وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 28694 711415 516759 2026-09-19T12:59:50Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[آسٹریا تے پروشیا دی جنگ]] ول ریڈائرکٹ کیتا 711415 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[آسٹریا تے پروشیا دی جنگ]] nsr0525k9hagk4i7nm4ymq3hmoelnfg 0 41003 711418 647495 2026-09-19T19:47:42Z ~2026-49449-44 45189 711418 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = نیشنل کالج آف آرٹس، لہور |image_name = Ncalogo.jpg |motto = کسب کمال کُن کہ عزیز جہان شوی |mottoeng = اپݨے کم وچ کمال تلاش کرو تاکہ دنیا تھواڈی تعریف کرے |principal = مرتضا جعفری |established = 1875 (میئو کالج آف آرٹس) |type = پبلک آرٹ سکول |staff = |faculty = 70 |students = 1200 |colors= |city = [[لہور]] |country = [[پنجاب، پاکستان]] |campus = شہری |affiliations = ہائر ایجوکیشن کمیشن |website = [http://www.nca.edu.pk/ nca.edu.pk] |native_name=National College of Arts}} '''نیشنل کالج آف آرٹس لہور'''، [[لہور]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ واقع سرکاری ڈگری ایوارڈنگ [[کالج]] اے۔<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1275825/thesis-display-nca-students-showcase-creative-work/|title=Thesis display: NCA students showcase their creative work – The Express Tribune|date=2016-12-27|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2017-01-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/24812/saving-the-legacy-of-the-national-college-of-arts/|title=Saving the legacy of the National College of Arts|access-date=2017-01-11}}</ref> اس کالج نوں 1875 وچ [[برطانیا]] نے میئو کالج دے ناں نال شروع کیتا اتے جان لوکوڈ کپلنگ نوں اس دا پرنسپل لایا گیا تے 1958 وچ ایہنوں نیشنل کالج کہیا جاݨ لگ گیا۔ ایہ [[پاکستان]] دا سبھ توں پراݨا کالج اے۔ کالج دا اک کیمپس [[راولپنڈی]] وچ اے جیہڑا 2006ء وچ قائم کیتا گیا سی۔ 2011 وچ کالج نوں اپݨا چارٹر مل گیا تے یہ ڈگری جاری کرن والا ادارہ بݨ گیا۔ [[File:John Lockwood Kipling és Rudyard Kipling.jpg|thumb|left|پہلا پرنسپل جان لوکوڈ کپلنگ اپنے پتر [[رڈیارڈ کپلنگ]] دے نال]] == ڈیپارٹمنٹ == * آرکیٹیکچر ڈیپارٹمنٹ * فائین آرٹس ڈیپارٹمنٹ * ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * سیرامک ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * ٹیکسائیل ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * میوزک ڈیپارٹمنٹ * فلم تے ٹیلیوژن ڈیپارٹمنٹ * ملٹی میڈیا آرٹس ڈیپارٹمنٹ * انٹیریئر ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * کلچرل سٹڈیز ڈیپارٹمنٹ == وائس چانسلرز == * 1875–1894: لوکوڈ کپلنگ * 1994-1903: پرسی براؤن * 1903–1913: بھائی رام سنگھ<ref>Ali, S. Amjad ''Painters of Pakistan'' Islamabad: National book Foundation 1995 pg 34</ref> * 1913–1930: ہگ لائنے ہیتھ * 1930–1942: ایس۔ این۔ گپتا * 1943–1947: میا محمد حسین * 1947–1954: غلام نبی ملک * 1954–1956: سڈنی سپیڈنگ * 1949–1965: قاضی محمد رفیق * [[شاکر علی]] * خالد اقبال * اقبال حسین * عباسی ابدی * سلما ہاشمی * ساجدا حیدر وندل * نازش عطا االلہ * فوزیہ قریشی * استاد باشیر احمد * ساجد کوثر * ڈاکٹر۔ شبنم خان * مرتضیٰ جعفری == طالب علم == * [[بھگت سنگھ]] -دیش بھگت * [[سکھدیو تھاپر]] دیش بھگت * محمود ہیت- پاکستان کلاکار تے ڈیزائنر * زین ناکوی پاکستان ڈیزائنر تے گرافک ناولسٹ == حوالے == {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== [http://www.nca.edu.pk/index.html کالج ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315082829/http://nca.edu.pk/index.html |date=2015-03-15 }} [[گٹھ:پنجاب دے کالج]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] pldgdftns55jy0vwcyo6d8a3k8xer5o 711419 711418 2026-09-19T19:59:22Z ~2026-49449-44 45189 711419 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = نیشنل کالج آف آرٹس، لہور |image_name = Ncalogo.jpg |motto = کسب کمال کُن کہ عزیز جہان شوی |mottoeng = اپݨے کم وچ کمال تلاش کرو تاکہ دنیا تھواڈی تعریف کرے |principal = مرتضا جعفری |established = 1875 (میئو کالج آف آرٹس) |type = پبلک آرٹ سکول |staff = |faculty = 70 |students = 1200 |colors= |city = [[لہور]] |country = [[پنجاب، پاکستان]] |campus = شہری |affiliations = ہائر ایجوکیشن کمیشن |website = [http://www.nca.edu.pk/ nca.edu.pk] |native_name=National College of Arts <br> قومی کالج فنون}} '''نیشنل کالج آف آرٹس لہور'''، [[لہور]] [[پنجاب، پاکستان|پنجاب]] وچ واقع سرکاری ڈگری ایوارڈنگ [[کالج]] اے۔<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/1275825/thesis-display-nca-students-showcase-creative-work/|title=Thesis display: NCA students showcase their creative work – The Express Tribune|date=2016-12-27|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2017-01-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/24812/saving-the-legacy-of-the-national-college-of-arts/|title=Saving the legacy of the National College of Arts|access-date=2017-01-11}}</ref> اس کالج نوں 1875 وچ [[برطانیا]] نے میئو کالج دے ناں نال شروع کیتا اتے جان لوکوڈ کپلنگ نوں اس دا پرنسپل لایا گیا تے 1958 وچ ایہنوں نیشنل کالج کہیا جاݨ لگ گیا۔ ایہ [[پاکستان]] دا سبھ توں پراݨا کالج اے۔ کالج دا اک کیمپس [[راولپنڈی]] وچ اے جیہڑا 2006ء وچ قائم کیتا گیا سی۔ 2011 وچ کالج نوں اپݨا چارٹر مل گیا تے یہ ڈگری جاری کرن والا ادارہ بݨ گیا۔ [[File:John Lockwood Kipling és Rudyard Kipling.jpg|thumb|left|پہلا پرنسپل جان لوکوڈ کپلنگ اپنے پتر [[رڈیارڈ کپلنگ]] دے نال]] == ڈیپارٹمنٹ == * آرکیٹیکچر ڈیپارٹمنٹ * فائین آرٹس ڈیپارٹمنٹ * ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * سیرامک ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * ٹیکسائیل ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * میوزک ڈیپارٹمنٹ * فلم تے ٹیلیوژن ڈیپارٹمنٹ * ملٹی میڈیا آرٹس ڈیپارٹمنٹ * انٹیریئر ڈیزائن ڈیپارٹمنٹ * کلچرل سٹڈیز ڈیپارٹمنٹ == وائس چانسلرز == * 1875–1894: لوکوڈ کپلنگ * 1994-1903: پرسی براؤن * 1903–1913: بھائی رام سنگھ<ref>Ali, S. Amjad ''Painters of Pakistan'' Islamabad: National book Foundation 1995 pg 34</ref> * 1913–1930: ہگ لائنے ہیتھ * 1930–1942: ایس۔ این۔ گپتا * 1943–1947: میا محمد حسین * 1947–1954: غلام نبی ملک * 1954–1956: سڈنی سپیڈنگ * 1949–1965: قاضی محمد رفیق * [[شاکر علی]] * خالد اقبال * اقبال حسین * عباسی ابدی * سلما ہاشمی * ساجدا حیدر وندل * نازش عطا االلہ * فوزیہ قریشی * استاد باشیر احمد * ساجد کوثر * ڈاکٹر۔ شبنم خان * مرتضیٰ جعفری == طالب علم == * [[بھگت سنگھ]] -دیش بھگت * [[سکھدیو تھاپر]] دیش بھگت * محمود ہیت- پاکستان کلاکار تے ڈیزائنر * زین ناکوی پاکستان ڈیزائنر تے گرافک ناولسٹ == حوالے == {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== [http://www.nca.edu.pk/index.html کالج ویب سائیٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315082829/http://nca.edu.pk/index.html |date=2015-03-15 }} [[گٹھ:پنجاب دے کالج]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:لہور دے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:پنجاب دے تعلیمی ادارے]] 54bu106qjb51dkak2on9dyz70p61ulg 8 48047 711420 711411 2026-09-20T01:03:01Z NguoiDungKhongDinhDanh 30127 Fix 711420 wikitext text/x-wiki {{پنجابی گنتی}} <noinclude><div class="mw-content-ltr small" style="overflow: auto;"></noinclude> __NOTOC__ == Extra-Editbuttons == * Extra-Editbuttons[dependencies=mediawiki.util|default|rights=minoredit]|Extra-Editbuttons.js|Extra-Editbuttons-persiantools.js|Extra-Editbuttons-persianwikitools.js|Extra-Editbuttons-dictionary.js|Extra-Editbuttons-autoed.js|Extra-Editbuttons-botworks.js * dropdown-menus[dependencies=mediawiki.api,mediawiki.util,mediawiki.Title,user.options|peers=dropdown-menus-pagestyles]|dropdown-menus.js * dropdown-menus-pagestyles[hidden]|dropdown-menus-pagestyles.css * Edittools[default|type=general]|Edittools.js|Edittools.css * BotTools[rights=move|dependencies=mediawiki.util]|BotTools.js * toFawikiAlot[rights=autopatrol|dependencies=mediawiki.util]|toFawikiAlot.js == Discussion-tools == * signit[default]|signit.js == editing == * WikEd|WikEd.js * Urdu Keymapper|Urdu Keymapper.js * TemplateParamWizard[dependencies=jquery.ui,jquery.textSelection,jquery.ui,mediawiki.util|default]|TemplateParamWizard.js <!