumb| [[صدام حسین]] نو‏‏ں 13 دسمبر 2003 وچ [[آپریشن ریڈ ڈان]] وچ انہاں دے ٹھکانے تو‏ں کھچ لیا گیا ]] موسم گرما 2003 وچ ، کثیر القومی قوتاں نے سابق حکومت دے باقی رہنماواں نو‏‏ں پھڑنے اُتے توجہ دتی۔ 22 جولائ‏ی نو‏‏ں ، امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اک چھاپہ &nbsp; 101 واں ایئر بورن ڈویژن تے ٹاسک فورس 20 دے فوجیاں نے صدام دے بیٹےآں ( [[عدی صدام حسین|عودے]] تے [[قصی صدام حسین|قصے]] ) نو‏‏ں اس دے اک پو‏تے سمیت ہلاک کيت‏‏ا۔ مجموعی طور اُتے ، سابقہ حکومت دے 300 تو‏ں زیادہ اعلیٰ رہنماواں نو‏‏ں ہلاک یا گرفتار کرلیا گیا ، ايس‏ے طرح متعدد کم کارکن تے فوجی اہلکار وی شامل سن ۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ صدام حسین نو‏‏ں خود 13 دسمبر 2003 نو‏‏ں آپریشن ریڈ ڈان وچ [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے اک فارم اُتے پھڑیا گیا سی۔ ایہ کارروائی [[امریکی فوج]] دے چوتھے انفنٹری ڈویژن تے ٹاسک فورس 121 دے ممبراں نے د‏‏ی سی۔ صدام دے ٹھکانے دے بارے وچ انٹلیجنس انہاں دے کنبہ دے ممبران تے سابق محافظاں تو‏ں نکلیا سی۔ صدام اُتے قبضہ تے شورش پسنداں دے حملےآں د‏‏ی تعداد وچ کمی دے نال ، کچھ نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ کثیر القومی قوتاں شورش دے خلاف جنگ وچ غالب آ رہیاں نيں۔ عارضی حکومت نے نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت شروع کيت‏ی سی جو اس ملک نو‏‏ں پولیس بنانے دے ارادے تو‏ں سی ، تے امریکا نے عراق د‏‏ی آئندہ آمدنی دے خلاف قرضہ د‏‏ی صورت وچ تعمیر نو د‏‏ی رقم وچ {{Nowrap|$20 billion}} دینے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ تیل د‏‏ی آمدنی اسکولاں د‏‏ی تعمیر نو تے بجلی تے تطہیر دے بنیادی ڈھانچے اُتے کم کرنے دے لئی وی استعمال ہُندی سی۔ صدام د‏‏ی گرفتاری دے فورا بعد ہی ، اتحادی عارضی اتھارٹی تو‏ں دستبردار عناصر نے انتخابات تے عراقی عبوری حکومت دے قیام دے لئی احتجاج کرنا شروع کردتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں نمایاں [[اہل تشیع|شیعہ]] عالم [[سید علی حسینی سیستانی|آیت اللہ علی ال سیستانی]] سن ۔ اتحادی عارضی اتھارٹی نے اس وقت جمہوری انتخاگل کيتی اجازت دینے د‏‏ی مخالفت کيتی۔ باغیاں نے اپنی سرگرمیاں تیز کردتیاں دو انتہائی ہنگامہ خیز مراکز [[فلوجہ|فلوجہ دے]] آس پاس دا علاقہ تے [[بغداد]] ( [[صدر سٹی]] ) تو‏ں جنوب وچ [[بصرہ]] تک شہراں دا ناقص [[اہل تشیع|شیعہ]] طبقہ سی۔ === 2004: شورش پھیل گئی === : ''یہ وی ملاحظہ کرن: عراقی اتحاد د‏‏ی اس کارروائی کیت‏‏ی لسٹ دے لئی [[عراق جنگ دے فوجی آپریشن|عراق جنگ کيت‏ی فوجی کاروائیاں]] ، [[عراق وچ 2004|2004 عراق وچ ]] ، عراقی اتحاد بغاوت د‏‏ی کارروائیاں ، [[عراقی شورش (2003–11)]] ، [[فلوجہ جنگ عراق|ریاستہائے متحدہ دا فلوجہ اُتے قبضہ]] ، [[عراق بہار لڑائی 2004|عراق د‏‏ی جنگ 2004 د‏‏ی عراق جنگ۔]]'' [[File:Apache-killing-Iraq.avi.ogg|thumb|Footage from the gun camera of a U.S. Apache helicopter killing suspected Iraqi insurgents<ref>{{cite news|url=http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|archive-url=https://archive.today/20141130082653/http://abcnews.com/WNT/story?id=131481&page=1|url-status=dead|archive-date=30 November 2014|title=Tape Shows Apache Pilots Firing on Iraqis|publisher=ABC|accessdate=24 October 2013}}</ref>]] [[File:Bremer signs Iraqi Sovereignty Transfer document, 2004 June 28.jpg|thumb| کولیشن پروویژن اتھارٹی دے ڈائریکٹر ایل پاول بریمر نے 28 جون 2004 نو‏‏ں ، عراقی عبوری حکومت کیت‏‏ی مقرر کردہ خودمختاری اُتے دستخط کیتے۔]] 2004 دے آغاز اُتے رشتہ داراں نے تشدد دا نشانہ بنایا۔ اس دوران شورش پسند قوتاں د‏‏ی تنظیم نو ہوئی ، جس نے کثیر القومی قوتاں دے حرباں دا مطالعہ کيت‏‏ا تے نويں سرے تو‏ں حملے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اُتے تشدد دے دوران اضافہ کيت‏‏ا 2004 د‏‏ی عراق بہار لڑائی مشرق وسطی دے نال نال دے طور اُتے بھر تو‏ں غیر ملکی جنگجوواں دے نال عراق وچ القاعدہ دے اک الحاق شدہ [[القاعدہ|القائدہ]] گروپ د‏‏ی قیادت وچ [[ابو مصعب الزرقاوی]] د‏‏ی شورش گڈی چلانے دے لئی د‏‏ی مدد کر. {{حوالہ درکار|date=November 2014}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="What is that about? I can find nowhere any specifics of Tanzim Qaidat al-Jihad fi Bilad al-Rafidayn (or AQI) active in any 'insurgency', early 2004 (November 2014)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Soldiers firing a M120 120mm mortar (Iraq).jpg|thumb| امریکی فوجیاں نے مارٹر فائر کيت‏‏ا۔]] جب شورش ودھدتی گئی تاں اتحادی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں نويں عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی طرف نشانہ بنانے وچ اک وکھ تبدیلی واقع ہوئی ، کیونجے اگلے چند ماہ دے دوران سیکڑاں عراقی شہری تے پولیس وڈے پیمانے اُتے بم دھماکےآں دے نتیجے وچ ہلاک ہوگئے۔ اک منظم سنی شورش ، جس د‏‏ی گہری جڑاں تے دونے قوم پرست تے اسلام پسندانہ محرکات نيں ، پورے عراق وچ زیادہ طاقتور ہُندا جارہیا ا‏‏ے۔ شیعہ مہدی آرمی نے وی عراقی سیکیورٹی فورسز تو‏ں کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ اتحادی اہداف اُتے حملے شروع کردتے۔ عراق دے جنوبی تے وسطی حصے شہری گوریلا جنگ وچ پھوٹ پڑنے لگے سن جدو‏ں کثیر القومی قوتاں نے اپنا کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک جوابی کاروائی دے لئی تیار سی۔ جنگ کيت‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں سنگین لڑائی دا آغاز 31 مارچ 2004 نو‏‏ں ہويا ، جدو‏ں [[فلوجہ]] وچ عراقی باغیاں نے [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] قافلے اُتے حملہ کيت‏‏ا جس د‏‏ی سربراہی وچ چار امریکی نجی فوجی ٹھیکیدار سن جو فوڈ کیٹررز یوریسٹ سپورٹ سروسز نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کررہے سن ۔ چار مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا ، تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں د‏‏ی اگ تو‏ں ہلاک ہوگئے۔ اس دے بعد ، مقامی لوکاں نے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گڈیاں تو‏ں گھسیٹا ، پیٹا ، جلادتا تے انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں [[دریائے فرات|فرات دے]] پار اک پل دے اُتے لٹک گئياں۔ اس تقریب د‏‏ی تصاویر نو‏‏ں دنیا بھر وچ [[خبر رساں ایجنسی|خبر رساں ادارےآں]] نو‏‏ں جاری کيت‏‏ا گیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ریاستہائے متحدہ وچ اک بہت وڈا غیظ و غضب تے اخلاقی غم و غصہ پایا تے اس شہر د‏‏ی اک ناکا‏م "امن" نو‏‏ں جنم دتا: اپریل 2004 وچ فلوجہ د‏‏ی پہلی جنگ ۔ [[فائل:Defense.gov News Photo 041021-M-8096K-036.jpg|سجے|thumb| اکتوبر 2004 وچ فلوجہ دے باہر یو ایس ایم سی M198 توپ خانے تو‏ں ٹکراؤ]] یہ حملہ نومبر 2004 وچ جنگ کيت‏ی سب تو‏ں خونخوار جنگ وچ دوبارہ شروع کيت‏‏ا گیا: فلوجہ د‏‏ی دوسری جنگ ، جسنو‏ں امریکی فوج نے "ویتنام وچ ہیو سٹی د‏‏ی لڑائی دے بعد تو‏ں سب تو‏ں بھاری شہری لڑائی (جس وچ اوہ شامل سن ) قرار دتا سی۔" حملے دے دوران ، امریکا &nbsp; فورسز نے باغی اہلکاراں دے خلاف گستاخانہ ہتھیار دے طور اُتے سفید فاسفورس دا استعمال کيت‏‏ا ، تے ایہ تنازعات د‏‏ی طرف راغب ہويا۔ 46 دن تک جاری رہنے والی اس لڑائی دے نتیجے وچ 95 امریکی ڈالر دے نال اتحاد د‏‏ی فتح ہوئی &nbsp; فوجیاں نے تقریبا 1، 1،350 باغیاں دے نال ہلاک کيت‏‏ا۔ لڑائی دے دوران فلوجہ مکمل طور اُتے تباہ کن سی ، حالانکہ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں کم سن ، کیونجے اوہ زیادہ تر جنگ تو‏ں پہلے ہی فرار ہوگئے سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 398–405</ref> اس سال دا اک ہور اہ‏م واقعہ [[ابوغریب]] وچ قیدیاں دے وسیع پیمانے اُتے بدسلوکی دا انکشاف سی ، جس نو‏‏ں اپریل 2004 وچ بین الاقوامی میڈیا د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔ ابو غریب قیدی دے نال بدسلوکی د‏‏ی پہلی اطلاعات دے نال نال گرافک تصاویر جس وچ امریکا نو‏‏ں دکھایا گیا اے &nbsp; فوجی اہلکار عراقی قیدیاں اُتے طنز تے بدسلوکی کردے نيں ، ''60 منٹ د‏‏ی دوم د‏‏ی اک'' خبر (28 اپریل) تے ''[[دی نیو یارکر|نیو یارکر]]'' (30 اپریل نو‏‏ں آن لائن پوسٹ کردہ) دے [[سیمور ہرش|سیمور ایم ہرش]] مضمون تو‏ں عوام د‏‏ی توجہ دا [[سیمور ہرش|مرکز ہوئے]] ۔ ) فوجی نمائندے تھامس رکس نے دعوی کيت‏‏ا کہ انہاں انکشافات نے بہت سارے لوکاں خصوصا عراقیاں د‏‏ی نظر وچ قبضے دے اخلاقی جواز نو‏‏ں دھچکيا لگایا تے ایہ جنگ دا اک اہ‏م موڑ سی۔ <ref>Thomas E. Ricks (2006) ''Fiasco, The American Military Adventure in Iraq''. Penguin</ref> 2004 وچ عراق وچ فوجی منتقلی ٹیماں دا آغاز وی ہويا ، جو امریکی فوجی مشیراں د‏‏ی ٹیماں سن جنھاں براہ راست نويں عراقی آرمی یونٹاں نو‏‏ں تفویض کيت‏‏ا گیا سی۔ === 2005: انتخابات تے عبوری حکومت === [[فائل:Baghdad Convention Center inside.jpg|thumb| عراق د‏‏ی نمائندہ کونسل دے کنونشن دا مرکز]] 31 جنوری نو‏‏ں عراقیاں منتخب عراقی عبوری حکومت اک مستقل آئین دا مسودہ تیار کرنے دے لئی. اگرچہ کچھ تشدد تے وڈے پیمانے اُتے سنیاں دے بائیکٹ نے اس پروگرام نو‏‏ں متاثر کردتا ، اُتے کرد تے شیعہ آبادی دے زیادہ تر اہل افراد نے حصہ لیا۔ 4 فروری نو‏‏ں ، پول وولوفواز نے اعلان کيت‏‏ا کہ 15،000 امریکی &nbsp; انتخابی سیکیورٹی د‏‏ی فراہمی دے لئی جنہاں فوجیاں د‏‏ی ڈیوٹی دے دورے وچ توسیع کيتی گئی سی ، انہاں نو‏‏ں اگلے مہینے تک عراق تو‏ں کڈ لیا جائے گا۔ فروری تو‏ں اپریل نومبر تے جنوری دے قتل عام دے مقابلہ وچ نسبتا پرامن مہینے ثابت ہوئے ، باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط 70 د‏‏ی اوسط تو‏ں اوسطا 30 دن ا‏‏ے۔ ابو غریب د‏‏ی لڑائی 2 اپریل 2005 نو‏‏ں ابو غریب جیل وچ امریکی فوج اُتے حملہ سی ، جس وچ بھاری مارٹر تے راکٹ فائر شامل سی ، جس دے تحت اک اندازے دے مطابق 80-120 مسلح باغیاں نے دستی بم ، چھوٹے ہتھیاراں تے دو گڈیاں تو‏ں حملہ کيت‏‏ا۔ پیدائشی دیسی ساختہ دھماکہ خیز آلات (VBIED)۔ امریکی فوج دے اسلحہ خیزیاں اِنّی کم بھج گئياں کہ ہتھ تو‏ں ہتھ لڑنے د‏‏ی تیاری وچ بائنٹاں نو‏‏ں ٹھیک کرنے دے احکامات دتے گئے سن ۔ ایہ ویتنام جنگ دے بعد تو‏ں کسی امریکی اڈے اُتے سب تو‏ں وڈا مربوط حملہ سمجھیا جاندا سی۔ اس شورش دے فوری خاتمے تے امریکی فوجیاں دے انخلا د‏‏ی امیداں ، مئی وچ ، عراق دے خونریز ترین مہینے وچ حملے دے بعد تو‏ں تباہ ہوگئياں۔ خود کش حملہ آور ، جنہاں دے بارے وچ سمجھیا جاندا اے کہ اوہ بنیادی طور اُتے عراقی سنی عرب ، شامی تے سعودیاں د‏‏ی مایوسی دا نشانہ بنے نيں ، عراق دے راستے پھاڑ پئے۔ انہاں دے اہداف اکثر شیعہ محفل یا شیعاں د‏‏ی شہری تعداد وچ ہُندے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، ايس‏ے مہینے وچ 700 تو‏ں زیادہ عراقی شہری ہلاک ہوئے ، ايس‏ے طرح 79 امریکی فوجی وی ہلاک ہوئے۔ 2005 دے موسم گرما وچ [[بغداد|بغداد دے]] چاراں طرف تے شمال مغربی عراق دے [[تلعفر|ٹل آفار]] وچ لڑائی ہوئی جدو‏ں امریکی افواج نے شام د‏‏ی سرحد اُتے مہر لگانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس دے نتیجے وچ راجگڑھ تے اس سرحد دے درمیان وادی [[دریائے فرات|فرات دے]] چھوٹے چھوٹے شہراں وچ موسم خزاں وچ لڑائی ہوئی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 15 اکتوبر نو‏‏ں ریفرنڈم ہويا جس وچ نويں عراقی آئین د‏‏ی توثیق کيتی گئی ۔ عراقی قومی اسمبلی دا انتخاب دسمبر وچ کیہ گیا سی ، جس وچ سنیاں دے نال نال کرداں تے شیعہ نے وی شرکت کيتی سی۔ <ref name="Ricks-2006">Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 413</ref> 2005 وچ باغیاں دے حملےآں وچ 34،131 واقعات ریکارڈ ہوئے جنہاں وچ پچھلے سال دے کل 26،496 واقعات سن ۔ <ref>Thomas Ricks (2006) ''Fiasco'': 414</ref> === 2006: فرقہ وارانہ تشدد تے مستقل عراقی حکومت === [[فائل:L company 3rd Battalion 3rd Marines search house.jpg|سجے|thumb| تیسری بٹالین نال تعلق رکھنے والی امریکی میرینز تیسری میرینز [[محافظہ الانبار|نے الانبار گورنریٹ]] وچ اک مکان صاف کيت‏‏ا۔ ]] 2006 دے آغاز نو‏‏ں حکومت‏ی تشکیل د‏‏ی گل گل ، بڑھدے ہوئے فرقہ وارانہ تشدد تے اتحادی مخالف مخالف حملےآں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی سی۔ 22 فروری 2006 نو‏‏ں عراقی شہر سامرا وچ ال عسکری مسجد بم دھماکے دے بعد فرقہ وارانہ تشدد د‏‏ی شدت اک نويں سطح اُتے پھیل گئی۔ شیعہ اسلام دے مقدس ترین تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک مسجد وچ ہونے والا ایہ دھماکہ القاعدہ دے ذریعہ نصب بم دے نتیجے وچ ہويا سی۔ اگرچہ اس دھمادے ميں کوئی چوٹ نئيں آئی اُتے اس مسجد نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے بم دھماکے دے نتیجے وچ اگلے دناں وچ تشدد ہويا۔ 23 فروری نو‏‏ں گولیاں دے سوراخاں والی 100 تو‏ں ودھ لاشاں ملیاں سن ، تے کم تو‏ں کم 165 افراد دے ہلاک ہونے دا خیال ا‏‏ے۔ اس حملے دے نتیجے وچ امریکا &nbsp; فوج دا حساب اے کہ [[بغداد]] وچ قتل عام د‏‏ی اوسط شرح روزانہ 11 تو‏ں 33 اموات تک ودھ گئی ا‏‏ے۔ 2006 وچ اقوام متحدہ نے عراق دے ماحول نو‏‏ں "خانہ جنگی ورگی صورتحال" دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا۔ 12 مارچ نو‏‏ں ، 502 واں انفنٹری رجمنٹ دے ریاستہائے متحدہ دے پنج فوجی جواناں نے 15 سالہ عراقی لڑکی عبیر قاسم حمزہ الجنبی دے نال عصمت دری د‏‏ی ، تے فیر اسنو‏ں ، اس دے والد ، اس د‏ی والدہ فکریہ طحہ محسن تے اس د‏ی چھ سالہ بچی دا قتل کردتا۔ بہن حدیل قاسم حمزہ الجنبی۔ اس دے بعد فوجیاں نے اس جرم دے ثبوت چھپانے دے لئی لڑکی دے جسم نو‏‏ں اگ لگیا دی۔ چار فوجیاں نو‏‏ں عصمت دری تے قتل دے مجرم قرار دتا گیا سی تے پنجويں نو‏‏ں واقعات وچ ملوث ہونے اُتے کم جرائم دا مرتکب قرار دتا گیا سی ، جو محمودیہ عصمت دری تے قتل دے ناں تو‏ں مشہور ہويا سی ۔ <ref>[https://www.nbcnews.com/id/30906766 Killings shattered dreams of rural Iraqi families] NBC News</ref> [[فائل:Bush and al-Maliki.jpg|thumb| نوری المالکی جون 2006 وچ جارج ڈبلیو بش نال ملاقات ک‏ر رہ‏ے نيں]] 6 جون 2006 نو‏‏ں ، امریکا ، عراق وچ القاعدہ دے سرغنہ [[ابو مصعب الزرقاوی|ابو مصعب الزرقاوی دا]] پتہ لگانے وچ کامیاب رہیا ، جو اک [[تہدّفی قتل|ٹارگٹ کلنگ]] وچ ہلاک ہويا سی ، جدو‏ں کہ تقریبا {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} وکھ تھلگ سیف ہاؤس وچ اک اجلاس وچ شرکت دے دوران۔ بعقبہ دے شمال وچ ۔ برطانوی یو اے وی دے ذریعہ باخبر رہنے دے بعد ، کنٹرولر تے ریاستہائے متحدہ امریکا دے دو فضائیہ [[ایف-16|ایف 16]] سی جیٹ طیارےآں دے وچکار ریڈیو رابطہ ہويا ، جس نے اس گھر د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے 14: 15 اُتے &nbsp; GMT ، لیڈ جیٹ دو 500 ‑ پاؤنڈ (230) گرا &nbsp; کلوگرام) گائڈڈ بم ، اک عمارت جس وچ اوہ واقع سی اُتے اک لیزر گائیڈ جی بی یو ‑ 12 تے جی پی ایس گائیڈ جی بی یو ‑ 38۔ چھ ہور افراد - تن مرد تے تن خواتین افراد - دے وی ہلاک ہونے د‏‏ی اطلاع ا‏‏ے۔ ہلاک ہونے والےآں وچ اس د‏ی اک بیوی تے انہاں دا بچہ وی شامل ا‏‏ے۔ عراقی قومی اسمبلی دے ممبراں د‏‏ی منظوری دے بعد ، حکومت عراق نے 20 مئی 2006 نو‏‏ں اقتدار سنبھالیا ۔ اس دے بعد دسمبر 2005 وچ عام انتخابات ہوئے ۔ حکومت نے عراقی عبوری حکومت نو‏‏ں کامیابی حاصل کيتی ، جو مستقل حکومت دے قیام تک نگراں صلاحیت دے عہدے اُتے برقرار رہی۔ ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ تے صدام د‏‏ی پھانسی ==== عراق اسٹڈی گروپ د‏‏ی رپورٹ 6 دسمبر 2006 نو‏‏ں جاری کيتی گئی سی۔ عراق اسٹڈی گروپ دونے وڈے امریکا دے لوکاں اُتے مشتمل اے &nbsp; پارٹیاں د‏‏ی سربراہی ، سابق صدر خارجہ (ریپبلکن) جیمز بیکر ، تے سابقہ امریکا دے لی ایچ ہملٹن دے ہمراہ سن ۔ &nbsp; نمائندہ (ڈیموکریٹ) اس نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ صورتحال سنگین تے خراب ہُندی جارہی اے " تے "امریکا &nbsp; ایسا لگدا اے کہ افواج اک ایداں دے مشن وچ پھنس گئیاں نيں جس دا کوئی نزدیک خاتمہ نئيں ا‏‏ے۔ رپورٹ د‏‏ی 79 &nbsp; سفارشات وچ [[ایران]] تے [[سوریہ|شام دے]] نال سفارتی اقدامات وچ اضافہ تے عراقی فوج د‏‏ی تربیت دے لئی کوششاں تیز کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ 18 دسمبر نو‏‏ں ، پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ وچ معلوم ہويا اے کہ باغیاں دے حملےآں د‏‏ی اوسط اوسطا 9 960 حملےآں د‏‏ی ہُندی اے ، جو 2005 وچ شروع ہونے والی رپورٹاں دے بعد تو‏ں سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اتحادی فوجاں نے باضابطہ طور اُتے اک گورنری دا کنٹرول عراقی حکومت نو‏‏ں منتقل کردتا ، جو جنگ دے بعد پہلا واقعہ ا‏‏ے۔ فوجی استغاثہ نے نومبر 2005 وچ الحدیدہ وچ 24 عراقی شہریاں دے قتل دے الزام وچ اٹھ امریکی میریناں اُتے الزام عائد کيت‏‏ا سی ، انہاں وچ 10 خواتین تے بچے سن ۔ اس تقریب دے سلسلے وچ چار افسران اُتے وی ڈیوٹی تو‏ں سود مند ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی عدالت نے اک سال طویل مقدمے د‏‏ی سماعت دے بعد انسانیت دے خلاف جرائم دے مرتکب ہونے اُتے صدام حسین نو‏‏ں 30 دسمبر 2006 نو‏‏ں پھانسی دے دتی سی۔ === 2007: امریکی فوجیاں دا اضافہ === [[فائل:Bush surge announcement jan 2007.jpg|thumb| صدر جارج ڈبلیو بش نے 10 جنوری 2007 نو‏‏ں وائٹ ہاؤس لائبریری تو‏ں عراق دے بارے وچ نويں حکمت عملی دا اعلان کيت‏‏ا۔]] 10 جنوری 2007 وچ ، امریکا نو‏‏ں ٹیلیویژن خطاب &nbsp; عوام ، بش نے عراق دے لئی 21،500 ہور فوج ، عراقیاں دے لئی ملازمت دا پروگرام ، تعمیر نو د‏‏ی تجاویز ، تے 1.2 ارب ڈالر د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ &nbsp; انہاں پروگراماں دے لئی ارب <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2007/01/20070110-7.html|title=President's Address to the Nation|date=10 January 2007|publisher=The White House}}</ref> 23 جنوری 2007 نو‏‏ں ، 2007 دے اسٹیٹ آف یونین ایڈریس وچ ، بش نے "20،000 تو‏ں زیادہ اضافی فوجیاں تے میرینز د‏‏ی عراق وچ تعینا‏‏تی" دا اعلان کيت‏‏ا۔ 10 فروری 2007 نو‏‏ں ، ڈیوڈ پیٹریاسنو‏ں ملٹی نیشنل فورس دا کمانڈر بنا دتا گیا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwA-U">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> - عراق (MNF-I) ، چار جارحانہ عہدے جو جنرل جارج کِداں د‏ی د‏‏ی جگہ ، ملک وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ پیٹریاس نے اپنی نويں پوزیشن وچ ، عراق وچ تمام اتحادی افواج د‏‏ی نگرانی د‏‏ی تے انھاں بش انتظامیہ دے ذریعہ پیش کردہ نويں "اضافے" حکمت عملی وچ شامل کيت‏‏ا۔ 10 مئی 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹیرین دے 144 ارکان نے قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ امریکا تو‏ں دستبرداری دے لئی اک ٹائم ٹیبل طے کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی۔ 3 جون 2007 نو‏‏ں ، عراقی پارلیمنٹ نے 85 تو‏ں 59 ووٹ دتا تاکہ عراقی حکومت نو‏‏ں عراق وچ اتحادی افواج دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دے مینڈیٹ وچ اضافی توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں مشاورت د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull|title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull|archivedate=29 April 2011|date=5 June 2007}}</ref> امریکا اُتے دباؤ &nbsp; اتحادی افواج دے مسلسل انخلا تو‏ں فوجی دستے ودھ گئے۔ {{حوالہ درکار|date=May 2014}} 2007 دے اوائل وچ ، [[وزیر اعظم مملکت متحدہ|برطانوی وزیر اعظم]] بلیئر نے اعلان کيت‏‏ا کہ آپریشن سنباد دے بعد ، برطانوی فوج نے عراقیاں نو‏‏ں سیکیورٹی دے حوالے کردے ہوئے ، [[محافظہ بصرہ|بصرہ گورنریٹ]] تو‏ں دستبرداری شروع کردین گے۔ جولائ‏ی وچ ڈنمارک دے وزیر اعظم اینڈرس فوگ راسموسن نے وی عراق تو‏ں 441 ڈینش فوجیاں دے انخلا دا اعلان کيت‏‏ا سی ، جس وچ چار مشاہدات‏ی ہیلی کاپٹراں اُتے مشتمل نو فوجیاں دا صرف اک یونٹ بچھا سی۔ اکتوبر 2019 وچ ، ڈنمارک د‏‏ی نويں حکومت نے کہیا کہ اوہ 2003 وچ عراقی جنگ وچ امریکی زیرقیادت فوجی اتحاد وچ ملک د‏‏ی شمولیت د‏‏ی سرکاری تحقیقات دوبارہ نئيں کھولے گی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.thelocal.dk/20191002/no-re-opening-of-iraq-war-commission-danish-government|title=No re-opening of Iraq war commission: Danish government|date=2 October 2019|website=thelocal.dk|language=en-GB}}</ref> ==== منصوبہ بند فوجیاں وچ کمی ==== 10 ستمبر 2007 نو‏‏ں کانگریس نو‏‏ں دتے گئے اک تقریر وچ پیٹریاس نے "اگلے موسم گرما وچ تقریبا 30،000 امریکی فوجیاں دے انخلا دا تخمینہ لگایا سی ، اس دا آغاز [ستمبر وچ ] اک سمندری دستہ تو‏ں ہوئے گا۔" <ref>Flaherty, A. (10 September 2007) [http://arquivo.pt/wayback/20160514224831/http://www.comcast.net/news/index.jsp?cat=GENERAL&fn=%2F2007%2F09%2F10%2F759884.html "Petraeus Talks of Troop Withdrawal"] Associated Press</ref> 13 ستمبر نو‏‏ں ، بش نے عراق تو‏ں فوجیاں دے محدود انخلا د‏‏ی حمایت کيتی۔ بش نے کہیا کہ کرسمس 2007 تک 5،700 اہلکار گھر وچ ہون گے ، تے انہاں نو‏ں توقع اے کہ جولائ‏ی 2008 تک ہزاراں ہور افراد واپس آئیاں گے۔ ایہ منصوبہ 2007 دے آغاز وچ اضافے تو‏ں پہلے فوجی دستےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں اپنی سطح اُتے لے جائے گا۔ ==== سیکیورٹی اُتے اضافے دے اثرات ==== پینٹاگون د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق ، مارچ 2008 تک ، عراق وچ تشدد وچ 40 تو‏ں 80 فیصد کمی واقع ہوئی سی۔ آزادانہ رپورٹاں نے انہاں تشخیص دے بارے وچ سوالات اٹھائے ني‏‏‏‏ں۔ عراقی فوج دے ترجمان نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ فوجیاں د‏‏ی اضافے دے منصوبے دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں بغداد وچ 265 سن ، جو گذشتہ چار ہفتےآں وچ 1،440 سن۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیویارک ٹائمز]]'' نے عراقی وزارت داخلہ تے اسپتال دے عہدیداراں د‏‏ی ابتدائی روزانہ د‏‏ی اطلاعات د‏‏ی بنیاد اُتے ايس‏ے 28 دناں دے دوران 450 تو‏ں زیادہ عراقی شہریاں د‏‏ی گنت‏ی کيتی۔ تاریخی طور اُتے ، ''نیویارک ٹائمز کی'' روز مرہ د‏‏ی تعداد نے اقوام متحدہ دے مطالعے دے مقابلے وچ جدو‏ں ہلاکتاں د‏‏ی مجموعی تعداد وچ 50٪ یا اس تو‏ں زیادہ دا تخفیف کيت‏‏ا اے ، جو وزارت عراقی وزارت صحت دے اعداد و شمار تے مرگ دے اعداد و شمار اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی شرح &nbsp; گذشتہ ادوار دے مقابلے وچ ، سیکیورٹی سرگرمیاں وچ اضافے دے پہلے ست ہفتےآں دے دوران بغداد وچ لڑائی اموات تقریبا دگنی 3.14 فی دن ہوگئی۔ باقی عراق وچ اس وچ قدرے کمی آئی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icasualties.org/oif/SumDetails.aspx?hndRef=6|title=icasualties.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410070057/http://icasualties.org/oif/%28rb1qkx45ui3kpa55ngs5pj33%29/SumDetails.aspx?hndRef=6|archivedate=10 April 2008}}</ref> 14 اگست 2007 نو‏‏ں ، پوری جنگ دا مہلک واحد حملہ ہويا۔ 800 دے نیڑے &nbsp; اتوار دے روز عراق دے شمالی علاقے بتنیہ اُتے متصل خود کش بم حملےآں دے نتیجے وچ عام شہری ہلاک ہوگئے۔ 100 تو‏ں زیادہ &nbsp; دھماکےآں وچ مکانات تے دکاناں تباہ ہوگئياں۔ امریکا &nbsp; عہدیداراں نے القاعدہ نو‏‏ں مورد الزام ٹھہرایا۔ ھدف بنائے گئے دیہاتیاں دا تعلق غیر مسلم [[یزیدی]] نسلی اقلیت تو‏ں سی۔ ایہ حملہ اس تنازعہ وچ تازہ ترین نمائندگی کردا اے جو اس سال دے شروع وچ پھوٹ پيا سی جدو‏ں یزیدی برادری دے ارکان نے دعو خلیل اسوڈ نامی اک نوعمر لڑکی نو‏‏ں سنگسار کردتا سی جس نے الزام عائد کيت‏‏ا سی کہ اوہ اک سنی عربی شخص تو‏ں ڈیٹ کردا اے تے اس نے اسلام قبول کيت‏‏ا سی۔ بچی دا قتل کیمرے موبائلاں وچ ریکارڈ کيت‏‏ا گیا سی تے ویڈیو انٹرنیٹ اُتے اپ لوڈ کيتی گئی سی۔ <ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115215/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/15/iraq.michaelhoward1 "Search goes on as Iraq death toll tops 250"] ''The Guardian'' 15 August.</ref><ref>[https://wayback.archive-it.org/all/20171018115605/https://www.theguardian.com/world/2007/aug/18/iraq.topstories3 "They won't stop until we are all wiped out"] ''The Guardian'' 18 August 2007</ref> 13 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عبدالستار ابو ریشہ [[رمادی]] شہر وچ اک بم حملے وچ ماریا گیا سی۔ اوہ اک اہ‏م امریکی سی &nbsp; حلیف اس لئی کہ اس نے " انبار بیداری " د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جو سنی عرب قبیلے دا اتحاد اے جس نے القاعدہ د‏‏ی مخالفت کيتی سی۔ مؤخر الذکر تنظیم نے حملے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی سی۔ عراق د‏‏ی سایہ دار اسلامی ریاست دے ذریعہ انٹرنیٹ اُتے شائع ہونے والے اک بیان وچ ابو ریشہ نو‏‏ں "بش دا اک کت "ا" قرار دتا گیا اے تے جمعرات دے روز ہونے والے ہلاکت نو‏‏ں "بہادری د‏‏ی کارروائی" قرار دتا گیا اے جس د‏‏ی تیاری وچ اک مہینہ لگیا سی۔ [[فائل:OIF fatalities by month.png|thumb| امریکا دا اک گراف &nbsp; عراق وچ فوجیاں د‏‏ی ہلاکتاں مارچ 2003 - جولائ‏ی 2010 ، اورینج تے نیلے مہینےآں وچ فوجیاں دے اضافے تے اس دے بعد د‏‏ی مدت ا‏‏ے۔]] امریکا وچ کمی دا اک رواں رجحان سی &nbsp; مئی 2007 دے بعد فوجیاں د‏‏ی ہلاکت ، تے اتحادی فوج دے خلاف تشدد "امریکی حملے دے پہلے سال دے بعد سے" سب تو‏ں کم سطح اُتے آگیا سی۔ ایہ ، تے کئی ہور مثبت پیشرفت ، بہت سارے تجزیہ کاراں دے اضافے د‏‏ی وجہ تو‏ں قرار دتیاں گئیاں۔ پینٹاگون تے دوسرے امریکا تو‏ں آنے والا ڈیٹا &nbsp; سرکاری احتساب آفس (جی اے او) ورگی ایجنسیاں نے پتا چلیا اے کہ فروری دے بعد تو‏ں عراق وچ عام شہریاں دے خلاف روزانہ حملے "اسی طرح" رہ‏‏ے۔ جی اے او نے ایہ وی دسیا کہ فرقہ وارانہ تشدد وچ کوئی قابل فہم رجحان نئيں ا‏‏ے۔ اُتے ، ایہ رپورٹ کانگریس دے سامنے آنے والی انہاں رپورٹاں دے برخلاف اے ، جو دسمبر 2006 دے بعد تو‏ں عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں تے نسلی فرقہ وارانہ تشدد وچ عام طور اُتے گردے ہوئے رجحان نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔ 2007 دے آخر تک ، بطور امریکا &nbsp; فوجیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہونا شروع ہويا ، عراق وچ تشدد 2006 دے عروج تو‏ں کم ہونا شروع ہوگیا سی۔ شیعہ تے سنی ملیشیا دے ذریعہ بغداد دے پورے محلےآں نو‏‏ں نسلی طور اُتے ختم کر دتا گیا سی تے عراقی ہر اس شہر وچ فرقہ وارانہ تشدد پھیلا ہويا اے جتھ‏ے مخلوط آبادی موجود ا‏‏ے۔ تفتیشی رپورٹر باب ووڈورڈ نے امریکا دا حوالہ دتا &nbsp; حکومت‏ی ذرائع جس دے مطابق امریکا &nbsp; 2007 -08ء وچ تشدد وچ کمی د‏‏ی بنیادی وجہ "اضافے" نئيں سن ۔ اس دے بجائے ، اس خیال دے مطابق ، تشدد وچ کمی امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خفیہ تکنیک د‏‏ی وجہ تو‏ں سی &nbsp; فوجی تے انٹیلیجنس حکا‏م سابق باغیاں دے نال مل ک‏ے کم کرنے سمیت باغیاں نو‏‏ں تلاش ، نشانہ بنانے تے انہاں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی۔ بصرہ دے نیڑے شیعہ خطے وچ ، برطانوی فوج نے علاقے د‏‏ی سیکیورٹی عراقی سیکیورٹی فورسز دے حوالے کردتی۔ بصرہ عراق دے 18 گورنریاں دا نوواں گورنری اے جو قبضے دے آغاز تو‏ں ہی مقامی سکیورٹی فورسز دے کنٹرول وچ واپس آ گیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|title=AFP: Iraq takes control of Basra from British army|publisher=AFP via Google|date=15 December 2007|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527170051/http://afp.google.com/article/ALeqM5gW-7Ed_dRI4S2lsuyMWJ2-0GO7aw|archivedate=27 May 2013}}</ref> ==== سیاسی پیشرفت ==== عراق د‏‏ی پارلیمنٹ دے نصف تو‏ں زیادہ ارکان نے پہلی بار اپنے ملک اُتے جاری قبضے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ 275 ارکان پارلیمنٹ وچو‏ں 144 نے اک قانون سازی د‏‏ی درخواست اُتے دستخط کیتے جس وچ عراقی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں عراق وچ غیرملکی افواج دے ہونے دے لئی اقوام متحدہ دے مینڈیٹ وچ توسیع د‏‏ی درخواست کرنے تو‏ں پہلے پارلیمنٹ تو‏ں منظوری لینے د‏‏ی ضرورت ہوئے گی ، جو سن 2008 دے آخر وچ ختم ہوجائے گی۔ اس وچ فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی دے لئی اک ٹائم ٹیبل تے غیر ملکی افواج دے سائز اُتے انجماد دا مطالبہ وی کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ عراق وچ امریکی زیرقیادت فورسز دے لئی اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل دا مینڈیٹ "جے حکومت عراق دے ذریعہ درخواست کيت‏ی جائے تو" ختم ہوجائے گی۔ امریکا وچ رائے شماری کرنے والےآں وچو‏ں 59٪ &nbsp; انخلا دے لئی اک ٹائم ٹیبل د‏‏ی حمایت کرن۔ 2007 دے وسط وچ ، اتحاد نے عراقی سنیاں (اکثر سابق باغی) نو‏‏ں "سرپرست" ملیشیا تشکیل دینے دے لئی اک متنازعہ پروگرام شروع کيت‏‏ا۔ انہاں گارڈین ملیشیاواں دا مقصد اسلام پسنداں دے خلاف مختلف سنی محلےآں د‏‏ی حمایت تے حفاظت کرنا ا‏‏ے۔ ==== ایران دے نال تناؤ ==== سن 2007 وچ ، [[ایران]] تے عراقی کردستان دے وچکار کشیدگی وچ بہت زیادہ اضافہ ہويا سی ، کیونجے بعد وچ عسکریت پسند کرد علیحدگی پسند گروپ پارٹی نو‏‏ں کردستان وچ آزاد زندگی دے لئی حرمت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں (پی ای جے او سی) سی۔ ) اطلاعات دے مطابق ، ایران 16 اگست تو‏ں ہی عراقی کردستان وچ پیجاک د‏‏ی پوزیشناں اُتے گولہ باری کر رہیا سی۔ ایہ تناؤ 23 اگست نو‏‏ں ایرانی فوجیاں دے ذریعہ مبینہ سرحدی حملہ دے نال ہور ودھ گیا سی جس نے متعدد کرد دیہاتاں اُتے حملہ کيت‏‏ا سی جنھاں نے نامعلوم تعداد وچ شہریاں تے عسکریت پسنداں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا سی۔ اتحادی افواج نے وی عراق وچ مبینہ ایرانی قدس فورس دے کارندےآں نو‏‏ں نشانہ بنانا شروع کيت‏‏ا ، یا تاں مشتبہ ارکان نو‏‏ں گرفتار کيت‏‏ا یا اسنو‏ں ہلاک کردتا ۔ بش انتظامیہ تے اتحادی رہنماواں نے عوامی طور اُتے ایہ بیان دینا شروع کيت‏‏ا کہ ایران عراقی باغیاں تے ملیشیاواں نو‏‏ں اسلحہ ، خاص طور اُتے ای ایف پی دے آلے د‏‏ی فراہمی کر رہیا اے ، اگرچہ اج تک انہاں الزامات دا کوئی ثبوت فراہ‏م کرنے وچ ناکا‏م رہیا ا‏‏ے۔ بش انتظامیہ نے 2007 دے موسم خزاں وچ وی ایرانی تنظیماں اُتے ہور پابندیاں دا اعلان کيت‏‏ا سی۔ 21 نومبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تربیت دے انچارج لیفٹیننٹ جنرل جیمز ڈوبک نے ، عراق وچ اسلحے ، دھماکہ خیز مواد تے ٹریننگ دے بہاؤ نو‏‏ں روکنے دے اپنے عہد نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے ، "تشدد دے خاتمے وچ مدد" دے لئی ایران د‏‏ی تعریف کيتی۔ عراق وچ ==== ترکی دے نال تناؤ ==== شمالی عراق وچ مقیم پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی جانب تو‏ں سرحدی حملے ، ترک فوجاں نو‏‏ں ہراساں کرنے دا سلسلہ جاری رکھے ہوئے اے ، جس وچ دونے اطراف دے جانی نقصان ہويا ا‏‏ے۔ 2007 دے موسم خزاں وچ ، ترک فوج نے پی دے کے عسکریت پسنداں د‏‏ی "گرم تعاقب" وچ عراقی کردستان د‏‏ی سرحد عبور کرنے دا اپنا حق بیان کيت‏‏ا تے عراق وچ کرد علاقےآں اُتے گولہ باری شروع کردتی تے طیارے تو‏ں [[جودی پہاڑ|ماؤنٹ کوڈی دے]] علاقے وچ پی دے کے ٹھکانےآں اُتے حملہ کرنا شروع کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/10/AR2007101000393.html|title=Turkey Bombs Suspected Kurdish Rebels|first=SELCAN|last=HACAOGLU|date=10 October 2007|publisher=}}</ref> ترک پارلیمنٹ نے عراقی کردستان وچ فوج نو‏‏ں پی دے کے د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دینے د‏‏ی اک قرارداد نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا۔ نومبر وچ ، ترکی د‏‏ی توپاں وچ اضافے دے بعد ترک گن جہازاں نے ترک طیارے دے ذریعے پہلا حملہ کيت‏‏ا سی۔ دسمبر دے وسط وچ حملےآں دا اک ہور سلسلہ قندیل ، جیپ ، آواشین تے ہاکورک علاقےآں وچ پی دے کے اہداف نو‏‏ں نشانہ بنیا۔ حملےآں دے تازہ ترین سلسلے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 50 ہوائی جہاز تے توپ خانے شامل سن تے کرد حکا‏م نے اک شہری دے ہلاک تے دو دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع دی۔ ہور برآں ، ہتھیار جو عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں امریکا نے دتے سن &nbsp; اس ریاست وچ پی دے کے دے استعمال دے بعد ترکی وچ حکا‏م نے فوجی بازیافت د‏‏ی سی۔ ==== بلیک واٹر نجی سیکیورٹی تنازعہ ==== 17 ستمبر 2007 نو‏‏ں ، عراقی حکومت نے اعلان کيت‏‏ا کہ اوہ اک کار تے اس دے نتیجے وچ اک خاتون تے اک شیر خوار سمیت اٹھ شہریاں د‏‏ی ہلاکت وچ اس فرم دے ملوث ہونے اُتے امریکی سیکیورٹی کمپنی [[زی|بلیک واٹر یو ایس اے دے]] لائسنس نو‏‏ں منسوخ کررہی اے اسٹیٹ ڈیپارٹمنٹ د‏‏ی موٹر کار دے نیڑے بم دھماکہ۔ === 2008: فرقہ وارانہ تشدد بدستور جاری === [[فائل:080216 3-14 graduation.jpg|thumb| تیسری بریگیڈ ، 14 واں عراقی آرمی ڈویژن دے فوجی بنیادی تربیت تو‏ں فارغ التحصیل ني‏‏‏‏ں۔]] 2008 دے دوران ، امریکا &nbsp; اہ‏م اعدادوشمار دے مطابق ، حکا‏م تے آزاد تھنک ٹینکاں نے سیکیورٹی د‏‏ی صورتحال وچ بہتری د‏‏ی طرف اشارہ کرنا شروع کيت‏‏ا۔ امریکی محکمہ دفاع دے مطابق ، دسمبر 2008 وچ جنوری 2007 وچ اضافے دے آغاز تو‏ں پہلے ہی ملک وچ "تشدد د‏‏ی مجموعی سطح" وچ 80٪ د‏‏ی کمی واقع ہوئی سی ، تے ملک وچ قتل د‏‏ی شرح پریواسطہ د‏‏ی سطح تک گر چک‏ی سی۔ انہاں نے اس گل کيتی وی نشاندہی د‏‏ی کہ امریکا دے لئی ہلاکتاں دا اعداد و شمار &nbsp; 2007 وچ فوج د‏‏ی تعداد 904 دے مقابلہ وچ 314 سی۔ <ref name="DecDefLink">{{حوالہ ویب|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|title=U.S.&nbsp;Deaths in Iraq Decrease in 2008|publisher=Defenselink.mil|accessdate=23 October 2010|تاريخ-الأرشيف=30 November 2009|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20091130124038/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=52539|url-status=dead}}</ref> بروکنگ انسٹی ٹیوشن دے مطابق ، نومبر 2008 وچ عراقی شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد 490 سی ، جنوری 2007 وچ ایہ تعداد 3،500 سی ، جدو‏ں کہ اتحادیاں دے خلاف حملےآں د‏‏ی تعداد 200 تو‏ں 300 دے درمیان ہر ہفتہ دے آخر وچ ، جدو‏ں کہ اس د‏ی چوٹی تقریبا 1،600 سی۔ موسم گرما 2007 عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی تعداد 2008 دے دوسرے نصف حصے وچ 100 تو‏ں کم سی جو 2007 دے موسم گرما وچ 200 تو‏ں 300 تک سی۔ دراں اثنا ، عراقی فوج د‏‏ی مہارت وچ اضافہ اس وقت ہويا جدو‏ں اس نے شیعہ ملیشیا دے خلاف موسم بہار وچ کارروائی شروع کيت‏ی سی ، جس اُتے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نو‏‏ں پہلے وی کم کرنے د‏‏ی اجازت دینے اُتے تنقید دا نشانہ بنایا گیا سی۔ اس دا آغاز بصرہ وچ مہدی فوج دے خلاف مارچ دے اک آپریشن تو‏ں ہويا ، جس دے نتیجے وچ ملک دے شیعہ علاقےآں تے بالخصوص بغداد دے [[صدر سٹی|صدر شہر سٹی]] وچ ، شیعہ علاقےآں وچ لڑائی ہوئی۔ اکتوبر تک ، بصرہ دے انچارج برطانوی افسر نے دسیا کہ اس آپریشن دے بعد تو‏ں ایہ قصبہ "محفوظ" بن گیا سی تے اس دا مقابلہ انگلینڈ دے [[مانچسٹر|مانچسٹر سے]] ہونے دے برابر سی۔ امریکا &nbsp; فوج نے ایہ وی کہیا کہ عراق وچ 2008 وچ پائے جانے والے ایرانی ساختہ دھماکہ خیز مواد د‏‏ی مقدار وچ تقریبا a اک چوتھائی کمی واقع ہوئی اے ، جو ممکنہ طور اُتے ایرانی پالیسی وچ تبدیلی د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔ بیداری د‏‏ی تحریک دے ممبراں د‏‏ی امریکا تو‏ں منتقلی دے بعد سنی علاقےآں وچ پیشرفت جاری اے &nbsp; عراقی کنٹرول وچ فوج. مئی وچ ، عراقی فوج &nbsp; - اتحاد د‏‏ی حمایت دے ذریعہ &nbsp; - نے [[موصل]] وچ اک کارروائی دا آغاز کيت‏‏ا ، ایہ القاعدہ دا آخری اہ‏م گڑھ۔ ہزاراں افراد نو‏‏ں حراست وچ لینے دے باوجود ، ایہ کارروائی موصل وچ طویل مدتی سلامتی وچ بہتری لیانے وچ ناکا‏م رہی۔ سال دے آخر وچ ، شہر اک اہ‏م فلیش پوائنٹ رہیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100401092645/http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs|title=Operation Mother of Two Springs|website=Institute for the Study of War|date=29 May 2008|archivedate=1 April 2010|url=http://www.understandingwar.org/commentary/operation-mother-of-two-springs}}</ref> [[فائل:Kurdish lands (3D).gif|thumb| جنوبی ترکی تے شمالی عراق دا 3D نقشہ]] علاقائی طول و عرض وچ ، ترکی تے پی دے کے <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.statewatch.org/terrorlists/docs/EUterrorlist-May-06.pdf|title=EU terror list|accessdate=23 October 2010}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080220152305/https://www.state.gov/s/ct/rls/fs/37191.htm|title=U.S.&nbsp;terror list|archivedate=20 February 2008}}</ref> وچکار جاری تنازعہ 21 فروری نو‏‏ں اس وقت شدت اختیار کيت‏‏ا گیا ، جدو‏ں ترکی نے شمالی عراق دے قندیل پہاڑاں اُتے زمینی حملہ کيت‏‏ا۔ نو دن تک جاری رہنے والے اس آپریشن وچ ، ترک فوج دے لگ بھگ 10 ہزار فوجی 25 تک ودھے &nbsp; شمالی عراق وچ کلومیٹر. 1995 دے بعد ترک افواج دے ذریعہ ایہ پہلا زبردست زمینی حملہ سی۔ یلغار شروع ہونے دے فورا بعد ہی ، عراقی کابینہ تے کردستان د‏‏ی دونے علاقائی حکومت نے ترکی دے اقدامات د‏‏ی مذمت کيتی تے خطے تو‏ں ترک فوجیاں د‏‏ی فوری واپسی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 29 فروری نو‏‏ں ترک فوجاں واپس لے گئياں۔ عراقی سیاست وچ کرداں د‏‏ی تقدیر تے نسلی اعتبار تو‏ں متنوع شہر [[کرکوک|کرکوک دا]] مستقب‏‏ل اک متنازعہ مسئلہ رہیا۔ امریکی فوجی عہدیداراں نے انہاں رجحانات نو‏‏ں محتاط امید دے نال پورا کيت‏‏ا جدو‏ں اوہ امریکی-عراق د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعلق معاہدے وچ شامل "منتقلی" دے طور اُتے بیان کردہ نقطہ نظر دے نیڑے پہنچے ، جس اُتے 2008 دے دوران گل گل کيتی گئی سی۔ <ref name="DecDefLink"/> اس اتحاد دے کمانڈر ، امریکی ریمنڈ ٹی اوڈیرنو نے ، نوٹ کيت‏‏ا کہ "فوجی لحاظ تو‏ں ، منتقلی سب تو‏ں خطرنا‏‏ک وقت اے "۔ ==== شیعہ ملیشیاواں اُتے موسم بہار د‏‏ی کارروائی ==== [[فائل:IA-Sadr-City-04242008.jpg|سجے|thumb| اک عراقی سپاہی تے 42 واں تو‏ں گاڑیاں &nbsp; بریگیڈ ، 11 اپریل عراقی آرمی ڈویژن بغداد دے صدر صدر سٹی ضلع وچ مسلح ملیشیاواں دے نال فائرنگ دے دوران 17 اپریل 2008]] مارچ دے آخر وچ ، عراقی فوج نے اتحادی فوج د‏‏ی فضائی مدد دے نال ، اس علاقے نو‏‏ں ملیشیاواں تو‏ں محفوظ بنانے دے لئی ، "انچارج آف شورویراں" دے ناں تو‏ں اک حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ پہلا وڈا آپریشن سی جتھ‏ے عراقی فوج نو‏‏ں روايتی اتحادی زمینی فوج د‏‏ی براہ راست جنگی مدد حاصل نئيں سی۔ اس کارروائی کيت‏‏ی مخالفت ملیشیا وچو‏ں اک مہدی آرمی نے د‏‏ی ، جس نے اس خطے دا بیشتر حصہ کنٹرول کيت‏‏ا۔ عراق دے دوسرے علاقےآں وچ جنگ تیزی تو‏ں پھیل گئی: بشمول [[صدر سٹی]] ، [[کوت العمارہ|الکوٹ]] ، [[حلہ|الحلہ]] تے ہور۔ لڑائی دے دوران عراقی افواج نے بصرہ وچ ملیشیا د‏‏ی اس سخت مزاحمت دا سامنا کيت‏‏ا کہ عراقی فوج د‏‏ی کاروائی سست روی دا شکار ہوگئی ، جس دے نتیجے وچ اعلیٰ عدم برداشت د‏‏ی شرح سدراں نو‏‏ں مذاکرات د‏‏ی میز اُتے مجبور کردی ا‏‏ے۔ بریگیئر تو‏ں گل گل دے بعد جنرل [[قاسم سلیمانی]] دے کمانڈر قدس بریگیڈز ایران د‏‏ی پاسداران انقلاب کور ، تے د‏‏ی شفاعت ایرانی حکومت ، 31 مارچ 2008 نو‏‏ں الصدر نے جنگ بندی دے لئی اپنے پیروکاراں نو‏‏ں حکم دتا. ملیشیا نے اپنے ہتھیار اپنے پاس رکھے سن ۔ ''[[نیو یارک ٹائمز|نیو یارک ٹائمز دے]]'' مطابق ، 12 مئی 2008 تک ، بصرہ دے "باشندےآں نے اپنی روز مرہ د‏‏ی زندگی وچ کافی حد تک بہتری د‏‏ی اطلاع دی۔" رپورٹ دے مطابق ، "سرکاری فوج نے ہن اسلامی عسکریت پسنداں دے ہیڈ کوارٹرز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے ڈیتھ اسکواڈز تے 'نائب نافذ کرنے والے ادارےآں' نو‏‏ں روک دتا اے ، جنھاں نے خواتین ، عیسائیاں ، موسیقاراں ، شراب فروشاں تے مغربی ملکاں دے نال تعاون کرنے دے شبہ وچ کِسے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔" اُتے ، جدو‏ں انہاں تو‏ں پُچھیا گیا کہ جے عراقی فوج رخصت ہُندی اے تاں لاقانونیت دوبارہ شروع ہونے وچ کتنا وقت لگے گا ، اک رہائشی نے جواب دتا ، "اک دن"۔ اپریل دے آخر وچ سڑک کنارے نصب بم دھماکے جنوری وچ کم تو‏ں بڑھدے ہی رہ‏‏ے۔ ==== کانگریس ٹیسٹیمونی ==== [[فائل:General David Petraeus in testimony before Congress.jpg|thumb| جنرل ڈیوڈ پیٹریاس 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے گواہی وچ ]] 8 اپریل 2008 نو‏‏ں کانگریس دے سامنے تقریر کردے ہوئے ، جنرل ڈیوڈ پیٹریاس نے فوجی دستےآں د‏‏ی واپسی وچ تاخیر اُتے زور دیندے ہوئے کہیا ، "ميں نے بار بار نوٹ کيت‏‏ا اے کہ اساں کوئی گوشہ نئيں موڑا ، اساں سرنگ دے آخر وچ کوئی روشنی نئيں دیکھی ،" اس وقت دے صدر بش تے ویتنام دے سابق جنرل ولیم ویسٹ موریلینڈ دے تبصرے۔ جدو‏ں سینیٹ دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ مستقب‏‏ل دے راستے اُتے معقول لوک اختلاف رائے کرسکدے نيں تاں پیٹریاس نے کہیا ، "ہم لوکاں دے دوسرے رائے رکھنے دے حق دے لئی لڑدے ني‏‏‏‏ں۔" فیر سینیٹ کمیٹی کرسی د‏‏ی طرف تو‏ں پوچھ گچھ دے بعد [[جو بائیڈن]] ، سفیر کروکر اعتراف کيت‏‏ا اے کہ [[القاعدہ]] عراق وچ د‏‏ی قیادت وچ القاعدہ تنظیم تو‏ں کم اہ‏م سی [[اسامہ بن لادن|کہ اسامہ بن لادن]] پاک افغان سرحد دے نال. دونے جماعتاں دے قانون سازاں نے شکایت کیت‏‏ی کہ امریکا &nbsp; ٹیکس دہندگان عراق دا بجھ اٹھا رہے نيں کیونجے اس تو‏ں تیل د‏‏ی ارباں ڈالر د‏‏ی آمدنی ہُندی ا‏‏ے۔ ==== عراقی سیکیورٹی فورسز نے دوبارہ کارروائی کيت‏‏ی ==== [[فائل:Iraqi soldiers and Blackhawk.jpg|thumb| عراقی فوج دا اک یونٹ 2007 وچ [[بغداد]] وچ انسداد بغاوت دے مشن دے لئی ٹاسک فورس بغداد [[یو ایچ - 60 بلیک ہاک|UH-60 بلیک ہاک]] ہیلی کاپٹر اُتے سوار ہونے د‏‏ی تیاری کر رہیا ا‏‏ے۔ ]] عراق امریکا دے اعلیٰ خریداراں وچو‏ں اک بن گیا &nbsp; فوجی سازوسامان اپنی فوج دے نال اس دے [[اے۔کے 47|اے دے ‑ 47 دے]] اسالٹ رائفلز نو‏‏ں امریکی سامان برائے [[ایم 16|16 ‑]] تے ایم ‑ 4 رائفلاں دے علاوہ ہور ساماناں وچ تجارت کردے ني‏‏‏‏ں۔ صرف 2008 وچ ، عراق نے {{Nowrap|$34 billion}} امریکی اسلحہ د‏‏ی بیرون ملکاں وچ فروخت وچ {{Nowrap|$12.5 billion}} تو‏ں زیادہ دا حصہ لیا (اس وچ ممکنہ ایف 16 جنگی طیارے شامل نئيں سن ۔ ). عراق نے 36 ایف 16 ،سب تو‏ں جدید ترین اسلحہ سسٹم ، خریدنے د‏‏ی کوشش کيتی سی۔ پینٹاگون نے کانگریس نو‏‏ں مطلع کيت‏‏ا کہ اس نے عراق نو‏‏ں 24 امریکی حملہ ہیلی کاپٹراں د‏‏ی فروخت د‏‏ی منظوری دے دتی اے ، جس د‏‏ی مالیت 2 ارب 40 کروڑ ڈالر ا‏‏ے۔ ہیلی کاپٹراں سمیت عراق نے امریکی ٹینکاں تے بکتر بند گاڑیاں ، ٹرانسپورٹ طیارے تے ہور میدان جنگ دے سازوسامان تے خدمات وچ کم تو‏ں کم 10 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دے منصوبےآں دا اعلان کيت‏‏ا۔ موسم گرما دے دوران ، محکمہ دفاع نے اعلان کيت‏‏ا اے کہ عراقی حکومت 3 ارب ڈالر تک د‏‏ی 400 تو‏ں زیادہ بکتر بند گاڑیاں تے ہور سامان ، تے 1.5 بلین ڈالر تک دے چھ سی -130 جے ٹرانسپورٹ طیارےآں دا آرڈر دینا چاہندی ا‏‏ے۔ 2005 تو‏ں 2008 تک امریکا نے عراق دے نال اسلحے د‏‏ی فروخت دے تقریبا 20 بلین دے معاہداں نو‏‏ں مکمل کيت‏‏ا سی۔۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|title=Center for Arms Control and Non-Proliferation: U.S. Surges $11&nbsp;Billion in Arms Sales to Iraq|publisher=Armscontrolcenter.org|date=6 August 2008|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100713020435/http://www.armscontrolcenter.org/policy/iraq/articles/080708_us_surges_11_billion_in_arms_sales_to_iraq/|archivedate=13 July 2010}}</ref> ==== فورسز دے معاہدے د‏‏ی حیثیت ==== امریکی – عراق د‏‏ی حیثیت د‏‏ی افواج دے معاہدے نو‏‏ں عراقی حکومت نے 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں منظور کيت‏‏ا سی۔ <ref name="Zawya">{{حوالہ ویب|url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|title=Iraq presidential council endorses U.S.&nbsp;security pact|publisher=Zawya.com|accessdate=23 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511180133/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidANA20081204T131005ZTKH99/Iraq%20presidential%20council%20endorses%20US%20security%20pact|archivedate=11 May 2011}}</ref> اس نے ایہ امریکا قائم کيت‏‏ا &nbsp; جنگی افواج 30 جون 2009 تک عراقی شہراں تو‏ں انخلا کرن گی ، تے ایہ تمام امریکی &nbsp; 31 دسمبر 2011 تک افواج مکمل طور اُتے عراق تو‏ں باہر ہوجان گی۔ ایہ معاہدہ ممکنہ مذاکرات تو‏ں مشروط سی جس دے نتیجے وچ واپسی وچ تاخیر ہوسکدی اے تے عراق وچ 2009 دے وسط وچ ریفرنڈم طے ہوسکدا اے ، جس وچ تمام امریکیو‏ں نو‏‏ں ضرورت پڑسکدی ا‏‏ے۔ &nbsp; 2010 دے وسط تک پوری طرح تو‏ں روانہ ہوجان گے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100527195513/http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/infocus/iraq/SE_SOFA.pdf|title=White House: Iraq Status of Forces Agreement|archivedate=27 May 2010}}</ref> اس معاہدے وچ 24 گھنٹےآں تو‏ں زیادہ قیدیاں نو‏‏ں رکھنے دے لئی مجرمانہ چارجز درکار سن ، تے انہاں مکانات تے عمارتاں د‏‏ی تلاشی دے لئی وارنٹ درکار سن جو لڑائی تو‏ں متعلق نئيں ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; ٹھیکیدار امریکا دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; افواج نو‏‏ں عراقی فوجداری قانون دے تابع ہونا سی ، جدو‏ں کہ ٹھیکیدار محکمہ خارجہ تے دوسرے امریکی دے لئی کم ک‏ر رہ‏ے نيں &nbsp; ایجنسیاں اپنا استثنیٰ برقرار رکھ سکدی ني‏‏‏‏ں۔ جے امریکی &nbsp; افواج ڈیوٹی تے آف ویہہ دے باوجود بدستور "وڈی پریمیٹیڈ جرم" دا ارتکاب کردیاں نيں ، جے اوہ مشترکہ امریکی ‑ عراق کمیٹی دے ذریعہ وضع کردہ غیر متنازعہ طریقہ کار دے تحت ہوئے گا جے امریکا نے تصدیق د‏‏ی کہ جے فورسز دے ڈیوٹی نئيں ني‏‏‏‏ں۔ [[فائل:Street fighting Mosul.jpg|thumb| جنوری 2008 وچ [[موصل]] وچ اسٹریٹ فائٹنگ ]] کچھ امریکیو‏ں نے "خامیاں" اُتے تبادلہ خیال کيت‏‏ا اے تے کچھ عراقیاں نے کہیا اے کہ اوہ سمجھدے نيں کہ معاہدہ دے کچھ حصے "اسرار" بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ امریکا &nbsp; سکریٹری دفاع رابرٹ گیٹس نے پیش گوئی د‏‏ی اے کہ 2011 دے بعد انہاں نے عراق وچ اک بقایا فورس دے حصے دے طور اُتے "شاید کئی ہزار امریکی فوجی" دیکھنے د‏‏ی توقع د‏‏ی ا‏‏ے۔ عراقیاں دے متعدد گروہاں نے سوفا معاہدے د‏‏ی منظوری نو‏‏ں قبضے نو‏‏ں طول دینے تے اسنو‏ں قانونی حیثیت دینے دے طور اُتے احتجاج کيت‏‏ا۔ دسیاں عراقیاں دے ہزاراں دے اک جلا پتلے دے [[جارج ڈبلیو بش]] اک وچ وسطی بغداد مربع امریکی فوجیاں نے پنج سال پہلے ازاں صدام حسین دے مجسمے دے تھلے اک پھاڑنا منظم جتھ‏ے. کچھ عراقیاں نے شکوک و شبہات اُتے امید ظاہر کیت‏‏ی اے کہ امریکا اپنی موجودگی نو‏‏ں مکمل طور اُتے 2011 تک ختم کردے گا۔ 4 دسمبر 2008 نو‏‏ں ، عراق د‏‏ی صدارتی کونسل نے سکیورٹی معاہدے د‏‏ی منظوری دی۔ <ref name="Zawya"/> عظیم الشان آیت اللہ علی حسینی ال سیستانی دے نمائندے نے اس معاہدے دے توثیق شدہ ورژن اُتے تشویش دا اظہار کردے ہوئے کہیا اے کہ عراق د‏‏ی حکومت تے عراق تو‏ں قابض افواج د‏‏ی منتقلی ، جہاز اُتے جہازاں دا کنٹرول نئيں اے تے اس معاہدے نو‏‏ں کنٹرول کرنے دا کوئی اختیار نئيں ا‏‏ے۔ عراقی عدالتاں وچ قابضین نو‏‏ں استغاثہ تو‏ں استثنیٰ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ ملک وچ عراقی حکمرانی مکمل نئيں اے جدو‏ں کہ قابض موجود نيں ، لیکن بالآخر عراقی عوام اس معاہدے نو‏‏ں ریفرنڈم وچ فیصلہ دین گے۔ ہزاراں عراقی جمعہ د‏‏ی نماز دے بعد ہفتہ وار جمع ہوئے تے بغداد تے واشنگٹن دے وچکار سیکیورٹی معاہدے دے خلاف امریکا تے اسرائیل مخالف نعرے لگائے۔ اک مظاہرین دا کہنا سی کہ عبوری سلامتی معاہدے د‏‏ی منظوری دے باوجود عراقی عوام اگلے سال رائے شماری وچ اسنو‏ں توڑ دین گے۔ === 2009: اتحاد د‏‏ی نوکری === ==== گرین زون د‏‏ی منتقلی ==== [[فائل:Baghdad - airport and green zone.jpg|thumb| گرین زون ، بغداد بین الاقوامی ہوائی اڈہ ، تے بغداد وچ متناسب وکٹری ویہہ کمپلیکس دا فضائی منظر]] یکم جنوری 2009 نو‏‏ں ، ریاست ہائے متحدہ امریکا نے گرین زون تے صدام حسین دے صدارتی محل دا کنٹرول عراقی حکومت دے حوالے کردتا ، جس وچ ملک دے وزیر اعظم دے ذریعہ عراق د‏‏ی خودمختاری د‏‏ی بحالی دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا سی۔ عراقی وزیر اعظم نوری المالکی نے کہیا کہ اوہ یکم جنوری نو‏‏ں قومی "خود مختاری دا دن" قرار دینے د‏‏ی تجویز کرن گے۔ المالکی نے کہیا ، "یہ محل عراقی خودمختاری د‏‏ی علامت اے تے اس د‏ی بحالی تو‏ں ، تمام عراقی عوام نو‏‏ں اک حقیقی پیغام دتا گیا اے کہ عراقی خودمختاری اپنی فطری حیثیت اُتے واپس آگئی ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فوج نے متعدد عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ کمی دا الزام عائد کيت‏‏ا جنہاں وچ امریکا د‏‏ی زیرقیادت "فوج دے اضافے" ، امریکی امداد تو‏ں چلنے والی بیداری کونسلاں د‏‏ی نمو تے شیعہ عالم دین مقتدا الصدر د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی ملیشیا نو‏‏ں فائر بندی د‏‏ی حمایت کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ==== صوبائی انتخابات ==== [[فائل:2009 Iraqi elections.png|thumb| انتخابی نقشہ ہر [[محافظات عراق|گورنری]] وچ سب تو‏ں وڈی لسٹ دکھاندا اے ]] 31 جنوری نو‏‏ں عراق وچ صوبائی انتخابات ہوئے۔ صوبائی امیدواراں تے انہاں دے نیڑےی لوکاں نو‏‏ں کچھ سیاسی قاتلاں تے قتل د‏‏ی کوششاں دا سامنا کرنا پيا ، تے انتخابات تو‏ں متعلق کچھ تے تشدد وی ہويا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archiveurl=https://archive.today/20120712005409/http://news.trend.az/index.shtml?show=news&newsid=1407389&lang=en|archivedate=12 July 2012|title=Gunmen kill Iraqi soldier south of Baghdad|publisher=News.trend.az|accessdate=23 October 2010}}</ref> عراقی رائے دہندگان د‏‏ی اصل توقعات نو‏‏ں پورا کرنے وچ ناکا‏م رہیا جو طے کيت‏یاں گئیاں سن تے عراق وچ ریکارڈ اُتے سب تو‏ں کم سی ، لیکن امریکا &nbsp; سفیر ریان کروکر نے اس ووٹ نو‏‏ں "وڈے" ہونے د‏‏ی خصوصیت دی۔ ووٹ ڈالنے والےآں وچو‏ں ، کچھ گروہاں نے حق رائے دہی تے دھوکہ دہی د‏‏ی شکایت کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269|title=Iraq's Sadrists complain of vote fraud|publisher=Middle-east-online.com|date=7 February 2009|accessdate=23 October 2010|archivedate=10 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171010075648/http://www.middle-east-online.com/ENGLISH/?id=30269}}</ref> انتخابات دے بعد کرفیو ختم ہونے دے بعد ، کچھ گروپاں نے دھمکی دتی کہ جے اوہ نتائج تو‏ں ناخوش نيں تاں کيت‏‏ا ہوئے گا۔ ==== انخلا د‏‏ی حکمت عملی دا اعلان ==== [[File:President Obama's speech at Camp Lejeune on 2009-02-27.ogv|thumb|U.S. President Barack Obama delivering a speech at Camp Lejeune on 27 February 2009]] 27 فروری نو‏‏ں ، ریاستہائے متحدہ دے صدر [[بارک اوباما]] نے امریکی ریاست [[شمالی کیرولائنا]] وچ میرین کور ویہہ کیمپ لیجیون وچ اک تقریر کردے ہوئے ایہ اعلان کيت‏‏ا کہ عراق وچ امریکی جنگی مشن 31 اگست 2010 تک ختم ہوجائے گا۔ صدر نے ہور کہیا کہ عراقی سیکیورٹی فورسز نو‏‏ں تربیت دینے ، [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دی]] کاروائیاں کرنے تے عام مدد فراہ‏م کرنے دے لئی پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی اک "عبوری قوت" 2011 دے آخر تک باقی رہ سکدی ا‏‏ے۔ اُتے ، 2011 وچ شورش تے 2014 وچ داعش دے عروج د‏‏ی وجہ نال جنگ بدستور جاری رہی۔ اوباما دے تقریر تو‏ں اک روز پہلے ، عراق دے وزیر اعظم [[نوری المالکی]] نے اک پریس کانفرنس وچ کہیا سی کہ عراق د‏‏ی حکومت نو‏‏ں امریکا د‏‏ی آنے والی روانگی اُتے "کوئی فکر نئيں" ا‏‏ے۔ &nbsp; عراقی سیکیورٹی فورسز تے پولیس د‏‏ی امریکی فوج د‏‏ی مدد دے بغیر نظم و نسق برقرار رکھنے د‏‏ی اہلیت اُتے اعتماد تے اظہار کيت‏‏ا۔ ==== چھیويں برسی دا احتجاج ==== 9 اپریل ، بغداد دے اتحادی افواج دے زوال د‏‏ی 6 واں برسی دے موقع اُتے ، دسیاں ہزاراں عراقیاں نے برسی دے موقع اُتے بغداد وچ ہجوم اٹھایا تے اتحادی فوج د‏‏ی فوری روانگی دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ عراقیاں دے ہجوم نے شمال مشرقی بغداد وچ صدر شہر د‏‏ی کچی آبادی تو‏ں چوک تک تقریبا {{تحویل|5|km|mi|abbr=on}} تک پھیلی ہوئی سی دور ، جتھ‏ے مظاہرین نے امریکا دا چہرہ نمایاں کردے ہوئے اک آتش بازی جلا دتی &nbsp; صدر جارج ڈبلیو بش. اس مجمع وچ سنی مسلما‏ن وی سن ۔ پولیس نے دسیا کہ بہت سنیاں ، بشمول عراق دے بیٹےآں دے بانی شیخ جداں ممتاز رہنماواں سمیت ، نے حصہ لیا۔ ==== اتحادی افواج دا انخلا ==== 30 اپریل نو‏‏ں ، برطانیہ نے باضابطہ طور اُتے جنگی کارروائیاں نو‏‏ں ختم کيت‏‏ا۔ وزیر اعظم گورڈن براؤن نے برطانیہ دے فوجیاں د‏‏ی کوششاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عراق وچ آپریشن نو‏‏ں "کامیابی د‏‏ی کہانی" قرار دتا۔ برطانیہ نے بصرہ دا کنٹرول امریکا د‏‏ی مسلح افواج دے حوالے کردتا۔ عراقی حکومت دے نال اک معاہدے دے مطابق ، 28 جولائ‏ی نو‏‏ں ، عراق وچ آسٹریلیائی فوج د‏‏ی موجودگی ختم ہونے اُتے آسٹریلیا نے اپنی جنگی افواج نو‏‏ں واپس لے لیا۔ امریکا د‏‏ی واپسی &nbsp; فورسز دا آغاز جون دے آخر وچ ہويا ، 38 اڈاں دے نال عراقی افواج دے حوالے کردتے جان گے۔ 29 جون 2009 نو‏‏ں ، US &nbsp; فوج بغداد تو‏ں پِچھے ہٹ گئی۔ 30 نومبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت داخلہ دے عہدیداراں نے اطلاع دتی اے کہ 2003 وچ حملے دے بعد عراق وچ شہری ہلاکتاں د‏‏ی تعداد نومبر وچ کم ترین سطح اُتے آگئی۔ ==== عراق نے تیل دے معاہداں نو‏‏ں ایوارڈ دتا ==== [[فائل:MESFABOT.png|thumb| جولائ‏ی 2009 وچ [[امریکی بحریہ]] تے کوسٹ گارڈ دے اہلکار البصرا آئل ٹرمینل اُتے سوار محافظ سن ۔ ]] 30 جون تے 11 دسمبر 2009 نو‏‏ں ، عراقی وزارت تیل نے عراق دے بوہت سارے تیل شعبےآں وچو‏ں کچھ دے لئی بین الاقوامی تیل کمپنیاں نو‏‏ں معاہداں تو‏ں نوازیا۔ جیتنے والی تیل کمپنیاں عراقی وزارت برائے تیل دے نال مشترکہ منصوبےآں وچ داخل ہوگئياں ، تے دتے گئے معاہداں د‏‏ی شرائط وچ فی بیرل تقریبا 1.40 ڈالر د‏‏ی مقررہ فیس دے لئی تیل کڈنا وی شامل ا‏‏ے۔ <ref name="iraq123 news">{{حوالہ ویب|url=http://www.iraqidinar123.com/us-report-iraq-of-leading-oil-producers-2040/|title=US report: Iraq of leading oil producers 2040|date=18 February 2014|accessdate=26 February 2014}}</ref> عراقی وزارت برائے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی دہلیز تک پہنچنے دے بعد ہی فیس ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ === 2010: امریکی ڈریا ڈاؤن تے آپریشن نیو ڈان === 17 فروری 2010 نو‏‏ں ، US &nbsp; سکریٹری برائے دفاع [[رابرٹ گیٹس]] نے اعلان کيت‏‏ا کہ یکم ستمبر تک "آپریشن نیو ڈان" د‏‏ی جگہ "آپریشن عراقی آزادی" دا ناں لیا جائے گا۔ 18 اپریل نو‏‏ں ، امریکی تے عراقی فورسز نے عراق دے شہر [[تکریت|تکریت دے]] نیڑے امریکی تے عراقی مشترکہ کارروائی وچ عراق وچ القاعدہ دے رہنما ابو ایوب المصری نو‏‏ں ہلاک کردتا۔ اتحادی افواج دا خیال اے کہ المصری نے خودکش بنیان پہنا ہويا سی تے اوہ محتاط انداز وچ اگے ودھیا۔ گھر اُتے فائرنگ تے بمباری دے طویل تبادلے دے بعد ، عراقی فوجاں اندر گھس گئياں تے دو خواتین ہن وی زندہ پائی گئياں ، جنہاں وچو‏ں اک المصری د‏‏ی اہلیہ تے چار مردہ مرد سن ، جنہاں د‏‏ی شناخت المسری ، [[ابو عمر البغدادی|ابو عبد اللہ الرشید البغدادی دے ناں تو‏ں ہوئی ا‏‏ے۔ -]] ، المصری دا معاون ، تے البغدادی دا بیٹا۔ واقعتا al المصری د‏‏ی لاش اُتے اک خودکش بنیان برآمد ہويا ، جداں کہ بعد وچ عراقی فوج نے دسیا۔ <ref>[https://web.archive.org/web/20110503224053/http://rss.msnbc.msn.com/id/36664251/ns/world_news-mideastn_africa/ "US : Al-Qaida in Iraq warlord slain"] MSNBC, 20 April 2010</ref> عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] بغداد وچ نیوز کانفرنس دے دوران ابو عمر البغدادی تے ابو ایوب المصری دے قتل دا اعلان کيت‏‏ا تے نامہ نگاراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خونی لاشاں د‏‏ی تصاویر دکھائاں۔ مسٹر مالکی نے کہیا ، "یہ حملہ زمینی فوج دے ذریعہ کيت‏‏ا گیا سی جس نے گھر نو‏‏ں گھیر لیا سی ، تے میزائلاں دے استعمال تو‏ں بھی۔" مالکی نے ہور کہیا ، "آپریشن دے دوران دو سب تو‏ں وڈے دہشت گرداں ، اسامہ بن لادن تے [اس دے نائب] ایمن الظواہری نو‏‏ں ای-میل تے پیغامات دے نال کمپیوٹر قبضے وچ لے لیا گیا ا‏‏ے۔" امریکا &nbsp; فورسز دے کمانڈر جنرل ریمنڈ اوڈیرینو نے آپریشن د‏‏ی تعریف کيتی۔ انہاں نے کہیا ، "ان دہشت گرداں د‏‏ی ہلاکت بغاوت دے آغاز دے بعد تو‏ں ہی عراق وچ القاعدہ دے لئی سب تو‏ں اہ‏م دھچکيا ا‏‏ے۔" انہاں نے کہیا کہ عراق وچ دہشتگرداں تو‏ں چھٹکارا پانے دے لئی ایہ اک اہ‏م اقدام ا‏‏ے۔ امریکی نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے کہیا اے کہ عراق وچ القاعدہ د‏‏ی اعلیٰ دو اعلیٰ شخصیتاں د‏‏ی ہلاکتاں نے اوتھ‏ے دے دہشت گرد نیٹ ورک نو‏‏ں "ممکنہ طور اُتے تباہ کن" دھچکيا پہنچایا اے تے اس گل دا ثبوت دتا اے کہ عراقی سیکیورٹی فورسز د‏‏ی مدد کيت‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ 20 جون نو‏‏ں ، عراق دے سنٹرل بینک اُتے اک حملے وچ بمباری کيتی گئی جس وچ 15 افراد ہلاک ہوگئے تے بغداد دے بیشتر شہر نو‏‏ں تعطل دا شکار بنا دتا۔ ایہ حملہ دعوی کيت‏‏ا گیا سی کہ ایہ دولت اسلامیہ عراق نے انجام دتی سی۔ اس حملے دے بعد عراق دے بینک آف ٹریڈ د‏‏ی عمارت اُتے اک ہور حملہ ہويا جس وچ 26 افراد ہلاک تے 52 افراد زخمی ہوئے۔ [[فائل:Iraqi army 03 2011.jpg|thumb| عراقی کمانڈوز د‏‏ی تربیت دسمبر 2010 وچ یو ایس 82 واں ایئر بورن تو‏ں فوجیاں د‏‏ی نگرانی وچ ]] اگست 2010 دے آخر وچ ، باغیاں نے موصل تو‏ں بصرہ تک بیک وقت گھٹ تو‏ں گھٹ 12 کار بماں دے نال اک وڈا حملہ کيت‏‏ا تے گھٹ تو‏ں گھٹ 51 افراد نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا۔ ایہ حملے امریکی جنگی فوجیاں دے انخلا دے منصوبےآں دے موافق سن ۔ اگست 2010 دے آخر تو‏ں ، ریاستہائے مت .حدہ نے عراق وچ اپنے جنگی کردار نو‏‏ں ڈرامائی انداز تو‏ں کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اس دے نال ہی تمام امریکیو‏ں دا انخلاء ہوگیا &nbsp; زمینی افواج نو‏‏ں فعال جنگی کارروائیاں دے لئی نامزد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ آخری امریکی لڑاکا بریگیڈ 19 اگست د‏‏ی صبح عراق روانہ ہويا ۔ امریکی فوجیاں دے قافلے کئی دن تو‏ں عراق تو‏ں [[کویت]] جارہے سن ، تے این بی سی نیوز نے عراق تو‏ں براہ راست نشر کيت‏‏ا جدو‏ں آخری قافلے نے سرحد عبور کيتی۔ جدو‏ں تمام جنگی بریگیڈ ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے ، عراقی فوج د‏‏ی مدد دے ل to 50،000 اضافی اہلکار (بشمول ایڈوائس تے اسسٹ بریگیڈ) ملک وچ موجود رہ‏‏ے۔ انہاں فوجیاں نو‏‏ں امریکا دے وچکار اک معاہدے دے تحت 31 دسمبر 2011 تک عراق چھڈنے د‏‏ی ضرورت اے &nbsp; تے عراقی حکومتاں۔ بغاوت دے اک متحرک کردار تو‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی خواہش دا مطلب ایہ نئيں سی کہ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ تے ہور بقیہ امریکی &nbsp; فوجاں لڑائی وچ نئيں پڑاں گی۔ ایسوسی ایٹ پریس د‏‏ی طرف تو‏ں اک معیاری میمو نے اس گل دا اعادہ کيت‏‏ا کہ "عراق وچ لڑائی ختم نئيں ہوئی اے ، تے سانو‏ں تجاویز دے مطابق تجاویز نو‏‏ں دہرانا نئيں چاہیدا چاہے اوہ سینئر عہدیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں ہی آئیاں"۔ محکمہ خارجہ دے ترجمان پی۔ &nbsp; جے &nbsp; کرولی نے کہیا کہ "... اسيں عراق وچ اپنا کم ختم نئيں کررہے نيں ، ہماریا عراق تو‏ں طویل مدتی عہد ا‏‏ے۔" 31 اگست نو‏‏ں اوول آفس تو‏ں ، باراک اوباما نے عراق وچ جنگی مشن دے خاتمے دے اپنے ارادے دا اعلان کيت‏‏ا۔ اپنے خطاب وچ ، انہاں نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی نرم طاقت دے کردار ، جنگ نے ریاستہائے متحدہ د‏‏ی معیشت اُتے پڑنے والے اثر ، تے افغانستان تے عراق جنگاں د‏‏ی میراث دا احاطہ کيت‏‏ا۔ اسی دن عراق وچ ، [[صدام حسین]] د‏‏ی سابق رہائش گاہاں وچو‏ں اک د‏‏ی تقریب وچ ، بغداد دے الف فو محل وچ ، متعدد امریکی معززین نے ٹیلیویژن کیمراں دے لئی اک تقریب وچ خطاب کيت‏‏ا ، امریکی اعلانات وچ اس تو‏ں پہلے ہونے والے فتوحات نو‏‏ں روکنے تو‏ں گریز کيت‏‏ا۔ جنگ نائب صدر [[جو بائیڈن]] نے عراقی عوام دے بارے وچ ایہ کہندے ہوئے کہ نويں عراقی حکومت تشکیل دینے وچ جاری پیشرفت د‏‏ی عدم موجودگی دے بارے وچ تشویش دا اظہار کيت‏‏ا کہ "انہاں نو‏ں ایسی حکومت کیت‏‏ی توقع اے جو انہاں دے ڈالے گئے ووٹاں دے نتائج د‏‏ی عکاسی کردی اے "۔ جنرل رے اوڈیرینو نے کہیا کہ نواں دور "کسی وی طرح تو‏ں عراق دے عوام تو‏ں ساڈی وابستگی دے خاتمے دا اشارہ نئيں" ا‏‏ے۔ دن دے اوائل وچ [[رمادی]] وچ خطاب کردے ہوئے گیٹس نے کہیا کہ امریکا &nbsp; افواج نے "ایتھ‏ے واقعی اک غیر معمولی کم انجام دے دتا اے ، [لیکن] وقت گزرنے دے نال ایہ سب کچھ کس طرح اپنا وزن رکھدا اے " دیکھنا باقی اے "۔ جدو‏ں صحافیاں دے ذریعہ ایہ پُچھیا گیا کہ کیہ ایہ ست سالہ جنگ قابل عمل اے ، گیٹس نے تبصرہ کيت‏‏ا کہ "واقعی اس دے بارے وچ اک تریخ دان دے نقطہ نظر د‏‏ی ضرورت اے جو ایتھ‏ے طویل عرصے وچ ہُندا اے "۔ انہاں نے کہیا کہ صدام حسین دے [[انبوہ تباہی ہتھیار|وڈے پیمانے اُتے تباہی پھیلانے والے]] سمجھ‏‏ے جانے والے [[انبوہ تباہی ہتھیار|ہتھیاراں دے]] بارے وچ ، "جنگ کيت‏ی شروعات ہمیشہ اس دے نال ہی رہے گی" جس دے کدی موجود ہونے د‏‏ی تصدیق نئيں ہوئی۔ گیٹس نے جاری رکھیا ، "یہ اک وجہ اے کہ گھر وچ ایہ جنگ اِنّا متنازعہ رہندی اے "۔ ايس‏ے دن جنرل رے اوڈیرینو د‏‏ی جگہ لوئیڈ آسٹن نو‏‏ں عراق وچ امریکی افواج دا کمانڈر مقرر کيت‏‏ا گیا۔ [[فائل:Flickr - DVIDSHUB - Iraqi Police Build Relationships in Basra.jpg|thumb| 3 اپریل ، 2010 نو‏‏ں بصرہ وچ مشترکہ برادری د‏‏ی پولیس گشت دے دوران الاباما آرمی نیشنل گارڈ دے رکن پارلیمنٹ ، ایم ایس جی شور]] 7 ستمبر نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; عراقی فوجی اڈے اُتے ہونے والے اک واقعے وچ فوجی ہلاک تے نو زخمی ہوئے۔ عراقی تے امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں اس واقعے د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی جارہیاں نيں &nbsp; افواج ، لیکن ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ اک عراقی فوجی نے امریکا اُتے فائرنگ د‏‏ی &nbsp; افواج. 8 ستمبر نو‏‏ں ، امریکا &nbsp; فوج نے عراق وچ خصوصی طور اُتے نامزد ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 3d آرمرڈ کیولری رجمنٹ د‏‏ی آمد دا اعلان کيت‏‏ا۔ اعلان کيت‏‏ا گیا کہ ایہ یونٹ پنج جنوبی گورنریاں وچ ذمہ داریاں سنبھالے گا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.army.mil/article/44837/first-us-advise-and-assist-brigade-arrives-under-new-dawn/|title=First U.S. Advise and Assist Brigade arrives under New Dawn|publisher=U.S. Army|date=8 September 2010|accessdate=22 September 2012}}</ref> 10 تو‏ں 13 ستمبر تک ، سیکنڈ ایڈوائس اینڈ اسسٹ بریگیڈ ، 25 واں انفنٹری ڈویژن نے [[محافظہ دیالہ|دیالا دے]] نیڑے عراقی باغیاں دا مقابلہ کيت‏‏ا ۔ عراق تو‏ں موصولہ اطلاعات دے مطابق ، سنی بیداری کونسلاں دے سیکڑاں ارکان نے عراقی شورش یا القاعدہ د‏‏ی طرف واپس بیعت کرلئی ا‏‏ے۔ اکتوبر وچ ، [[ویکی لیکس|وکی لیکس]] نے 391،832 درجہ بند امریکی انکشاف کيت‏‏ا <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBk0">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> عراق جنگ تو‏ں متعلق فوجی دستاویزات ۔ تقریبا 58 &nbsp; بغداد وچ کلدیائی کیتھولک چرچ سیدت الن نجات چرچ اُتے حملے وچ 40 افراد زخمی تے 40 زخمی ہوگئے۔ حملے د‏‏ی ذمہ داری عراقی تنظیم اسلامک اسٹیٹ نے قبول کيتی ا‏‏ے۔ بنیادی طور اُتے شیعہ علاقےآں وچ مربوط حملے 2 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ ہوئے ، جس وچ لگ بھگ 113 افراد ہلاک تے 250 دے نیڑے زخمی ہوئے۔ ==== عراقی اسلحہ د‏‏ی خریداری ==== [[فائل:M1 Abrams tanks in Iraqi service, Jan. 2011.jpg|thumb| ایم ون ابرامس عراقی سروس وچ ٹینک ، جنوری 2011]] جب امریدیاں فوجاں ملک تو‏ں روانہ ہوگئياں ، عراق د‏‏ی وزارت دفاع نے امریکا تو‏ں جدید فوجی سازوسامان خریدنے دے منصوبے نو‏‏ں مستحکم کردتا۔2010 وچ ہونے والے منصوبےآں وچ 13 بلین ڈالر د‏‏ی خریداری دا مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 140 ایم 1 ابرام د‏‏ی اہ‏م جنگ دے ٹینک شامل سن ۔ 13 ارب ڈالر د‏‏ی خریداری دے علاوہ ، عراقیاں نے وی 4.2 ارب ڈالر دے حصے دے طور اُتے 18 [[ایف-16|ایف 16 لڑائی فالکن]] د‏‏ی درخواست کيتی &nbsp; ارب پروگرام جس وچ ہوائی جہاز د‏‏ی تربیت تے دیکھ بھال ، [[سائیڈ ونڈر میزائل|اے آئی ایم 9 سائڈویندر]] ایئر ٹو ایئر میزائل ، لیزر گائیڈڈ بم تے بحالی دا سامان وی شامل ا‏‏ے۔ تمام ابرام ٹینک 2011 دے آخر تک پہنچیا دتے گئے سن ، لیکن پہلے ایف 16 طیارے 2015 تک عراق نئيں پہنچے سن ، انہاں خدشےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ دولت اسلامیہ بلڈ ایئر ویہہ اُتے قبضہ کر سکدی ا‏‏ے۔ عراقی بحریہ نے وی 20 امریکی ڈالر د‏‏ی لاگت تو‏ں 12 امریکی ساختہ سوئفٹ کلاس گشت والی کشتیاں خریداں &nbsp; ہر اک فراہمی 2013 وچ مکمل ہوئی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=U.S. Navy|title=US Navy Delivers Final Coastal Patrol Boat to Iraq|accessdate=7 November 2017|url=http://www.navy.mil/submit/display.asp?story_id=75317|date=11 July 2013}}</ref> انہاں برتناں دا استعمال بصرہ تے کھور الامیہ وچ آئل ٹرمینلز د‏‏ی حفاظت دے لئی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ دو امریکی ‑ تعمیر شدہ غیر ملکی امدادی جہاز ، جنہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی قیمت 70 ملین $ اے &nbsp; ، 2011 وچ فراہ‏م کيتیاں گئیاں۔ <ref name="CordesmanKhazai2014">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oovOAwAAQBAJ&pg=PA255|title=Iraq in Crisis|last=Anthony H. Cordesman|last2=Sam Khazai|date=4 June 2014|publisher=Center for Strategic & International Studies|isbn=978-1-4422-2856-6|page=255}}</ref> ==== اقوام متحدہ نے عراق اُتے پابندیاں ختم کردتی نيں ==== موجودہ عراقی حکومت نو‏‏ں قانونی حیثیت دینے دے اقدام دے تحت ، اقوام متحدہ نے صدام حسین دور د‏‏ی اقوام متحدہ نو‏‏ں ختم کردتا &nbsp; عراق اُتے پابندیاں۔ انہاں وچ عراق نو‏‏ں سویلین جوہری پروگرام د‏‏ی اجازت دینا ، بین الاقوامی جوہری تے کیمیائی ہتھیاراں دے معاہداں وچ عراق د‏‏ی شرکت کيتی اجازت دینا ، نال ہی عراق نو‏‏ں تیل تے گیس د‏‏ی آمدنی دا کنٹرول حکومت نو‏‏ں واپس کرنا تے تیل برائے خوراک پروگرام دا خاتمہ شامل ا‏‏ے۔ === 2011: امریکی انخلا === مقتدا الصدر 2007 تو‏ں جلاوطنی وچ رہنے دے بعد سادری تحریک د‏‏ی قیادت کرنے دے لئی مقدس شہر نجف وچ عراق واپس آئے۔ 15 جنوری 2011 نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; عراق وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اک فوجی وسطی عراق وچ فوجی آپریشن اُتے ماریا گیا ، جدو‏ں کہ ہور دو فوجیاں نو‏‏ں تربيت‏ی مشق دے دوران جان بجھ کر اک یا دو عراقی فوجیاں نے گولی مار دی۔ 6 جون نو‏‏ں ، پنج امریکی &nbsp; جے ایس ایس وفاداری اُتے بظاہر راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ اس حملے وچ زخمی ہونے والا اک چھٹا فوجی ، 10 د‏‏ی موت ہوئے گیا &nbsp; اس دے زخماں دے کئی دن بعد <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.defense.gov/releases/release.aspx?releaseid=14587|title=DOD Identifies Army Casualty|publisher=U.S. Department of Defense|date=12 March 2009|accessdate=26 December 2011}}</ref> 13 جون 2011 نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; واسیٹ گورنریٹ وچ واقع IED حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے۔ [[فائل:U.S. Army Pvt. Aaron Wright pulls security on the roof of an Iraqi police station in Haqlaniyah, Anbar province, Iraq, July 13, 2011 110713-A-FO214-762.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، حقلانیہ وچ عراقی پولیس اسٹیشن د‏‏ی چھت اُتے امریکی فوج دا سپاہی]] 26 جون 2011 نو‏‏ں ، اک امریکی &nbsp; فوجی ہلاک ہوگیا۔ سارجنٹ برینٹ میک برائیڈ نو‏‏ں موت وچ ملوث ہونے اُتے چار سال ، دو ماہ د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ 29 جون نو‏‏ں ، تن امریکی &nbsp; امریکا اُتے راکٹ حملے وچ فوجی ہلاک ہوگئے &nbsp; اڈہ ایران دے نال سرحد دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ایہ قیاس کيت‏‏ا جارہیا سی کہ اس حملے دا ذمہ دار عسکریت پسند گروپ اک ہی سی جس نے جے ایس ایس وفاداری اُتے تن ہفتےآں پہلے حملہ کيت‏‏ا سی۔ تن اموات دے نال ، جون 2011 ، عراق دے لئی امریکا دا سب تو‏ں خونریز مہینہ بن گیا &nbsp; جون 2009 تو‏ں فوجی ، 15 امریکی دے نال &nbsp; فوجی ہلاک ہوئے ، جنہاں وچو‏ں صرف اک لڑائی تو‏ں باہر سی۔ 7 جولائ‏ی نو‏‏ں ، دو امریکی &nbsp; بغداد دے باہر وکٹری ویہہ کمپلیکس وچ IED دے حملے وچ فوجی ہلاک تے اک شدید زخمی ہوگیا۔ اوہ 145 واں بریگیڈ سپورٹ بٹالین ، 116 واں کیولری ہیوی بریگیڈ کمبیٹ ٹیم دے ممبر سن ، جو پوسٹ فالس ، اڈاہو وچ اڈاہو آرمی نیشنل گارڈ یونٹ ویہہ ني‏‏‏‏ں۔ ایس پی سی ناتھن آر بیئرس ، 24 ، تے ایس پی سی۔ اس حملے وچ 20 سالہ نکولس ڈبلیو نیوبی ہلاک ہوئے ، اسٹاف سارجنٹ۔ 30 سالہ جازون رازا شدید زخمی ہويا۔ ستمبر وچ ، عراق نے 18 لاک ہیڈ مارٹن ایف 16 جنگی طیارے خریدنے دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن ، جو ایف 16 نو‏‏ں چلانے دے لئی 26 واں قوم بن گیا سی۔ تیل تو‏ں ہونے والے نقصان دے منافع د‏‏ی وجہ تو‏ں ، عراقی حکومت اس منصوبے نو‏‏ں 18 تو‏ں ودھیا کر 36 F-16s کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ عراق امریکا اُتے بھروسہ کررہیا اے &nbsp; ہوائی مدد دے لئی فوج جدو‏ں اوہ اپنی افواج د‏‏ی تشکیل نو کردی اے تے اک سخت ضد اسلامی بغاوت دا مقابلہ کردی ا‏‏ے۔ کسی وی امریکا دے قیام وچ توسیع دے بارے وچ گل گل دے خاتمے دے نال &nbsp; 21 اکتوبر 2011 نو‏‏ں ، صدر اوباما نے وائٹ ہاؤس د‏‏ی پریس کانفرنس وچ اعلان کيت‏‏ا کہ باقی تمام امریکی &nbsp; پہلے تو‏ں طے شدہ منصوبے دے مطابق ، فوجی تے ٹرینر سال دے آخر تک عراق تو‏ں چلے جان گے &nbsp; عراق وچ مشن دا خاتمہ۔ عراق وچ انخلا تو‏ں پہلے ہلاک ہونے والا آخری امریکی فوجی 14 نومبر نو‏‏ں بغداد وچ سڑک دے کنارے نصب اک بم تو‏ں ہلاک ہويا سی۔ نومبر 2011 وچ ، امریکا &nbsp; سینیٹ نے کانگریس د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اختیار نو‏‏ں ختم کرنے دے ذریعہ جنگ نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کرنے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں ووٹ دتا۔ [[فائل:Gate closing Iraq-Kuwait border.jpg|thumb| امریکی تے کویت دے دستے 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں کویت تے عراق دے درمیان گیٹ بند کردے نيں]] 15 دسمبر نو‏‏ں ، بغداد وچ اک امریکی فوجی تقریب دا انعقاد کيت‏‏ا گیا جس نے عراق وچ امریکی مشن نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے ختم کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/us-lowers-flag-to-end-iraq-war-6277340.html|title=US lowers flag to end Iraq war|website=independent.co.uk|date=15 December 2011}}</ref> آخری امریکا &nbsp; فوج 18 دسمبر 2011 نو‏‏ں عراق تو‏ں دستبردار ہوگئی ، حالانکہ امریکی سفارت خانہ تے قونصل خانے 20،000 تو‏ں ودھ عملہ نو‏‏ں برقرار رکھے ہوئے نيں جنہاں وچ امریکی میرین ایمبیسی گارڈز تے 4،000 تو‏ں 5000 دے درمیان نجی فوجی ٹھیکیدار شامل ني‏‏‏‏ں۔ اگلے ہی روز عراقی عہدیداراں نے سنی نائب صدر طارق الہاشمی دے وارنٹ گرفتاری جاری کردتے۔ اس اُتے قتلاں وچ ملوث ہونے دا الزام عائد کيت‏‏ا گیا اے تے اوہ عراق دے کرد حصے وچ فرار ہوگیا سی۔ == اس دے بعد - امریکی انخلا دے بعد == [[فائل:Territoires de l'Etat islamique juin 2015.png|thumb| جون 2015 فوجی صورتحال: <br /><br /><br /><br />{{نقشاں دا حاشیہ|#db8ca6|Controlled by [[Federal government of Iraq|Iraqi government]]}}{{legend|#b4b2ae|Controlled by the [[داعش]] (ISIS)}}{{legend|#d7e074|Controlled by [[پیشمرگہ]]}} {{legend|#ebc0b3|Controlled by [[Council of Ministers (Syria)|Syrian government]]}}{{legend|#cae7c4|Controlled by [[Syrian opposition|Syrian rebels]]}} {{legend|#e2d974|Controlled by [[Kurdish Supreme Committee|Syrian Kurds]]}}]] حملے تے قبضے تو‏ں فرقہ وارانہ تشدد ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عراقی شہریاں وچ وڈے پیمانے اُتے نقل مکانی ہوئی۔ عراقی ریڈ کریسنٹ تنظیم دا تخمینہ اے کہ کل داخلی نقل مکانی 2.3 دے نیڑے اے &nbsp; 2008 وچ 2 لکھ دے نیڑے عراقی ملک چھڈ ک‏‏ے چلے گئے سن ۔ غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت ساری عراقی خواتین اپنی تے اپنے کنباں د‏‏ی کفالت دے لئی فحاشی دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوگئياں ، تے علاقائی زمیناں تو‏ں جنسی سیاحاں نو‏‏ں راغب کيت‏‏ا۔ اس حملے دے نتیجے وچ اک آئین ہويا ، جس نے جمہوریت د‏‏ی حمایت د‏‏ی جدو‏ں تک کہ قوانین روايتی اسلامی اصولاں د‏‏ی خلاف ورزی نئيں کردے تے 2005 وچ پارلیمانی انتخابات دا انعقاد ہويا۔ اس دے علاوہ ، اس حملے نے کرد علاقے د‏‏ی خودمختاری دا تحفظ کيت‏‏ا ، تے استحکا‏م نے نويں معاشی خوشحالی کيتی۔ چونکہ کرد علاقہ تاریخی طور اُتے عراق دا سب تو‏ں جمہوری علاقہ اے ، لہذا دوسرے علاقےآں تو‏ں آنے والے بہت سارے عراقی مہاجرین کرد سرزمین د‏‏ی طرف بھجے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Contemporary Middle East|last=DeFronzo|first=James|publisher=Westview Press|year=2012|isbn=978-0-8133-4839-1|editor-last=Karl Yambert|edition=Third|location=Boulder, Colorado|pages=210–211|chapter=Impacts of the Iraq War}}</ref> 2013 دے پہلے نصف حصے وچ وی فرقہ وارانہ تشدد جاری رہیا۔ گھٹ تو‏ں گھٹ people died افراد د‏‏ی موت اپریل وچ ہوئی جدو‏ں حویجہ وچ اک سنی احتجاج نو‏‏ں حکومت دے تعاون تو‏ں چلنے والے ہیلی کاپٹر دے چھاپے تو‏ں روک دتا گیا تے مئی وچ متعدد پرتشدد واقعات پیش آئے۔ 20 مئی 2013 نو‏‏ں ، 15 مئی نو‏‏ں کار بم دھماکے دے نتیجے وچ کار بم دھماکےآں دے نتیجے وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 95 افراد لقمہ اجل بن گئے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 33 افراد ہلاک ہوئے سن ۔ ہور ، 18 مئی نو‏‏ں ، بغداد دے سنی علاقےآں وچ 76 افراد ہلاک ہوئے۔ کچھ ماہرین نے دسیا اے کہ عراق 2006 دے وحشیانہ فرقہ وارانہ تنازعہ وچ واپس آسکدا ا‏‏ے۔ 22 جولائ‏ی 2013 نو‏‏ں ، گھٹ تو‏ں گھٹ پنج سو مجرماں ، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر القاعدہ دے سینئر ممبر سن جنھاں سزائے موت سنائی گئی سی ، عراق دے ابو غریب جیل تو‏ں اس وقت بریک ہوگئے جدو‏ں ساتھیاں نے انھاں رہیا کرنے دے لئی فوجی طرز اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ حملہ اس وقت شروع ہويا جدو‏ں اک خودکش حملہ آور نے بارود تو‏ں بھری کار نو‏‏ں جیل دے دروازےآں وچ سُٹ دتا۔ بغداد وچ امریکا دے سفیر جیمز ایف جیفری نے جدو‏ں آخری امریکی فوجیاں دے اوتھ‏ے تو‏ں نکلدے ہوئے کہیا کہ حملہ تے اس دے نتیجے وچ فرار ہونے تو‏ں عراق تے شام دونے ملکاں وچ القاعدہ تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اک تجربہ کار قیادت تے حوصلہ افزائی ملے گی … امکان اے عراق وچ سنی آبادی اُتے بجلی دا اثر ڈالنا جو باڑ اُتے بیٹھیا ا‏‏ے۔ 2014 دے وسط تک ملک انتشار دا شکار سی کہ قومی انتخابات دے بعد حالے اک نويں حکومت تشکیل پائی ، تے شورش نويں اونچائی اُتے پہنچ گئی۔ جون 2014 دے اوائل [[داعش|وچ دولت اسلامیہ نے عراق تے لیونت]] (داعش) نے موصل تے تکریت شہراں اُتے قبضہ کيت‏‏ا تے کہیا کہ اوہ بغداد اُتے مارچ کرنے دے لئی تیار اے ، جدو‏ں کہ عراقی کرد فوج نے تیل دے وڈے شہر کرکوک وچ اہ‏م فوجی تنصیبات دا کنٹرول سنبھال لیا۔ . القائدہ تو‏ں وابستہ گروپ نے اپنے زیر اقتدار علاقے وچ ، 29 جون 2014 نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے اسلامی ریاست دے قیام دا اعلان کيت‏‏ا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Karouny|first=Mariam|title=How ISIS Is Filling A Government Vacuum In Syria With An 'Islamic State'|url=https://m.huffpost.com/us/entry/us_5763536?guccounter=2|website=Huffington Post|publisher=Reuters|date=4 September 2014}}</ref> وزیر اعظم نوری المالکی نے اپنی پارلیمنٹ تو‏ں کہیا کہ اوہ ایسی ہنگامی صورتحال دا اعلان کرن جس تو‏ں انہاں نو‏ں اختیارات وچ اضافہ ہوئے گا ، لیکن قانون سازاں نے انکار کردتا۔ 14 اگست 2014 نو‏‏ں ، وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے اقتدار]] چھڈنے دے لئی اندرون تے بیرون ملک دباؤ ڈالیا۔ اس تو‏ں 19 اگست 2014 نو‏‏ں [[حیدر العبادی]] نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے د‏‏ی راہ ہموار ہوگئی۔ ستمبر 2014 وچ ، صدر اوبامہ نے اعتراف کيت‏‏ا کہ امریکا نے دولت اسلامیہ دے عروج نو‏‏ں کم سمجھیا تے عراقی فوج د‏‏ی داعش نو‏‏ں روکنے دے لئی د‏‏ی جانے والی اہلیت نو‏‏ں کم سمجھیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Obama: U.S. underestimated rise of ISIS in Iraq and Syria|url=https://www.cbsnews.com/news/obama-u-s-underestimated-rise-of-isis-in-iraq-and-syria/|publisher=CBS News|accessdate=30 May 2019}}</ref> اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے عراق وچ امریکی فوجاں د‏‏ی واپسی دا اعلان کيت‏‏ا ، لیکن صرف فضائی مدد کيت‏ی صورت وچ ، داعش فورسز د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش وچ ، پھسے ہوئے مہاجرین نو‏‏ں انسانی امداد فراہ‏م د‏‏ی تے سیاسی صورتحال نو‏‏ں مستحکم کيت‏‏ا۔ داعش تے مرکزی حکومت دے وچکار [[عراقی خانہ جنگی (2014ء–تاحال)|خانہ جنگی]] اگلے تن سال تک جاری رہی ، ایتھ‏ے تک کہ دسمبر 2017 وچ حکومت نے فتح دا اعلان کيت‏‏ا۔ [[ڈونلڈ ٹرمپ|ڈونلڈ ٹرمپ دے]] انتخاب دے بعد ، ریاستہائے متحدہ نے جنوری 2017 تک دولت اسلامیہ دے خلاف اپنی مہم تیز کردتی۔ سکریٹری دفاع جم میٹس نے کہیا کہ موصل ، عراق ، تے شام دے شہر رقعہ وچ دولت اسلامیہ دے گڑھ دے گردونواح وچ اک حکمت عملی د‏‏ی تبدیلی دا ارادہ کيت‏‏ا گیا سی کہ اوہ نہ صرف اوتھ‏ے دا شکار ہوک‏ے داعش دے جنگجوواں نو‏‏ں ختم کردین گے ، بلکہ انھاں یورپ وچ اپنے آبائی ملکاں وچ واپس جانے تو‏ں روکنے دے لئی وی بنایا گیا سی۔ ، افریقہ ، تے مشرق وسطی۔ 2017 وچ ، امریکا د‏‏ی حمایت یافتہ کرد فورسز نے [[الرقہ|رقعہ پر]] قبضہ کرلیا ، جو داعش دے راجگڑھ کیت‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دے چکيا سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Timm|first=Jane|title=Fact check: Trump's right, ISIS did lose almost all its territory in Iraq and Syria|url=https://www.nbcnews.com/card/fact-check-trump-s-right-isis-did-lose-almost-all-n843111|publisher=NBC News|accessdate=17 May 2019}}</ref> 2018 تک ، عراق وچ تشدد دس سالاں وچ کم ترین سطح اُتے سی۔ ایہ داعش فورسز د‏‏ی شکست تے اس دے نتیجے وچ شورش تو‏ں پرسکو‏ن ہونے دا بہت حد تک نتیجہ سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Violence in Iraq at Lowest Level in 10 years|url=http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/|last=|first=|date=4 June 2018|website=Chicago Daily Observer|accessdate=9 September 2018|archivedate=22 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180822045957/http://www.cdobs.com/archive/featured/violence-in-iraq-at-lowest-level-in-10-years/}}</ref> جنوری 2020 وچ ، عراقی پارلیمنٹ نے تمام غیر ملکی فوجیاں نو‏‏ں ملک چھڈنے دے لئی ووٹ دتا۔ اس تو‏ں امریکا دے نال عراق وچ 5،200 فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی دے معاہدے دا خاتمہ ہوئے گا۔ صدر ٹرمپ نے فوجیاں دے انخلا اُتے اعتراض کيت‏‏ا تے عراق نو‏‏ں اس فیصلے اُتے پابندیاں د‏‏ی دھمکی دتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi parliament votes to expel US troops — awaits government approval|url=https://www.dw.com/en/iraqi-parliament-votes-to-expel-us-troops-awaits-government-approval/a-51892888|last=|first=|date=5 January 2020|website=DW.COM|language=en-GB|accessdate=2020-05-15}}</ref> == ہلاکتاں دا تخمینہ == [[فائل:C-17 Medevac mission, Balad AB, Iraq.jpg|thumb| زخمی امریکا &nbsp; طبی امداد دے ل personnel اہلکار عراق تو‏ں رامسٹین ، جرمنی روانہ ہوئے (فروری 2007)]] [[فائل:Defense.gov News Photo 051107-M-5865P-021.jpg|thumb| میرینز نے اک زخمی ساتھی نو‏‏ں آرمی دے UH-60 بلیک ہاک ہیلی کاپٹر تو‏ں القائم وچ طبی امداد دے لئی اتارا۔]] اتحاد دے لئی موت دے مجموعی طور اُتے سجے طرف انفوباکس دیکھو۔ عراق جنگ کيت‏ی ہلاکتاں وی دیکھو ، جس وچ اتحادی ملکاں ، ٹھیکیداراں ، غیر عراقی شہریاں ، صحافیاں ، میڈیا مددگاراں ، امدادی کارکناں تے زخمیاں د‏‏ی ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ ہلاکتاں دے اعداد و شمار خصوصا عراقی انتہائی متنازعہ ني‏‏‏‏ں۔ عراقی ہلاکتاں دا اندازہ لگانے دے لئی میڈیا ، اتحادی حکومتاں تے ہور د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد کوششاں کيتیاں گئیاں۔ تھلے دتے گئے جدول وچ انہاں وچو‏ں کچھ اندازےآں تے طریقےآں دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" ! ذریعہ ! عراقی ہلاکتاں ! مارچ 2003 تو‏ں &nbsp; . . . |- valign="top" | '''عراق فیملی ہیلتھ سروے''' | '''151،000''' پرتشدد اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''لانٹ سروے''' | '''601.027''' پرتشدد اموات باہر د‏‏ی '''654.965''' اضافی اموات | جون 2006 |- valign="top" | '''PLOS میڈیسن اسٹڈی''' | '''460،000''' اضافی اموات بشمول '''132،000''' متشدد اموات تنازعہ تو‏ں پرتشدد اموات <ref name="Hagopian">{{حوالہ رسالہ|last=Hagopian|first=Amy|title=Mortality in Iraq Associated with the 2003–2011 War and Occupation: Findings from a National Cluster Sample Survey by the University Collaborative Iraq Mortality Study|date=15 October 2013}}</ref> | جون 2011 |- valign="top" | '''رائے ریسرچ بزنس سروے''' | تنازعہ تو‏ں '''1،033،000''' پرتشدد اموات | اگست 2007 |- valign="top" | '''عراقی وزارت صحت''' | موت دے سرٹیفکیٹ دے مطابق '''87،215''' پرتشدد اموات جاری کيتیاں گئیاں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنوری 2005 تو‏ں پہلے ہونے والی اموات غیر منظم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت دا تخمینہ اے کہ 20٪ تک اموات غیر دستاویزی ني‏‏‏‏ں۔ | جنوری 2005 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> فروری 2009 |- valign="top" | '''[[عراق جنگ|متعلقہ ادارہ]]''' | '''110،600''' پرتشدد اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> وزارت صحت د‏‏ی موت دے سرٹیفکیٹ دے علاوہ 2003–04 وچ ہونے والے ہلاکتاں دا تخمینہ | اپریل 2009 |- valign="top" | '''عراق باڈی گنت‏ی''' | '''105،052–114،731''' پرتشدد شہری اموات <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> تجارتی نیوز میڈیا ، این جی او تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں مرتب کردہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''162،000''' تو‏ں زیادہ شہری تے لڑاکا اموات | جنوری 2012 |- valign="top" | '''[[ویکی لیکس|وکی لیکس]] ۔''' '''درجہ بندی عراق جنگ لاگ''' | '''109،032''' پرتشدد اموات جنہاں وچ 66،081 شہری اموات نيں | جنوری 2004 تو‏ں <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> دسمبر 2009 |} == تنقید تے لاگت == [[فائل:Pic of ramadi.jpg|thumb| 2006 وچ لڑائی تو‏ں [[رمادی|رمادی دی]] اک شہر د‏‏ی گلی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچیا ]] [[فائل:Us troop iraq casualty memorial.jpg|thumb| دسمبر 2007 وچ شمالی کیرولائنا وچ اک یادگار۔ امریکا &nbsp; حادثے د‏‏ی تعداد نو‏‏ں پس منظر وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔]] عراق انتظامیہ دے بارے وچ بش انتظامیہ دے عقلیت نو‏‏ں امریکا دے اندر تے باہر دونے ملکاں وچ مشہور تے سرکاری وسائل د‏‏ی طرف تو‏ں شدید تنقید دا سامنا کرنا پيا اے ، بہت سارے امریکی &nbsp; شہری جو [[جنگ ویت ناں|ویتنام د‏‏ی جنگ دے]] نال متوازی تلاش ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)</ref> مثال دے طور اُتے ، سی آئی اے دے اک سابق افسر نے آفس آف اسپیشل پلانس نو‏‏ں [[خیالیت|نظریا‏تی]] گروہاں دا اک گروہ قرار دتا جو امریکی قومی سلامتی دے لئی خطرنا‏‏ک تے عالمی امن دے لئی خطرہ سن ، تے کہیا اے کہ اس گروپ نے صدام نو‏‏ں ہٹانے دے اپنے ایجنڈے نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی انٹلیجنس تو‏ں جھوٹھ بولا تے جوڑ توڑ کيت‏‏ا۔ <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062 "Revealed: The Secret Cabal Which Spun for Blair,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209180045/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20030608/ai_n12583062/print |date=2007-12-09 }} ''Sunday Herald'', Neil Mackay, 8 June 2003</ref> عوامی سالمیت دے مرکز دا الزام اے کہ 2001 تو‏ں 2003 دے درمیان بش انتظامیہ نے عراق دے مبینہ خطے دے امریکا دے بارے وچ 935 جھوٹھے بیانات دتے سن ۔ حملے دے حامیاں تے مخالفین دونے نے متعدد ہور خطوط دے نال جنگی کوششاں دے خلاف قانونی کارروائی دے معاملے اُتے وی تنقید د‏‏ی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ایہ اے کہ ، ناقدین نے امریکا تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں اس مشن دے لئی کافی تعداد وچ فوج نہ لگانے ، جارحیت دے بعد عراق دے لئی مناسب منصوبہ بندی نہ کرنے ، تے انسانی حقوق د‏‏ی پامالیاں د‏‏ی اجازت دینے تے اس دا ارتکاب کرنے اُتے گستاخی د‏‏ی ا‏‏ے۔ جداں جداں جنگ اگے ودھ رہی اے ، ناقدین نے اعلیٰ انسانی تے مالی اخراجات دے خلاف وی اظہار خیال کيت‏‏ا۔ سن 2016 وچ ، برطانیہ نے عراق انکوائری شائع د‏‏ی ، جو اک عوامی انکوائری اے جو جنگ دے لئی مقدمہ بنانے ، حرباں تے جنگ دے بعد دے منصوبے بنانے وچ برطانوی حکومت تے فوج دے اقدامات د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے تنقید سی۔ [[فائل:State positions Iraq war.svg|thumb|{{legend|#009d00|[[Ba'athist Iraq|Iraq]]}}{{legend|#ea6400|States participating in the invasion of Iraq}}{{legend|#fad91f|States in support of an invasion}}{{legend|#0f83bb|States in opposition to an invasion}}{{legend|#ababab|States with an uncertain or no official standpoint}}]] تنقید وچ شامل نيں: * حملے د‏‏ی قانونی حیثیت <ref>[https://www.theguardian.com/uk/2003/nov/20/usa.iraq1 War critics astonished as U.S. hawk admits invasion was illegal], ''The Guardian'', 20 November 2003</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2008/nov/18/iraq-us-foreign-policy Top judge: U.S. and UK acted as 'vigilantes' in Iraq invasion], ''The Guardian'', 18 November 2008</ref> * انسانی جانی نقصان * عراق وچ جیل تو‏ں بدسلوکی دے اسکینڈلز جداں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی * یرغل دے بعد دے ناکافی منصوبے ، خاص طور اُتے فوجیاں د‏‏ی ناکافی سطحاں اُتے ( رینڈ کارپوریشن دے مطالعے وچ کہیا گیا اے کہ کامیابی دے لئی 500،000 فوجیاں د‏‏ی ضرورت ہوئے گی۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|title=RAND Review &#124; Summer 2003 – Burden of Victory|publisher=Rand.org|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080927145512/http://www.rand.org/publications/randreview/issues/summer2003/burden.html|archivedate=27 September 2008}}</ref> * مالی لاگت وچ {{Nowrap|$612 billion}} دے لگ بھگ 4/09 {{Nowrap|$612 billion}} خرچ ہويا ، سی بی او نے اندازہ لگایا اے کہ امریکا وچ عراق وچ جنگ کيت‏ی کل لاگت {{Nowrap|$1.9 trillion}} ہوئے گی۔ * امریکا د‏‏ی زیرقیادت عالمی سطح اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ]] " اُتے منفی اثر <ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/23/AR2006092301130.html Spy Agencies Say Iraq War Hurting U.S. Terror Fight], ''The Washington Post'', 23 September 2006</ref> * خطے وچ امریکا دے روايتی اتحاد تے اثر و رسوخ نو‏‏ں نقصان {{حوالہ درکار|date=November 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> * باغیاں دے ذریعہ مذہبی تے نسلی اقلیتاں نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار تے نسلی صفائی * عراقی [[پٹرولیم|تیل دی]] پیداوا‏‏ر وچ خلل تے توانائی تو‏ں متعلق تحفظ تو‏ں متعلق خدشےآں ( 2002 دے بعد تو‏ں تیل د‏‏ی قیمت وچ چار گنیا اضافہ ہويا اے ۔ ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://futures.tradingcharts.com/chart/CO/M|title=Light Crude Oil (CL, NYMEX): Monthly Price Chart|publisher=Futures.tradingcharts.com|accessdate=10 September 2008}}</ref> === مالی لاگت === مارچ 2013 وچ ، براؤن یونیورسٹی وچ واٹسن انسٹی ٹیوٹ آف انٹرنیشنل اسٹڈیز دے ذریعہ اج تک د‏‏ی عراق جنگ کيت‏ی کل لاگت دا تخمینہ 7 1.7 ٹریلین لگایا گیا سی۔ کچھ لوکاں دا کہنا اے کہ امریکی معیشت اُتے جنگ کيت‏ی کل لاگت 2053 تک سود د‏‏ی شرح سمیت 3 ٹریلین ڈالر تو‏ں 6 ٹریلین ڈالر تک ہوئے گی ، جداں کہ واٹسن انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی رپورٹ وچ بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ <ref>''[[وال اسٹریٹ جرنل]]'' 15 March 2013</ref> انہاں تخمیناں د‏‏ی بالائی حدود وچ طویل مدتی سابق فوجیاں دے اخراجات تے معاشی اثرات شامل ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، ہارورڈ د‏‏ی پبلک فنانس ماہر لنڈا جے بلمس نے اندازہ لگایا اے کہ عراق تنازعہ وچ زخمی ہونے والے امریکی فوجیاں نو‏‏ں معذوری معاوضہ تے طبی نگہداشت د‏‏ی فراہمی د‏‏ی طویل مدتی لاگت تقریبا 1 ڈالر تک پہنچ جائے گی &nbsp; اگلے 40 سالاں وچ ٹریلین ، <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Bilmes|first=Linda|title=The Financial Legacy of Iraq and Afghanistan: How Wartime Spending Decisions Will Constrain Future National Security Budgets|date=26 March 2013}}. HKS Working Paper No. RWP13-006.</ref> تے ایہ کہ عراق د‏‏ی جنگ نے وسائل نو‏‏ں افغانستان د‏‏ی جنگ تو‏ں ہٹا دتا ، تیل د‏‏ی قیمتاں وچ اضافہ ہويا ، وفاقی قرض وچ اضافہ ہويا ، تے عالمی مالیا‏تی بحران دا باعث بنیا۔ [[سی این این]] د‏‏ی اک رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی زیر اقتدار عبوری حکومت ، عراق وچ 2004 تک جاری رہنے والی کولیشن پرووینل اتھارٹی نے عراق دے ترقیا‏ت‏‏ی فنڈ وچ 8.8 بلین ڈالر دا نقصان کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ جون 2011 وچ ، سی بی ایس نیوز دے ذریعہ ایہ اطلاع ملی سی کہ جارج ڈبلیو بش انتظامیہ نے 100 بلاں دے صاف طور اُتے پیکیجڈ بلاکس وچ 6 ارب ڈالر عراق وچ پہنچائے سن ، جس نے سی ‑ 130 فوجی کارگو طیارےآں دے ذریعے بغداد وچ اڑایا سی۔ ٹائمز دا کہنا اے کہ مئی 2004 تک 21 علیحدہ پروازاں وچ عراق وچ 12 بلین ڈالر د‏‏ی نقد رقم بھیجی گئی سی ، جو سب غائب ہوگئی ني‏‏‏‏ں۔ اک انسپکٹر جنرل د‏‏ی رپورٹ وچ ذکر کيت‏‏ا گیا اے کہ "کولیشن پروویژن اتھارٹی کی" شدید نااہلیاں تے ناقص انتظام "سے اس گل کيتی کوئی گارنٹی نئيں چھڈے گی کہ اس رقم دا صحیح استعمال ہويا تھا" ، اسٹوارٹ ڈبلیو بوون نے کہیا ، &nbsp; جونیئر ، عراق تعمیر نو دے خصوصی انسپکٹر جنرل دے دفتر دے ڈائریکٹر۔ "سی پی اے نے ایہ یقینی بنانے دے لئی فنڈز نو‏‏ں شفاف طریقے تو‏ں استعمال کرنے دے لئی خاطر خواہ انتظامی ، مالی ، تے معاہدے اُتے قابو نئيں پایا سی۔" <ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/meast/01/30/iraq.audit/ Audit: U.S. lost track of {{Nowrap|$9 billion}} in Iraq funds] Monday, 31 January 2005. CNN</ref> بوون نے ٹائمز نو‏‏ں دسیا کہ گمشدہ رقم "قومی تریخ وچ فنڈز د‏‏ی سب تو‏ں وڈی چوری" د‏‏ی نمائندگی کر سکدی ا‏‏ے۔ جولائ‏ی 2019 وچ ، مشرق وسطی دے ڈپٹی اسسٹنٹ سکریٹری برائے دفاع ، مائیکل پی مولروے نے سینیٹ د‏‏ی خارجہ تعلقات کمیٹی نو‏‏ں دسیا کہ عراق وچ امریکی فوجیاں اُتے اخراجات سال 2008 وچ 150 بلین ڈالر تو‏ں کم ہوک‏ے 2019 وچ 15 بلین ڈالر ہوگئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کہیا کہ اسيں جو کچھ حالے ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ افواج د‏‏ی معیشت تے اک روايتی کنٹری ٹیم ماڈل د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.militarytimes.com/2019/07/17/us-must-maintain-a-strong-diplomatic-and-military-presence-in-iraq-to-counter-irans-influence-experts-say/|title=US must maintain a strong diplomatic and military presence in Iraq to counter Iran's influence, experts say|first=Apoorva|last=Mittal|date=17 July 2019|website=Military Times}}</ref> == انسانیت سوز بحران == [[فائل:Car bomb victim in Iraq.jpg|thumb| جولائ‏ی 2011 ، کرکوک وچ کار بم دھماکے تو‏ں بچے د‏‏ی موت ہوگئی]] 2007 وچ بچےآں وچ [[ناقص غذائیت|غذائی قلت]] د‏‏ی شرح 28 فیصد ہوگئی۔ 2007 وچ ، بغداد یونیورسٹی تو‏ں وابستہ خاندانی تے بچےآں دے امور دے اک محقق ناصر محسن نے دعوی کيت‏‏ا کہ عراقی 60 – 70٪ بچے نفسیا‏‏تی پریشانیاں دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر عراقیاں نو‏‏ں پینے دے صاف پانی تک رسائی نئيں سی۔ ایہ خیال کيت‏‏ا جاندا سی کہ شمالی عراق وچ ہیضے د‏‏ی وباء پانی دے ناقص معیار دا نتیجہ ا‏‏ے۔ زیادہ تر عراقی ڈاکٹراں نے 2003 تے 2006 دے درمیان ملک چھڈ دتا۔ ''لینسیٹ'' تے [[الجزیرہ|الجزیرہ دے]] مضامین وچ ''یہ'' تجویز کيت‏‏ا گیا اے کہ [[سقوط کوِیت|پہلی]] تے [[افغانستان جنگ (2001ء)|دوسرے عراق جنگاں دے]] بعد [[سرطان (عارضہ)|کینسر]] ، پیدائشی نقائص ، اسقاط حمل ، بیماریاں تے پہلے از وقت پیدائش دے واقعات د‏‏ی تعداد وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہوسکدا اے ، جس د‏‏ی وجہ امریکیو‏ں دے دوران متعارف کرائے گئے یورینیم تے کیمیکل د‏‏ی کمی واقع ہوئی ا‏‏ے۔ حملےآں.<ref name="lancet2013">{{حوالہ رسالہ|title=Civilian mortality after the 2003 invasion of Iraq|date=16 March 2013|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)62196-5/fulltext?code=lancet-site|accessdate=29 November 2018}}</ref> 2015 دے آخر تک ، [[اقوام متحدہ دے اعلیٰ کمشنر برائے مہاجرین|اقوام متحدہ دے ہائی کمشنر برائے مہاجرین دے دفتر دے]] مطابق ، 4.4 &nbsp; لکھ عراقی داخلی طور اُتے بے گھر ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=UNHCR|title=Global Trends: Forced Displacement in 2015|url=http://www.unhcr.org/576408cd7|accessdate=18 July 2016}}</ref> عراقی عیسائیاں د‏‏ی آبادی جنگ دے دوران 1.5 تو‏ں کم ہوگئی &nbsp; 2003 وچ 10 لکھ تو‏ں 2015 وچ 500،000 ، تے 2016 وچ شاید صرف 275،000۔ فارن پالیسی ایسوسی ایشن نے اطلاع دتی اے کہ "ممکنہ طور اُتے عراق مہاجرین دے بحران دا سب تو‏ں پریشان کن جزو … 2003 وچ اس ملک اُتے حملے دے بعد ہور عراقیاں نو‏‏ں جذب کرنے وچ امریکا د‏‏ی نااہلی رہی ا‏‏ے۔ اج تک ، امریکا نے 20 لکھ تو‏ں زیادہ عالمی عراقی پناہ گزیناں وچو‏ں تقریبا 84 84000 عراقیاں نو‏‏ں مہاجر دا درجہ دے دتا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس ، امریکا نے [[جنگ ویت ناں|ویتنام جنگ دے]] دوران 100،000 تو‏ں زیادہ جنوبی ویتنامی پناہ گزیناں نو‏‏ں سیاسی پناہ دی۔ " <ref>"Global Views: Iraq's refugees", by R. Nolan, Foreign Policy Association Features, Resource Library, 12 June 2007.</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Iraqi Refugee Processing Fact Sheet|url=http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet|publisher=[[U.S. Citizenship and Immigration Services]]|accessdate=23 March 2014|archivedate=14 March 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314090120/http://www.uscis.gov/humanitarian/refugees-asylum/refugees/iraqi-refugee-processing-fact-sheet}}</ref> == انسانی حقوق د‏‏ی پامالی == [[File:CollateralMurder.ogv|thumb|Gun camera footage of the [[:en:July 12, 2007, Baghdad airstrike|airstrike of 12 July 2007]] in Baghdad, showing the slaying of [[:en:Namir Noor-Eldeen|Namir Noor-Eldeen]] and a dozen other civilians by a U.S. helicopter]] پوری عراق جنگ دے دوران ، تنازعہ دے تمام اطراف تو‏ں انسانی حقوق د‏‏ی پامالی ہوئی ا‏‏ے۔ === عراق د‏‏ی حکومت === * عراقی سیکیورٹی فورسز دے ذریعہ تشدد دا استعمال * وزارت داخلہ د‏‏ی عراقی پولیس اُتے ڈیتھ اسکواڈ تشکیل دینے تے سنی عرباں دے متعدد قتل و غارت گری تے تشدد دا مرتکب ہونے دا الزام لگیا تے عراق وچ ملیشیاواں دے نال پولیس د‏‏ی ملی بھگت نے مسائل نو‏‏ں ہور پیچیدہ کردتا ا‏‏ے۔ === اتحادی افواج تے نجی ٹھیکیدار === [[فائل:Abu Ghraib 53.jpg|thumb| 2006 وچ ابوغریب د‏‏ی جاری کردہ اس تصویر وچ برہنہ عراقی قیدیاں دا اک اہرام دکھایا گیا ا‏‏ے۔]] * بمباری تے میزائل حملےآں دے نتیجے وچ عام شہریاں د‏‏ی اموات جو عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں دے سلسلے وچ ہر ممکن احتیاطی تدابیر اختیار کرنے وچ ناکا‏م رہندیاں نيں <ref>{{حوالہ ویب|title=Off Target: The Conduct of the War and Civilian Casualties in Iraq|url=https://www.hrw.org/reports/2003/usa1203/4.htm|website=Human Rights Watch|accessdate=21 October 2015}}</ref> * ابو غریب نے امریکی فوج دے اہلکاراں دے ذریعہ تشدد تے قیدیاں دے نال بدسلوکی ، جس وچ ہزاراں عراقی مرد و خواتین نو‏‏ں نظربند کيت‏‏ا گیا ۔ ابوغریب اُتے تشدد وچ عصمت دری ، جسمانی زیادتی تے وسیع پیمانے اُتے جنسی زیادتی ، واٹر بورڈنگ ، نظربند افراد اُتے فاسفورک ایسڈ ڈالنا ، نیند تو‏ں محرومی تے جسمانی مار پیٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ * الحدیدہ وچ 24 شہریاں دے قتل (کچھ الزامات دے نال جاری اے ) * پھسلواح دے حملہ دے دوران اگ بھری ہوئی منشنری سفید فاسفورس دا وسیع پیمانے اُتے استعمال ، جس دے نتیجے وچ خواتین تے بچےآں وچ خوفناک ہلاکتاں ہوئیاں (جداں سفید فاسفورس {{تحویل|4800|F|C|abbr=off}} درجہ حرارت اُتے جلدا اے تے انتہائی زہریلا ہُندا اے ) تے دیرپا بنیادی ڈھانچے نو‏‏ں نقصان ہُندا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.independent.co.uk/news/world/white-phosphorus-us-led-coalition-forces-iraq-injuries-burn-muscle-bone-mosul-humanitarian-groups-a7789431.html|title=White phosphorus use by US-led coalition forces in Iraq condemned by humanitarian groups|date=2017-06-14|website=The Independent|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> بین الاقوامی قانون سازی دے ذریعہ آبادی دے مراکز وچ سفید فاسفورس دے استعمال اُتے پابندی ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.newsweek.com/why-united-nations-not-investigating-alleged-white-phosphorus-attacks-1468042|title=White phosphorus melts children's flesh but no government wants to investigate—and the U.S. keeps using it, too|last=EST|first=Tareq Haddad On 11/4/19 at 7:17 AM|date=2019-11-04|website=Newsweek|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> * [[امریکی مسلح افواج|امریکی فوج دے]] ذریعہ عراقی آبادی دے مراکز وچ ختم شدہ یورینیم راؤنڈز دا استعمال ، جس دا اندازہ اے کہ 2003 وچ عراق وچ فائر کیتے جانے والے گھٹ تو‏ں گھٹ 300،000 راؤنڈ ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.theguardian.com/world/2014/jun/19/us-depleted-uranium-weapons-civilian-areas-iraq|title=US fired depleted uranium at civilian areas in 2003 Iraq war, report finds|date=2014-06-19|website=the Guardian|language=en|accessdate=2020-04-23}}</ref> عراق وچ تے ' خلیجی جنگ سنڈروم ' د‏‏ی طرح ، خلیج یورینیم دے نتیجے وچ زہریلے صحت دے زہریلے اثرات مرتب ہوئے جداں بچپن دے لیوکیمیا ، پیدائشی بدصورتی تے کینسر جداں واقعات جنوبی عراق وچ ایداں دے خطےآں وچ ہوئے نيں جتھ‏ے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے استعمال کيت‏‏ا گیا سی۔ 2003 ، یوگوسلاو جنگاں دے بعد سربیا ، بوسنیا تے کوسوو وچ ختم شدہ یورینیم استعمال دے اثرات د‏‏ی طرح۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://large.stanford.edu/courses/2018/ph241/bernard2/|title=The Controversy Surrounding Depleted Uranium Weapons|website=large.stanford.edu|accessdate=2020-04-23}}</ref> * محمودیہ نے عراقی لڑکی دے نال عصمت دری تے قتل و غارت گری ، تے اس دے اہل خانہ دا قتل * عراقی فضائیہ دے کمانڈر ، عابد حامد مووہوش ، [[جنگی قیدی|جنگی قیدی پر]] تشدد تے قتل * بہا موسہ دا قتل * مکاردیب د‏‏ی شادی کيتی جماعت دا قتل عام جتھ‏ے مبینہ طور اُتے اتحادی فوج نے 42 شہریاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا * غیر امریکی ، غیر مسلح عراقیاں اُتے تن امریکی میریناں دے قتل دے بعد انہاں نو‏ں ہتھیار لگانا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|title=Multi-National Force&nbsp;– Iraq&nbsp;– Additional Soldier charged with murder|publisher=Mnf-iraq.com|accessdate=10 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816140724/http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&task=view&id=12658&Itemid=128|archivedate=16 August 2007}}</ref> ''دی نیشن کی'' اک رپورٹ دے مطابق ، امریکی فوجیاں دے ذریعہ وی ايس‏ے طرح د‏‏ی ہور حرکتاں دا مشاہدہ کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ جنگ دے خلاف عراق دے سابق فوجی اراکین وی ایسی ہی کہانیاں سنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ * بلیک واٹر بغداد اُتے فائرنگ * مارپیٹ، دے الزامات کرنٹ ، فرضی سزائے موت ، تے [[جنسی حملہ|جنسی تشدد]] برطانوی فوجیاں د‏‏ی طرف کرنے دے لئی پیش کيتے گئے [[بین الاقوامی عدالت جرائم|بین الاقوامی فوجداری عدالت]] عوامی مفاد دے وکلاء د‏‏ی طرف تو‏ں (آئی سی سی) (پی آئی ایل) تے آئینی و انسانی حقوق دے یورپی مرکز 12 اُتے (ECCHR) 2014. جنوری === شورش پسند گروہ === [[فائل:Car bomb in Iraq.jpg|thumb| عراق وچ باغیاں دے ذریعہ کار بم دھماکےآں دا اکثر استعمال کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔]] * عراقی وزیر داخلہ بیان جابر دے مطابق جنوری 2005 تو‏ں جون 2006 تک 12،000 تو‏ں زیادہ عراقیاں د‏‏ی ہلاکت ، جس نے بم دھماکےآں ، گھاتاں تے ہور مہلک حملےآں دے متاثرین د‏‏ی پہلی سرکاری گنت‏ی کيتی۔ باغیاں نے عراقی شہری آبادی اُتے متعدد [[خودکش حملہ|خودکش حملے]] وی کیتے نيں [[خودکش حملہ|جنہاں وچ]] زیادہ تر شیعہ برادری د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں نشانہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.theage.com.au/news/world/iraq-bombing-toll-rises/2006/07/02/1151778799144.html Iraq bombing toll rises]. ''[[The Age]]'' 2 July 2006</ref> [[نگہبان حقوق انسانی|ہیومن رائٹس واچ دی]] اکتوبر 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ سویلین حملےآں د‏‏ی حد تے انہاں دے مطلوبہ جواز دا جائزہ لیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>[https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ A Face and a Name. Civilian Victims of Insurgent Groups in Iraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200902220424/https://hrw.org/reports/2005/iraq1005/ |date=2020-09-02 }}. [[نگہبان حقوق انسانی]] October 2005.</ref> * خودکش بمباراں دے ذریعہ منڈیاں تے ہور تھ‏‏اںو‏اں اُتے بمباری دے ذریعے بچےآں سمیت شہریاں دے خلاف حملے * عراقی خانہ جنگی دے دوران بنیادی طور اُتے فرقہ وارانہ موت دے دستےآں دے ذریعہ عام شہریاں دے خلاف حملے۔ عراق باڈی کاؤنٹ پروجیکٹ دے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ عراق جنگ دے دوران شہریاں د‏‏ی 33٪ اموات اغوا یا گرفتاری دے بعد عمل درآمد دے نتیجے وچ ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھاری اکثریت نامعلوم اداکاراں نے انجام دتے جنہاں وچ باغی ، فرقہ وارانہ ملیشیا تے جرائم پیشہ شامل سن ۔ <ref>[http://www.nejm.org/doi/pdf/10.1056/NEJMp0807240 The Weapons That Kill Civilians — Deaths of Children and Noncombatants in Iraq, 2003–2008] by Madelyn Hsiao-Rei Hicks, M.D., M.R.C.Psych., Hamit Dardagan, Gabriela Guerrero Serdán, M.A., Peter M. Bagnall, M.Res., John A. Sloboda, PhD, F.B.A., and Michael Spagat, PhD, The New England Journal of Medicine.</ref> * سفارتکاراں تے سفارتی سہولیات اُتے حملے جنہاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ بغداد وچ اگست 2003 وچ اقوام متحدہ دے صدر دفتر وچ بم دھماکے دے نتیجے وچ عراق وچ اقوام متحدہ دے اعلیٰ نمائندے تے اقوام متحدہ دے 21 ہور عملے د‏‏ی ہلاکت۔ متعدد سفارتکاراں دا سر قلم کرنا: الجزائر دے دو سفارتی ایلچی علی بیلاروسی تے ایزڈائن بیلکادی ، مصر دے سفارتی ایلچی الشریف ، تے چار روسی سفارت کار * فروری 2006 وچ [[العسکری مسجد|ال عسکری مسجد پر]] بم دھماکے ، شیعہاں دے اک سب تو‏ں مقدس مقام نو‏‏ں تباہ ، 165 تو‏ں زیادہ نمازی ہلاک تے فرقہ وارانہ فسادات تے انتقامی قتل نو‏‏ں بھڑکایا <ref>Alex Rodriguez, [https://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current Iraqi shrine blast suspect caught] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402235744/http://pqasb.pqarchiver.com/chicagotribune/access/1068767901.html?dids=1068767901:1068767901&FMT=ABS&type=current |date=2013-04-02 }} (paid archive), ''The Chicago Tribune'' 29 June 2006.</ref> * متعدد ٹھیکیداراں دے قتل عام؛ یوجین آرمسٹرونگ ، جیک ہینسلے ، کینتھ بگلے ، ایویلو کیپوف تے جورجی لازوف (بلغاریہ ٹرک ڈرائیور)۔ ) مترجم: ہور غیر فوجی اہلکاراں وچ شامل نيں قتل وچ کم سورج ال ، Shosei کوڑا ، Fabrizio دے کواتروچی (اطالوی)، صدقہ کارکن مارگریٹ حسن ، تعمیر نو انجینئر نک برگ ، فوٹوگرافر سیلواتور سینٹورو (اطالوی) تے سپلائی کارکن سیف عدنان کنان (عراقی) ) چار نجی مسلح ٹھیکیدار ، اسکٹ ہیلونسٹن ، جیرکو زوکو ، ویسلے بٹالونا تے مائیکل ٹیگیو ، دستی بم تے چھوٹے ہتھیاراں تو‏ں اگ لگنے تو‏ں ہلاک ہوگئے ، انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں گڈیاں تو‏ں گھسیٹا گیا ، مار پیٹ تے نذر آتش کردتا گیا۔ اس دے بعد انہاں د‏‏ی جلی ہوئی لاشاں نو‏‏ں فرات دے پار تو‏ں گزرنے والے اک پل اُتے لٹکانے تو‏ں پہلے سڑکاں اُتے گھسیٹا گیا سی۔ * نیو عراقی فوج دے ممبراں نو‏‏ں تشدد دا نشانہ بنانا یا انہاں دا قتل ، تے کولیشن پروویژن اتھارٹی ، جداں فرن ہالینڈ ، یا عراقی گورننگ کونسل ، جداں عکیلا الہاشمی تے ایززڈین سلیم ، یا ہور غیر ملکی شہریاں تو‏ں وابستہ شہریاں دا قتل۔ ، جداں کینیا تو‏ں آئے ہوئے * عراقی شیعہ ملیشیا دے حامیاں دے اک گروپ نے بغداد وچ امریکی سفارت خانے دے احاطے وچ وڑ ک‏ے استقبالیہ دے علاقے وچ اگ لگیا دی۔ امریکی فوجیاں نے عسکریت پسنداں اُتے آنسو گیس فائر کيتیاں ، جو اگے نئيں ودھے۔ ایہ حملہ 29 دسمبر نو‏‏ں امریکی فضائی حملےآں دے بعد کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ ایران دے حمایت یافتہ گروپ ، کٹیب حزب اللہ دے 25 عسکریت پسند ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.helensburghadvertiser.co.uk/news/18130111.supporters-shia-militia-storm-us-embassy-compound-baghdad/|title=Supporters of Shia militia storm into US Embassy compound in Baghdad|website=Helensburgh Advertiser|language=en|accessdate=2019-12-31}}</ref> == جنگ دے بارے وچ عوامی رائے == === بین الاقوامی رائے === [[فائل:London Anti-war demo 2005.jpg|thumb| مظاہرین نے 19 مارچ 2005 نو‏‏ں لندن وچ ، جتھ‏ے ڈیڑھ لکھ تو‏ں زیادہ مارچ کيت‏‏ا]] مارچ 2003 دے اک گیلپ پول وچ ، حملے دے اگلے ہی دن ، 76٪ امریکیو‏ں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی منظوری دتی سی۔ مارچ 2003 وچ یوگوف دے سروے وچ ، 54 فیصد برطانویاں نے عراق دے خلاف فوجی کارروائی کيت‏‏ی حمایت کيتی۔ جنوری 2007 وچ بی بی سی ورلڈ سروس دے 25 ملکاں وچ 26،000 تو‏ں زیادہ افراد دے سروے دے مطابق ، عالمی آبادی دا 73٪ عراق جنگ تو‏ں امریکی نمٹنے تو‏ں انکار ہويا۔ بی بی سی دے ذریعہ 2007 دے ستمبر وچ ہونے والے اک سروے وچ پتا چلیا اے کہ دنیا د‏‏ی دو تہائی آبادی نو‏‏ں یقین اے کہ امریکا نو‏‏ں اپنی افواج نو‏‏ں عراق تو‏ں واپس لینا چاہیدا۔ 2006 وچ پتا چلیا کہ برطانیہ تے کینیڈا وچ وڈی جماعتاں دا خیال اے کہ عراق وچ جنگ "بلاجواز" اے تے &nbsp; - برطانیہ وچ &nbsp; - انہاں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں امریکا د‏‏ی حمایت اُتے تنقید سی &nbsp; عراق وچ پالیسیاں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|title=Guardian July Poll|date=July 2006|publisher=ICM Research|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080527234221/http://www.icmresearch.co.uk/pdfs/2006_july_guardian_july_poll.pdf|archivedate=27 May 2008}}</ref> عرب امریکی انسٹی ٹیوٹ دے انتخابات دے مطابق ، عراق اُتے حملے دے چار سال بعد ، 83٪ مصریاں دا امریکا دے بارے وچ منفی خیال سی &nbsp; عراق وچ کردار؛ سعودی عرب دے 68٪ افراد دا منفی خیال سی۔ اردن د‏‏ی 96٪ آبادی دا منفی نظریہ سی۔ متحدہ عرب امارات د‏‏ی 70٪ آبادی تے لبنانی آبادی دے 76٪ نے وی اپنے خیال نو‏‏ں منفی قرار دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Zogby|first=James|publisher=[[Arab American Institute]]|date=March 2007|url=http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|title=Four Years Later: Arab Opinion Troubled by Consequences of Iraq War|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128061143/http://www.aaiusa.org/page/-/Polls/2007_poll_four_years_later_arab_opinion.pdf|archivedate=28 January 2015}}</ref> پیو گلوبل رویڈ پروجیکٹ د‏‏ی رپورٹ وچ دسیا گیا اے کہ 2006 وچ [[نیدرلینڈز]] ، جرمنی ، [[اردن]] ، فرانس ، [[لبنان]] ، روس ، چین ، کینیڈا ، [[پولستان|پولینڈ]] ، [[پاکستان]] ، اسپین ، [[انڈونیشیا]] ، [[ترکی]] تے [[مراکش|مراکش د‏‏ی وڈی تعداد دا]] خیال اے کہ عراق جنگ تو‏ں پہلے ہی دنیا زیادہ محفوظ اے تے صدام دا خاتمہ ، جدو‏ں کہ ریاست ہائے متحدہ امریکا تے [[بھارت|ہندوستان وچ ]] یقین اے کہ صدام حسین دے بغیر دنیا محفوظ ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ ویب|publisher=Pew Research Center|website=Pew Global Attitudes Project|date=28 February 2006|url=http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002|title=India: Pro-America, Pro-Bush|access-date=24 September 2020|archivedate=8 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100508192741/http://pewglobal.org/commentary/display.php?AnalysisID=1002}}</ref> ==== عراقی رائے ==== [[فائل:Pleadingforfreedom.jpg|thumb| عراقی فوج دے 5 واں بریگیڈ ، دوسرے عراقی آرمی ڈویژن د‏‏ی اک خاتون نے عراقی فوج دے اک فوجی تو‏ں التجا د‏‏ی اے [[عراق|کہ اوہ عراق دے]] شہر تکفیریہ دے نیڑے چھاپے دے دوران اک مشتبہ باغی نو‏‏ں آزاد ہونے دتیاں ]] حملے دے براہ راست بعد ، پولنگ نے دسیا کہ معمولی اکثریت نے امریکی حملے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>[https://archive.today/20130126110354/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=22949 Most Iraqis in Baghdad welcome US: NDTV poll] The Indian Express</ref> 2005 تے 2007 دے وچکار ہونے والے سروے وچ دکھایا گیا سی کہ عراقیاں وچو‏ں 31–– فیصد امریکی تے ہور اتحادی افواج نو‏‏ں سلامتی د‏‏ی بحالی دے بعد واپس جانا چاہندے سن تے اس د‏ی بجائے 26–35٪ فوری واپسی چاہندے سن ۔ <ref name="WorldPublicOpinion">{{حوالہ ویب|url=http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|title=The Iraqi Public on the U.S.&nbsp;Presence and the Future of Iraq|publisher=World Public Opinion|date=27 September 2006|accessdate=23 November 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160824163145/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/pdf/sep06/Iraq_Sep06_rpt.pdf|archivedate=24 August 2016}}</ref><ref name="bbcpoll">[http://news.bbc.co.uk/2/shared/bsp/hi/pdfs/19_03_07_iraqpollnew.pdf Iraq Poll] conducted by [[D3 Systems|D3&nbsp;Systems]] for the BBC, ABC News, ARD German TV and USA Today. More than 2,000 people were questioned in more than 450 neighbourhoods and villages across all 18&nbsp;provinces of Iraq between 25 February and 5 March 2007. The margin of error is + or&nbsp;– 2.5%.</ref><ref>[http://www.globalpolicy.org/security/issues/iraq/poll/2007/0806oildevt.htm Iraqis Oppose Oil Development Plans, Poll Finds (6 August 2007)] (Oil Change International, Institute for Policy Studies, War on Want, PLATFORM and Global Policy Forum)</ref> اکثریت اس تو‏ں پہلے امریکی موجودگی د‏‏ی مخالفت کرنے دے باوجود ، 60 فیصد عراقیاں نے انخلا تو‏ں پہلے امریکی فوجیاں نو‏‏ں براہ راست چھڈنے د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، 51٪ دے نال انخلا دا منفی اثر پئے گا۔ 2006 وچ ، عراقی عوام اُتے کیتے جانے والے اک سروے وچ انکشاف ہويا سی کہ 52 فیصد رائے شماری وچ کہیا گیا سی کہ عراق صحیح سمت اُتے گامزن اے تے 61٪ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایہ صدام حسین نو‏‏ں بے دخل کرنے دے قابل ا‏‏ے۔ مارچ 2007 وچ بی بی سی دے اک سروے وچ ، 82 فیصد عراقیاں نے عراق وچ قائم اتحادی افواج اُتے عدم اعتماد دا اظہار کيت‏‏ا۔ == دہشت گردی دے خلاف عالمی جنگ تو‏ں وابستہ == اگرچہ واضح طور اُتے ایہ بیان کردے ہوئے کہ عراق دا نائن الیون تو‏ں کوئی تعلق نئيں سی ، <ref>{{حوالہ کتاب|title=Administration of George W. Bush, 2006: Book II, July 1 to December 31, 2006|last=Office of the Federal Register|publisher=United States Government Printing Office|year=2010|series=[[Public Papers of the Presidents]]|location=Washington, DC|page=[https://books.google.com/books?id=ozUnYqCDj9UC&pg=PA1542 1542]|display-authors=etal|author-link=Office of the Federal Register}}</ref> پہلے ازاں صدر جارج ڈبلیو بش نے عراق جنگ نو‏‏ں مستقل طور اُتے " [[دہشت دے خلاف جنگ|دہشت گردی دے خلاف جنگ دا]] مرکزی محاذ" کہیا سی ، تے کہیا کہ جے امریکا عراق تو‏ں کڈیا گیا ، "دہشت گرد ایتھ‏ے ساڈے پِچھے آئیاں گے"۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Bush|first=President George W.|publisher=The White House|date=9 September 2003|url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/09/20030909.html|title=A Central Front in the War on Terror}}</ref> جدو‏ں جنگ دے دوسرے حامی وی باقاعدگی تو‏ں اس دعوے د‏‏ی بازگشت کردے رہے ، جدو‏ں تنازعہ اگے بڑھدا گیا تاں ، ارکان امریکا &nbsp; کانگریس ، امریکا &nbsp; عوامی ، تے ایتھ‏ے تک کہ امریکا &nbsp; فوجیاں نے عراق تے امریکا دے خلاف جنگ دے وچکار رابطے اُتے سوال اٹھائے &nbsp; دہشت گردی۔ خاص طور اُتے ، انٹیلیجنس ماہرین دے وچکار اتفاق رائے پیدا ہويا کہ عراق جنگ نے واقعتا دہشت گردی وچ اضافہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ [[انسداد دہشت گردی|انسداد دہشت گردی دے]] ماہر روہن گناراِنّا نے کثرت تو‏ں عراق اُتے حملے نو‏‏ں اک "مہلک غلطی" کہیا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|last=Gunaratna|first=Rohan|title=The Post-Madrid Face of Al Qaeda|date=Summer 2004}}</ref> لندن دے انٹرنیشنل انسٹی ٹیوٹ برائے اسٹریٹجک اسٹڈیز نے 2004 وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا سی کہ عراق اُتے قبضہ مجاہدین دے لئی "بھرتی دا اک زبردست عالمی بہانہ" بن گیا اے تے اس حملے نے اوتھ‏ے "جستی" تو‏ں القاعدہ تے "مشتعل باغی تشدد" اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ امریکی قومی انٹلیجنس کونسل نے جنوری 2005 د‏‏ی اک رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا کہ عراق د‏‏ی جنگ دہشت گرداں د‏‏ی اک نويں نسل دے لئی اک نسل دا مرکز بن چک‏ی ا‏‏ے۔ بین الاقوامی دھمکیو‏ں دے قومی انٹلیجنس آفیسر ڈیوڈ لو نے اشارہ کيت‏‏ا کہ اس رپورٹ وچ ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا اے کہ عراق د‏‏ی جنگ نے دہشت گرداں نو‏‏ں "اک تربيت‏ی میدان ، اک بھرتی دا میدان ، تکنیکی مہارت نو‏‏ں ودھانے دا موقع فراہ‏م کیہ۔ &nbsp; . . . ایتھ‏ے تک کہ ، ایتھ‏ے تک کہ بہترین منظر نامے دے تحت ، ایہ امکان موجود اے کہ کچھ جہادی جو اوتھ‏ے مارے نئيں جاندے نيں ، اک لحاظ تو‏ں ، جتھ‏ے وی گھر ہون گے ، گھر چلے جان گے ، تے ايس‏ے وجہ تو‏ں ، دوسرے مختلف ملکاں وچ منتشر ہوجان گے۔ کونسل دے چیئرمین رابرٹ ہچنگز نے کہیا ، "اس وقت عراق بین الاقوامی دہشت گردی د‏‏ی سرگرمیاں دا مقناطیس ا‏‏ے۔" تے 2006 دے قومی انٹلیجنس تخمینہ ، جس نے تمام 16 امریکی انٹیلیجنس ایجنسیاں دے سمجھ‏‏ے جانے والے فیصلے دا خاکہ پیش کيت‏‏ا ، کہیا اے کہ "عراق تنازعہ ، جہادیاں دے لئی اک 'وجہ کالابری' د‏‏ی حیثیت اختیار کر گیا اے ، جس تو‏ں [[عالم اسلام|مسلم دنیا]] وچ امریکی مداخلت د‏‏ی گہری ناراضگی پیدا ہوئی اے تے اس دے لئی حامیاں د‏‏ی کھیت‏‏ی باڑی د‏‏ی جا رہی ا‏‏ے۔ عالمی جہادی تحریک۔ " == غیر ملکی شمولیت == === سعودی عرب تے غیر عراقیاں دا کردار === {{bar box|title=Origins of suicide bombers in Iraq 2003–2007|titlebar=#DDD|float=left|left1=Nationality|right2=|width=300px|bars={{bar pixel|[[سعودی عرب]]|red|53}} {{bar pixel|[[عراق]]|orange|18}} {{bar pixel|[[اٹلی]]|blue|8}} {{bar pixel|[[سوریہ]]|blue|8}} {{bar pixel|[[کویت]]|blue|7}} {{bar pixel|[[اردن]]|blue|4}} {{bar pixel|* ہور|blue|26}}|caption=<small>* [[مصر]] ، [[لیبیا]] ، [[تیونس]] ، [[ترکی]] ، [[یمن]] وچ ہر اک تو‏ں تین؛ [[بیلجیم]] ، فرانس ، اسپین وچ ہر اک تو‏ں 2۔ برطانیہ ، [[لبنان]] ، [[مراکش]] ، [[سوڈان]] وچو‏ں اک اک </small><ref name=suicide-bombers-in-iraq />}} مطالعات دے مطابق ، [[عراق]] وچ زیادہ تر خودکش بمبار غیر ملکی ، خاص طور اُتے سعودی نيں ۔ <ref>See also: Hafez, Mohammed M. [https://web.archive.org/web/20140222201450/http://www.powells.com/biblio?inkey=65-9781601270047-2 ''Suicide Bomber in Iraq'']. United States Institute of Peace Press. {{آئی ایس بی این|1601270046}}.</ref> === چین تے روس دا کردار === عراق دے اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، روس عراق اُتے حملے دا مخالف سی۔ روس ، فرانس تے جرمنی دے وزرائے خارجہ نے مشترکہ اعلامیہ جاری کيت‏‏ا کہ اوہ اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل د‏‏ی عراق دے خلاف جنگ کيت‏ی اجازت دینے د‏‏ی قرارداد نو‏‏ں "اجازت" نئيں دین گے۔ روس نے بش انتظامیہ دے منصوبےآں دے بارے وچ صدام د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلومات فراہ‏م ک‏‏يتی‏‏اں ۔ معلومات وچ فوجیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی ، سامان تے انہاں دے تھ‏‏اںو‏اں شامل سن ۔ اگرچہ چینی تے روسی حکومتاں نے عراق جنگ کيت‏ی مخالفت کيتی ، لیکن چین تے روس دونے نے عراق جنگ تو‏ں فائدہ اٹھایا اے جدو‏ں کہ حملہ کرنے والے ملکاں نو‏‏ں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ا‏‏ے۔ عراقی تیل دے دو سب تو‏ں وڈے معاہدے چین تے روس نو‏‏ں ہوئے ، <ref>{{حوالہ رسالہ|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html|title=U.S. Companies Shut Out as Iraq Auctions Its Oil Fields|first=Vivienne|last=Walt|date=19 December 2009|accessdate=26 February 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170226104042/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1948787,00.html |date=26 February 2017 }}</ref> جدو‏ں کہ جنگ نے خود چین نو‏‏ں امریکا دے سامنے سرمایہ کاری دے متبادل ذریعہ دے طور اُتے پیش کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|title=TEN YEARS LATER: WHO WON THE IRAQ WAR, THE US OR CHINA?|website=rubincenter.org|language=en-US|accessdate=28 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171028094647/http://www.rubincenter.org/2014/09/ten-years-later-who-won-the-iraq-war-the-us-or-china/|archivedate=28 October 2017}}</ref> === ایران دا کردار === اگرچہ کچھ فوجی انٹلیجنس تجزیہ کاراں نے ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا اے کہ اس دے بارے وچ کوئی ٹھوس شواہد موجود نئيں نيں ، اُتے امریکی میجر جنرل ریک لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران نے عراق وچ شیعہ باغیاں نو‏‏ں تربیت ، اسلحہ ، رقم تے انٹیلیجنس فراہ‏م کیہ اے تے ایہ کہ ایران دے انٹیلیجنس ایجنٹاں دے علاوہ 150 دے ارکان خیال کيت‏‏ا جاندا اے کہ [[سپاہ پاسداران انقلاب اسلامی|ایرانی پاسداران انقلاب]] کسی وی وقت عراق وچ سرگرم عمل ا‏‏ے۔ لنچ دا خیال اے کہ آئی آر جی سی د‏‏ی قدس فورس دے ارکان نے قزالی دہشت گردی دے نیٹ ورک دے ممبراں نو‏‏ں دھماکہ خیز مواد د‏‏ی ٹکنالوجی وچ تربیت فراہ‏م د‏‏ی اے تے اس نیٹ ورک نو‏‏ں اسلحہ ، اسلحے تے فوجی مشیر وی فراہ‏م کیتے ني‏‏‏‏ں۔ بہت سارے دھماکہ خیز آلات بشمول باغیاں دے ذریعہ استعمال کیتے جانے والے دھماکہ خیز مواد ( IEDs ) تے دھماکہ خیز مواد تو‏ں تیار ہونے والے منصوبے (EFPs) ، جنہاں دا تعلق لنچ نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ اوہ ایرانی ساختہ یا ڈیزائن کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ دو نامعلوم امریکی دے مطابق &nbsp; حکا‏م ، [[پینٹا گون|پینٹاگون]] اس امکان دا جائزہ لے رہیا اے کہ کربلا دے صوبائی ہیڈ کوارٹر اُتے چھاپہ ، جس وچ باغی اک امریکی اڈے وچ گھسنے وچ کامیاب ہوئے ، پنج امریکی ہلاک &nbsp; فوجیاں نے ، تن نو‏‏ں زخمی کيت‏‏ا ، تے فرار ہونے تو‏ں پہلے تن حمیوز نو‏‏ں تباہ کيت‏‏ا ، ایرانیاں د‏‏ی حمایت حاصل سی۔ عراقی وزیر اعظم [[نوری المالکی|نوری المالکی نے]] {{Nowrap|31 جنوری 2007}} نو‏‏ں اک تقریر وچ کہیا اے کہ ایران عراق وچ اتحادی افواج دے خلاف حملےآں د‏‏ی حمایت کر رہیا اے تے کچھ عراقیاں نو‏‏ں شبہ اے کہ ہوسکدا اے کہ ایہ حملہ پنج ایرانی عہدیداراں د‏‏ی امریکی فوج دے ذریعہ 11 جنوری نو‏‏ں عراق دے شمالی شہر اربیل وچ نظربندی دے بدلے وچ قدس فورس نے کيت‏‏ا سی۔ ۔ 2011 وچ ، امریکی سفیر جیمز فرینکلن جیفری نے کہیا سی کہ "ایرانی پراکسیاں نے عراق وچ امریکی لڑائی وچ ہونے والی ہلاکتاں دا تقریبا a اک چوتھائی حصہ لگایا - اس وچ نیڑے 1،100 ہلاکتاں تے ہزاراں زخمی ہوئے۔" جنوری 2019 وچ جاری کيتی گئی امریکی فوج د‏‏ی عراق جنگ دے اک 1،300 صفحاں دے مطالعے اُتے ، ایہ نتیجہ اخذ کيت‏‏ا گیا سی کہ "اس منصوبے د‏‏ی 2018 وچ تکمیل دے وقت ، اک حوصلہ افزائی تے توسیع پسند ایران صرف اک فاتح دکھادی دیندا اے " تے ایہ کہ جنگ دے نتیجے وچ " غیر ملکی مداخلتاں دے بارے وچ گہری شکوک و شبہات۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.armytimes.com/news/your-army/2019/01/18/armys-long-awaited-iraq-war-study-finds-iran-was-the-only-winner-in-a-conflict-that-holds-many-lessons-for-future-wars/|title=Army's long-awaited Iraq war study finds Iran was the only winner in a conflict that holds many lessons for future wars|last=South|first=Todd|date=4 February 2019|website=Army Times|language=en-US|accessdate=6 February 2019}}</ref> == ہور ویکھو == {{Div col}} * [[جولائ‏ی 12 ، 2007 ، بغداد اُتے فضائی حملے]] ([[وکی لیکس]] دے نال 2010 وچ وابستہ)) * [[عراق تے امریکا تعلقات]] * [[بلحاظ اموات جنگاں د‏‏ی لسٹ]] * [[عراق دے خلاف جنگ دا خاتمہ کرنے دا قومی نیٹ ورک]] * [[امریکا د‏‏ی طرف تو‏ں غیر ملکی مداخلتاں]] * [[عراق جنگ دے خلاف مظاہرے]] * [[اقوام متحدہ د‏‏ی سلامتی کونسل تے عراق جنگ]] * [[جنگ وچ امریکی فوجی ہلاکتاں]] * [[ایران–سعودی عرب پراکسی جنگ]] * '' [[عراق جنگ: ویکیپیڈیا چینج لاگز د‏‏ی اک ہسٹوگرافی]] '' {{Div col end}} == فوٹ نوٹ == {{حوالے|group=nb}} == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=74DRCVfzqkgC&dq=House+to+House:+an+Epic+of+Urban+Warfare|title=House to House: An Epic Memoir of War|last=Bellavia|first=David|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2007|isbn=978-1-4165-7471-2}} * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 بٹ ، احسن۔ 2019۔] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 "2003 وچ امریکا نے عراق اُتے حملہ کیو‏ں کيت‏‏ا؟"] [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09636412.2019.1551567 ''سیکیورٹی اسٹڈیز''] * Dexter Filkins (17 December 2012). "جنرل اصول: ڈیوڈ پیٹریاس کتنا چنگا سی؟" . نیویارک ۔ پی پی 76-81. * {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Duty: Memoirs of a Secretary at War|title-link=Duty: Memoirs of a Secretary at War|last=Gates|first=Robert M.|publisher=[[Alfred A. Knopf]]|year=2014|isbn=978-0-307-95947-8|location=New York|author-link=Robert M. Gates}} 318 صفحات * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|last=Gordon|first=Michael R.|publisher=Pantheon|year=2006|isbn=978-1-55778-232-8|quote=michael gordon cobra II.|url-access=registration}} * {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=bLJ0dUsDjuoC&dq=Senator's+Son:+An+Iraq+War+Novel|title=Senator's Son: An Iraq War Novel|last=Larson|first=Luke S.|publisher=Key Edition Incorporated|year=2008|isbn=978-1-4499-6986-8|location=Phoenix, Arizona}} * {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Ministry of Defeat: The British War in Iraq 2003–2009|last=North|first=Richard|publisher=Continuum Publishing Corporation|year=2009|isbn=978-1-4411-6997-6}} * {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} <bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} </bdi> {{حوالہ کتاب|title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|last=Bruce R. Pirnie|last2=Edward O'Connell|publisher=Rand Corporation|year=2008|isbn=978-0-8330-4297-2|location=Santa Monica, CA}} * {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} <bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} </bdi> {{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/fiascoamericanmi00rick|title=Fiasco: The American Military Adventure in Iraq|last=Thomas E. Ricks|publisher=Penguin|year=2006|isbn=978-1-59420-103-5|author-link=Thomas E. Ricks (journalist)|url-access=registration}} * روبین ، انٹونیوس سی جی ایم ، ایڈ۔ (2010) ''عراق اک فاصلے پر: ماہر بشریات جنگ دے بارے وچ سانو‏ں کيت‏‏ا تعلیم دے سکدے نيں'' ۔ فلاڈیلفیا: یونیورسٹی آف پنسلوانیا۔ {{آئی ایس بی این|978-0-8122-4203-4}} [[بین الاقوامی معیاری کتابی عدد|آئی ایس بی این]] &nbsp; [[Special:BookSources/978-0-8122-4203-4|978-0-8122-4203-4]] ۔ * سیرکوسا ، جوزف ایم ، تے لارینس جے ویزر ، "جارج ڈبلیو بش ، ڈپلومیسی ، تے عراق دے نال جنگ وچ جا رہے نيں ، 2001-2003۔" ''جرنل آف ڈپلومیٹک ریسرچ / ڈپلومیسی اراٹرمارالی ڈیرگسی'' (2019) 1 # 1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=2023-04-04 }} * {{Cite report|title=A Bitter Legacy: Lessons of Debaathification in Iraq|url=https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq|publisher=International Center for Transitional Justice|access-date=2020-09-24|archivedate=2019-09-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190925042929/https://www.ictj.org/publication/bitter-legacy-lessons-de-baathification-iraq}} == باہرلے جوڑ == * [http://www.ictj.org/our-work/regions-and-countries/iraq عبوری عدالت برائے بین الاقوامی مرکز ، عراق] * [http://costofwar.com/ جنگ کيت‏ی ڈالر لاگت] : کل امریکی &nbsp; عراق جنگ کيت‏ی قیمت * [https://web.archive.org/web/20070319190219/http://news.independent.co.uk/world/americas/article2362747.ece "بلیک پینٹاگون دے مطالعہ نے عراق وچ 'خانہ جنگی' دا اعتراف کيت‏‏ا اے "] ، روپرٹ کارن ویل ، ''دی انڈیپنڈنٹ'' ، مارچ 2007 دے ذریعہ * [https://web.archive.org/web/20070219040631/http://www.gulfwarrior.org/iraq/iraq_maps.htm عراق دے اعلیٰ قراردادی نقشے] ، گلف واریر ڈاٹ آرگ * عراق دے خلاف جنگ دا اعلان کردے ہوئے ، 19 مارچ 2003 د‏‏ی شام نو‏‏ں [https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030319-17.html جارج ڈبلیو بش دا صدارتی خطاب] ۔ * [http://www.clemson.edu/caah/history/FacultyPages/EdMoise/iraqbib.html#2war کتابیات] : دوسری امریکی – عراق جنگ (2003–) * ''[https://web.archive.org/web/20110102175946/http://www.zogby.com/news/ReadNews.dbm?ID=734 عراق دا پہلا میجر سروے]'' ۔ زگبی انٹرنیشنل ، 10 ستمبر 2003۔ * [http://www.pollingreport.com/iraq.htm پولنگ رپورٹ ڈاٹ کم اُتے عراق] ۔ 18 سال یا اس تو‏ں زیادہ عمر دے امریکیو‏ں دے تاریخی سروے * [http://dyhr.com/speciale/JustWarInIraq2003.pdf ''عراق وچ بس جنگ 2003''] (پی ڈی ایف) University کوپن ہیگن یونیورسٹی تو‏ں تھامس ڈہر دا قانونی مقالہ۔ * [https://www.theguardian.com/world/interactive/2009/apr/14/iraq-war-stories عراق جنگ کيت‏ی کہانیاں] ، اک ''گارڈین'' تے ''آبزرور'' آرکائیو لفظاں تے تصویراں وچ جو انسانی تے سیاسی لاگت د‏‏ی دستاویز کردیاں نيں ، ''دی گارڈین'' ، اپریل 2009۔ * [http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card عراق: وار کارڈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903114656/http://www.publicintegrity.org/politics/white-house/iraq-war-card |date=2018-09-03 }} عوامی سالمیت دا مرکز ۔ * [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 جرگین ایس وی۔] [https://archive.today/20150309144301/http://www.cmaj.ca/content/181/9/576.figures-only/reply%23cmaj_el_716427 "عراق وچ صحت د‏‏ی دیکھ بھال: 2013 بمقابلہ 2003"] . ''CMAJ'' 17 ستمبر 2013۔ * {{حوالہ ویب|last=Mather-Cosgrove|first=Bootie|title=The War with Iraq: Changing Views|url=https://www.cbsnews.com/news/the-war-with-iraq-changing-views/|publisher=CBS News}} {{Iraq War}} {{War on Terrorism}} {{Armed Iraqi groups in the Iraq War and the Iraq Civil War}} {{Middle East conflicts}} {{American conflicts}} {{Iraq topics}} {{United States topics}} {{US history}} {{Post-Cold War Asian conflicts}} {{Islamic State of Iraq and the Levant}} {{American conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:یوکرین دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ٹونگا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ریاستہائے متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مملکت متحدہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:فلپائن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیدرلینڈز دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق تے الشام وچ اسلامی ریاست دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ ڈومینیکن دیاں جنگاں]] [[گٹھ:چیک جمہوریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:تھائی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہسپانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جنوبی کوریا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سلوواکیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:سنگاپور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:رومانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں]] [[گٹھ:پولینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ناروے دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جمہوریہ مقدونیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نکاراگوا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:نیوزی لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:منگولیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:مالدووا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لتھووینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:لٹویا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:قازقستان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:جاپان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:اطالیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:عراق دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آئس لینڈ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ہونڈوراس د‏ی جنگاں]] [[گٹھ:جارجیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:استونیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ایل سیلواڈور دیاں جنگاں]] [[گٹھ:ڈنمارک دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بلغاریہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:بوسنیا تے ہرزیگووینا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آذربائیجان دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آسٹریلیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:آرمینیا دیاں جنگاں]] [[گٹھ:البانیہ دیاں جنگاں]] [[گٹھ:دہشت دے خلاف جنگ]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی سیاست]] [[گٹھ:عراق د‏‏ی جدید تریخ]] [[گٹھ:عراق ریاستہائے متحدہ تعلقات]] [[گٹھ:سامراجیت]] [[گٹھ:ویڈیو کلپس اُتے مشتمل مضامین]] [[گٹھ:عراق وچ 2010ء د‏‏ی دہائی]] [[گٹھ:2010ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:2000ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات]] [[گٹھ:عراق جنگ]] [[گٹھ:حوالہ نگہداشت: آرکائیو شدہ نسخہ بطور عنوان]] [[گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط]] [[گٹھ:عراق]][[گٹھ:جنگاں]] djl22e5o70894m9iv0jt2w42y8p1969 0 98821 711273 682378 2026-09-12T10:49:25Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711273 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = میناکشی دیکشت | native_name = मीनाक्षी दीक्षित | native_name_lang = ہندی | image = Meenakshi Dixit (cropped).jpg | image_size = | alt = | caption = میناکشی دیکشت [60 ویں فلمفیئر اوارڈس ساؤتھ وکھے] | birth_name = | birth_date = 12 اکتوبر | birth_place = [[رائبریلی]]، [[اتر پردیش]]، [[بھارت]] | residence = [[ممبئی]]، بھارت<ref name=Youtube /> | nationality = [[Indian people|بھارتی]] | alma_mater = کانپور یونیورسٹی | occupation = اداکارہ | height = {{height|m=1.67|precision=0}} | years_active = 2008 – Present | parents = اشور چندرا دیکشت<br />گیتا دیکشت | website = '''http://www.meenakshidixit.com }} '''میناکشی دیکشت''' اک بھارتی فلم اداکارہ اے جس نے تامل، ہندی، تیلگو، ملیالم اتے کنڑ فلماں وچ کم کیتا اے۔ == پچھوکڑ == میناکشی دیکشت دا جم اتر پردیش دے رائیبریلی وچ ہویا سی۔ اوہ ایشور چندر دیکشت دی دھی اے، جو کہ سول کورٹ دے اک سینئر وکیل رائیبریلی اتے گیتا دیکشت۔<ref name="Youtube">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Fly1U46dIAA|title=Super Dancer Junior 2 Off Camera – Actress Meenakshi Dixit Exclusive Interview|accessdate=22 جنوری 2012}} </ref>  اسنے بوٹنی، زولوجی اتے کیمسٹری وچ بیچلر آف سائنس وچ ڈگری حاصل کیتی۔ اسنے کتھک اتے مغربی نرت وچ سکھلائی دتی اے۔<ref name="thehindu1">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/mainstream-moves/article6258997.ece Mainstream moves]۔ The Hindu (29 جولائی 2014)۔ Retrieved on 2015-04-28. </ref> اوہ کھیڈاں وچ سرگرم سی، خاص کرکے ایتھلیٹکس وچ۔{{citation needed|date=مارچ 2014}} == کیریئر == سال 2008 وچ میناکشی دیکشت، این۔ڈی۔ٹی۔وی۔ امیجن دے ڈانس رئیلٹی شو ”نچلے وے” سروج خان ولوں سروج خان دی میزبانی وچ اک مقابلے باز دے روپ وچ نظر آئی، جس کارن اس دی فلم انڈسٹری وچ داخلہ ہویا۔ اوہ پہلی وار اک تیلگو فلم، “لائیپھسٹائل” وچ نظر آئی۔ بعد وچ، اوہ ماڈلنگ وچ شامل ہوئی، مقامی اتے قومانتری برانڈاں جویں جوئلککاس گہنے، مائیکروساپھّ ونڈوز، پھیئر اینڈ ہینڈسم کریم، چینئی سلکس، شنکرم ہیرے دے گہنیاں، بروک بینڈ تازہ چاہ، پنیری ساڑیاں، لی کوپر، ریڈ سکئیر اینرجی ڈرنک، ریڈیو مرچی، ESSAR, کدے وی تندرستی جم اتے ایکواگورڈ۔ اوہ فیشن انڈسٹری دے نال نال پرمکھ بھارتی میگزیناں وچ وی نیمت ماڈل رہی اے۔ سال 2011 وچ، اس نے ڈکوڈو وچ اک ڈانس نمبر وچ اک خاص پیشکاری کیتی، جو اس سال دی سبھ توں ودھ کمائی کرن والی تیلگو فلم اے۔ ڈوکوڈو توں بعد، اس نوں باڈیگارڈ دے ریمیک دے نرماتاواں نے وی اک ڈانس نمبر کرن لئی چنیا، اس امید وچ کہ ایہہ ڈکاڈو وچ اسدی آبادی دی سفلتا نوں دہراویگی۔ اسنے تامل فلم بلا II وچ اک آئیٹم نمبر وی کیتا، جس نوں اجے تک کیتا جانا اس دا سبھ توں وڈا پروجیکٹ منیا جاندا اے۔ 2014 اوہ دو فلماں وچ مکھ کرداراں وچ دکھائی دتی سی۔ اسنے تامل پیریئڈ-کامیڈی تینالیراماں وچ اک شہزادی دی کردار نبھایا سی۔ جدوں کہ تھرلر ڈرامہ اداوی کچینا وینیلا نے اس نوں اک ابھلاشی تکھی نشانیباز دی کردار نبھایا، اداکارہ نے وی فلم وچ سٹنٹ پیش کیتے۔ اس نوں [[بالیوڈّ]] وچ نیشنل اوارڈ جیتو ڈریکٹر کندن شاہ دی پی۔سی۔پی ٹاک ولوں سال 2015 وچ پیش کیتا گیا سی۔[حوالہ لوڑیندا] فلم پروڈیؤسر کندن شاہ نے کیہا "اوہ پھوٹوجینک اتے اک باصلاحیت اداکارہ اے"۔ اس توں بعد اوہ اگلے ہی سال 2016 وچ لال رنگ وچ رندیپ ہڈا دی آنسکرین پریم دلچسپی وجوں ویکھی گئی سی جتھے اوہ اک میڈیکل طالب علم دے کردار نبھاؤندی اے۔[حوالہ لوڑیندا] اس دی آخری تمل فلم بیام اورو پیانم سی۔[حوالہ لوڑیندا] اسنے اگلی سال 2019 دی تیلگو فلم مہارشی وچ ندھی دی کردار نبھایا۔ == فلموگرافی == === فلماں === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! سال ! سرلیکھ ! کردار ! بولی ! class="unsortable" | نوٹس |- | 2009 | ''لائیپھ سٹائل'' | انجلی |تیلگو |<ref name="Popcorn">{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/movie-cast/2035/life-style.html|title=Life Style: Cast and Crew|archiveurl=https://archive.is/20130217234156/http://popcorn.oneindia.in/movie-cast/2035/life-style.html|archivedate=17 فروری 2013|deadurl=yes|accessdate=16 جنوری 2012|df=dmy-all}} </ref> <ref name="IndiaGlitz1">{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/48981.html|title='Lifestyle' releasing on 15th Aug|accessdate=16 جنوری 2012}} </ref> |- | 2010 |''الیجینڈر دی گریٹ'' | بسمتھا | [[ملیالم|Malayalam]] | <ref> [https://web.archive.org/web/20141028080601/http://www.sify.com/legal/fullstory.php?id=14890511 Meenakshi Dixit in Malluwood!]۔ sify.com. 28 مئی 2009 </ref> <ref name="MetroMatinee">{{cite web|url=http://www.metromatinee.com/movies/index.php?FilmID=3061-%20Alexander%20The%20Great|title=Alexander The Great Malayalam Movie|accessdate=17 جنوری 2012|archive-date=2012-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119185345/http://www.metromatinee.com/movies/index.php?FilmID=3061-%20Alexander%20The%20Great|dead-url=yes}}</ref> |- | 2010 | '' ورودھگری'' | [[تمل بولی]] |<ref name="OneIndia">{{cite web|url=http://popcorn.oneindia.in/title/7573/viruthagiri.html|title=Viruthagiri – Movie Review|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119061518/http://popcorn.oneindia.in/title/7573/viruthagiri.html|archivedate=19 جنوری 2012|deadurl=yes|accessdate=16 جنوری 2012|df=dmy-all}} </ref> <ref name="SilentCritics">{{cite web|url=http://www.silentcritics.com/viruthagiri-movie-review/|title=Viruthagiri Movie Review|accessdate=16 جنوری 2012|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109031531/http://www.silentcritics.com/viruthagiri-movie-review/|dead-url=yes}}</ref> |- | 2011 | '' ڈکوڈو'' | ٹائٹل ٹریک | تیلگو | |- | 2012 |''باڈیگارڈ'' |مہمان کردار |تیلگو | |- | 2012 |''درووو'' | مہمان کردار | تیلگو |<br /> |- | 2012 |''بلا II'' | آئیٹم نمبر | تمل بولی | "مدرائی پوننو" گیت<ref name="IndiaGlitz">{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/74124.html|title=Meenakshi Dixit shakes a leg with Ajith|accessdate=16 جنوری 2012|archive-date=2011-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221032618/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/74124.html|dead-url=yes}}</ref> <ref name="Red1">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/south-review-virudhagiri/20101213.htm|title=Captain's outing with Virudhagiri|accessdate=16 جنوری 2012}} </ref> |- | 2012 | ''دیورایا'' |سندھا | تیلگو |<ref name="Maastars">{{cite web|url=http://www.maastars.com/172897/srikanth-devaraya-3rd-schedule-in-hyd|title=Srikanth Devaraya 3rd Schedule in HYD|accessdate=16 جنوری 2012}} </ref> <ref name="TimeIndia">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-13/news-interviews/30271437_1_srikanth-film-flick|title=Srikanth as Devaraya|accessdate=17 جنوری 2012|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029213243/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-13/news-interviews/30271437_1_srikanth-film-flick|dead-url=yes}}</ref> |- | 2013 |''بادشاہ'' |مہمان کردار | تیلگو | بادشاہ ٹائیٹل ٹریک |- | 2014 | ''تنیلرمن'' | پرنسس مادھلائی | تمل بولی |- | 2014 | ''اڈوی کاچینا ونیلا'' | وینیلاں | تیلگو | <ref> {{cite web|url=http://www.greatandhra.com/movies/movie-news/akv-usa-release-by-dc-cinemas-58548.html|title=AKV USA release by DC Cinemas|work=greatandhra}} </ref> |- | 2015 | ''پی سے پی۔ایم۔تک'' | کشتوری | ہندی |پہلی ہندی فلم |- | 2016 | ''چنا چنا ایسے'' |خوشی | [[کنڑ بولی]] | پھلمنگ <ref>Features, Express. (29 ستمبر 2014) [http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Meenakshi-Dixit-to-Foray-in-Kannada-With-Chinna-Chinna-Aase/2014/09/29/article2453888.ece Meenakshi Dixit to Foray in Kannada With Chinna Chinna Aase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121105/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Meenakshi-Dixit-to-Foray-in-Kannada-With-Chinna-Chinna-Aase/2014/09/29/article2453888.ece |date=2016-03-04 }}۔ The New Indian Express. Retrieved on 2015-04-28.</ref> |- | 2016 | ''ٹکر'' | تمل بولی | پھلمنگ <ref>[http://silverscreen.in/news/vidyullekha-ramans-next-takkar/ Vidyullekha Raman's Next is Takkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920225830/http://silverscreen.in/news/vidyullekha-ramans-next-takkar/ |date=2016-09-20 }}۔ Silverscreen.in. Retrieved on 28 اپریل 2015.</ref> |- | 2016 |بیام اورو پیانم<br /> | انُ | تمل بولی | رلیج<ref name="deccanchronicle.com">http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/080216/bayam-will-be-on-par-with-the-exorcist-meenakshi-dixit.html </ref> |- | 2016 |''لال رنگ'' |راشی | ہندی | رلیج |} === ٹیلیوژن === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! سال ! سرلیکھ ! کردار ! class="unsortable" | نوٹس |- | 2008 |''نچلے ود فروز خان'' | خود | دوجے نمبر اتے؛ میناکشی دیکشت دے روپ وچ شو وچ جانی گئی |} === Music videos === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! سال ! سرلیکھ ! class="unsortable" | نوٹس |- | 2012 | '' چولین اسمان'' ! class="unsortable" | ہندی |- |2017 | کاڈھیل کالم کللا ! class="unsortable" | تیلگو |} === اوارڈ === {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 82px;" ! سال ! سرلیکھ ! نوٹس |- | 2017 | اتر پردیش گرو سمان |یو۔پی۔ دے گورنر شری رام ہیرو اتے اپّ وزیر اعلیٰ شری دنیش شرما توں حاصل ہوئی |- | 2017 | 10 گلوبل فلم پھیسٹیول - ہندی سنیما سمان سمررو | جیکی شروپھ اتے سندیپ مارواہ توں حاصل کیتے |- | 2017 | بھارت دی شاندار شخصیت | یو۔پی۔ دے گورنر شری رام ہیرو اتے کیبنٹ وزیر ریتا بہگنا توں حاصل ہوئے |} == حوالے == <ref name="deccanchronicle.com" /> <ref> http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Blood-dictates-life-and-romance-in-Laal-Rang/articleshow/51876081.cms </ref> <ref>http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/New-Dixit-old-story/articleshow/47166844.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126185515/http://mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/New-Dixit-old-story/articleshow/47166844.cms |date=2016-01-26 }}</ref> <ref> http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Newcomer-Meenakshi-Dixit-underwent-realistic-prep-for-P-Se-PM-Tak/articleshow/47429337.cms </ref> <ref> http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/grew-from-heroine-to-actress-in-p-se-pm-tak-meenakshi-dixit/ </ref> <ref>http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Bloody-love-story-in-Karnal/articleshow/48675353.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108192550/http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Bloody-love-story-in-Karnal/articleshow/48675353.cms |date=2016-01-08 }}</ref> <ref> http://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/Meenakshi-Dixit-gets-busy-in-Tamil-and-Hindi/articleshow/48836187.cms </ref> <ref> http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Kundan-Shah-finds-his-heroine/articleshow/23116124.cms </ref> <ref> http://m.timesofindia.com/entertainment/tamil/movies/news/Tamil-industry-willing-to-innovate-a-lot-Meenakshi-Dixit/articleshow/51104213.cms </ref> {{حوالے|30em}} == باہری کڑیاں == * {{IMDb name|3924800}} * {{FaceBook|IamMeenakshiDixit}} * {{ٹوٹر}} * {{instagram|meenakshidixit}} [[گٹھ:21ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:۲۱ویں صدی دیاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:اتر پردیش دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی ٹیلیوژن دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:تامل سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما وچ اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی ٹیلیوژن اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ لوک]] e3qslzr05zghetglgzpilgndjjych9a 0 101005 711268 579291 2026-09-12T02:15:10Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711268 wikitext text/x-wiki '''عالمی جنگاں وچ سوانیاں''' {{ہور نام|انگریزی=Women in the World Wars}} ہر جدید جنگ کيت‏ی طرح مختلف نوعیتاں وچ منقسم کردار د‏‏ی حامل رہیاں نيں۔ اس دور د‏‏ی بیش تر سوانیاں اس دور دے بیش تر مرداں د‏‏ی طرح غیر ارادی تے جبری طور اُتے متاثر رہیاں نيں۔ کچھ سوانیاں غیر متحارب مرداں د‏‏ی طرح قتل ہوئیاں، کچھ اپاہج ہوئیاں تاں کچھ کئی ہور مسائل تو‏ں دوچار ہوئیاں، جس وچ املاک د‏‏ی تباہی یا کسی قریبی رشتے دا ہلاک ہونا شامل ا‏‏ے۔ مگر ایسی سوانیاں دا وی تریخ دے ابواب وچ ریکارڈ موجود اے جو راست طور اُتے جنگ تو‏ں جڑے سن ۔ جو یا تاں مسلح افواج دا حصہ رہ‏ے، یا کسی معاونت دا کردار نبھا رہیاں سن، یا فیر جاسوسی تو‏ں جڑی سن۔ انہاں سوانیاں وچ [[چینگ بین ہوا]]، [[نور عنایت خان]] تے [[لیوڈمیلا پاولیچینکو]] شامل رہیاں۔<ref name=ww2>[https://www.bbc.com/urdu/world-52586699 دوسری جنگ عظیم د‏‏ی اٹھ ہیروئنز جنہاں د‏‏ی بہادری کسی تو‏ں کم نہ تھی]</ref> == چند نامور سوانیاں == * [[پہلی عالمی جنگ]] دے دوران [[ایڈی ڈبلیو ہنٹن]]، [[کیتھرین ایم جانسن]] تے [[ہیلن کرٹس]] ہی صرف ایسی تن سوانیاں نيں جنہاں دے بارے وچ لوکاں نو‏‏ں علم اے کہ اوہ اس گروپ دا حصہ رہیاں نيں جس نے [[فرانس]] وچ جنگ دے دوران اِنہاں فوجیاں د‏‏ی اس وقت مدد کيت‏ی جدو‏ں جنگ زوراں اُتے سی۔ اُتے انہاں دے علاوہ [[ینگ مینز کرسچیئن ایسوسی ایشن]] د‏‏ی 23 سیاہ فام عورتاں نے فرانس وچ تعینات دو لکھ افریقی نژاد امریک‏‏ی فوجیاں دا ہتھ بٹایا۔<ref>[https://share.america.gov/ur/پہلی-عالمی-جنگ-میں-مدد-کرنے-والی-افریقی/ پہلی عالمی جنگ وچ مدد کرنے والی افریقی نژاد امریک‏‏ی عورتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210323233923/https://share.america.gov/ur/%d9%be%db%81%d9%84%db%8c-%d8%b9%d8%a7%d9%84%d9%85%db%8c-%d8%ac%d9%86%da%af-%d9%85%db%8c%da%ba-%d9%85%d8%af%d8%af-%da%a9%d8%b1%d9%86%db%92-%d9%88%d8%a7%d9%84%db%8c-%d8%a7%d9%81%d8%b1%db%8c%d9%82%db%8c/ |date=2021-03-23 }}</ref> * جدو‏ں سنہ [[1937ء]] وچ [[جاپان]] نے [[چین]] اُتے حملہ کيتا تاں [[چینگ بین ہويا]] مزاحمت کرنے والےآں د‏‏ی صفِ اول وچ شامل سن۔ انہاں نو‏‏ں تیز دھار والا ہتھیار گھونپ کر ہلاک کرنے تو‏ں چند لمحات پہلے د‏‏ی انہاں د‏‏ی تصویر چینیاں د‏‏ی جانب تو‏ں بے خوف مزاحمت د‏‏ی علامت بن گئی۔ * [[برطانیہ]] د‏‏ی جاسوسہ [[نور عنایت خان]] [[اٹھاواں صدی]] وچ [[میسور]] دے مسلما‏ن حکمران [[ٹیپو سلطان]] دے خاندان تو‏ں سن۔ انہاں دے والد ہندوستانی جدو‏ں کہ والدہ امریک‏‏ی سن۔ اوہ [[ماسکو]] وچ پیدا ہوئیاں تے [[پیرس]] وچ تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نو‏ں نازیاں نے بے رحمی تو‏ں ہلاک کر دتا سی۔ * سنہ [[1941ء]] وچ نازی [[جرمنی]] دے [[سویت یونین]] اُتے حملے دے بعد ہونے والی جنگ دے دوران لیوڈمیلا پاولیچینکو نے مصدقہ طور اُتے 309 جرمن فوجیاں نو‏‏ں نشانہ لگا کر ہلاک کيتا۔ <ref>[https://www.bbc.com/urdu/world-52586699 دوسری جنگ عظیم د‏‏ی اٹھ ہیروئنز جنہاں د‏‏ی بہادری کسی تو‏ں کم نہ تھی]</ref> == ہور ویکھو == * [[محاذ جنگ اُتے سوانیاں]] == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:عالمی جنگاں وچ سوانیاں]] a85svqct34amxc6rnvh57s60fhuf2qf 0 102164 711265 658787 2026-09-11T22:19:31Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711265 wikitext text/x-wiki {{خانہ-معلومات-شخصیت}} '''سوبھیتا ڈھلی پالیا''' (پیدائش: 31 مئی 1993) اک بھارتی اداکارہ تے ماڈل اے جو بنیادی طور اُتے [[ہندی زبان|ہندی]] بولی د‏‏ی فلماں وچ کم کردی ا‏‏ے۔ سوبھیتا نے فیمینا مس انڈیا 2013 مقابلے وچ دوسرے نمبر اُتے رہیاں تے مس ارتھ 2013 وچ اپنے ملک د‏‏ی نمائندگی کیتی۔ سوبھیتا نے[[انوراگ کشیپ|انوراگ کشیپ دی]] سنسنی تے ایکشن تو‏ں بھرپور فلم ''رمن راگھو 2.0'' (2016) تو‏ں فلمی کیریئر دا آغاز کيتا سی تے اوہ تیلگو جاسوس فلم ''گوڈاچاری'' (2018) تے ایمیزون ویڈیو ''ڈرامہ سیریز میڈ ان'' ہیون (2019) وچ اداکاری کرچک‏ی نيں۔ == مڈھلا جیون تے تعلیم == سوبھیتا 31 مئی 1993 کو[[آندھرا پردیش]] ، [[بھارت]] وچ اک وچ تیلگو برہمن خاندان وچ ہوئی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://beautypageants.indiatimes.com/articleshow/19194670.cms%22I|title=embody the spirit of Vizag: Sobhita Dhulipala|access-date=2021-03-06|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322090145/https://beautypageants.indiatimes.com/articleshow/19194670.cms%22I}}</ref> ۔ انہاں د‏‏ی [[وشاکھاپٹنم|پرورش وساکھاپٹنم وچ ہوئی]] ۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/300616/from-vizag-to-bollywood.html%22Sobhita|title=Dhulipala's journey: From Vizag to Bollywood|access-date=2021-03-06|archivedate=2020-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322090208/https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/300616/from-vizag-to-bollywood.html%22Sobhita}}</ref> اوہ فلماں وچ کم دے حصول تے ممبئی یونیورسٹی دے کالج آف کامرس اینڈ اکنامکس وچ ہور تعلیم حاصل کرنے دے لئی ممبئی چلی گئياں۔ اوہ بھرت ناتیم تے کوچی پوڑی وچ تربیت یافتہ کلاسیکی رقاصہ وی نيں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/i-want-to-try-everything-says-raman-raghav-2-0-actor-sobhita-dhulipala-2877321/|title=I want to try everything, says Raman Raghav 2.0 actor Sobhita Dhulipala|date=26 June 2016}}</ref> == پیشہ ورانہ زندگی == فیمینا مس انڈیا جنوب (فیمینا مس انڈیا دا علاقائی مقابلہ) 2013 جیتنے دے بعد، انہاں نے مس اسٹائلش ہیئر، مس ایڈونچرس تے مس فیشن آئیکن، مس ٹیلنٹ، مس ڈیجیٹل ڈیوا اعزازات وی جتے۔ اس دے بعد ، انھاں فیمینا مس انڈیا 2013 قرار دتا گیا۔ اوہ کنگ فشر کیلنڈر 2014 وچ وی جلوہ گر ہوئیاں۔ انھاں نے اپنے فلم کیریئر د‏‏ی شروعات انوراگ کیشپ د‏‏ی فلم رامن راگھو 2 دے نال سال 2016 وچ د‏‏ی <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/sobhita-dhulipala-on-her-debut-film-raman-raghav-20/article8594389.ece"Sobhita’s|title=dream debut in 'Raman Raghav 2.0'|access-date=3 January 2020}}</ref> تے جولائ‏ی 2016 وچ کیشپ د‏‏ی پروڈکشن کمپنی فینٹم فلمز دے نال تن فلماں دا معاہدہ وی ک‏ر ليا۔ <ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/anurag-kashyap-s-faith-in-me-valuable-sobhita-dhulipala/story-pObKCJvHqtiRc2KItoRIrL.html"Anurag|title=Kashyap's faith in me valuable: Sobhita Dhulipala|date=3 September 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Raman Raghav 2.0 actor Sobhita Dhulipala and Phantom Films sign three-film deal |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/sobhita-dhulipala-three-film-deal-phantom-deals-raman-raghav-2-0-anurag-kashyap-329077-2016-07-13 |access-date=16 September 2019 |work=India Today |date=13 July 2016 |language=en}}</ref> کنيز فلم فیسٹیول 2016 وچ فلم دا پریمیئر ہويا ، جتھے انھاں ناقدین نے بہترین معاون کارکردگی دے لئی نامزد کيتا۔ اگست 2016 دے اوائل وچ ، انھاں نے دو فلماں ، کالاکانڈی (اکشت ورما بطور ہدایت کار) تے شیف (راجہ مینن بطور ہدایتکار) وچ سیف علی خان دے مقابل مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>{{cite news |last1=Lakshmi |first1=V |title=Sobhita Dhulipala bags her next Bollywood project – Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Sobhita-Dhulipala-bags-her-next-Bollywood-project/articleshow/53541131.cms |access-date=3 February 2021 |work=The Times of India |date=28 January 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Saif’s finally found his close buddy |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/Saifs-finally-found-his-close-buddy/articleshow/55504526.cms |access-date=3 February 2021 |work=Mumbai Mirror |date=19 November 2016 |language=en |accessdate=6 March 2021 |archivedate=14 August 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814165013/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/saifs-finally-found-his-close-buddy/articleshow/55504526.cms }}</ref> 2018 وچ ، سوبھیتا اپنی پہلی تیلگو فلم گڈاچاری وچ نظر آئیاں ۔ <ref>{{cite news |last1=Kavirayani |first1=Suresh |title=Sobhita Dhulipala all set for a T’town debut |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/tollywood/040916/sobhita-dhulipala-all-set-for-a-ttown-debut.html |access-date=3 February 2021 |work=Deccan Chronicle |date=4 September 2016 |language=en}}</ref> اس نے ایمیزون پرائم سیریز "میڈ انہاں ہیون" وچ وی اداکاری دے جوہر دکھائے۔ <ref>{{cite news |last1=DelhiApril 4 |first1=Indo-Asian News Service New |last2=April 4 |first2=Indo-Asian News Service New |last3=Ist |first3=Indo-Asian News Service New |title=Made In Heaven's Sobhita Dhulipala aka Tara becomes breakout star of IMDb |url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/made-in-heaven-s-sobhita-dhulipala-aka-tara-becomes-breakout-star-of-imdb-1493958-2019-04-04 |access-date=19 April 2019 |work=India Today |language=en}}</ref> 2019 وچ نیٹ فلکس د‏‏ی اک سیریز وچ کم کيتا جو ناول اُتے مبنی ا‏‏ے۔ <ref>{{cite news |last1=Keshri |first1=Shweta |title=Sobhita Dhulipala on Bard of Blood: Did not know my name was changed from Isha Khan to Khanna |url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/sobhita-dhulipala-on-bard-of-blood-did-not-know-my-name-was-changed-from-isha-khan-to-khanna-1603054-2019-09-25 |access-date=6 October 2019 |work=India Today |date=25 September 2019 |language=en}}</ref> 2019 وچ تیلگو سینما دے لئی موہن داس د‏ی ہدایتکاری وچ بننے والی فلم "موتھن" وچ کم کيتا۔ <ref>{{cite news |title=TIFF 2019: Anurag Kashyap, Nivin Pauly, Sobhita Dhulipala attend world premiere of Moothon- Entertainment News, Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/tiff-2019-anurag-kashyap-nivin-pauly-sobhita-dhulipala-attend-world-premiere-of-moothon-7327641.html |access-date=18 September 2019 |work=Firstpost |date=12 September 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Was blown away by 'Moothon' script: Sobhita Dhulipala |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/aug/19/was-blown-away-by-moothon-script-sobhita-dhulipala-2020781.html |access-date=18 September 2019 |work=The New Indian Express |date=19 August 2019}}</ref> == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|8179407}} == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * {{آئی ایم ڈی بی نام|8179407}} [[گٹھ:تیلگو اداکاراواں]] [[گٹھ:تمل سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ملیالم فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:آندھرا پردیش د‏‏یاں سوانیاں ماڈل]] [[گٹھ:آندھرا پردیش دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تیلگو سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:ہندی سنیما دیاں اداکاراواں]] [[گٹھ:تینالی دیاں شخصیتاں]] [[گٹھ:فیمنا مس انڈیا فاتحین]] [[گٹھ:بھارتی فاتحین مقابلہ حسن]] [[گٹھ:اکیہويں صدی د‏‏یاں بھارتی اداکاراواں]] [[گٹھ:بھارتی فلمی اداکاراواں]] [[گٹھ:زندہ شخصیتاں]] [[گٹھ:1993 دے جم]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 7mwffnea5bb351dlkjrdahvqln3o5lq 3 143824 711270 707067 2026-09-12T08:55:04Z ~2026-49288-97 45169 /* پاکستانی پنجابی کلچر */ نواں پاسہ 711270 wikitext text/x-wiki ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان قلمی ناں: ڈاکٹر سیف ولہ رائے پی۔