-- * signit[default]|signit.js --> * userScriptSandbox[default]|userScriptSandbox.css|userScriptSandbox.js * QPreview|QPreview.js * autodel[dependencies=mediawiki.util]|autodel.js * fist[dependencies=mediawiki.util]|fist.js <!-- * sign|sign.js --> * DotsSyntaxHighlighter|DotsSyntaxHighlighter.js * Summarieslist[dependencies=mediawiki.util]|Summarieslist.js * OrphanCheck[default]|OrphanCheck.js * saveandedit|saveandedit.js * AddEditLinkToOldVersionLinks|AddEditLinkToOldVersionLinks.js * refToolbar[default|dependencies=user.options]|refToolbar.js * refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js * ProveIt[dependencies=jquery.ui,jquery.textSelection,mediawiki.util]|ProveIt.css|ProveIt.js * charinsert[default]|charinsert.js * charinsert-core[hidden|dependencies=mediawiki.toolbar,jquery.textSelection,user]|charinsert-core.js|charinsert-core.css * prota[default]|prota.js * Edittools[default]|Edittools.js * MufidAlaat|MufidAlaat.js == Design == * quickLinker[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api]|quickLinker.js * redirect|redirect.css * disambig[default|rights=minoredit]|disambig.css * updateMarker|updateMarker.css * redlinks|redlinks.css * OldDiff|OldDiff.css * PrettyLog[dependencies=mediawiki.util]|PrettyLog.js|PrettyLog.css == Categories == * HotCatsMulti|HotCatsMulti.js * HotCat[default|rights=edit]|HotCat.js * Cat-a-lot[rights=rollback]|Cat-a-lot.css|Cat-a-lot.js * subcatContentSummary|subcatContentSummary.js * CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js|CatMaker.css * RenommageCategorie[rights=delete|dependencies=mediawiki.util]|RenommageCategorie.js *incategory[default|dependencies=jquery.ui,mediawiki.api]|incategory.js|incategory.css == Interwiki == * quickwikidata|quickwikidata.js == appearance == * ExternalSearch[default]|externalsearch.js * metadata[dependencies=mediawiki.util]|metadata.js * foldPortalMenus[dependencies=jquery.jStorage]|foldPortalMenus.js|foldPortalMenus.css * NavigAdmin|NavigAdmin.js * switcher[default|targets=desktop,mobile]|switcher.js == browsing == * UTCLiveClock[dependencies=mediawiki.util]|UTCLiveClock.js * Navigation_popups|popups.js|navpop.css * imagelinks[dependencies=mediawiki.util]|imagelinks.js * WikidataTab|WikidataTab.js == Interface == * CommentsInLocalTime|CommentsInLocalTime.js * Direct-link-to-Commons[dependencies=mediawiki.util]|Direct-link-to-Commons.js * AncreTitres|AncreTitres.js == fonts == * NotoNastaleeq[top|targets=desktop,mobile]|NotoNastaleeq.css * NotoNastaleeqMobile[top|skins=minerva]|NotoNastaleeqMobile.css == patrol-tools == == compatibility == == advanced == * RTRC|RTRC.js == toolbox == * recentchangesbox[dependencies=mediawiki.util]|recentchangesbox.js == statistics == * stru-contavisite[dependencies=mediawiki.util]|stru-contavisite.js == othermod == * TransferToCommons[dependencies=mediawiki.util]|TransferToCommons.js * Direct-link-to-Commons[dependencies=mediawiki.util]|Direct-link-to-Commons.js * FileSiblings|FileSiblings.js == beta == * WikidataInfo|WikidataInfo.js == modules == * morebits[hidden]|morebits.js|morebits.css == test == * SidebarTranslate|SidebarTranslate.js|SidebarTranslate.css * RedirectMaker[dependencies=jquery.ui,mediawiki.util]|RedirectMaker.js|RedirectMaker.css <noinclude></div></noinclude> 1oosdp5chertpqplqvqfm61g5ohfax2 0 55106 711433 668962 2026-09-20T09:59:21Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711433 wikitext text/x-wiki {{Infobox university| |name = جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ |native_name =<span lang="ar"> الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة</span> |motto = |image = |established = {{start date and age|1961}} |Acting President = Prof. Ibroheem bn Ali Al-Obeid |type = [[سلفی]]<ref name="MilosevicRekawek2014">{{cite book|author1=M. Milosevic|author2=K. Rekawek|title=Perseverance of Terrorism: Focus on Leaders|url=http://books.google.com/books?id=uB7pAwAAQBAJ&pg=PA133|date=3 April 2014|publisher=IOS Press|isbn=978-1-61499-387-2|pages=133–}}</ref> [[Public university|عوامی]] |city = [[مدینہ منورہ]]<ref>[http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 مدینہ یونیورسٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160607204734/http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 |date=2016-06-07 }}</ref> |country = [[سعودی عرب]] |students = 22,000 |staff = |campus = |former_names = |website = [http://www.iu.edu.sa/en/ www.iu.edu.sa] }} '''جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ''' {{ہور ناں|عربی=الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة}} کا قیام سنہ [[1961]] چ اک [[شاہی فرمان]] دے تحت [[سعودی حکومت]] نے [[مدینہ منورہ]] چ کیتا سی ۔جامعہ اسلامیہ ہور جامعات وانگ[[سعودی وزارت تعلیم]] دے تحت اے۔<ref>[http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm Madinah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615025631/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm |date=2010-06-15 }} Saudi Embassy. Winter 2000.</ref> ==مشہور فضلاء== * [[عبدالعزیز الحربی]] – [[جامعہ ام القری]] دے اکیڈمک بورڈ دے رکن * [[بلال فلپس]] – کینیڈا دے عالم دین * [[ابو اسامہ]] – [[برمنگھم]] چ واقع [[گرین لین مسجد]] دے امریکی نژاد امام * [[Abu Ammaar Yasir Qadhi]] * [[Muhammad Alshareef]] – [[AlMaghrib Institute]] دے بانی * [[Mishary Rashid Alafasy]] - کویتی قاری و امام * [[Yaser Birjas]] * [[احسان الہی ظہیر]] – پاکستانی مصنف و عالم دین * [[ربیع المدخلی]] – سابق پروفیسر و صدر شعبہ مطالعات سنہ، جامعہ اسلامیہ * [[Muqbil bin Hadi al-Wadi'i]] * [[عتیق احمد خان]] – [[جموں تے کشمیر]] دے سیاستدان * [[Feiz Mohammad]] * [[Saeed Abubakr Zakaria]] * [[صفی الرحمٰن مبارک پوری]] – ''[[الرحیق المختوم]]'' دے مصنف * [[جہیمان عتیبی]] – مکہ مکرمہ چ 1979ء چ [[یرغمالیٔ مسجد حرام]] داسربراہ <ref name=commins-164>{{cite book|last=Commins |first=David |title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia |publisher=I.B.Tauris |year=2009 |page=164}}</ref> * [[Abdul Majeed Abdul Bari]] == ہور ویکھو== * [[سعودی عرب دیاں یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے]] == حوالے== {{حوالے}} == باہرلے جوڑ== * [http://iu.edu.sa/web/Default.aspx جامعہ دی دفتری ویب سائٹ] (انگریزی و عربی) * [http://www.MadinahStudent.co.uk یونیورسٹی دے برطانوی طلبہ دی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131130141/http://www.madinahstudent.co.uk/ |date=2020-01-31 }} (انگریزی) [[گٹھ:اسلامی جامعات تے دانشگاہاں]] [[گٹھ:جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] [[گٹھ:1961ء چ قائم ہون والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:سعودی عرب چ 1961ء دیاں تاسیسات]] [[گٹھ:سعودی عرب دیاں جامعات، کالج تے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:یونیورسٹیاں]] [[گٹھ:تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:سعودی عرب]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم]] i4ftgk2vj0pzmw4kaljy3qihx21dc4v 0 56784 711422 674583 2026-09-20T05:20:20Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711422 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=ایرانی |region=[[لہندا ایشیا|جنوب مغربی ایشیا]] ، [[وسطی ایشیا|وسطی ایشیا]] ، تے مغربی [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیا]] |familycolor=Indo-European |fam2=[[ہند ایرانی بولیاں|ہند ایرانی]] |protoname=[[پیش ایرانی بولی|پیش ایرانی]] |child1=[[مغربی ایرانی بولیاں|مغربی ایرانی]] |child2=[[مشرقی ایرانی بولیاں|مشرقی ایرانی]] |iso2=ira |iso5=ira }} [[فائل:ایرانی بولیاں.png|650px|thumb|left|اجوکی ایرانی بولیاں دا نقشہ]] '''ایرانی بولیاں''' [[ہند ایرانی بولیاں]] دی اک ذیلی شاخ ہن۔ تے [[ ہند ایرانی بولیاں]] آپ [[ ہند یورپی بولیاں]] دی اک ذیلی شاخ ہن۔ اجوکے ویلے وچّ دنیا وچّ لگبھگّ 15-20 کروڑ لوک کسے نہ کسے ایرانی بولی نوں اپنی ماں بولی دے روپ وچّ بولدے ہن اتے ایتھنالاگ بولی انسائکلوپیڈیا وچّ 2011 تکّ 87 ایرانی بولیاں درج سن۔ ایہناں وچوں [[فارسی]] دے 7.5 کروڑ، [[پشتو]] دے 5-6 کروڑ، [[کردی|کردی بولی]] دے 3.2 کروڑ، [[بلوچی|بلوچی بولی]] دے 2.5 کروڑ اتے [[لوری بولی]] دے 23 لکھ بولن والے سن۔ ایرانی بولیاں [[ایران]]، [[افغانستان]]، [[تاجکستان]]، [[پاکستان]] ([[بلوچستان]] اتے [[خیبر پختونخواہ]] صوبےآں )،[[ ترکی]](چڑھدے وچّ کرد علاقےآں) اتے [[عراق]] (شمال وچّ کرد علاقےآں) وچّ بولیاں جاندیاں ہن۔ [[پارسی|پارسی دھرم]] دی مذہبی بولی، جس نوں [[اویستا]] کہندے ہن، وی اک پرانی ایرانی بولی ہے۔ ==تفصیل== [[ہند یورپی بولیاں]] دی شاخ تے [[ ہند ایرانی بولیاں]] دی ذیلی شاخ ، ایرانی بولی ٹبر [[ ہند آریا بولیاں| ہند آریا ذیلی شاخ]] وانگ ہی اہم ہے ۔ پرانے ویلے وچّ ایہہ پرانی فارسی ( پارسی ) دے روپ وچّ اک راج بولی (حکومی بولی) سی اتے [[ اوستا| اوستائی ]] دے روپ وچّ مذہبی بولی سی ۔ وچکارلے ایرانی ویلے وچّ دو ایرانی بولیاں مستحکم ہوئیاں ، چڑھدے علاقے وچّ [[ سوگد | سوگدی ]] اتے لہندے علاقے وچّ [[ پہلوی ]] ۔ ایہناں دے علاوہ فارسی بہت سماں تکّ [[ ایشیا ]] دے وڈے جغرافیائی علاقے وچّ [[رہتل ]] دی بولی رہی ۔ پرانی فارسی [[ ایران ]] دے دکھن - لہندے کونے دی بولی سی ۔ اسدی جان پہچان سانوں عجائب گھراں وچّ کھدے ہوئے [[ ہخامنشی سلطنت| ہخامنشی بادشاہاں ]] دے کتبےآں توں ملدی ہے ۔ ایہناں دی لپی شاید [[اکادی بولی| اکدی لپی ]] توں جڑی ہے ۔ سبھتوں پرانا لیکھ اریا رگن ( 610 - 580 قبل مسیح ) دا دسیا جاندا ہے ، پر سبھتوں اہمیت دے لیکھ بادشاہ [[دارا اول]]( 520 - 486 ق م) دے ہاں جو اسدے سلطنت وچّ سبھنی تھانئیں پائے جاندے ہن ۔ ایہناں وچّ وی بہستون دا کتبہ سبتوں مشہور ہے ۔ پرانی فارسی دے نال نال ایہہ لیکھ ہور دو بولیاں( ایلامی اتے بیبیلونی ) وچّ وی پائے جاندے ہن ۔ [[فائل:Iranian Family Tree v2.0.png|thumb|240px|ایرانی بولیاں دی مورت جس وچ اسدیاں شاخاں وکھایاں گیاں نیں]] اوستائی دھرمگرنتھ دی بولی ہے اتے [[سنسکرت|ویدک سنسکرت ]] دے بہت قریب ہے ۔ [[ اویستا ]] اہورامزدا دے سیوک [[ پارسی | پارسی لوکاں ]] دی مذہبی کتاب ہے ۔ اسوچّ وکھ وکھ ویلےآں وچّ رچت اپاسنا اتے ارداس دے سوکت پائے جاندے ہن ۔ [[ رگوید ]] دی وانگ اویستا وی شُرتی پرمپرا(سنی سنائی روایت) اتے ہی منحصر سی اتے ایہہ پہلوی حرفاں وچّ [[ ساسانی سلطنت| ساسانی بادشاہاں ]] دے ویلے وچّ لیکھبندھّ کیتی گئی ۔ ودوان‌ اسدے پرانے حصےآں دا ویلہ اٹھوی صدی قبل مسیح نردھارت کردے ہن ۔ ایہہ [[ایران]] دے چڑھدے حصے دی بولی سی ۔ پرانی ایرانی دا اویستی اتے پرانی فارسی نوں چھڈکے سانوں اتے کوئی لیکھ نہیں ملدا ۔ وچکار ایرانی دے دو گروہ ہن : ===[[لہندیاں ایرانی بولیاں]]=== لہندی وچکارلی ایرانی نوں پہلوی کہندے ہن ۔ اس شبد دا تعلق پہلویک‌ قبیلے توں سمجھیا جاندا ہے ۔ ایہہ [[ساسانی سلطنت]]( 226 ق م - 652 ء) دی راجبھاشا سی اتے اسوچّ لکھتی بہت سارے مذہبی اتے ہور گرنتھ ملدے ہن ۔ ایہناں دی لپی [[آرمینی لپی]] توں پربھوت اتے متاثر لگدی ہے ۔ وچکارلی ایرانی دیاں کئی بولیاں دے کتبے اتے کتبے کتاباں ہنے 50 - 60 سال پہلے ترفان ( [[چڑھدا ترکستان]] ) وچّ لبھیاں ہن ۔ ایہناں وچّ [[ پارتھیا | پارتھی بولی ]] الیکھنیی ہے ۔ وچکارلی فارسی وی اس گروپ دی ہے ۔ اسوچّ [[ساسانی سلطنت|ساسانی بادشاہاں]] دے کتبے ملدے ہن ۔ ایہی بولی پزند نام توں اویستی دھرم دیاں کتاباں لئی وی ورتوں وچّ آئی ہے ۔ ===[[چڑھدی ایرانی بولیاں]]=== چڑھدی وچکارلی ایرانی وچّ [[چڑھدا ترکستان|چڑھدے ترکستان]] وچّ لبھے ساہت دیاں بولیاں ہن ۔ ایہناں وچّ [[بخارا]] اتے [[ سمرقند ]] دے علاقے دی پرانی بولی[[ سوگدا | سوگدی ]] ہے جو ایشیا دے وچکارلا علاقے دی بولی رہی ہوویگی ۔ ایہہ [[ منگولیا ]] توں لے کے [[ تبت ]] دے سرحدی علاقے تکّ پھیلی ہوئی سی ۔ اسوچّ [[ بدھ دھرم دیاں کتاباں]] ( بوہتیاں [[ چینی بولی ]] توں ترجمہ ) , عیسائی دھرمگرنتھ ( سیرییائی بولی توں ترجمہ اتے اصل ) اتے منیچی گرنتھ ملدے ہن ۔ سبھتوں پرانے گرنتھاں دا ویلہ عیسوی چوتھی صدی ہووےگا ۔ سوگدی دے علاوہ اس گروپ دی دوجی اہم بولی خوتانی ہے ۔ اسنوں [[ساکا]] وی کہندے ہن ۔ اسوچّ بہت سارے دھرمگرنتھ اٹھویں توں 10ویں صدی عیسوی دے لکھے ہوئے ملے ہن ۔ ایہناں وچّ بہت سارے [[بدھ دھرم]] دے متعلق ہن ۔ لپی سبھ دی [[ براہمی لپی | براہمی ]] ہے اتے شبداولی(ووکیولری) وچّ [[ پراکرت ]] دے بہت سارے شبد ملدے ہن ۔ جدید ایرانی بولیاں دی سبھتوں اہم بولی [[ فارسی ]] ہے ۔ ایہہ [[عربی لپی| عربی - فارسی لپی ]] وچّ لکھی جاندی ہے ۔ ایہہ [[ افغانستان ]] توں لے کے لہندے دے کافی وڈے جغرافیائی علاقے وچّ رہتل دی نمائندہ بولی ہے ۔ اسوچّ اٹھویں صدی عیسوی توں لے کے پربھوت ساہت دا سرجن ہویا ہے ۔ بناوٹ دی نظر توں [[ پامیری بولیاں]] , کردی ، بلوچی اتے [[ پشتو ]] وی ایرانی ذیلی شاخ دے اندر ہن ۔ وسعت دی نظر توں ہند - ایرانی شاخ دی تنّ بولیاں نے بوہت اہمیت حاصل کیتی - [[ سنسکرت ]] , [[ پالی ]] اتے [[فارسی]] اتے ایہہ تنوں تہذیت اتے تمدن دیاں بولیاں رہیاں ۔ ==ایرانی بولیاں دا ارتقاء== ایرانی زباناں قدیم زمانے توں ہی دوحصےآں وچ ونڈیاں سن۔ اس دی وجہ [[ایران]] دے جغرافیائی حالات سی۔ جغرافیائی اعتبار نال ایران دوحصےآں وچ ونڈیا ہویا اے ، اک مشرقی تے دوسرا مغربی۔ جنہاں دے درمیان اک وسیع صحرا سی ۔ انہاں دوہاں وچکار کدی وی قریبی تعلقات پیدا نہ ہوسکے، لہذا انہاں دیاں بولیاں مختلف سن ۔ اک [[اوستا]] تے دوسری قدیم فارسی سی ۔ اوستا شمالی ایران دی اک شاخ سی تے قدیم فارسی جنوبی ایران دی۔ اوستا دے سب توں قدیم حصے ستویں صدی قبل مسیح دے نہیں ہو سکدے نیں۔[[ساسانی سلطنت| ساسانیاں دے راج ویلے]] وچ (پنچویں صدی عیسوی) اوستا دی اصل عبارت دی نویں سرےاوں ترتیب دتی گئی سی۔ ممکن ہے اس وچ اوس زمانے دے لب و لہجہ اس وچ عبارت ہون۔ قدیم فارسی ایران دی سرکاری زبان سی۔ اس وچ آریائی زبان دے بوہت سارے سبد پائے جاندے نیں۔ کیوںجے [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشیاں]] دی زبان آریائی سی۔ ==خصوصیات== ایرانی زبان کی خاص نوعیتیں یہ ہیں کہ مَییے کی تحقیقات سے ظاہر ہوتا ہے کہ ایرانی زبان کا بنیادی دباؤ والا ہے۔ یہ دباؤ لفظ کے ماقبل آخری رکن پر پڑتا ہے۔ اگر وہ رکن لمبا ہو اور ماقبل آخر رکن سے پہلے رکن پڑتا ہے۔ اگر وہ رکن رکن چھوٹا ہو مثلاً ’یزدان‘ (پرستش کرتے ہوئے) حالت اضافی جمع۔ یہ پہلوی میں قدیم ایرانی قدیم ایرانی ’یزتاہم‘ سے بنا ہے۔ جس میں ماقبل آخر رکن ’تا‘ لمبا ہونے کی وجہ سے پر دباؤ پڑا ہے۔ اس کے برعکس ’بیست‘ (بیس) ’وستی‘ سے بنا ہے، جس میں دباؤ ماقبل آخر رکن سے پہلے ’وی‘ پر پڑتا ہے۔ اس دباؤ کی علامات اوستا میں بھی پائی جاتی ہیں، جس میں تاکیدی رکن آنے والی ’ر‘ کی ’ہ + ر‘ ہوجاتی ہے۔ اگر اس کے بعد ’ک یا پ‘ آجائے۔ مثلاً ’دہر کو‘ اوستا میں اور سنسکرت میں ’درک‘ (بھیڑیا)۔ چونکہ اس قسم کا لہجہ شَتَ پتھ برہمن میں پایا گیا ہے۔ اس لئے غالباً یہ لہجہ آریائی تھا جس کے اثرات آریائی تبدیلی حروف علت پر پائے گئے ہیں۔ مثلاً سنسکرت ’استِ‘ (وہ ہے)۔ اس میں پہلے رکن ’اَس‘ پر دباؤ بڑنے کی وجہ سے ’ا‘ برقرار ہے۔ لیکن تثنیہ ’ستہ‘ (وہ ہیں)۔ اس میں دوسرے رکن پر دباؤ پڑنے کی وجہ سے پہلے رکن کے ’اَ‘ حذف ہوگیا ہے۔ بالکل اس طرح اوستامیں ’اس ت‘ (وہ ہے) لیکن ’نئی‘ (وہ دو ہیں)۔ قدیم ایرانی کی دوسری خصوصیت ایک دلچسپ مظہر دیکھا گیا ہے، جو عہد حاضر کی ہند آریائی زبانوں میں وسیع پیمانے پر پایا جاتا ہے۔ یعنی کسی کام کی تکمیل کو جتلانے کے لئے مصدر ’بو‘ یا ’اہ‘ (ان دونوں کے معنی ’ہونا‘ ہے) کسی فعل دوسرے فعل کے مشتق لفظ کے ساتھ لگایا جاتا ہے۔ جس کی تشکیل حالت طرفی یا مقامی ہوتی ہے۔ مثلاً ’یپندی شے ] بوائتی [ سنھم چت اُن استرائی‘ (اگر وہ حکم بجالاتا ہے)۔ یہاں فعل ’بوائتی‘ دوسرے فعل کی مشتق ظرفی ’سترائی‘ کے ساتھ بجالاتا ہے کے معنی میں استعمال کیا گیا ہے۔ اردو میں اس قسم کے بے شمار مرکب استعمال ہوتے ہیں۔ مثلاً ’آجاؤ، پی لو ِ‘ اس طریقہ کی بنا قدیم ہند آریائی میں موجود نہیں ہے۔ شاید یہ عہد حاضر کی ہند آریائی میں یہ مظہر ایرانی کے اثر کا نتیجہ ہے۔ لیکن اس موضع کی واضع تحقیقات ہونی لازمی ہیں۔ تیسری خصوصیت نحوی ترکیب میں قدیم ایرانی کی حالت اضافی، مطلق، حالت مقامی مطلق اور حالت فاعلی مطلق قابل ذکر ہیں۔ ہند یورپی میں صرف ایرانی ایک ایسی زبان ہے، جس میں ہند یورپی ’گ، ج اور گھ‘ کے مشتق الگ الگ ہیں۔ مثلاً ہند یورپی ’گ‘، ہند آریائی ’ج‘، آرمینائی ’چ‘، ایرانی ’ز‘ اور بالٹک سلافی ’ز‘ ہے۔ اوستا اور قدیم فارسی میں ’ل‘ کی بالکل عدم موجودگی تھی۔ وسطی فارسی میں بھی ’ل‘ کی کوئی واضح علامت نہیں ملتی ہے۔ ==اوستا== ایران دی پرانی بولی اوستا سی ۔ کیونکہ زرتشت دی مذہبی کتاب اسے بولی وچّ لکھی گئی سی ، اس لئی اس دی نسبت نال اوستا کہاؤندی ہے ۔ کجھ محْیقین دا مننا ہے کہ اوستا مادی عہد دی بھاشا سی ، اتے پرانی فرنس اسے بولی توں نکلی ہے ۔ اوستا دی [[لپی]] سامی توں ماخوذ ہے ، لیکن پرانی فارسی دے الٹ سجے توں کھبے لکھی جاندی سی ۔ ساسانیاں دے دور وچّ پنجویں صدی عیسری اردشیر بابکان نے اوستائی برلی نوں زندہ کرن دی کوشش کیتی سی ۔ اس لئی یقین کیتا جا سکدا ہے دے امتداد زمانہ نال اس وچّ تبدیلیاں واقع ہوئیاں ہوئیے گئیاں ۔ اوستا دے اندر گھاٹا دا حصہ ہے ، اوہ دوسریاں توں وکھ ہے اتے اس دی بھاشا وی پراچین لگدی ہے ۔ استوں وی بھاشا وچّ تبدیلی دا ثبوت ملدا ہے ۔ اگر غور کیتا جاوے تاں گاتھائی بولی دی زبان نوں سبھ توں پرانی اتے مادی بولی نوں اس توں نکلی سمجھاجائے گا ۔ اوستا زبان کی مشابہت ویدک زبان سے ہے۔ اوستا میں قدیم فارسی سے زائد حروف ہیں۔ اس میں بے رنگ حروف علت کے علاوہ دوہرے حروف علت ’ااے‘ وغیرہ اور بہت سے حروف صیح مثلاً تین قسم کی ’ش‘ اور تین قسم کی ’ز‘ وغیرہ پائی گئی ہیں۔ حروف علت ’اِ، اُ‘ کا اندراج اوستا میں نہایت نمایاں ہے۔ مثلاً ’بَوَاِتِ‘ (ہوتاہے)۔ قدیم ہندآریائی ’بَھَوتِ‘ (ہوتا ہے)۔ دااُرُ‘ (لکڑی) قدیم ہند آریائی ’دارُ‘ لکڑی۔ لیکن قدیم فارسی میں اس کی عدم موجودگی تھی۔ اوستا میں سور بھکتی کا استعمال کثیر ہوتا ہے۔ مثلاً اوستا میں ’ارَدِم‘ (نصف) اور سنکرت میں ’اردھم‘ (آدھا حصہ)۔ اوستا میں ’ورسو‘ اور سنسکرت میں ’ول ش‘ (بال) لیکن قدیم فارسی میں سور بھکتی کا استعمال شاذ نادر ہی ہوتا تھا۔ قدیم فارسی میں ہندیورپی کی ’ر + ت‘ برقرار رہی لیکن اوستامیں اس کی ’ش‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! ہند آریائی !! قدیم فارسی !! اوستا !! معنی |- | مرتیہ || مرت یہ || مشیہ || آدمی |} اوستا میں حالت میں ظرفی کافی نمایاں ہے۔ قدیم فارسی میں اس کی عدم موجودگی ہے اور اس کے بجائے حالت اضافی مستعمل ہوتی ہے۔ قدیم فارسی میں تمام فعلوں سے پہلے حروف زائد ’اَ‘ لگایا جاتا ہے۔ جیسے ’اَبرم‘ (میں نے اٹھایا)۔ لیکن اوستا میں صرف بیس ماضی کے الفاظ سے پہلے زائد حروف لگایا جاتا تھا۔ ==قدیم فارسی== پرانی فارسی اس ویلے دی فوجی اتے شاہی زبان دی حیثیت رکھدی سی اتے عامَ بولی وچ پرانی فرنس کہاؤندی سی ۔ یعنی ہخامنشی بادشاہاں دی سرکاری بولی پرانی فارسی سی اتے اس بولی وچّ ہخامنشی بادشاہاں دے کتبے دستیاب ہوئے ہن ، اوہناں دی لپی میخی سی جو آرامی لپی نوں ماخوذ ہے ۔ مگر ایرانیاں نے اس رسم الخط وچّ ہجا دے بجائے حروف تہجیاستعمال کیتے ہن ۔ اس طرحاں اس دی پیچیدیگیاں دور ہو گئیاں ۔ سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی وی پرانی آریائی توں نکلی ہے اتے اس نال ملدی جلدی ہے ۔ پرانی فارسی دی مشابہت ٹکسالی سنسکرت نال ہے ۔ ٹکسالی سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی وچّ ماضی ادھورا اتے مضارع دے نال وادھو شبد ضرور لگدا سی اتے ٹکسالی سنسکرت دی طرحاں پرانی فارسی انی پرانا نہیں ہے جنی اوستا ہے ۔ قدیم فارسی وچّ حالت ظرفی اتے ماضی تمام غائب ہوچکے سن ۔ مصارع اتے ماضی ناتمام دی تشکیل اک ہو چکی ہی ہو گئی سی ۔ === قدیم فارسی اور پراکرت کی باہمی مشابہت === قدیم فارسی اور پراکرت میں باہمی مشابہت تھی۔ مثلاً (۱) پراکرت کی طرح قدیم فارسی میں لفظ کے آخر میں حروف صیح کا یا تو بالکل حذف ہوگیا تھا یا وہ بالکل کمزور ہوگیا تھا۔ (۲) دونوں میں صیغہ تثنیہ مفقود ہوگیا تھا۔(۳) دونوں میں حالت ظرفی کے بجائے حالت اضافی کا استعمال ہوتاتھا۔ (۴) دونوں حالت ذریعہ جمع کے لاحقہ ’بھس‘ کی تشکیل ہوتی تھیں۔ سنسکرت کی طرح ’آ اِ س‘ کا استعمال نہیں ہوتا تھا۔ (۵) دونوں میں ماضی تمام مفقود ہوگئی تھی۔ (۶) دونوں میں ماضی تمام اور مضارع کی ایک ہی تشکیل بن گئی تھی۔ == پہلوی == وچکارلی فارسی جاں پہلوی اس بولی نوں کہندے ہن جو [[اشکانی سلطنت|پارتھی]] تے [[ساسانی سلطنت| ساسانی ویلے]] ( 226ء؁ توں 642ء؁ ) تکّ [[ایران]] وچّ بولی جاندی سی اس نوں کتابی پہلوی وی کہندے ہن ۔ [[ہخامنشی سلطنت]] دے زوال دے بعد یونانیاں دا ایران اتے قبضہ ہو گیا سی ، اتے سیاسی غلبے دے نال یونانی رہتل دا ایران تے اثر پیا ۔ یونانیاں دے راج ویلے وچّ ہی [[سلطنت اشکانیان|اشکانیاں]] نے سیاسی بڑھت حاصل کیتی ۔ اوہناں دے ویلے وچّ اک دوجی بولی وجود آئی ۔ ایہہ ہخامنشی راج ویلے دی پرانی فرنس توں نکلی سی ، مگر اس اتے دوجی بولیاں دے ڈونگھے اثرات پائے جاندے ہن ۔ مجودہ فارسی وی اس پہلوی توں نکلی ہے ۔ اس لئی اسنوں وچکارلی فارسی (میانہ فارسی) یعنی پرانی فارسی(قدیم فارسی) اتے فارسی دے وچّ دی بولی وی کہندے ہن ۔ ایہہ بولی [[ساسانی سلطنت|ساسانی راج ویلے]] تک قایم رہی ، سگوں ایہ ایسے ویلے وچّ بلندی اتے پہنچی ۔ اس زمانے دے سارے سکے اتے کتاباں اس بولی وچّ لکھیاں نیں ۔ پہلوی لپی آرامی توں سوتر(ماخوذ ) ہے اتے سجے توں کھبے پاسے لکھیا جاندا ہے ۔ اس دی اک خاص شکل جسنوں زوادش کہندے سن ۔ اس طرحاں اس دی تحریراں وچّ آرامی شبد لکھدے سن اتے اس دے صحیح تلفظ ادا کرن دے بجائے اسدے ہم معنی پہلوی شبد پڑے جاندے سن ۔ اداہرن لئی " ملک " لکھدے سن اتے اس نوں شاہ پڑھدے سی ۔ لیکن ایہہ سخت مشکل سی اتے اس نوں پڑھن لئی اک ہزار علامتاں توں جان-پچھان ضروری سی ۔ ==== پہلوی کی نمایاں خصوصیتیں ==== (۱) قدیم ایرانی الفاظ کے آخری رکنوں (حروف علت یا حروف علت + حروف صیح) کا حذف۔ مثلاً وسطی فارسی ’سبد‘ قدیم ایرانی ’ستم‘ (سو)، وسطی فارسی ’ویست‘ اوستا ’وی سیَ ت‘ (بیس)۔ (۲) سوائے فعل کے حال کے تمام فعلی تشکیلوں کا ترک اور ان کی جگہ پھیرپھار کی طرز کلام کا استعمال۔ (۳) فعل مجہول کی تشکیل کی توسیع۔ (۴) اوستا اور قدیم فارسی میں ’ل‘ کی بالکل عدم موجودگی تھی۔ وسطی فارسی میں بھی ’ل‘ کی کوئی واضح علامت نہیں ملتی ہے۔ == وسطی فارسی کی بولیاں == وسطی فارسی کی قابل ذکر بولیاں پارتھی، سوغدی،سکائی اور سغدی تھیں۔ === پارتھی === یہ شمالی مغربی ایرانی بولیوں میں تھی۔ لہذا معیاری وسطی فارسی سے جو درحقیقت ایک جنوبی بولی تھی سے بہت کچھ مختلف تھی۔ اس کی خصوصیتوں کا اندازا مندرجہ ذیل حروف لاحقوں کی فہرست سے لگایاجاسکتا ہے۔ {| class="wikitable" |- ! پارتھی !! معیاری فارسی |- | ز || و |- | س || ہ |- | منترع لاحقہ ’ایفت‘|| ایھ |- | مصدر ’کر‘ (کرنا) مصدر || ’کن‘ (کرنا) |- | واچ (بولنا) || گود (بولنا) |} === سوغدی === (چغدی) یہ ایران کے شمال مغرب میں بولی جاتی تھی۔ اس میں بدھ، عیسائی اور مانی مذہب (خاص کر بدھ مذہب کی) متعدد تصانیف برآمد ہوئی تھیں۔ اس کی خصوصیت کا اندازا مندرجہ ذیل تقابلی حروف سے لگایا جاسکتا ہے۔ {| class="wikitable" |- ! سرنامے کا متن !! سرنامے کا متن |- | چغدی || معیاری فارسی |- | خ || ہ |- | ش || تھ + ر |- | د + ب || ر + و |- | ت + ف || تھ +و |- | ی|| ہ + ی = یہ آخری نوعیت عہد حاضر کی یغنوبی زبان میں بھی پائی جاتی ہے۔ |} === سکائی === اس میں براہمی رسم الخط میں متعدد بدھ مذہب کی کتابیں برآمد ہوئیں ہیں۔ اس بولی کی دریافت سے مغربی بولیوں کی خصوصیتوں پر بہت روشنی ڈالی گئی ہے اور یہ ظاہر ہوگیا ہے کہ جنوب مغربی فارسی بولیاں شمالی بولیوں سے بہت جدا ہیں اور بلوچی اور کردی درحقیقت شمالی ایرانی بولیاں ہیں۔ سکائی کے الفاظ کے خزانہ الفاظ سے اور بھی ثابت ہوگیا ہے کہ مشرقی اور مغربی ایرانی بولیوں میں کتنا اختلاف ہے۔ اگرچہ معیاری فارسی میں رسمی حالت کے تمام لاحقہ مفقود ہوگئے تھے، لیکن سوغدی اور سکائی میں چھ حالتیں محفوظ رہیں۔ مثلاً حالت مفعولی میں لاحقہ ’ا‘ بجائے ’ام‘ حالت ذریعہ سوغدی لاحقہ ’اَ‘ (جو قدیم فارسی میں بھی تھا) حالت مقامی میں سکائی لاحقہ ’آ‘ جو ’ایا‘ سے مشتق تھا۔ === سغدی === ترخان میں بعض اوراق ایک اور زبان کے ملے ہیں جسے سغدی زبان قرار دیا گیا ہے۔ یہ ہند سکاتی یا سکاتی گروہ سے تعلق رکھتی ہے۔ جو مشرقی ایرانی زبانیں کہلاتی ہیں جن کی نمائندگی افغانی زبان اور سطح پامیر کی بعض زبانیں (میری، قولی اور دخی وغیرہ) کرتی ہیں۔ == عہد حاضر کی زبانیں == عہد حاضر کی ایرانی زبانوں کی مندرجہ خصوصیتیں ہیں۔ (۱) ان زبانوں کی تذکیر وتانیث (اپنے لاحقوں کے ساتھ) بالکل مفقود ہوچکے ہیں۔ اکثر تذکیر و تانیث کو ظاہر کرنے کا منشا ہو تو مذکر کے لئے ’مرد‘ یا ’نر‘ اور مونث کے لئے ’مادہ‘ یا ’زن‘ اسم کے ساتھ لگایا جاتا ہے۔ (۲) صرف و نحوی بتدریح تبدیلی حروف علت جو قدیم ایرانی میں بہت نمایاں تھی۔ اب چند اقسام کی زیادہ تر فعل لازم و معتدی کے اختلاف کے جتلانے میں مستعل ہوتی ہے۔ مثلاً بلوچی ’سچگ‘ (جلنا)، لیکن ’سوجگ‘ (جلانا)۔ اس طرح کی تبدیلی حروف علت میں عہد حاضر کی ہند آریائی میں فعل لازم و معتدی کے اختلاف جتلانے کے لئے برقرار رہے ہیں۔ مثلاً ’مڑنا، موڑنا‘ ’پھرنا، پیھرنا‘ (۳) اسم کی گردان کی صرف دوحالتیں رہ گئیں ہیں۔ ایک فاعلی اور دوسری فعلی۔ (۴) مغربی ایرانی میں ماضی ناتمام اور فعل تمنائی مفقود ہوچکے ہیں۔ مگر مشرقی زبان یغنوبی میں ماضی ناتمام اور فعل تمنائی اب تک برقرار ہیں۔ == گروہ بندی == عہد حاضر کی ایرانی زبانوں میں حسب ذیل زبانیں شامل ہیں۔ (۱) ادبی فارسی۔ (۲) بحیرہ خزر کے گرد ونواح کی زبانیں۔ (۳) کردی۔ (۴) متوسط ایران کی زبانیں۔ (۵) بختیاری۔ (۶) بدخشانی و مدگلشتی۔ (۷) یغنوبی۔ (۸) غلچا زبانیں۔ (۹) برصغیر کی ایرانی زبانیں۔ == ادبی فارسی == عہد حاضر کی ادبی فارسی کی مندرجہ ذیل خصوصیتیں ہیں۔ (۱) اس میں کثیر الاجزا الفاظ کے ابتدائی ’ا‘ حذف ہوگیا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! پہلوی !! ادبی فارسی!! معنی |- | اپرنایُو || اَپُرنائی || برنا || نوجوان |} (۲) ہندوستان کی طرح حرف صیح کے حذف ہونے پر سابق علت کے عوض لمبائی ہوجاتی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! قدیم فارسی !! ادبی فارسی !! معنی |- | پنج سَت || پانصد || پانچ سو |- | تن تَھر || تار || اندھیرا |- | چشِ چیہ || چیز || چیز |- |} (۳) لفظ کے ابتدا میں اگر مرکب حروف صیح ہوں تو عہد حاضر کی فارسی میں ایک انضامی حروف علت کے شروع میں لگایاجاتا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! پہلوی !! ادبی فارسی!! معنی |- | سپید || اسپید || سفید |- | ستون || اُستون || تھم |} (۳) اوستا و پہلوی کے ’و‘ کی ’ب‘ ہوگیا۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! پہلوی !! ادبی فارسی !! معنی |- | وار || واران || باران || بارش |} (۴) ہند یورپی ’پ‘ کا لفظ کے درمیان یا آخر میں ’ب‘ ہوگیا۔ مثلاً |- ! اوستا !! قدیم فارسی !! ادبی فارسی |- | پَدَ (پاؤں) || نی پدی (پاؤں کے پیچھے چلنے والا) || پے (پاؤں) (۵) اس میں قدیم فارسی کے ’د‘ کے ابتدا میں اب تک موجود ہے۔ جب کہ اس کے بالمقا بل ’ز‘ تھی۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! پہلوی !! ادبی فارسی |- | زاماتر || دامات || داماد |- | زانستا(تم جانتے ہو) || دانش (جانتا) || داندا (وہ جانتا ہے) |} (۶) حروف علت کے درمیان قدیمایرانی کے ’ک‘ کا ’گ‘ ہوگیا ہے۔ مثلاً ۱وستا ’اگست‘ (اس نے دیکھا)، پہلوی ’اکاش‘ (واقف)، ادبی فارسی ’اگا‘ (۷) قدیم ایرانی کی ابتدائی ’ی‘ کی ’ج‘ ہوگئی ہے۔ مشلا {| class="wikitable" |- ! اوستا !! ادبی فارسی !! معنی |- | یام|| جام || پیالہ |- | یَسن || جشن || تہوار |} یہ تبدیلی ہند آریائی میں بھی واقع ہوئی ہے مثلاً رگ وید میں جمنا (دریا) یمنا آیا ہے۔ (۸) قدیم ایرانی کے ’ر + د‘ کی ’ل‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! ادبی فارسی !! معنی |- | سَرَدَ || سال || سال |- | زرَد || دل || دل |} * بحیرہ خزر کے گرد ونواح کی زبانیں بحیرہ خزر کے گردنواح میں مندرجہ بولیاں بولی جاتی ہیں۔(۱) مازندرانی (۲) گینگی (۳) تالی (۴) سمنانی۔ ان میں تالی اور تات روس کے علاقے میں بولی جاتی ہے۔ تات باکو اور اس کے گرد نواح میں اور تالی جنوب کے علاقے میں۔ ان بولیوں میں صوتی حذف (اختصار) بہت پایا جاتا ہے۔ مثلاً ادبی فارسی میں ’شب‘ (رات) کے بالمقابل ماذندرانی اور تات ’شعوُ‘ اور سمنانی ’شو‘ بولتے ہیں۔ ==== کردی ==== کردی زبان کردستان کے علاقہ میں بولی جاتی ہے۔ جو ترکی، ایران اور عراق میں مستقیم ہے۔ اس میں دو قسم کی ’و‘ مروج ہیں۔ ایک نیم صوتی اور دوسری لب و دندانی۔ مثلاً ’دُو‘ جس میں ’و‘ نیم صوتی ہے۔ لیکن ’آؤ‘ (پانی) جس میں لب د دندانی ہے۔ اس زبان میں ’س‘ کے علاوہ عربی ’ص‘ کی طرح ’ص‘ بولی جاتی ہے۔ مثلاً ’صَاحِب‘ ===متوسط ایران کی زبانیں=== متووسط ایران کی زبانیں گبری، کاشانی، نائن اور سیوند ہیں۔گبری ایران کے پارسیوں کے زبان ہے اس کو زری بھی کہتے ہیں۔ ان زبانوں میں قدیم ایرانی ’ت‘ کی ’ی‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! ادبی فارسی !! کاشانی !! معنی |- | گتَ || گد || ک یا || گھر |} گبری میں اس ’ت‘ کی ’ز‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً گبری ’میں کز اے شئے‘ (میں گھر جارہاہوں) تعجب ہے گبری میں اردو کے ’میں‘ کی طرح ’میں‘ استعمال ہوتاہے۔ ان زبانوں میں قدیم ایرانی کی ’و‘ اب تک برقرار رہے۔ جب کہ دیگر ایرانی زبانوں میں اس کی جگہ ’ب‘ استعمال کیا جارہا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! ادبی فارسی !! کاشانی !! گبری !! معنی |- | بار || ووئی || راو || ہوا |} ===بختیاری=== ایران کے جنوب میں بختیاری قبیلہ بولتا ہے۔ اس میں ادبی فارسی کے ’خ‘ کے بالمقابل ’ہ‘ بولی جاتی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! بختیاری !! ادبی فارسی!! معنی |- | ہور || خار || کانٹا |} اس میں ادبی فارسی کے ’اے‘ کے بالمقابل ’ای‘ بولی جاتی ہے مثلاً {| class="wikitable" |- ! بختیاری !! ادبی فارسی!! معنی |- | دِیَو|| دیو || بھوت |- | مِیش || نلش || بھیڑ |- |بیدن || بُودن || ہونا |- |دیر || دو‘ر || دور |} ===بدخشانی و مدگلشتی=== بدخشانی اافغانستان کے شمال میں بدخشاں اور مدگلشتی چترال کے ایک علاقے میں بولی جاتی ہے۔ یہ دونوں بولیاں ایک دوسرے سے بہت مشابہ ہیں۔ ان کے حروف علت میں کوئی نمایاں اختلاف نہین ہے۔ حروف صیح میں بدخشانی میں ’ف‘ اور مدگلشتی میں اس کے بجائے ’پ‘ بولاجاتا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! بدخشانی !! مدگلشتی !! ادبی فارسی |- | فلُوت || پوت || فولاد |} بدخشانی کے ’خ‘ کے بالمقابل مدگلشتی میں ’غ‘ بولا جاتا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! بدخشانی !! مدگلشتی!! ادبی فارسی |- | بوخ || بوغ || باغ |} ان دونوں بولیوں میں مصدر کا لاحقہ ’ای ون‘ ہے مثلاً {| class="wikitable" |- ! بدخشانی مدگلشتی !! ادبی فارسی!! معنی |- | شموریدن || شمرودن || گننا |} ===یغنوبی=== یہ زبان روس کے علاقے سمرقند میں بولی جاتی ہے اور قدیم مشرقی ایرانی زبانوں کی تحقیقات کے لئے نہایت اہم ہے۔ اس زبان میں ہند یورپی ابتدائی ’کھ‘ حذف ہوگیا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! سنسکرت !! فارسی !! یغنوبی |- | کھر || خر || ارد |} اس زبان میں ہند یورپی ’بھ‘ کی و ہوگئی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! سنسکرت !! فارسی !! یغنوبی !! معنی |- | بھراتا || برادر || وروت (مشرقی) وردت (مغربی) || بھائی |} اگرچہ یغنوبی زبان کا تعلق وسطی ایرانی کی سوغدی سے قریبی تعلق ہے، لیکن یہ سوغدی کی براہ راست جانشین نہیں ہے۔ کیوں کہ سوغدی میں ایرانی ’و + و‘ کی ’و + ب‘ ہوگئی تھی۔ مگر یغنوبی میں یہ برقرار ہے اور ماضی صیغہ جمع غائب کی یغنوبی میں علامت ’ر‘۔ لیکن سوغدی،میں ’انت‘ ہے۔ ===غلچا زبانیں=== یہ زبانیں پامیر، چینی ترکستان کی سرحد اور روسی ترکستان کے علاقہ میں بولی جاتی ہیں۔ ان زبانوں میں مندرجہ قابل ذکر ہیں۔ (۱) دخی (۲) شفنی (۳) سریخولی (۴) زیباکی، اشکاشمی ہیں ۔ ===دخی=== یہ زبان چترال کے شمال میں بولی جاتی ہیں۔ اس میں جمع بنانے کے لئے ’اشت‘ کا لاحقہ مستعمل ہے۔ مثلاً ’خُون‘ (گھر) ’خون اشت‘ (جمع) ’روز‘ (میں) ’سک اشت‘ (ہم) ===شفنی=== یہ زبان دخی کے شمال میں بولی جاتی ہے۔ اس میں جمع کے لئے ’وین‘ کا لاحقہ مستعمل ہے۔ مثلاً ’چید‘ (گھر) ’چیداین‘ ۰جمع) ===سریخولی=== یہ زبان چینی ترکستان کی سرحد اور روسی ترکستان میں بولی جاتی ہے۔ اس زبان میں جمع کے لئے خیل کا لاحقہ استعمال ہوتا ہے، جس کے معنی لشکر کے ہیں۔ مثلاً ’چید‘ (گھر) ’چید خیل‘ (جمع) ===زیباکی اشکاشمی=== یہ زبان دخی کے جنوب میں بولی جاتی ہے۔ اس میں جمع کے لئے ’ائی‘ کا لاحقہ لگایا جاتا ہے۔ مثلاً ’ترتات‘ (باپ) ’دتاتی‘ (جمع) ===(۹) برصغیر کی ایرانی زبانیں === برصغیر میں مندرجہ ذیل ایرانی زبانیں بولی جاتی ہیں۔ (۱) پشتو (۲) ارورمڑی (۳) بلوچی ====پشتو=== پشتو سرحد اور شمالی بلوچستان میں کثیر تعداد لوگ پشتو بولتے ہیں۔ لیکن افغانشتان میں نصف سے کم لوگ بولتے ہیں۔ ہندوستانی زبانوں کے ساتھ نزدیکی تعلق ہونے کی وجہ سے اس زبان میں کوزی حروف بھی مروج ہیں۔ اس میں ایرانی الفاظ کی اندرونی ’د‘ کی ’ل‘ ہوگئی ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- ! اوستا !! سنسکرت !! پشتو !! معنی |- | پَدَ || پَد || پَل || پاؤں |} اس زبان میں حالت اضافی میں سابقہ ’دا‘ مستعمل ہے مثلاً ’ٹری‘ (آدمی) لیکن ’داسٹری‘۔ بلوچستانی پشتو میں ’ف اور ہ‘ شاز و نادر بولی جاتی ہے۔ پشتو میں حنکی حروف کا مظہر نہایت پیچیدہ ہے اور اس میں فعل کا استعمال بھی پیچیدہ ہے۔ ===ارمڑی === (۱) ارمڑی میں حروف تعریف بھی مروج ہیں، جو آریائی زبانوں میں ایک غیر معمولی مظہر ہے، یہ حروف تعریف ’ا‘ جو بطور سابقہ لفظ کے پہلے لگایاجاتا ہے، مثلاً ’آسڑئی‘ (۲) جمع بنانے کے لئے ’ای‘ یا ’انی‘ کا لاحقہ لگایا جاتا ہے۔ مثلاً {| class="wikitable" |- | ’شور‘ (شہر) || جمع ’شیری‘ |- | ’آدمی‘ (آدمی) || جمع ’آدم پنی‘ |- | ’ہائی‘ (ہاتھی)|| جمع ’ہات پنی‘ |} (۳) مختلف اسمی حالتوں کو جتلانے کے لئے سابقے لگائے جاتے ہیں۔ مثلاً حالت اضافی ’ات سڑئی‘ (آدمی) حالت ذریعہ ’پ سڑئی‘ (آدمی سے) حالت مقامی ’اسڑئی‘ (آدمی پر) ===بلوچی === بلوچی بلوچستان میں بولی جاتی ہے۔ اس میں دو بولیاں ہیں ایک مغری اور دوسری مشرقی اور ان بولیوں میں بڑا اختلاف ہے۔ تاہم ان بولیوں کے بولنے والے ایک دوسرے کی بولی کو سمجھ لیتے ہیں۔ مشرقی بلوچی میں ابتدائی بندیشی حروف ’ک، پ، ت، ٹ‘ ایک خاص دھماکے سے بولے جاتے ہیں۔ یہ ہندوستانی بندشی حروف سے بہت الگ ہیں۔ مندرجہ الفاظ سے مشرقی اور مشرقی بلوچی میں فرق ظاہر ہوگا۔ {| class="wikitable" |- ! مشرقی بلوچی !! مغڑبی بلوچی !! معنی |- | ہش || اَچ || سے |- | اَف || اپ || پانی |- | برادر || برابر || برابر |- | پھاو || پاو || پاؤں |} ==ہور ویکھو== *[[ہند ایرانی بولیاں]] *[[لہندیاں ایرانی بولیاں]] *[[ ہند ایرانی بولیاں]] *[[ ہند یورپی بولیاں]] *[[اویستائی بولی]] ==حوالے== {{حوالے}} ==باہرلے جوڑ== * [http://www.iranianlinguistics.org Society for Iranian Linguistics] * [http://www.iranian-efl-journal.com Iranian EFL Journal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122021909/http://www.iranian-efl-journal.com/ |date=2019-01-22 }} * [http://www.everytongue.com/iran Audio and video recordings for over 50 languages spoken in Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130190938/http://www.everytongue.com/iran |date=2012-01-30 }} {{ہند ایرانی بولیاں}} [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایران دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں]] [[Category:ہند آریا‌ئی بولیاں]] [[Category:ہند یورپی بولیاں]] [[گٹھ: ہند یورپی بولیاں]] [[گٹھ: ہند ایرانی بولیاں]] [[گٹھ:پرانیاں بولیاں]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایران دیاں بولیاں]] [[گٹھ:بولیاں]] [[گٹھ:بولی]] [[گٹھ:دنیا دیاں بولیاں]] [[گٹھ:لسانیات]] [[گٹھ:زباناں]] [[گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس]] [[گٹھ:ایران دیاں بولیاں]] [[گٹھ:ہند ایرانی بولیاں]] 9pakck2dryevejuapkk3sjqhrrbfa6u 0 67080 711428 706993 2026-09-20T07:49:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711428 wikitext text/x-wiki '''کسان خدکشیاں''' کھیتی کھیتر دی معاشی مندحالی 'چوں اپجیا آتمگھاتی قدم اے۔ ماڑی معاشی حالت نال جدوں گزارا کرنا اسمبھو ہو جاوے جاں قرضہ حد توں ودھ جاوے تاں ڈھہندی کلا وچ آ کے کسان ولوں کیتی آتم قتل نوں '''کسان خدکشی''' کیہا جاندا اے۔ 2014 وچ بھارت دی نیشنل کرائم ریکارڈ بیورو نے 5,650 کسان خدکشیاں دی رپورٹ دتی<ref name=ncrb2012>National Crime Reports Bureau, [http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2014/adsi-2014%20full%20report.pdf ADSI Report Annual – 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171214183235/http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2014/adsi-2014%20full%20report.pdf |date=2017-12-14 }} Government of India, p. 242, table 2.11</ref> 2004 وچ سبھ توں ودھ کسان کھدکشیاں درج کیتیاں گئیاں جدوں 18,241 کسان خدکشی کر گئے۔<ref name="allindiancrb">{{cite web|title=NDA, UPA failed to curb farmer suicides|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/NDA-UPA-failed-to-curb-farmer-suicides/articleshow/39501676.cms}}</ref> 2005 راہیں 10 سال دے عرصے وچ بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی رینج 100,000 کل آبادی متعلق 1.4 توں 1.8 دے وچکار سی۔ملک بھر وچ ساڈھے تن لکھ توں ودھ کسان قرضے دے بوجھ کارن خدکشیاں کر چکے ہن اتے ایہہ خدکشیاں رکن دا نام نہیں لے رہیاں۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6/|title=مودی دا کساناں نال سنواد|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> مرکز سرکار دے ادارے نیشنل کرائم رکارڈز بیورو دے انکڑیاں مطابق 1995 توں 2016 دوران 3 لکھ توں ودھ کساناں دیاں خدکشیاں درج ہوئیاں ہن۔ ہن اس ادارے ولوں کسان خدکشیاں دے انکڑے جاری کرنے بند کیتے ہوئے ہن۔ کھیتی باڑی ترقی دے پکھ توں نمونے دے پرچارے جاندے صوبے پنجاب وچ 2000 توں 2015 تک دے 16 سالاں دوران 16000 توں ودھ کساناں تے کھیت مزدوراں نے خدکشی کیتی اے۔<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%B5%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=سماجی پررفتار وچ وی بھارت پچھڑیا - Tribune Punjabi|last=ڈاکٹر۔ علم سنگھ|first=|date=2018-09-24|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == دیش دی آبادی وچ کسانی دا حصہ == بھارت وچ کساناں دی آبادی 45 توں 50 فیصد توں اپر اے۔ <ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=کساناں نوں راہتاں بارے سوال کیوں ؟