ایچ۔ڈی (اردو) تحقیقی موضوع: “اردو تنقید میں کلچر کے مباحث (قیامِ پاکستان کے بعد)” ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان المعروف ڈاکٹر سیف ولہ رائے معاصر اردو ادب دے استاد، محقق، نقاد تے دانشور دے طور اُتے علمی تے ادبی حلقیاں وچ اک منفرد مقام رکھدے نیں۔ اوہ LGU تے گزشتہ ستارہہ ورھیاں توں LGES دے شعبۂ اردو نال تدریس، تحقیق تے فکری تربیت دے میدان وچ وابستہ نیں تے مسلسل علمی تے ادبی خدمات سرانجام دے رہے نیں۔ اُنہاں دیاں علمی دلچسپیاں دا دائرہ نہایت وسیع اے۔ ادب، تنقید، کلچر، تاریخ، جغرافیہ، سماجیات تے سیاسیات ورگے مختلف موضوعات اُتے اُناں نے سنجیدہ فکری مباحث نوں فروغ دِتا اے۔ اُناں دیاں تحریراں وچ عصری شعور، تہذیبی آگاہی، فکری گہرائی تے تنقیدی بصیرت نمایاں طور اُتے محسوس ہوندی اے۔ ملک دے مختلف قومی اخبارات، HEC جرنلز تے آن لائن پلیٹ فارمز اُتے اُناں دے سینکڑیاں کالم، مضامین تے فیچرز شائع ہو چکے نیں، تے ایہہ علمی تے صحافتی سفر ہن تک جاری اے۔ اُناں دیاں تحریراں نوں نہ صرف ادبی حلقیاں وچ قدر دی نگاہ نال ویکھیا جاندا اے بلکہ فکری تے سماجی مباحث وچ وی حوالۂ گفتگو سمجھیا جاندا اے۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے دیاں ہن تک تِن تحقیقی تے تنقیدی کتاباں شائع ہو چکیاں نیں، جِنہاں وچ تنقید، ثقافتی مباحث تے معاصر فکری رویّیاں دا عمیق مطالعہ پیش کیتا گیا اے۔ اُناں دیاں تصانیف علمی سنجیدگی، تحقیقی دیانت تے تنقیدی شعور دی عمدہ مثال منیاں جاندیاں نیں۔ اوہ قومی سطح اُتے مختلف جامعات وچ منعقد ہون والیاں سہ روزہ اردو علمی تے ادبی کانفرنسز وچ شرکت کر چکے نیں۔ اُناں دیاں علمی تے تحقیقی خدمات دا اعتراف ایس گل توں وی ہوندا اے کہ University of Karachi تے University of Sargodha وچ اُناں دے تحقیقی کم اُتے ہور تحقیق لئی بورڈ آف اسٹڈیز دی سطح اُتے مختلف تجاویز تے تحقیقی عنوانات زیرِ غور نیں۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے اپنی فکری سنجیدگی، تنقیدی بصیرت تے علمی وقار دے باعث اردو ادب دے اُنہاں اہلِ قلم وچ شمار ہوندے نیں جو ادب نوں محض اظہار دا وسیلہ نہیں بلکہ تہذیبی شعور، فکری بیداری تے سماجی آگاہی دا مؤثر ذریعہ سمجھدے نیں۔ ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۲:۲۴, ۷ جنوری ۲۰۲۶ (PKT) == پنجابی زبان: مٹی، محبت تے شناخت دا استعارہ == برصغیر دی وسعتاں وچ جے کوئی خطہ اپنے رنگ، خوشبو تے جذبے نال پہچانیا جاندا اے، اوہ اے پنجاب اوہ دھرتی جتھے دریاواں دی روانی صرف پانی تک محدود نئیں رہندی بلکہ لفظاں، لہجیاں تے احساساں وچ وی بہندی اے۔ پنجابی زبان ایس دھرتی دی اوہ آواز اے جو صدیوں توں وقت دے سینے نوں چیر کے آج وی زندہ اے۔ ایہ صرف بولی نئیں، بلکہ اک تہذیبی ورثہ، اک فکری روایت تے اک جذباتی تسلسل اے جو نسل در نسل منتقل ہوندا آیا اے۔ پنجابی زبان دی بنیاد قدیم ہند آریائی زباناں وچ پیئی، پر ایہ محض لسانی ارتقا دی کہانی نئیں بلکہ انسان دی داخلی کیفیات دی ترجمانی وی اے۔ ایہ اوہ زبان اے جیہڑی کھیتاں وچ ہل چلاندے کسان دی سانس وچ وی اے تے شہر دی رونق وچ وی۔ ایہ زبان کدی لوک گیتاں وچ رس گھول دی اے تے کدی دکھ دے لمحے وچ دلاسہ بن جاندی اے۔ پنجابی دا ہر لفظ اک کہانی اے، ہر جملہ اک احساس اے۔ ایس زبان دی سب توں وڈی خوبصورتی اوہدی سادگی تے مٹھاس اے۔ جیہڑی گل پنجابی وچ کہی جاندی اے، اوہ سیدھی دل وچ اتر دی اے۔ نہ اوہ وچ تصنع دا بوجھ ہوندا اے، نہ بناوٹ دی دیوار۔ ایہ زبان انسان دے اندر وسدے سچ نوں ننگی آنکھ نال دکھان دی ہمت رکھدی اے۔ اوہ سچ چاہے محبت دا ہووے یا دکھ دا، پنجابی اوہنوں چھپان دی بجائے نمایاں کردندی اے۔ پنجابی ادب اس زبان دی روح دا سب توں روشن عکس اے۔ جدو اسی بلھے شاہ دے کلام نوں پڑھدے آں، تاں محسوس ہوندا اے کہ ایہ محض شاعری نئیں بلکہ انسان دی باطنی تلاش اے۔ اوہدی شاعری وچ عشق صرف محبوب تک محدود نئیں رہندا بلکہ اوہ حقیقتِ مطلق دی جستجو بن جاندا اے۔ ایہ اوہی فلسفہ اے جیہڑا انسان نوں اپنے اندر جھانکن دی دعوت دیندا اے۔ ایس طرح وارث شاہ دی تخلیق “ہیر” صرف اک لوک داستان نئیں بلکہ پنجاب دی اجتماعی نفسیات دا آئینہ اے۔ اوہ کہانی وچ محبت، بغاوت، روایت تے سماجی بندشاں دا ایسا امتزاج پیش کردے نیں کہ قاری صرف کہانی نئیں پڑھدا بلکہ اپنے معاشرے نوں وی سمجھدا اے۔ پنجابی ادب ہمیشہ صرف تفریح دا ذریعہ نئیں رہیا بلکہ اوہ سماجی شعور دی بیداری دا وسیلہ وی بنیا اے۔ پنجابی زبان دے لہجے وی اوہدی وسعت دا ثبوت نیں۔ ماجھی، پوٹھوہاری، سرائیکی تے ہور کئی لہجے ایہ گل ثابت کردے نیں کہ ایہ زبان اک دریا ورگی اے جیہڑی مختلف راستیاں توں گزردی ہوئی وی اپنی اصل برقرار رکھدی اے۔ ہر لہجہ اپنی مٹھاس رکھدا اے، پر سب دا مرکز اک ہی اے پنجابی دی روح۔ تاہم، موجودہ دور وچ پنجابی زبان اک عجیب کشمکش دا شکار اے۔ تعلیمی اداریاں وچ اوہنوں اوہ مقام نئیں ملدا جیہڑا اوہدا حق اے۔ جدیدیت دی دوڑ وچ کئی وار لوگ اپنی مادری زبان نوں پسِ پشت پا دندے نیں، جیہڑی نہ صرف لسانی بلکہ ثقافتی نقصان وی اے۔ جدو زبان کمزور ہوندی اے، تاں اوہدی تہذیب وی آہستہ آہستہ ماند پڑ جاندی اے۔ ایہ حقیقت فراموش نئیں کرنی چاہیدی کہ زبان صرف رابطے دا ذریعہ نئیں بلکہ شناخت دا ستون اے۔ پنجابی زبان اوہ رشتہ اے جو انسان نوں اپنی مٹی، اپنی تاریخ تے اپنے لوکاں نال جوڑ کے رکھدا اے۔ جے ایہ رشتہ کمزور ہو گیا، تاں انسان اپنی جڑاں توں کٹ جاندا اے۔ پنجابی زبان نوں صرف بولی تک محدود نہ رکھیا جاوے بلکہ اوہنوں تعلیمی، ادبی تے سماجی سطح تے فروغ دتا جاوے۔ ایہ زبان نہ صرف ماضی دی یاد اے بلکہ مستقبل دی بنیاد وی اے۔ جدو تک پنجابی بولی جاندی رہے گی، اوہدو تک پنجاب دی روح وی زندہ رہے گی۔ آخر وچ ایہ کہنا بے جا نئیں ہووے گا کہ پنجابی زبان اک ایسا چراغ اے جو صدیوں توں جلدا آ رہیا اے۔ ایہ چراغ صرف الفاظ نال نئیں بلکہ جذبے، محبت تے سچائی نال روشن اے۔ اس دی روشنی نوں برقرار رکھنا ساڈا فرض وی اے تے ذمہ داری وی، کیوں جو ایہ صرف زبان نئیں—ساڈی پہچان اے، ساڈی روح اے۔ [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۸:۱۱, ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) == ولہ رائے == موضع / گاؤں ولہ رائے پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع تے تحصیل چنیوٹ وچ واقع اک قدیم زرعی گاؤں اے۔ ایہ بستی شہر چنیوٹ توں جھنگ ول تقریباً 15 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع اے۔ گاؤں دا ناں جٹ قبیلے “ولہ رائے” (Wallahray) توں منسوب اے، جو اس علاقے دی تاریخی تے سماجی پہچان دا اہم حوالہ سمجھیا جاندا اے۔ دریائے چناب دے قریب ہون دی وجہ توں موضع ولہ رائے دی زمین بہت زرخیز اے، جیہڑی وجہ توں اتھے گندم، چاول، گنا، مکئی، آلو، مٹر تے ہور کئی زرعی فصلّاں دی کاشت ہوندی اے۔ زراعت اس گاؤں دی معیشت دا بنیادی ذریعہ اے، پر وقت دے نال نال ہور معاشی سرگرمیاں وچ وی اضافہ ہویا اے۔ ولہ رائے تعلیمی تے سماجی لحاظ نال اک ترقی یافتہ دیہی آبادی اے۔ اتھے رہن والے لوکاں دی وڈی تعداد اعلیٰ تعلیم یافتہ اے تے اوہ سرکاری تے نجی ملازمتاں، تجارت تے کاروبار نال وابستہ نیں۔ علمی تے ادبی سطح تے اس گاؤں دی پہچان پروفیسر ڈاکٹر سیف ولہ رائے نال جڑی ہوئی اے، جو اردو زبان تے ادب دے ممتاز استاد، محقق، دانشور تے ماہرِ لسانیات دے طور تے جانے جاندے نیں [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۸:۲۴, ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) == ڈاکٹر سیف ولہ رائے == ڈاکٹر سیف ولہ رائے ---- ----[[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۰۶, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == میں کہڑے پاسے جاواں == [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۲۱, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == میں کہڑے پاسے جاواں == میں کیہڑے پاسے جاواں <nowiki>-----------------------------------</nowiki> کُوکاں مَینوں گھیر لیا مَیں کیہڑے پاسے جاواں انور ایس سمے دے ہتّھوں کَنّاں نُوں ہَتھ لاواں (انور مسعود) ایوں لگدا اے جیویں ایہہ اشعار اوہہ سماج دے نوحے ہون جو معاشی بے یقینی، مہنگائی تے ودھدیاں محرومیاں دے گھیرے وچ اپنی ای زندگی دا حساب منگ ریا ہوئے۔ “میں کیہڑے پاسے جاواں  ” ہُن صرف انور  دا ذاتی کرب نئیں رہیا بلکہ اج دے پاکستانی شہری دی اجتماعی چیخ بن چکیا اے؛ اوہ شہری جو ہر پندرہ دن بعد ودھدیاں پٹرول دیاں قیمتاں، بجلی دے بلاں، ٹیکساں تے پٹرولیم لیوی دے نویں بوجھ تھلے اپنی سانواں دا وی حساب دیندے اُتے مجبور اے۔ ایس حال وچ سوال صرف معیشت دا نئیں رہندا بلکہ انسانی وقار، سماجی انصاف تے ریاستی ترجیحات دا سوال بن جاندا اے۔ رات دے آخری پہر شہر دی فضا وچ اک عجیب اداسی تیر رہی سی۔ سڑک دے کنارے کھڑا پٹرول پمپ روشنی نال نہایا ہویا سی، پر اوتھے موجود چہریاں اُتے ہنیر اُتر آیا سی۔ بورڈ اُتے نویں قیمت لکھی جا رہی سی۔ اک ملازم ہندسے بدل ریا سی تے ایوں محسوس ہوندا سی جیویں چند اعداد نئیں بلکہ ہزاراں گھراں دے بجٹ بدلے جا رہے ہون۔ قطار وچ کھڑا رکشہ ڈرائیور وار وار اپنی جیب ٹٹولدا، فیر دور خلا ول ویکھن لگ پیندا۔ اوہدیاں اکھاں وچ اوہہ خوف سی جو کسی فلسفی دی کتاب وچ نئیں لبھدا؛ اوہ خوف جو صرف خالی جیب تے بھکھے بچیاں والا بندہ ای جان سکدا اے۔ پاکستان دی معیشت ہُن صرف معاشی اصطلاحات دا مجموعہ نئیں رہی۔ “شرحِ نمو”، “زرِ مبادلہ دے ذخائر”، “مالی خسارہ” تے “آئی ایم ایف پروگرام” ورگے لفظ ٹی وی اسکریناں اُتے بھلے سوہنے لگن، پر عام آدمی لئی انہاں دا مطلب صرف اینا رہ گیا اے کہ اگلے مہینے زندگی ہور مہنگی ہون والی اے۔ تیل مہنگا ہوندا اے تے صرف گاڑی دا خرچ نئیں ودھدا بلکہ پورا معاشرہ مہنگائی دی نویں لہر وچ داخل ہو جاندا اے۔ سبزی، آٹا، دودھ، کرایہ، دوائیاں، سکول دیاں فیساں، ہر شے اپنی قیمت بدل لیندی اے۔ ایتھے سب توں المناک پہلو “پٹرولیم لیوی” اے۔ ریاست ایس نوں آمدن دا ضروری ذریعہ قرار دیندی اے، پر عوام لئی ایہہ لفظ اک نویں عذاب دی علامت بن چکیا اے۔ سوال ایہہ نئیں کہ حکومت نوں محصولات کیوں چاہیدے نیں؛ سوال ایہہ اے کہ ہر وار آسان شکار صرف عوام ای کیوں بندے نیں؟ وڈے سرمایہ دار، جاگیردار، طاقتور طبقے تے ٹیکس نیٹ توں باہر رہن والے گروہ محفوظ رہندے نیں جبکہ اک موٹر سائیکل سوار، اک مزدور تے تنخواہ دار طبقہ ہر اضافی روپے دا بوجھ اپنی ہڈیاں اُتے محسوس کردا اے۔ معاشی ماہر برسیاں توں خبردار کردے آئے نیں کہ پاکستان دا ٹیکس نظام بنیادی طور اُتے غیر منصفانہ اے۔ ایتھے بالواسطہ ٹیکس زیادہ تے براہِ راست ٹیکس گھٹ نیں۔ یعنی ریاست غریب تے امیر دوناں توں اکھی شرح نال وصولی کردی اے، حالانکہ معاشی انصاف دا تقاضا ایس دے اُلٹ اے۔ پٹرولیم لیوی ایس غیر متوازن ڈھانچے دی بدترین مثال اے۔ اک کروڑ پتی دی گاڑی وچ جلدا پٹرول وی ایس لیوی توں گزردا اے تے اک دیہاڑی دار دی موٹر سائیکل دا پٹرول وی۔ فرق صرف اینا اے کہ امیر لئی ایہہ اضافہ معمولی ہوندا اے جبکہ غریب لئی ایہہ اوہدے بچیاں دے دودھ وچ کمی بن جاندا اے۔ حکومتاں اکثر عالمی منڈی وچ خام تیل دیاں قیمتاں دا حوالہ دیندیاں نیں، پر دلچسپ گل ایہہ اے کہ جدوں عالمی منڈی وچ قیمت گھٹدی اے تاں عوام نوں مکمل ریلیف نئیں ملدا۔ اوہدے بدلے لیوی ودھا دِتی جاندی اے یا ہور کسے مد وچ بوجھ منتقل کر دِتا جاندا اے۔ گویا عالمی منڈی دا نقصان عوام دا تے فائدہ ریاست دا مقدر بن چکیا اے۔ معاشی بحران دی اصل تباہی اعداد و شمار وچ نئیں بلکہ انسانی نفسیات وچ ہوندی اے۔ بازاراں وچ ہُن لوک شوق نال نئیں بلکہ ضرورت نال خریداری کردے نیں۔ گھراں وچ گلاں دا موضوع ادب، سیاست یا خواب نئیں بلکہ “ایس مہینے گزارا کیویں ہووے گا” بن چکیا اے۔ ماواں بچیاں نوں سمجھاندیاں نیں کہ “ہُن حالات ٹھیک نئیں”، تے باپ رات گئے تک حساب لاندہ رہندا اے کہ پٹرول پواوے یا بجلی دا بل جمع کروائے۔ پاکستانی معیشت دا سب توں وڈا المیہ شاید ایہہ اے کہ ایتھے مستقل منصوبہ بندی دی روایت کمزور رہی اے۔ ہر نویں حکومت پچھلی حکومت دیاں غلطیاں دا نوحہ پڑھدی اے تے نویاں امیداں نال اقتدار وچ آندی اے، پر نتیجہ اوہی رہندا اے: قرض ودھدے نیں، روپے دی قدر گھٹدی اے تے مہنگائی عام آدمی دی زندگی نوں ہور محدود کر دیندی اے۔ توانائی دے شعبے وچ وی صورتحال پیچیدہ اے۔ پاکستان اپنی ضرورت دا وڈا حصہ درآمدی تیل توں پورا کردا اے۔ ڈالر مہنگا ہوئے تاں تیل مہنگا، تیل مہنگا ہوئے تاں ٹرانسپورٹ مہنگی، ٹرانسپورٹ مہنگی ہوئے تاں ہر شے مہنگی۔ ایس طرح پوری معیشت اک ایسے دائرے وچ گھومدی رہندی اے جتھوں نکلن لئی صرف وقتی اقدامات کافی نئیں ہوندے۔ دنیا دے کئی ملکاں نے متبادل توانائی، مضبوط پبلک ٹرانسپورٹ تے صنعتی ترقی دے ذریعے اپنے معاشی بوجھ نوں گھٹایا، پر پاکستان وچ پالیسیاں دا تسلسل اکثر سیاسی تبدیلیاں دی نذر ہو جاندا اے۔ نتیجہ ایہہ کہ ہر بحران دوبارہ جنم لیندا اے تے ہر وار عوام ای ایس دی قیمت ادا کردے نیں۔ ایس سب دے باوجود پاکستانی معاشرہ حیرت انگیز حد تک زندہ اے۔ لوک اج وی اپنے بچیاں نوں سکول بھیج دے نیں، مہماناں لئی چائے بنا دے نیں، عید دی تیاری کردے نیں تے بہتر مستقبل دیاں دعاواں منگدے نیں۔ شاید ایہی ایس قوم دی اصل طاقت اے کہ شدید معاشی دباؤ دے باوجود امید مکمل طور اُتے نئیں مُردی۔ رات ہور گہری ہو چکی سی۔ پٹرول پمپ تقریباً خالی سی۔ اوہی رکشہ ڈرائیور جاندے جاندے مسکرا کے بولیا: “صاحب! ہُن گاڑی نئیں، خواب مہنگے ہو گئے نیں۔” اوہدے بعد دیر تک خاموشی رہی۔ تے اوس خاموشی وچ ایوں محسوس ہوندا سی جیویں غالب دا سوال اج وی فضا وچ معلق ہوئے: “ہر اک سے پوچھتا ہوں کہ ، جاوں کدھر کو میں…” [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۳۴, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == پاکستانی پنجابی کلچر == پاکستانی پنجابی کلچر کسی اک مخصوص دور، سیاسی واقعے یا سماجی تشکیل دا اچانک پیدا ہویا نتیجہ نئیں، بلکہ ایہ صدیوں دے تاریخی تجربیاں، مذہبی اعتقاداں، جغرافیائی حالات، زبان، لوک روایت، معاشی ساخت، سماجی روییاں تے فکری ارتقا دے اک طویل تے مسلسل سفر دا ثمر اے۔ پنجاب دی سرزمین نے وادیٔ سندھ دی قدیم تہذیب توں لے کے مختلف مذہبی، سیاسی تے تہذیبی ادوار نوں اپنے اندر جذب کیتا تے ہر دور دے تجربے نوں اپنے مخصوص مزاج دے مطابق نواں مفہوم دتا۔ ایس لئی پاکستانی پنجابی کلچر نوں صرف لباس، خوراک، میلے، لوک گیتاں یا رسم و رواج دے مجموعے دے طور تے سمجھنا اس دی حقیقی معنویت نوں محدود کر دینا اے۔ کلچر دراصل اک معاشرے دے اجتماعی شعور، اقدار، عقیدے، زبان، اخلاق، جمالیاتی ذوق، تاریخی حافظے تے اجتماعی رویے دا مجموعہ ہوندا اے، تے پنجابی کلچر ایس وسیع مفہوم وچ اک زندہ، متحرک تے مسلسل ارتقا پذیر نظام اے۔ پنجابی کلچر دی تشکیل وچ مذہب تے عقیدے دا کردار بنیادی اہمیت رکھدا اے۔ پنجاب دی قدیم تہذیبی روایت وچ مختلف مذہبی تصورات موجود رہے، لیکن اسلام دی آمد نے پنجابی سماج دی فکری تے اخلاقی ساخت نوں اک نواں رخ دتا۔ اسلام نے فرد دے باطن توں لے کے معاشرتی تعلقات تک اک جامع اخلاقی تصور پیش کیتا تے پنجاب وچ جدویں اسلامی تعلیمات دی جڑاں مضبوط ہوئیاں تاں اوہ صرف مذہبی عقیدے تک محدود نئیں رہیاں بلکہ زبان، ادب، رہن سہن، خاندانی نظام، سماجی تعلقات، خیرات، مہمان نوازی تے انسانی روییاں دا حصہ بن گئیاں۔ ایس عمل وچ صوفیاء کرام دا کردار نہایت بنیادی سی، کیونکہ انہاں نے اسلام دی روحانی تے اخلاقی تعلیمات نوں مقامی زبان، لوک استعاریاں تے عوامی تجربے دے ذریعے عام انسان تک پہنچایا۔ پنجاب دی صوفی روایت دراصل پاکستانی پنجابی کلچر دی روحانی بنیاداں وچوں اک اہم بنیاد اے۔ بابا فرید، شاہ حسین، سلطان باہو، بلھے شاہ، وارث شاہ تے دوسرے صوفی شعراء نے پنجابی زبان نوں صرف اظہار دا وسیلہ نئیں بنایا بلکہ اس نوں اک وسیع فکری تے روحانی تجربے دی زبان بنا دتا۔ انہاں دے کلام وچ عشق، معرفت، انسان دوستی، اخلاق، خود شناسی، عاجزی، سماجی تفاوت، ظاہری مذہبی نمود تے باطنی سچائی دے سوال اک دوسرے نال جڑے ہوئے نیں۔ ایس وجہ نال پنجابی صوفی شاعری نوں محض مذہبی شاعری کہنا وی درست نئیں؛ ایہ پنجابی سماج دی اجتماعی نفسیات، اخلاقی شعور تے تہذیبی حافظے دی اک بڑی دستاویز اے۔ بیسویں صدی دے آغاز توں پنجاب نوآبادیاتی جدیدیت دے اک گہرے عمل وچ داخل ہو چکیا سی۔ 1914ء توں بعد دا دور خاص طور تے اہم اے، کیونکہ پہلی عالمی جنگ، برطانوی نوآبادیاتی نظام، زرعی معیشت، فوجی بھرتی، جدید تعلیم، شہری مراکز دی توسیع تے سیاسی بیداری نے پنجاب دے روایتی سماج نوں تیزی نال تبدیل کرنا شروع کر دتا۔ ایس بدل دے ہوئے ماحول وچ سوال صرف سیاسی آزادی دا نئیں سی بلکہ زبان، مذہب، مقامی شناخت، اجتماعی حافظے تے اپنے تاریخی ورثے نوں برقرار رکھن دا وی سی۔ پنجابی صوفی روایت نے ایس نویں صورتِ حال وچ اک ایسے فکری تسلسل دا کم کیتا جس نے مقامی سماج نوں اپنے ماضی نال جوڑے رکھیا۔ 1914ء توں بعد صوفی روایت دی اہمیت ایس گل وچ وی اے کہ جدید دور نے جدویں انسان نوں صنعتی، سیاسی تے معاشی تبدیلیاں دے اک پیچیدہ نظام وچ داخل کیتا، تاں صوفی شاعری نے انسان دے باطن، اخلاق تے روحانی آزادی دے سوال نوں زندہ رکھیا۔ صوفی روایت نے طاقت، دولت، ذات، طبقے تے ظاہری نمود توں بالاتر ہو کے انسان دی قدر اُتے زور دتا۔ ایس طرح قدیم صوفی فکر جدید سماجی تناظر وچ وی قابلِ معنی رہی۔ صوفی ادب نے براہِ راست سیاسی منشور پیش کرن دی بجائے انسانی وقار، اخلاقی آزادی تے سماجی انصاف دے تصورات نوں مضبوط کیتا، جیہڑے جدید سیاسی تے سماجی شعور دی تشکیل وچ اہم کردار ادا کر سکدے سن۔ ایس دور وچ پنجابی زبان دی حیثیت وی اک بنیادی سوال بن گئی۔ نوآبادیاتی تعلیمی نظام، اردو تے انگریزی دی بڑھدی ہوئی ادارہ جاتی حیثیت تے جدید تعلیم دے پھیلاؤ نے پنجابی دے کردار نوں متاثر کیتا، لیکن لوک سطح اُتے پنجابی زبان صوفی کلام، لوک گیت، قصہ، کہاوت، داستان تے روزمرہ زندگی دے ذریعے زندہ رہی۔ یوں پنجابی زبان صرف رابطے دا وسیلہ نئیں رہی بلکہ اوہ اجتماعی یادداشت دی امین بن گئی۔ صوفی شاعری نے پنجابی زبان نوں اوہ فکری وقار فراہم کیتا جیہڑا اس نوں صرف بول چال دی زبان توں بلند کرکے ادبی تے تہذیبی اظہار دی زبان بناندا اے۔ 1947ء پنجاب دی تاریخ دا سب توں فیصلہ کن موڑ ثابت ہویا۔ تقسیمِ ہند نے پنجاب نوں سیاسی طور تے دو حصیاں وچ تقسیم کیتا، پر اس توں وی وڈا واقعہ ایہ سی کہ صدیوں توں قائم مشترکہ سماجی تے تہذیبی تعلقات اک نویں سیاسی حقیقت دے سامنے آ گئے۔ ہجرت، قتل و غارت، خاندانیں دی جدائی، آبادی دی تبدیلی تے نئی سرحد نے پنجابی اجتماعی حافظے اُتے گہرا اثر چھڈیا۔ پاکستانی پنجاب وچ صوفی روایت نے ایس دور توں بعد اک نویں قومی تے تہذیبی معنویت حاصل کیتی۔ صوفی دربار، عرس، میلے، لوک گیت تے کلاسیکی شاعری عوامی سطح اُتے اس تہذیبی تسلسل نوں برقرار رکھن دے ذرائع بنے رہے جیہڑا سیاسی تقسیم نال مکمل طور تے ختم نئیں ہو سکیا۔ پاکستان دے قیام توں بعد پنجابی کلچر دا سوال قومی شناخت دے سوال نال وی جڑ گیا۔ پاکستان اک کثیرالقومی تے کثیراللسانی ریاست دے طور تے وجود وچ آیا، اس لئی مختلف علاقائی کلچراں دے درمیان قومی وحدت پیدا کرنا اک اہم تاریخی ضرورت سی۔ پاکستانی پنجابی کلچر نے ایس قومی تشکیل وچ اپنا حصہ مذہبی روایت، صوفی فکر، لوک ادب، پنجابی زبان، زرعی زندگی تے تاریخی تجربے دے ذریعے پایا۔ ایس مرحلے اُتے صوفی روایت نے خاص طور تے مذہبی شناخت تے مقامی کلچر وچ اک فکری پل قائم کیتا۔ صوفی روایت نے اسلام نوں مقامی زبان تے مقامی انسانی تجربے دے نال جوڑیا، جس وجہ نال مذہب عوامی زندگی وچ محض نظریاتی عقیدہ نئیں رہیا بلکہ اخلاقی تے روحانی تجربے دا حصہ بنیا۔ 1950ء تے 1960ء دیاں دہائیاں وچ جدید پنجابی ادب نے روایت نوں نئے سوالاں دے سامنے رکھنا شروع کیتا۔ کلاسیکی صوفی استعارے جدید شاعراں تے ادیبوں دے ہتھاں وچ نویں معنیاں نال ظاہر ہوئے۔ عشق، ہجر، مرشد، درویشی، سفر تے ذات دی تلاش ورگے استعارے صرف روحانی تجربے دی نمائندگی نئیں کردے رہے بلکہ سماجی ناانصافی، طبقاتی فرق، سیاسی جبر، انسانی تنہائی تے شناخت دے بحران دے اظہار دا ذریعہ وی بنے۔ ایس طرح پنجابی صوفی روایت اک جامد ماضی نئیں رہی بلکہ جدید ادب دے اندر اک زندہ فکری حوالہ بن گئی۔ پنجابی قصہ روایت وی ایس کلچر دی تشکیل وچ نہایت اہم اے۔ ہیر رانجھا، سوہنی مہینوال، سسی پنوں تے مرزا صاحباں ورگیاں داستاناں وچ عشق دے نال نال پنجاب دے سماجی ادارے، خاندانی نظام، ذات پات، معاشی طاقت، عورت دی حیثیت تے فرد تے معاشرے دے درمیان کشمکش وی موجود اے۔ وارث شاہ دی ہیر نوں ایس حوالے نال صرف عشق دی داستان سمجھنا اس دی تہذیبی معنویت نوں محدود کرنا اے۔ ہیر پنجاب دے سماجی تے ثقافتی ڈھانچے دی اک ایسی ادبی دستاویز اے جیہڑی اپنے عہد دے معاشرے اُتے تنقیدی نگاہ وی رکھدی اے۔ پاکستانی پنجابی کلچر دی اک ہور بنیادی خصوصیت اس دا زرعی مزاج اے۔ پنجاب دی زمین، دریائے راوی، چناب، جہلم تے ستلج، موسم، فصل، منڈی، پنڈ، چوپال تے مشترکہ محنت نے پنجابی زندگی دے روییاں نوں گہرا اثر دتا۔ بیساکھی، فصل دی کٹائی، شادی بیاہ دیاں رسماں، لوک گیت، بھنگڑا، گِدھا، میلوں تے اجتماعی تقریبات اس زرعی معاشرت دے ثقافتی مظاہر نیں۔ پر جدید دور وچ شہریकरण تے صنعتی ترقی نے ایس ساخت نوں تیزی نال بدل دتا اے۔ ہن پنجابی کلچر صرف پنڈ دی نمائندگی نئیں کردا بلکہ لاہور، فیصل آباد، گوجرانوالہ، ملتان، راولپنڈی تے دوسرے شہراں دی شہری زندگی وچ وی اپنی نویں صورت اختیار کر چکیا اے۔ ایس جدید تبدیلی دے باوجود پنجابی کلچر دی روحانی بنیاد مکمل طور تے ختم نئیں ہوئی۔ صوفی کلام دی گائیکی، قوالی، موسیقی، ٹیلی وژن، فلم تے ڈیجیٹل میڈیا نے کلاسیکی صوفی روایت نوں نئی نسل تک پہنچایا۔ بلھے شاہ، سلطان باہو، شاہ حسین تے بابا فرید دا کلام جدید موسیقی دے ذریعے وی سنیا جاندا اے۔ تاہم ایتھے اک بنیادی تنقیدی سوال پیدا ہوندا اے کہ کی صوفی روایت صرف موسیقی، میلے تے ثقافتی علامتاں تک محدود ہو رہی اے، یا اس دے اندر موجود اخلاقی، انسانی تے فکری پیغام وی جدید سماج تک منتقل ہو ریا اے؟ جے صوفی روایت صرف گائیکی دا مواد بن کے رہ جاوے تے اس دے اندر موجود سماجی تنقید، خود احتسابی، انسان دوستی تے اخلاقی شعور پس منظر وچ چلے جان، تاں کلچر دے اک وڈے فکری سرمائے نوں محض تفریحی اظہار تک محدود کرن دا خطرہ پیدا ہو جاندا اے۔ ایس لئی پاکستانی پنجابی کلچر دی تحقیق وچ صوفی روایت نوں صرف مذہبی یا ادبی موضوع دے طور تے نئیں بلکہ اک مکمل تہذیبی مظہر دے طور تے ویکھن دی ضرورت اے۔ ایس وچ مذہب، زبان، ادب، موسیقی، سماج، تاریخ، سیاست تے انسانی نفسیات دے کئی پہلو باہم مربوط نیں۔ 1914ء توں بعد صوفی روایت دا مطالعہ خاص طور تے ایس گل نوں سمجھݨ وچ مدد دیندا اے کہ کس طرح اک کلاسیکی فکری روایت جدید نوآبادیاتی، قومی، سیاسی تے شہری حالات وچ اپنے معنیاں نوں تبدیل کردی اے، پر اپنے بنیادی اخلاقی جوہر نوں برقرار رکھدی اے۔ آج پاکستانی پنجابی کلچر اک ایسے دور وچ داخل اے جتھے عالمی میڈیا، ڈیجیٹل ٹیکنالوجی، انگریزی زبان، شہریकरण، معاشی تبدیلی تے نئی نسل دے بدل دے ہوئے ذوق نے روایتی کلچر دے سامنے نویں سوال کھڑے کر دتے نیں۔ ایسے وقت وچ پنجابی زبان تے صوفی روایت دی اہمیت ہور ودھ جاندی اے، کیونکہ ایہ دونوں پنجابی اجتماعی حافظے دے بنیادی وسیلے نیں۔ جے زبان کمزور ہووے گی تاں لوک ادب، کہاوت، قصہ، صوفی کلام تے تاریخی یادداشت وی کمزور ہو سکدی اے۔ ایس لئی پنجابی کلچر دی حفاظت صرف میلے منعقد کرن یا روایتی لباس نوں فروغ دین تک محدود نئیں ہونی چاہیدی؛ اس دے لئی پنجابی زبان وچ اعلیٰ علمی تحقیق، یونیورسٹی سطح اُتے مطالعات، کلاسیکی متناں دی تدوین، صوفی ادب دی تنقیدی قرأت تے جدید پنجابی ادب دی سرپرستی ضروری اے۔ پاکستانی پنجابی کلچر اک جامد شے نئیں بلکہ مسلسل حرکت وچ رہن والا تاریخی عمل اے۔ اس دی تشکیل وچ مذہب نے روحانی بنیاد فراہم کیتی، صوفی روایت نے انسان دوستی تے اخلاقی شعور پیدا کیتا، پنجابی زبان نے اجتماعی حافظے نوں محفوظ رکھیا، لوک ادب نے عوامی تجربے نوں آواز دتی، زرعی معاشرت نے اجتماعی زندگی دا ڈھانچہ تشکیل دتا تے جدید دور نے ایس سارے ورثے نوں نویں سوالاں دے سامنے لا کھڑا کیتا۔ 1914ء توں بعد دا دور ایس تاریخی سفر وچ اس لئی اہم اے کہ ایس دور وچ پنجابی کلچر پہلی واری جدید نوآبادیاتی طاقت، قومی سیاست، جدید تعلیم تے بدل دے ہوئے سماجی شعور نال براہِ راست مکالمے وچ آیا۔ ایس مکالمے وچ صوفی روایت نے ماضی تے حال دے درمیان اک فکری پل دا کردار ادا کیتا۔ اس اعتبار نال پاکستانی پنجابی کلچر دی اصل شناخت نہ صرف پنجاب دی مٹی، زبان تے لوک ورثے وچ موجود اے بلکہ اوہناں فکری روایتیں وچ وی موجود اے جنہاں نے پنجاب دے انسان نوں اپنے آپ، اپنے سماج تے اپنے رب نال تعلق بارے سوچن دی ترغیب دتی۔ صوفی روایت اس شناخت دا صرف اک تاریخی حوالہ نئیں بلکہ اس دی زندہ فکری روح اے۔ ایس روح نوں سمجھݨ، محفوظ کرن تے جدید تناظر وچ ازسرِنو تعبیر کرن دی ضرورت اے، کیونکہ پنجابی کلچر دا مستقبل صرف ماضی نوں یاد رکھن نال نئیں بلکہ ماضی دے فکری سرمائے نوں حال دے سوالاں نال جوڑن نال تشکیل پائے گا۔ حوالہ جات 1-بابا فریدؒ — کلامِ فرید، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 2ـ بلھے شاہ — کلامِ بلھے شاہ، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 3ـ سلطان باہوؒ — کلامِ سلطان باہو، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 4ـ وارث شاہ — ہیر وارث شاہ، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ Christopher Shackle — A History of Punjabi Literature، Oxford University Press۔ Farina Mir — The Social Space of Language: Vernacular Culture in British Colonial Punjab، University of California Press۔ Ian Talbot — Punjab and the Raj, 1849–1947، Manohar Publications۔ [[خاص:Contributions/~2026-49288-97|~2026-49288-97]] ([[ورتن گل بات:~2026-49288-97|talk]]) ۱۳:۵۵, ۱۲ ستمبر ۲۰۲۶ (PKT) 5kh9g4vjmns8pju2pdkn93bklsy0e3b 711271 711270 2026-09-12T09:12:55Z ~2026-49288-97 45169 /* ڈاکٹر سیف ولہ رائے */ نواں پاسہ 711271 wikitext text/x-wiki ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان قلمی ناں: ڈاکٹر سیف ولہ رائے پی۔ایچ۔ڈی (اردو) تحقیقی موضوع: “اردو تنقید میں کلچر کے مباحث (قیامِ پاکستان کے بعد)” ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان المعروف ڈاکٹر سیف ولہ رائے معاصر اردو ادب دے استاد، محقق، نقاد تے دانشور دے طور اُتے علمی تے ادبی حلقیاں وچ اک منفرد مقام رکھدے نیں۔ اوہ LGU تے گزشتہ ستارہہ ورھیاں توں LGES دے شعبۂ اردو نال تدریس، تحقیق تے فکری تربیت دے میدان وچ وابستہ نیں تے مسلسل علمی تے ادبی خدمات سرانجام دے رہے نیں۔ اُنہاں دیاں علمی دلچسپیاں دا دائرہ نہایت وسیع اے۔ ادب، تنقید، کلچر، تاریخ، جغرافیہ، سماجیات تے سیاسیات ورگے مختلف موضوعات اُتے اُناں نے سنجیدہ فکری مباحث نوں فروغ دِتا اے۔ اُناں دیاں تحریراں وچ عصری شعور، تہذیبی آگاہی، فکری گہرائی تے تنقیدی بصیرت نمایاں طور اُتے محسوس ہوندی اے۔ ملک دے مختلف قومی اخبارات، HEC جرنلز تے آن لائن پلیٹ فارمز اُتے اُناں دے سینکڑیاں کالم، مضامین تے فیچرز شائع ہو چکے نیں، تے ایہہ علمی تے صحافتی سفر ہن تک جاری اے۔ اُناں دیاں تحریراں نوں نہ صرف ادبی حلقیاں وچ قدر دی نگاہ نال ویکھیا جاندا اے بلکہ فکری تے سماجی مباحث وچ وی حوالۂ گفتگو سمجھیا جاندا اے۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے دیاں ہن تک تِن تحقیقی تے تنقیدی کتاباں شائع ہو چکیاں نیں، جِنہاں وچ تنقید، ثقافتی مباحث تے معاصر فکری رویّیاں دا عمیق مطالعہ پیش کیتا گیا اے۔ اُناں دیاں تصانیف علمی سنجیدگی، تحقیقی دیانت تے تنقیدی شعور دی عمدہ مثال منیاں جاندیاں نیں۔ اوہ قومی سطح اُتے مختلف جامعات وچ منعقد ہون والیاں سہ روزہ اردو علمی تے ادبی کانفرنسز وچ شرکت کر چکے نیں۔ اُناں دیاں علمی تے تحقیقی خدمات دا اعتراف ایس گل توں وی ہوندا اے کہ University of Karachi تے University of Sargodha وچ اُناں دے تحقیقی کم اُتے ہور تحقیق لئی بورڈ آف اسٹڈیز دی سطح اُتے مختلف تجاویز تے تحقیقی عنوانات زیرِ غور نیں۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے اپنی فکری سنجیدگی، تنقیدی بصیرت تے علمی وقار دے باعث اردو ادب دے اُنہاں اہلِ قلم وچ شمار ہوندے نیں جو ادب نوں محض اظہار دا وسیلہ نہیں بلکہ تہذیبی شعور، فکری بیداری تے سماجی آگاہی دا مؤثر ذریعہ سمجھدے نیں۔ ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۱۲:۲۴, ۷ جنوری ۲۰۲۶ (PKT) == پنجابی زبان: مٹی، محبت تے شناخت دا استعارہ == برصغیر دی وسعتاں وچ جے کوئی خطہ اپنے رنگ، خوشبو تے جذبے نال پہچانیا جاندا اے، اوہ اے پنجاب اوہ دھرتی جتھے دریاواں دی روانی صرف پانی تک محدود نئیں رہندی بلکہ لفظاں، لہجیاں تے احساساں وچ وی بہندی اے۔ پنجابی زبان ایس دھرتی دی اوہ آواز اے جو صدیوں توں وقت دے سینے نوں چیر کے آج وی زندہ اے۔ ایہ صرف بولی نئیں، بلکہ اک تہذیبی ورثہ، اک فکری روایت تے اک جذباتی تسلسل اے جو نسل در نسل منتقل ہوندا آیا اے۔ پنجابی زبان دی بنیاد قدیم ہند آریائی زباناں وچ پیئی، پر ایہ محض لسانی ارتقا دی کہانی نئیں بلکہ انسان دی داخلی کیفیات دی ترجمانی وی اے۔ ایہ اوہ زبان اے جیہڑی کھیتاں وچ ہل چلاندے کسان دی سانس وچ وی اے تے شہر دی رونق وچ وی۔ ایہ زبان کدی لوک گیتاں وچ رس گھول دی اے تے کدی دکھ دے لمحے وچ دلاسہ بن جاندی اے۔ پنجابی دا ہر لفظ اک کہانی اے، ہر جملہ اک احساس اے۔ ایس زبان دی سب توں وڈی خوبصورتی اوہدی سادگی تے مٹھاس اے۔ جیہڑی گل پنجابی وچ کہی جاندی اے، اوہ سیدھی دل وچ اتر دی اے۔ نہ اوہ وچ تصنع دا بوجھ ہوندا اے، نہ بناوٹ دی دیوار۔ ایہ زبان انسان دے اندر وسدے سچ نوں ننگی آنکھ نال دکھان دی ہمت رکھدی اے۔ اوہ سچ چاہے محبت دا ہووے یا دکھ دا، پنجابی اوہنوں چھپان دی بجائے نمایاں کردندی اے۔ پنجابی ادب اس زبان دی روح دا سب توں روشن عکس اے۔ جدو اسی بلھے شاہ دے کلام نوں پڑھدے آں، تاں محسوس ہوندا اے کہ ایہ محض شاعری نئیں بلکہ انسان دی باطنی تلاش اے۔ اوہدی شاعری وچ عشق صرف محبوب تک محدود نئیں رہندا بلکہ اوہ حقیقتِ مطلق دی جستجو بن جاندا اے۔ ایہ اوہی فلسفہ اے جیہڑا انسان نوں اپنے اندر جھانکن دی دعوت دیندا اے۔ ایس طرح وارث شاہ دی تخلیق “ہیر” صرف اک لوک داستان نئیں بلکہ پنجاب دی اجتماعی نفسیات دا آئینہ اے۔ اوہ کہانی وچ محبت، بغاوت، روایت تے سماجی بندشاں دا ایسا امتزاج پیش کردے نیں کہ قاری صرف کہانی نئیں پڑھدا بلکہ اپنے معاشرے نوں وی سمجھدا اے۔ پنجابی ادب ہمیشہ صرف تفریح دا ذریعہ نئیں رہیا بلکہ اوہ سماجی شعور دی بیداری دا وسیلہ وی بنیا اے۔ پنجابی زبان دے لہجے وی اوہدی وسعت دا ثبوت نیں۔ ماجھی، پوٹھوہاری، سرائیکی تے ہور کئی لہجے ایہ گل ثابت کردے نیں کہ ایہ زبان اک دریا ورگی اے جیہڑی مختلف راستیاں توں گزردی ہوئی وی اپنی اصل برقرار رکھدی اے۔ ہر لہجہ اپنی مٹھاس رکھدا اے، پر سب دا مرکز اک ہی اے پنجابی دی روح۔ تاہم، موجودہ دور وچ پنجابی زبان اک عجیب کشمکش دا شکار اے۔ تعلیمی اداریاں وچ اوہنوں اوہ مقام نئیں ملدا جیہڑا اوہدا حق اے۔ جدیدیت دی دوڑ وچ کئی وار لوگ اپنی مادری زبان نوں پسِ پشت پا دندے نیں، جیہڑی نہ صرف لسانی بلکہ ثقافتی نقصان وی اے۔ جدو زبان کمزور ہوندی اے، تاں اوہدی تہذیب وی آہستہ آہستہ ماند پڑ جاندی اے۔ ایہ حقیقت فراموش نئیں کرنی چاہیدی کہ زبان صرف رابطے دا ذریعہ نئیں بلکہ شناخت دا ستون اے۔ پنجابی زبان اوہ رشتہ اے جو انسان نوں اپنی مٹی، اپنی تاریخ تے اپنے لوکاں نال جوڑ کے رکھدا اے۔ جے ایہ رشتہ کمزور ہو گیا، تاں انسان اپنی جڑاں توں کٹ جاندا اے۔ پنجابی زبان نوں صرف بولی تک محدود نہ رکھیا جاوے بلکہ اوہنوں تعلیمی، ادبی تے سماجی سطح تے فروغ دتا جاوے۔ ایہ زبان نہ صرف ماضی دی یاد اے بلکہ مستقبل دی بنیاد وی اے۔ جدو تک پنجابی بولی جاندی رہے گی، اوہدو تک پنجاب دی روح وی زندہ رہے گی۔ آخر وچ ایہ کہنا بے جا نئیں ہووے گا کہ پنجابی زبان اک ایسا چراغ اے جو صدیوں توں جلدا آ رہیا اے۔ ایہ چراغ صرف الفاظ نال نئیں بلکہ جذبے، محبت تے سچائی نال روشن اے۔ اس دی روشنی نوں برقرار رکھنا ساڈا فرض وی اے تے ذمہ داری وی، کیوں جو ایہ صرف زبان نئیں—ساڈی پہچان اے، ساڈی روح اے۔ [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۸:۱۱, ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) == ولہ رائے == موضع / گاؤں ولہ رائے پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع تے تحصیل چنیوٹ وچ واقع اک قدیم زرعی گاؤں اے۔ ایہ بستی شہر چنیوٹ توں جھنگ ول تقریباً 15 کلومیٹر دے فاصلے تے واقع اے۔ گاؤں دا ناں جٹ قبیلے “ولہ رائے” (Wallahray) توں منسوب اے، جو اس علاقے دی تاریخی تے سماجی پہچان دا اہم حوالہ سمجھیا جاندا اے۔ دریائے چناب دے قریب ہون دی وجہ توں موضع ولہ رائے دی زمین بہت زرخیز اے، جیہڑی وجہ توں اتھے گندم، چاول، گنا، مکئی، آلو، مٹر تے ہور کئی زرعی فصلّاں دی کاشت ہوندی اے۔ زراعت اس گاؤں دی معیشت دا بنیادی ذریعہ اے، پر وقت دے نال نال ہور معاشی سرگرمیاں وچ وی اضافہ ہویا اے۔ ولہ رائے تعلیمی تے سماجی لحاظ نال اک ترقی یافتہ دیہی آبادی اے۔ اتھے رہن والے لوکاں دی وڈی تعداد اعلیٰ تعلیم یافتہ اے تے اوہ سرکاری تے نجی ملازمتاں، تجارت تے کاروبار نال وابستہ نیں۔ علمی تے ادبی سطح تے اس گاؤں دی پہچان پروفیسر ڈاکٹر سیف ولہ رائے نال جڑی ہوئی اے، جو اردو زبان تے ادب دے ممتاز استاد، محقق، دانشور تے ماہرِ لسانیات دے طور تے جانے جاندے نیں [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۸:۲۴, ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ (PKT) == ڈاکٹر سیف ولہ رائے == ڈاکٹر سیف ولہ رائے ---- ----[[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۰۶, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == میں کہڑے پاسے جاواں == [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۲۱, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == میں کہڑے پاسے جاواں == میں کیہڑے پاسے جاواں <nowiki>-----------------------------------</nowiki> کُوکاں مَینوں گھیر لیا مَیں کیہڑے پاسے جاواں انور ایس سمے دے ہتّھوں کَنّاں نُوں ہَتھ لاواں (انور مسعود) ایوں لگدا اے جیویں ایہہ اشعار اوہہ سماج دے نوحے ہون جو معاشی بے یقینی، مہنگائی تے ودھدیاں محرومیاں دے گھیرے وچ اپنی ای زندگی دا حساب منگ ریا ہوئے۔ “میں کیہڑے پاسے جاواں  ” ہُن صرف انور  دا ذاتی کرب نئیں رہیا بلکہ اج دے پاکستانی شہری دی اجتماعی چیخ بن چکیا اے؛ اوہ شہری جو ہر پندرہ دن بعد ودھدیاں پٹرول دیاں قیمتاں، بجلی دے بلاں، ٹیکساں تے پٹرولیم لیوی دے نویں بوجھ تھلے اپنی سانواں دا وی حساب دیندے اُتے مجبور اے۔ ایس حال وچ سوال صرف معیشت دا نئیں رہندا بلکہ انسانی وقار، سماجی انصاف تے ریاستی ترجیحات دا سوال بن جاندا اے۔ رات دے آخری پہر شہر دی فضا وچ اک عجیب اداسی تیر رہی سی۔ سڑک دے کنارے کھڑا پٹرول پمپ روشنی نال نہایا ہویا سی، پر اوتھے موجود چہریاں اُتے ہنیر اُتر آیا سی۔ بورڈ اُتے نویں قیمت لکھی جا رہی سی۔ اک ملازم ہندسے بدل ریا سی تے ایوں محسوس ہوندا سی جیویں چند اعداد نئیں بلکہ ہزاراں گھراں دے بجٹ بدلے جا رہے ہون۔ قطار وچ کھڑا رکشہ ڈرائیور وار وار اپنی جیب ٹٹولدا، فیر دور خلا ول ویکھن لگ پیندا۔ اوہدیاں اکھاں وچ اوہہ خوف سی جو کسی فلسفی دی کتاب وچ نئیں لبھدا؛ اوہ خوف جو صرف خالی جیب تے بھکھے بچیاں والا بندہ ای جان سکدا اے۔ پاکستان دی معیشت ہُن صرف معاشی اصطلاحات دا مجموعہ نئیں رہی۔ “شرحِ نمو”، “زرِ مبادلہ دے ذخائر”، “مالی خسارہ” تے “آئی ایم ایف پروگرام” ورگے لفظ ٹی وی اسکریناں اُتے بھلے سوہنے لگن، پر عام آدمی لئی انہاں دا مطلب صرف اینا رہ گیا اے کہ اگلے مہینے زندگی ہور مہنگی ہون والی اے۔ تیل مہنگا ہوندا اے تے صرف گاڑی دا خرچ نئیں ودھدا بلکہ پورا معاشرہ مہنگائی دی نویں لہر وچ داخل ہو جاندا اے۔ سبزی، آٹا، دودھ، کرایہ، دوائیاں، سکول دیاں فیساں، ہر شے اپنی قیمت بدل لیندی اے۔ ایتھے سب توں المناک پہلو “پٹرولیم لیوی” اے۔ ریاست ایس نوں آمدن دا ضروری ذریعہ قرار دیندی اے، پر عوام لئی ایہہ لفظ اک نویں عذاب دی علامت بن چکیا اے۔ سوال ایہہ نئیں کہ حکومت نوں محصولات کیوں چاہیدے نیں؛ سوال ایہہ اے کہ ہر وار آسان شکار صرف عوام ای کیوں بندے نیں؟ وڈے سرمایہ دار، جاگیردار، طاقتور طبقے تے ٹیکس نیٹ توں باہر رہن والے گروہ محفوظ رہندے نیں جبکہ اک موٹر سائیکل سوار، اک مزدور تے تنخواہ دار طبقہ ہر اضافی روپے دا بوجھ اپنی ہڈیاں اُتے محسوس کردا اے۔ معاشی ماہر برسیاں توں خبردار کردے آئے نیں کہ پاکستان دا ٹیکس نظام بنیادی طور اُتے غیر منصفانہ اے۔ ایتھے بالواسطہ ٹیکس زیادہ تے براہِ راست ٹیکس گھٹ نیں۔ یعنی ریاست غریب تے امیر دوناں توں اکھی شرح نال وصولی کردی اے، حالانکہ معاشی انصاف دا تقاضا ایس دے اُلٹ اے۔ پٹرولیم لیوی ایس غیر متوازن ڈھانچے دی بدترین مثال اے۔ اک کروڑ پتی دی گاڑی وچ جلدا پٹرول وی ایس لیوی توں گزردا اے تے اک دیہاڑی دار دی موٹر سائیکل دا پٹرول وی۔ فرق صرف اینا اے کہ امیر لئی ایہہ اضافہ معمولی ہوندا اے جبکہ غریب لئی ایہہ اوہدے بچیاں دے دودھ وچ کمی بن جاندا اے۔ حکومتاں اکثر عالمی منڈی وچ خام تیل دیاں قیمتاں دا حوالہ دیندیاں نیں، پر دلچسپ گل ایہہ اے کہ جدوں عالمی منڈی وچ قیمت گھٹدی اے تاں عوام نوں مکمل ریلیف نئیں ملدا۔ اوہدے بدلے لیوی ودھا دِتی جاندی اے یا ہور کسے مد وچ بوجھ منتقل کر دِتا جاندا اے۔ گویا عالمی منڈی دا نقصان عوام دا تے فائدہ ریاست دا مقدر بن چکیا اے۔ معاشی بحران دی اصل تباہی اعداد و شمار وچ نئیں بلکہ انسانی نفسیات وچ ہوندی اے۔ بازاراں وچ ہُن لوک شوق نال نئیں بلکہ ضرورت نال خریداری کردے نیں۔ گھراں وچ گلاں دا موضوع ادب، سیاست یا خواب نئیں بلکہ “ایس مہینے گزارا کیویں ہووے گا” بن چکیا اے۔ ماواں بچیاں نوں سمجھاندیاں نیں کہ “ہُن حالات ٹھیک نئیں”، تے باپ رات گئے تک حساب لاندہ رہندا اے کہ پٹرول پواوے یا بجلی دا بل جمع کروائے۔ پاکستانی معیشت دا سب توں وڈا المیہ شاید ایہہ اے کہ ایتھے مستقل منصوبہ بندی دی روایت کمزور رہی اے۔ ہر نویں حکومت پچھلی حکومت دیاں غلطیاں دا نوحہ پڑھدی اے تے نویاں امیداں نال اقتدار وچ آندی اے، پر نتیجہ اوہی رہندا اے: قرض ودھدے نیں، روپے دی قدر گھٹدی اے تے مہنگائی عام آدمی دی زندگی نوں ہور محدود کر دیندی اے۔ توانائی دے شعبے وچ وی صورتحال پیچیدہ اے۔ پاکستان اپنی ضرورت دا وڈا حصہ درآمدی تیل توں پورا کردا اے۔ ڈالر مہنگا ہوئے تاں تیل مہنگا، تیل مہنگا ہوئے تاں ٹرانسپورٹ مہنگی، ٹرانسپورٹ مہنگی ہوئے تاں ہر شے مہنگی۔ ایس طرح پوری معیشت اک ایسے دائرے وچ گھومدی رہندی اے جتھوں نکلن لئی صرف وقتی اقدامات کافی نئیں ہوندے۔ دنیا دے کئی ملکاں نے متبادل توانائی، مضبوط پبلک ٹرانسپورٹ تے صنعتی ترقی دے ذریعے اپنے معاشی بوجھ نوں گھٹایا، پر پاکستان وچ پالیسیاں دا تسلسل اکثر سیاسی تبدیلیاں دی نذر ہو جاندا اے۔ نتیجہ ایہہ کہ ہر بحران دوبارہ جنم لیندا اے تے ہر وار عوام ای ایس دی قیمت ادا کردے نیں۔ ایس سب دے باوجود پاکستانی معاشرہ حیرت انگیز حد تک زندہ اے۔ لوک اج وی اپنے بچیاں نوں سکول بھیج دے نیں، مہماناں لئی چائے بنا دے نیں، عید دی تیاری کردے نیں تے بہتر مستقبل دیاں دعاواں منگدے نیں۔ شاید ایہی ایس قوم دی اصل طاقت اے کہ شدید معاشی دباؤ دے باوجود امید مکمل طور اُتے نئیں مُردی۔ رات ہور گہری ہو چکی سی۔ پٹرول پمپ تقریباً خالی سی۔ اوہی رکشہ ڈرائیور جاندے جاندے مسکرا کے بولیا: “صاحب! ہُن گاڑی نئیں، خواب مہنگے ہو گئے نیں۔” اوہدے بعد دیر تک خاموشی رہی۔ تے اوس خاموشی وچ ایوں محسوس ہوندا سی جیویں غالب دا سوال اج وی فضا وچ معلق ہوئے: “ہر اک سے پوچھتا ہوں کہ ، جاوں کدھر کو میں…” [[ورتنوالا:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|ڈاکٹر سیف ولہ رائے]] ([[ورتن گل بات:ڈاکٹر سیف ولہ رائے|گل بات]] • [[خاص:Contributions/ڈاکٹر سیف ولہ رائے|کم]]) ۱۲:۳۴, ۱۶ مئی ۲۰۲۶ (PKT) == پاکستانی پنجابی کلچر == پاکستانی پنجابی کلچر کسی اک مخصوص دور، سیاسی واقعے یا سماجی تشکیل دا اچانک پیدا ہویا نتیجہ نئیں، بلکہ ایہ صدیوں دے تاریخی تجربیاں، مذہبی اعتقاداں، جغرافیائی حالات، زبان، لوک روایت، معاشی ساخت، سماجی روییاں تے فکری ارتقا دے اک طویل تے مسلسل سفر دا ثمر اے۔ پنجاب دی سرزمین نے وادیٔ سندھ دی قدیم تہذیب توں لے کے مختلف مذہبی، سیاسی تے تہذیبی ادوار نوں اپنے اندر جذب کیتا تے ہر دور دے تجربے نوں اپنے مخصوص مزاج دے مطابق نواں مفہوم دتا۔ ایس لئی پاکستانی پنجابی کلچر نوں صرف لباس، خوراک، میلے، لوک گیتاں یا رسم و رواج دے مجموعے دے طور تے سمجھنا اس دی حقیقی معنویت نوں محدود کر دینا اے۔ کلچر دراصل اک معاشرے دے اجتماعی شعور، اقدار، عقیدے، زبان، اخلاق، جمالیاتی ذوق، تاریخی حافظے تے اجتماعی رویے دا مجموعہ ہوندا اے، تے پنجابی کلچر ایس وسیع مفہوم وچ اک زندہ، متحرک تے مسلسل ارتقا پذیر نظام اے۔ پنجابی کلچر دی تشکیل وچ مذہب تے عقیدے دا کردار بنیادی اہمیت رکھدا اے۔ پنجاب دی قدیم تہذیبی روایت وچ مختلف مذہبی تصورات موجود رہے، لیکن اسلام دی آمد نے پنجابی سماج دی فکری تے اخلاقی ساخت نوں اک نواں رخ دتا۔ اسلام نے فرد دے باطن توں لے کے معاشرتی تعلقات تک اک جامع اخلاقی تصور پیش کیتا تے پنجاب وچ جدویں اسلامی تعلیمات دی جڑاں مضبوط ہوئیاں تاں اوہ صرف مذہبی عقیدے تک محدود نئیں رہیاں بلکہ زبان، ادب، رہن سہن، خاندانی نظام، سماجی تعلقات، خیرات، مہمان نوازی تے انسانی روییاں دا حصہ بن گئیاں۔ ایس عمل وچ صوفیاء کرام دا کردار نہایت بنیادی سی، کیونکہ انہاں نے اسلام دی روحانی تے اخلاقی تعلیمات نوں مقامی زبان، لوک استعاریاں تے عوامی تجربے دے ذریعے عام انسان تک پہنچایا۔ پنجاب دی صوفی روایت دراصل پاکستانی پنجابی کلچر دی روحانی بنیاداں وچوں اک اہم بنیاد اے۔ بابا فرید، شاہ حسین، سلطان باہو، بلھے شاہ، وارث شاہ تے دوسرے صوفی شعراء نے پنجابی زبان نوں صرف اظہار دا وسیلہ نئیں بنایا بلکہ اس نوں اک وسیع فکری تے روحانی تجربے دی زبان بنا دتا۔ انہاں دے کلام وچ عشق، معرفت، انسان دوستی، اخلاق، خود شناسی، عاجزی، سماجی تفاوت، ظاہری مذہبی نمود تے باطنی سچائی دے سوال اک دوسرے نال جڑے ہوئے نیں۔ ایس وجہ نال پنجابی صوفی شاعری نوں محض مذہبی شاعری کہنا وی درست نئیں؛ ایہ پنجابی سماج دی اجتماعی نفسیات، اخلاقی شعور تے تہذیبی حافظے دی اک بڑی دستاویز اے۔ بیسویں صدی دے آغاز توں پنجاب نوآبادیاتی جدیدیت دے اک گہرے عمل وچ داخل ہو چکیا سی۔ 1914ء توں بعد دا دور خاص طور تے اہم اے، کیونکہ پہلی عالمی جنگ، برطانوی نوآبادیاتی نظام، زرعی معیشت، فوجی بھرتی، جدید تعلیم، شہری مراکز دی توسیع تے سیاسی بیداری نے پنجاب دے روایتی سماج نوں تیزی نال تبدیل کرنا شروع کر دتا۔ ایس بدل دے ہوئے ماحول وچ سوال صرف سیاسی آزادی دا نئیں سی بلکہ زبان، مذہب، مقامی شناخت، اجتماعی حافظے تے اپنے تاریخی ورثے نوں برقرار رکھن دا وی سی۔ پنجابی صوفی روایت نے ایس نویں صورتِ حال وچ اک ایسے فکری تسلسل دا کم کیتا جس نے مقامی سماج نوں اپنے ماضی نال جوڑے رکھیا۔ 1914ء توں بعد صوفی روایت دی اہمیت ایس گل وچ وی اے کہ جدید دور نے جدویں انسان نوں صنعتی، سیاسی تے معاشی تبدیلیاں دے اک پیچیدہ نظام وچ داخل کیتا، تاں صوفی شاعری نے انسان دے باطن، اخلاق تے روحانی آزادی دے سوال نوں زندہ رکھیا۔ صوفی روایت نے طاقت، دولت، ذات، طبقے تے ظاہری نمود توں بالاتر ہو کے انسان دی قدر اُتے زور دتا۔ ایس طرح قدیم صوفی فکر جدید سماجی تناظر وچ وی قابلِ معنی رہی۔ صوفی ادب نے براہِ راست سیاسی منشور پیش کرن دی بجائے انسانی وقار، اخلاقی آزادی تے سماجی انصاف دے تصورات نوں مضبوط کیتا، جیہڑے جدید سیاسی تے سماجی شعور دی تشکیل وچ اہم کردار ادا کر سکدے سن۔ ایس دور وچ پنجابی زبان دی حیثیت وی اک بنیادی سوال بن گئی۔ نوآبادیاتی تعلیمی نظام، اردو تے انگریزی دی بڑھدی ہوئی ادارہ جاتی حیثیت تے جدید تعلیم دے پھیلاؤ نے پنجابی دے کردار نوں متاثر کیتا، لیکن لوک سطح اُتے پنجابی زبان صوفی کلام، لوک گیت، قصہ، کہاوت، داستان تے روزمرہ زندگی دے ذریعے زندہ رہی۔ یوں پنجابی زبان صرف رابطے دا وسیلہ نئیں رہی بلکہ اوہ اجتماعی یادداشت دی امین بن گئی۔ صوفی شاعری نے پنجابی زبان نوں اوہ فکری وقار فراہم کیتا جیہڑا اس نوں صرف بول چال دی زبان توں بلند کرکے ادبی تے تہذیبی اظہار دی زبان بناندا اے۔ 1947ء پنجاب دی تاریخ دا سب توں فیصلہ کن موڑ ثابت ہویا۔ تقسیمِ ہند نے پنجاب نوں سیاسی طور تے دو حصیاں وچ تقسیم کیتا، پر اس توں وی وڈا واقعہ ایہ سی کہ صدیوں توں قائم مشترکہ سماجی تے تہذیبی تعلقات اک نویں سیاسی حقیقت دے سامنے آ گئے۔ ہجرت، قتل و غارت، خاندانیں دی جدائی، آبادی دی تبدیلی تے نئی سرحد نے پنجابی اجتماعی حافظے اُتے گہرا اثر چھڈیا۔ پاکستانی پنجاب وچ صوفی روایت نے ایس دور توں بعد اک نویں قومی تے تہذیبی معنویت حاصل کیتی۔ صوفی دربار، عرس، میلے، لوک گیت تے کلاسیکی شاعری عوامی سطح اُتے اس تہذیبی تسلسل نوں برقرار رکھن دے ذرائع بنے رہے جیہڑا سیاسی تقسیم نال مکمل طور تے ختم نئیں ہو سکیا۔ پاکستان دے قیام توں بعد پنجابی کلچر دا سوال قومی شناخت دے سوال نال وی جڑ گیا۔ پاکستان اک کثیرالقومی تے کثیراللسانی ریاست دے طور تے وجود وچ آیا، اس لئی مختلف علاقائی کلچراں دے درمیان قومی وحدت پیدا کرنا اک اہم تاریخی ضرورت سی۔ پاکستانی پنجابی کلچر نے ایس قومی تشکیل وچ اپنا حصہ مذہبی روایت، صوفی فکر، لوک ادب، پنجابی زبان، زرعی زندگی تے تاریخی تجربے دے ذریعے پایا۔ ایس مرحلے اُتے صوفی روایت نے خاص طور تے مذہبی شناخت تے مقامی کلچر وچ اک فکری پل قائم کیتا۔ صوفی روایت نے اسلام نوں مقامی زبان تے مقامی انسانی تجربے دے نال جوڑیا، جس وجہ نال مذہب عوامی زندگی وچ محض نظریاتی عقیدہ نئیں رہیا بلکہ اخلاقی تے روحانی تجربے دا حصہ بنیا۔ 1950ء تے 1960ء دیاں دہائیاں وچ جدید پنجابی ادب نے روایت نوں نئے سوالاں دے سامنے رکھنا شروع کیتا۔ کلاسیکی صوفی استعارے جدید شاعراں تے ادیبوں دے ہتھاں وچ نویں معنیاں نال ظاہر ہوئے۔ عشق، ہجر، مرشد، درویشی، سفر تے ذات دی تلاش ورگے استعارے صرف روحانی تجربے دی نمائندگی نئیں کردے رہے بلکہ سماجی ناانصافی، طبقاتی فرق، سیاسی جبر، انسانی تنہائی تے شناخت دے بحران دے اظہار دا ذریعہ وی بنے۔ ایس طرح پنجابی صوفی روایت اک جامد ماضی نئیں رہی بلکہ جدید ادب دے اندر اک زندہ فکری حوالہ بن گئی۔ پنجابی قصہ روایت وی ایس کلچر دی تشکیل وچ نہایت اہم اے۔ ہیر رانجھا، سوہنی مہینوال، سسی پنوں تے مرزا صاحباں ورگیاں داستاناں وچ عشق دے نال نال پنجاب دے سماجی ادارے، خاندانی نظام، ذات پات، معاشی طاقت، عورت دی حیثیت تے فرد تے معاشرے دے درمیان کشمکش وی موجود اے۔ وارث شاہ دی ہیر نوں ایس حوالے نال صرف عشق دی داستان سمجھنا اس دی تہذیبی معنویت نوں محدود کرنا اے۔ ہیر پنجاب دے سماجی تے ثقافتی ڈھانچے دی اک ایسی ادبی دستاویز اے جیہڑی اپنے عہد دے معاشرے اُتے تنقیدی نگاہ وی رکھدی اے۔ پاکستانی پنجابی کلچر دی اک ہور بنیادی خصوصیت اس دا زرعی مزاج اے۔ پنجاب دی زمین، دریائے راوی، چناب، جہلم تے ستلج، موسم، فصل، منڈی، پنڈ، چوپال تے مشترکہ محنت نے پنجابی زندگی دے روییاں نوں گہرا اثر دتا۔ بیساکھی، فصل دی کٹائی، شادی بیاہ دیاں رسماں، لوک گیت، بھنگڑا، گِدھا، میلوں تے اجتماعی تقریبات اس زرعی معاشرت دے ثقافتی مظاہر نیں۔ پر جدید دور وچ شہریकरण تے صنعتی ترقی نے ایس ساخت نوں تیزی نال بدل دتا اے۔ ہن پنجابی کلچر صرف پنڈ دی نمائندگی نئیں کردا بلکہ لاہور، فیصل آباد، گوجرانوالہ، ملتان، راولپنڈی تے دوسرے شہراں دی شہری زندگی وچ وی اپنی نویں صورت اختیار کر چکیا اے۔ ایس جدید تبدیلی دے باوجود پنجابی کلچر دی روحانی بنیاد مکمل طور تے ختم نئیں ہوئی۔ صوفی کلام دی گائیکی، قوالی، موسیقی، ٹیلی وژن، فلم تے ڈیجیٹل میڈیا نے کلاسیکی صوفی روایت نوں نئی نسل تک پہنچایا۔ بلھے شاہ، سلطان باہو، شاہ حسین تے بابا فرید دا کلام جدید موسیقی دے ذریعے وی سنیا جاندا اے۔ تاہم ایتھے اک بنیادی تنقیدی سوال پیدا ہوندا اے کہ کی صوفی روایت صرف موسیقی، میلے تے ثقافتی علامتاں تک محدود ہو رہی اے، یا اس دے اندر موجود اخلاقی، انسانی تے فکری پیغام وی جدید سماج تک منتقل ہو ریا اے؟ جے صوفی روایت صرف گائیکی دا مواد بن کے رہ جاوے تے اس دے اندر موجود سماجی تنقید، خود احتسابی، انسان دوستی تے اخلاقی شعور پس منظر وچ چلے جان، تاں کلچر دے اک وڈے فکری سرمائے نوں محض تفریحی اظہار تک محدود کرن دا خطرہ پیدا ہو جاندا اے۔ ایس لئی پاکستانی پنجابی کلچر دی تحقیق وچ صوفی روایت نوں صرف مذہبی یا ادبی موضوع دے طور تے نئیں بلکہ اک مکمل تہذیبی مظہر دے طور تے ویکھن دی ضرورت اے۔ ایس وچ مذہب، زبان، ادب، موسیقی، سماج، تاریخ، سیاست تے انسانی نفسیات دے کئی پہلو باہم مربوط نیں۔ 1914ء توں بعد صوفی روایت دا مطالعہ خاص طور تے ایس گل نوں سمجھݨ وچ مدد دیندا اے کہ کس طرح اک کلاسیکی فکری روایت جدید نوآبادیاتی، قومی، سیاسی تے شہری حالات وچ اپنے معنیاں نوں تبدیل کردی اے، پر اپنے بنیادی اخلاقی جوہر نوں برقرار رکھدی اے۔ آج پاکستانی پنجابی کلچر اک ایسے دور وچ داخل اے جتھے عالمی میڈیا، ڈیجیٹل ٹیکنالوجی، انگریزی زبان، شہریकरण، معاشی تبدیلی تے نئی نسل دے بدل دے ہوئے ذوق نے روایتی کلچر دے سامنے نویں سوال کھڑے کر دتے نیں۔ ایسے وقت وچ پنجابی زبان تے صوفی روایت دی اہمیت ہور ودھ جاندی اے، کیونکہ ایہ دونوں پنجابی اجتماعی حافظے دے بنیادی وسیلے نیں۔ جے زبان کمزور ہووے گی تاں لوک ادب، کہاوت، قصہ، صوفی کلام تے تاریخی یادداشت وی کمزور ہو سکدی اے۔ ایس لئی پنجابی کلچر دی حفاظت صرف میلے منعقد کرن یا روایتی لباس نوں فروغ دین تک محدود نئیں ہونی چاہیدی؛ اس دے لئی پنجابی زبان وچ اعلیٰ علمی تحقیق، یونیورسٹی سطح اُتے مطالعات، کلاسیکی متناں دی تدوین، صوفی ادب دی تنقیدی قرأت تے جدید پنجابی ادب دی سرپرستی ضروری اے۔ پاکستانی پنجابی کلچر اک جامد شے نئیں بلکہ مسلسل حرکت وچ رہن والا تاریخی عمل اے۔ اس دی تشکیل وچ مذہب نے روحانی بنیاد فراہم کیتی، صوفی روایت نے انسان دوستی تے اخلاقی شعور پیدا کیتا، پنجابی زبان نے اجتماعی حافظے نوں محفوظ رکھیا، لوک ادب نے عوامی تجربے نوں آواز دتی، زرعی معاشرت نے اجتماعی زندگی دا ڈھانچہ تشکیل دتا تے جدید دور نے ایس سارے ورثے نوں نویں سوالاں دے سامنے لا کھڑا کیتا۔ 1914ء توں بعد دا دور ایس تاریخی سفر وچ اس لئی اہم اے کہ ایس دور وچ پنجابی کلچر پہلی واری جدید نوآبادیاتی طاقت، قومی سیاست، جدید تعلیم تے بدل دے ہوئے سماجی شعور نال براہِ راست مکالمے وچ آیا۔ ایس مکالمے وچ صوفی روایت نے ماضی تے حال دے درمیان اک فکری پل دا کردار ادا کیتا۔ اس اعتبار نال پاکستانی پنجابی کلچر دی اصل شناخت نہ صرف پنجاب دی مٹی، زبان تے لوک ورثے وچ موجود اے بلکہ اوہناں فکری روایتیں وچ وی موجود اے جنہاں نے پنجاب دے انسان نوں اپنے آپ، اپنے سماج تے اپنے رب نال تعلق بارے سوچن دی ترغیب دتی۔ صوفی روایت اس شناخت دا صرف اک تاریخی حوالہ نئیں بلکہ اس دی زندہ فکری روح اے۔ ایس روح نوں سمجھݨ، محفوظ کرن تے جدید تناظر وچ ازسرِنو تعبیر کرن دی ضرورت اے، کیونکہ پنجابی کلچر دا مستقبل صرف ماضی نوں یاد رکھن نال نئیں بلکہ ماضی دے فکری سرمائے نوں حال دے سوالاں نال جوڑن نال تشکیل پائے گا۔ حوالہ جات 1-بابا فریدؒ — کلامِ فرید، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 2ـ بلھے شاہ — کلامِ بلھے شاہ، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 3ـ سلطان باہوؒ — کلامِ سلطان باہو، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ 4ـ وارث شاہ — ہیر وارث شاہ، پنجابی ادبی بورڈ، لاہور۔ Christopher Shackle — A History of Punjabi Literature، Oxford University Press۔ Farina Mir — The Social Space of Language: Vernacular Culture in British Colonial Punjab، University of California Press۔ Ian Talbot — Punjab and the Raj, 1849–1947، Manohar Publications۔ [[خاص:Contributions/~2026-49288-97|~2026-49288-97]] ([[ورتن گل بات:~2026-49288-97|talk]]) ۱۳:۵۵, ۱۲ ستمبر ۲۰۲۶ (PKT) == ڈاکٹر سیف ولہ رائے == ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان قلمی ناں: ڈاکٹر سیف ولہ رائے پی۔ایچ۔ڈی (اردو) تحقیقی موضوع: “اردو تنقید میں  کلچر کے مباحث (قیامِ پاکستان کے بعد)” ڈاکٹر محمد سیف اللہ خان المعروف ڈاکٹر سیف ولہ رائے معاصر اردو ادب دے استاد، محقق، نقاد تے دانشور دے طور اُتے علمی تے ادبی حلقیاں وچ اک منفرد مقام رکھدے نیں۔ اوہ LGU تے گزشتہ ستارہہ ورھیاں توں LGES دے شعبۂ اردو نال تدریس، تحقیق تے فکری تربیت دے میدان وچ وابستہ نیں تے مسلسل علمی تے ادبی خدمات سرانجام دے رہے نیں۔ اُنہاں دیاں علمی دلچسپیاں دا دائرہ نہایت وسیع اے۔ ادب، تنقید، کلچر، تاریخ، جغرافیہ، سماجیات تے سیاسیات ورگے مختلف موضوعات اُتے اُناں نے سنجیدہ فکری مباحث نوں فروغ دِتا اے۔ اُناں دیاں تحریراں وچ عصری شعور، تہذیبی آگاہی، فکری گہرائی تے تنقیدی بصیرت نمایاں طور اُتے محسوس ہوندی اے۔ ملک دے مختلف قومی اخبارات، HEC جرنلز تے آن لائن پلیٹ فارمز اُتے اُناں دے سینکڑیاں کالم، مضامین تے فیچرز شائع ہو چکے نیں، تے ایہہ علمی تے صحافتی سفر ہن تک جاری اے۔ اُناں دیاں تحریراں نوں نہ صرف ادبی حلقیاں وچ قدر دی نگاہ نال ویکھیا جاندا اے بلکہ فکری تے سماجی مباحث وچ وی حوالۂ گفتگو سمجھیا جاندا اے۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے دیاں ہن تک تِن تحقیقی تے تنقیدی کتاباں شائع ہو چکیاں نیں، جِنہاں وچ تنقید، ثقافتی مباحث تے معاصر فکری رویّیاں دا عمیق مطالعہ پیش کیتا گیا اے۔ اُناں دیاں تصانیف علمی سنجیدگی، تحقیقی دیانت تے تنقیدی شعور دی عمدہ مثال منیاں جاندیاں نیں۔ اوہ قومی سطح اُتے مختلف جامعات وچ منعقد ہون والیاں سہ روزہ اردو علمی تے ادبی کانفرنسز وچ شرکت کر چکے نیں۔ اُناں دیاں علمی تے تحقیقی خدمات دا اعتراف ایس گل توں وی ہوندا اے کہ University of Karachi تے University of Sargodha وچ اُناں دے تحقیقی کم اُتے ہور تحقیق لئی بورڈ آف اسٹڈیز دی سطح اُتے مختلف تجاویز تے تحقیقی عنوانات زیرِ غور نیں۔ ڈاکٹر سیف ولہ رائے اپنی فکری سنجیدگی، تنقیدی بصیرت تے علمی وقار دے باعث اردو ادب دے اُنہاں اہلِ قلم وچ شمار ہوندے نیں جو ادب نوں محض اظہار دا وسیلہ نہیں بلکہ تہذیبی شعور، فکری بیداری تے سماجی آگاہی دا مؤثر ذریعہ سمجھدے نیں۔ [[خاص:Contributions/~2026-49288-97|~2026-49288-97]] ([[ورتن گل بات:~2026-49288-97|talk]]) ۱۴:۱۲, ۱۲ ستمبر ۲۰۲۶ (PKT) pbod7f5195pnrxvj6fqlfh4lf2zlgr3