|last=یادو|first=یوگندر|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == اتہاس == [[File:Farmer suicide.png|thumb|400px|اینسیاربیسی، بھارت دے مطابق متعلق سال بھارت وچ کساناں دیاں کل آتم ہتیاواں<ref name="allindiancrb" /><ref name="bbc.com">{{cite web|title=Have India's farm suicides really declined?|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-28205741}}</ref><ref>{{cite web |title=Profile of suicide victims categorised by profession – 2013 |url=http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226020147/http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |archivedate=26 فروری 2015 |df=dmy}}</ref><ref name="frequency">{{cite web|title=46 farmers commit suicide every day in India: Research|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20081215/main6.htm}}</ref>]] بھارت دے کساناں، خاص کرکے [[نقد فصلاں]] اگاؤن والے کساناں وچ نراشا، بغاوتاں اتے اچّ موت در دے تعلقات وچ تریخی ریکارڈ، پچھے 19 ویں صدی دے ملدے ہن۔<ref name=catanach>I.J. Catanach (1971)، Rural Credit in Western India, 1875–1930, University of California Press, {{ISBN|978-0520015951}}، pp. 10–55</ref><ref>Laxman Satya (1998)، Colonial Encroachment and Popular Resistance: Land Survey and Settlement Operations in Berar: 1860–1877, Agricultural History, vol 72, no 1, pp. 55–76</ref>حالانکہ، اسدے کارن کھدکشیاں بہت گھٹ سن۔<ref name=dara />1870 دے اچے زمینی ٹیکس،جو کھیتی باڑی دے پیداوار جاں اتپادکتا تے وار وار پیندے کالاں دے پرجذبات دی پرواہ کیتے بناں، نقدی وچ ادا کرنے ہندے سی، اپروں سودخوراں اتے جاگیرداراں دے حقاں نوں بستیوادی سرکھیا نے کپاہ اتپادک اتے ہور کساناں وچ گھور غریبی اتے نراشا تے بے چینی پیدا کرن وچ حصہ پایا، جسدا نتیجہ آخرکار 1875–1877 دے دکھن دے دنگیاں وچ نکلیا۔<ref name=dara /><ref>Kranton and Swamy (1999)، The hazards of piecemeal reform: British civil courts and the credit market in colonial India, Journal of Development Economics, Vol. 58, pp. 1–28</ref> بریٹیش سرکار نے 1879 وچ ڈیکن ایگریکلچرسٹس رلیف ایکٹ پاس کیتا، جس نے دکھن دے کپاہ اتپادک کساناں کولوں سودخوراں ولوں اگراہیاں جاندیاں ویاج دراں نوں محدود کیتا سی، پر اوہناں نے اسنوں اوہناں چونویں علاقیاں وچ ہی لاگوُ کیتا جو بریٹیش کپاہ وپار دے ہتاں دی تکمیل کردے سن۔<ref name=dara>[https://archive.org/stream/papersproceeding00bomb#page/n1/mode/2up Deccan Agriculturists’ Relief Act, XVII of 1879] Government Central Press, Bombay (1882)</ref><ref>Chaudhary and Swamy (2014)، [http://economics.yale.edu/sites/default/files/anand.pdf Protecting the Borrower: An Experiment in Colonial India]، Yale University</ref> پینڈو لوکاں وچ، خاص کرکے کھیتی باڑی بریٹیش بھارت وچ موت در، 1850 اتے 1940 دے درمیان بہت زیادہ سی۔ <ref>Mike Davis (2001)، Late Victorian Holocausts, El Niño Famines and the Making of the Third World, Verso, {{ISBN|1-85984-739-0}}، Chapter 1</ref><ref>BM Bhatia (1963)، Famines in India 1850–1945, Asia Publishing House, London, {{ISBN|978-0210338544}}</ref>حالانکہ، بھکھمری نال ہوئیاں موتاں آتم ہتیاواں نالوں کتے ودھ سن، بعد وچ اوہناں نوں "injuries" دے تحت ادھکارت طور تے ورگیکرت کیتا گیا اے۔<ref>Tim Dyson (1991)، "On the Demography of South Asian Famines: Part I"، Population Studies, volume 45, no. 1, pp. 5–25</ref>1897 وچ "njuries" دے تحت شرینیبدھّ موت در بھارت دے [[مرکزی پرانتاں]] وچ 79 متعلق 100,000 لوک اتے [[بمبئی پریزیڈینسی]] وچ 37 متعلق 100,000 لوک سی۔<ref>Ajit Ghose (1982)، Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent, Oxford Economic Papers, vol. 34, issue 2, pp. 368–389</ref> گنپتی اتے وینکوبو راؤ نے 1966 وچ [[تاملناڈو]] دے کجھ حصیاں وچ کھدکشیاں دا تجزیہ کیتا۔ اوہناں نے سفارش کیتی کہ کھیتی باڑی آرگنو-فاسفورس یوگک (کیٹناشک) ویچن تے پابندی لگائی جاوے۔<ref>Ganapathi, M. N. and Venkoba Rao, A. (1966)، A study of suicide in Madurai, Journal of Indian Medical Association, vol. 46, pp. 18–23</ref>اسے طرحاں، نندی اتے ہورناں نے 1979 وچ پینڈو [[مغربی بنگال]] وچ آتم ہتیاواں وچ عامَ ملدے [[کیٹناشک|کیڑے مار دوائیاں]] دے کردار نوٹ کیتی اتے سجھاء دتا کہ اوہناں دا ملنا نیمبدھّ کرنا چاہیدا اے۔<ref>Nandi et al (1979)، [http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf "Is suicide preventable by restricting the availability of lethal agents? - A rural survey of West Bengal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126180905/http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf |date=2018-11-26 }}{{dead link|date=مارچ 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}، Indian Journal of Psychiatry, vol. 21, pp. 251–255</ref> ہیگڑے نے اتری [[کرناٹک]] دے پنڈاں وچ 1962 توں 1 جون 1970 وچ پنڈاں وچ خدکشی دا مطالعہ کیتا اتے دسیا کہ آتمگھات دیاں وارداتاں دی در 5.7 متعلق 100,000 دی سی۔<ref>Hegde RS (1980)، Suicide in rural community, Indian Journal of Psychiatry, vol. 22, pp. 368–370</ref> ریڈی نے 1993 وچ آندھرا پردیش وچ کساناں دیاں کھدکشیاں دی اچّ در دا اتے کھیتی دے سائز اتے اتپادکتا نال اس دے سمضموناں دا جائزا لیا۔<ref>Ratna Reddy (1993)، New technology in agriculture and changing size-productivity relationships: a study of Andhra Pradesh, Indian Journal of Agricultural Economics, 48(4)، pp. 633–648</ref> بھارت وچ کساناں دیاں کھدکشیاں بارے عامَ پریس وچ رپورٹاں چھپن دا سلسلہ 1990 دے دہاکے وچ شروع ہویا سی، خاص طور تے [[پلاگمی سائیناتھ]] نے پہل قدمی کیتیا۔ <ref>P.، Sainath, Everybody Loves a Good Drought: Stories from India's Poorest Districts, Penguin Books, {{ISBN|0-14-025984-8}}</ref> 2000 ویاں وچ، اس مدعے تے قومانتری دھیان گیا اتے بھارت دیاں کئی سرکاراں نے پہلکدمیاں لین دی کوشش کیتی۔<ref>{{cite news |title=Debts and Drought Drive India's Farmers to Despair |url= https://www.nytimes.com/2004/06/06/world/debts-and-drought-drive-india-s-farmers-to-despair.html|date=6 جون 2004|publisher=[[New York Times]] |page= | first=Amy | last=Waldman | accessdate=2 مئی 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=India acts over suicide crisis on farms |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-acts-over-suicide-crisis-on-farms-551762.html |date=2 جولائی 2004 |publisher=[[The Independent]] |page= | location=London | first=Justin | last=Huggler | accessdate=2 مئی 2010}}</ref> شروع وچ ایہہ رپورٹاں مہاراشٹر توں آئیاں۔ جلدی ہی آندھرا پردیش ولوں وی کھدکشیاں دیاں خبراں آؤن لگیاں۔ شرُ وچ لگدا سی کہ ساریاں کھدکشیاں مہاراشٹر دے ودربھ کھیتر دے کپاہ اتپادک کساناں نے کیتیاں ہن۔ لیکن مہاراشٹر دے راج اپرادھ لیکھا دفتر توں حاصل انکڑیاں نوں دیکھن توں واضع ہو گیا کہ پورے مہاراشٹر وچ کپاہ سمیت ہور نغدی فصلاں دے کساناں دیاں آتمہتیاواں دی در بہت زیادہ رہی اے۔ آتم قتل کرن والے صرف گھٹ زمین والے کسان نہیں سن سگوں مدھ-ورگی اتے ودھ زمین والے کسان وی سن۔ راج سرکار نے اس مسئلہ اتے وچار کرن لئی کئی جانچ کمیٹیاں بنائیاں۔ بھارت دے پردھانوزیر من موہن سنگھ نے راج سرکار نوں ودربھ دے کساناں اتے خرچ کرن لئی 110 عرب روپئے دے سہاتا دین دا اعلان کیتا۔ بعد دے سالاں وچ کھیتی باڑی سنکٹ کارن مہاراشٹر، کرناٹک، کیرل، آندھرا پردیش، پنجاب، مدھ-پردیش اتے چھتیسگڑ وچ وی کساناں نے آتم-ہتیاواں کیتیاں == ترقی ماڈل دی پیداوار == کسان کھدکشیاں دا سبھ توں وڈا کارن سرکار دا آزاد بھارت وچ اپنایا ترقی ماڈل اے، نویں بھارت دے نویں ترقی ماڈل اندر سارا زور کارپوریٹ جگت نوں سہولتاں دین تے لگیا ہویا اے اتے ملک دا ڈھڈّ بھرن والیاں دی سار نہیں لئی جا رہی۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1/|title=کسان، سرکار اتے ترقی ماڈل - Tribune Punjabi|date=2018-09-19|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%A4-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8/|title=پنچائت وزیر دی کساناں نوں دھمکی - Tribune Punjabi|date=2018-10-05|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|language=en-US}}</ref> == نقصدار منڈیکرن == ملک دے بہتے کسان گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دے موجودہ پروگرام دی محدود پہنچ کرکے اتے اجیاے کھیتی منڈیکرن سسٹم دی موجودگی کرکے (جس وچ اتپادک نوں جنس دی کھپتکار ولوں ادا کیتی گئی قیمت دا صرف چھوٹا جیہا حصہ ہی ملدا اے) فصلاں لئی لااے وند ملّ حاصل کرن توں ااہل ہن|<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%85-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A9%80/|title=فصلاں دے بھاء بارے نویں سکیم اتے کسان - Tribune Punjabi|date=2018-09-23|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|language=en-US}}</ref>پیداوار دے لحاظ اتے سرکاری ایجنسیاں ولوں کیتی جاندی خرید دے لحاظ توں کنک ہی ہاڑھی دیاں فصلاں وچوں سبھ توں اہم اے۔ ہورناں فصلاں دی ایمئیسپی بھاویں اعلان دتی جاندی اے پر ایہناں دیاں قیمتاں منڈی دیاں طاقتاں طے کردیاں ہن تے سرکاری خرید نانماتر کیتی جاندی اے۔کسان دی سبھ توں وڈی وڈمبنا اے کہ اوہ خود نی اپنی پیدا کیتی جنس دا ملّ نردھارن نہیں کردا ۔ اکلا کسان ہی اجیہا اتپادک اے ۔ اجے تک ہور وستاں دے اتپادک تاں لاگت توں کئی گنا منافع کماؤندے ہن ۔ پر کسان لئی لاگت کڈھنا ہی اوکھا ہو جاندا اے ۔ فصل تیار ہون تے بہت ساری دینداریاں لئی اپنی اپج ترنت ویچنا اسدی مجبوری رہندی اے ۔ سارے کساناں ولوں اکٹھے بازار وچ ویچن دی لاچاری دے کارن ملّ گر جاندا اے ۔<ref>{{Cite news|url=https://satdeepgillrachna.wordpress.com/2010/07/28/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%A1/|title=بھارت وچ کھیتی باڑی سنکٹ – ڈاکٹر۔ کرپاشنکر|date=2010-07-28|work=مکھ دھارا مُخ دھارا Mukh Dhara|access-date=2018-10-21|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9D%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%9A%E0%A9%81%E0%A9%B1/|title=کھیتی وبھنتا دا جھنڈا چکن والے کساناں دی سرکار نے ‘پٹھّ’ لوائی - Tribune Punjabi|date=2018-11-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-05|language=en-US}}</ref> == عالمی وپار تنظیم اتے کارپوریٹ == اصل وچ عالمی ویاپی پدھر اتے ودھ توں ودھ منافع کماؤن دے لاگوُ [[کارپوریٹ ترقی ماڈل]] نے ماحولیاتی اتے غریب-امیر دے معاشی پاڑے دا وڈا سنکٹ کھڑھا کر دتا اے۔ بھارت وچ 2017 دوران ہی کل آمدن دا 73 فیصدی حصہ اک فیصدی گھرانیاں کول چلا گیا اے۔ کھیتی کھیتر اتے انحصار لوک اس توں وی بری حالت وچ ہن۔ سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|title=پرشاسنک سدھاراں دی لچھمن ریکھا توں اگے نہیں ودھ سکی کسان پالیسی|last=ہمیر سنگھ|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>। بھارت کئی سالاں توں کھیتی باڑی لئی دتی جاندی مدد (سبسڈی) گھٹاؤن جاں اس نوں محدود کرن دا دباء جھلّ رہا اے۔ ایہہ سیماواں ‘کل مدد ماپ’ (ایگریگیٹ میر آف سپورٹ – ایئیمئیسّ) تحت بنھیاں گئیاں ہن۔ کساناں دیاں فصلاں دا گھٹو-گھٹو حمایت ملّ (ایمئیسپی) گھٹاؤن لئی بھارت اتے تاں لوہڑے دا دباء پایا جا رہا اے؛ دوجے بنے امریکہ، کینیڈا اتے یوروپیئن یونین دے ملک جہڑے قومانتری وپار وچ وڈے پدھر تے وچردے ہن، لگاتار اس دباء توں مکت ہن اتے نیماں-اصولاں توں الٹ جا کے وی آپو-اپنے کساناں نوں ہر ممکن مدد مہیا کروا راے ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%AC%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A4/|title=کھیتی سبسڈیاں اتے ترقی یافتہ ملکاں دی داداگری|last=دیوندر شرما|first=|date=2018-08-21|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-22|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> ترقی دا کارپوریٹ ماڈل امیر گھرانیاں دے منافعے لئی ساری دنیا نوں داء اتے لگاؤن لئی تیار اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AF%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%9F%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4/|title=دنیا امن، اقوام متحدہ اتے اج دی سیاست - Tribune Punjabi|last=ہمیر سنگھ|first=|date=2018-09-20|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == ہری انقلاب دے کردار == پنجاب دے کھیتی دے سرمایہ داری ماڈل اتے صفتی طور اُتے [[سنساریکرن|بین القوامیت]] دیاں پالیسیاں کرکے کھیتی کھیتر نوں دتیاں جان والیاں رعایتاں دا وی خاتمہ ہو گیا اے اتے قومانتری منڈی دے اثر کرکے فصلاں دے واجب بھاء وی ملنے بند ہو گئے جس نال کساناں دے خالص منافعے گھٹ گئے تے اوہ قرضے دے جال وچ پھس گئے۔ <ref>پنجاب وچ کسان خدکشیاں دا ورتارا - ڈاکٹر۔ سکھ پال سنگھ[http://www.mediapunjab.com/composition?id=99]</ref>موجودہ ویلے کھیتی باڑی یونیورسٹیاں دی گنتی سینکڑے دے نیڑے ہو گئی اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/04/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=کھیتی باڑی سکھیا دے میاراں نال سمجھوتاں خطرناک|last=|first=ڈاکٹر۔ محل سنگھ٭|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> فصلی ونّ-سونتا والے معاملے وچ بہت پچھڑ راے ہاں۔ اس دا کارن ایہہ اے کہ سمچا کھیتی مطلب چارا وڈیرے چوکھٹے دا اک حصہ ماتر اے جس وچ کساناں دا بہت گھٹ کنٹرول اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%9D%E0%A9%8B%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%A8/|title=جھونے دی لوائی، کسان تحریک اتے سرکار دی پہنچ|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>کیٹ ناشک زہراں دے بھرے ٹرکاں دے ٹرکّ دھرتی وچ جذب ہو راے ہن۔ اوہ وی اک وار نہیں، سال وچ دو دو وار۔ ایہناں زہراں دا اثر وقتی نہیں ہندا بلکہ بڑا لما سماں رہندا اے۔ کئی سالاں توں وڈی پدھر تے ہو رہی کیڑے مار دوائیاں دی ورتوں نال فصلاں دیاں بیماریاں گھٹن دی بجائے ہور ودھیاں ہن۔ پچھلے ویلے دوران ایہہ ویکھن وچ آیا اے کہ کیڑے مار دوائیاں اتے کیمیائی کھاداں دی ودھ مقدار وچ ورتوں نال فصلاں دے جھاڑ ودھن دی بجائے گھٹ راے ہن۔ سپرپھاسفٹ اتے ڈیئیپی ورگیاں رسانک کھاداں نال یورینیئم جاے تتّ ساڈی مٹی وچ رل راے ہن۔ ایہناں دے ماڑے اثر منکھاں اتے ہور جیواں وچ وی آ راے ہن۔ فصلاں تے حملہ کرن والیاں سنڈیاں کیڑے مکوڑے ٹنڈیاں دیاں فوجاں کئیاں نسلاں تیز توں تیز زہراں ساہویں عاقی ہو رہیاں ہن۔ ایہناں نوں ختم کرن دی ضد وچ ودھیا متر پنچھی اتے ہور مٹی نوں سرکھئت رکھن والے کیڑے پتنگے وی ختم ہو راے ہن<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1%E0%A8%B2-%E0%A8%AE%E0%A8%A8%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%B2%E0%A8%88/|title=اجوکا ترقی ماڈل انسان لئی گھاتک - Tribune Punjabi|last=گرچرن سنگھ نورپور|first=|date=2018-09-26|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-28|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == ودھدیاں کھیتی لاگتاں == 132 کروڑ دی آبادی والے دیش بھارت وچ کھیتی پیداوار وچ ٹھہرائ آ گیا اے۔ شہریکرن، پون-پانی دے بدلاء اتے پلیت ہو راے ماحول کارن کھیتی پیداوار وچ رکاوٹ آ رہی اے۔ ہوا، پانی، زمین زہریلی اتے پرآلودہ ہو گئی اے۔ کل گھریلو پیداوار وچ کھیتی دی حصیداری گھٹ کے 14 فیصدی رہِ گئی اے۔ اک پاسے کسان فصلاں دی اپج وچ وادھے بارے چنعنصر اے، دوجے پاسے کھیتی پیداوار دی لاگت وچ وادھا ہو رہا اے۔ ڈیزل دے ملّ وچ ہو راے وادھے نے کھیتی لاگت ہور وی مہنگی کر دتی اے۔<ref>{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/1256-2018-06-04-16-06-40|title=کھیتی سنکٹ تے وچار-چرچار لئی پارلیمنٹ دا خاص اجلاس کیوں نہیں؟ --- گرمیت پلاہی - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24}}</ref> سال 2018 وچ ڈالر دے مقابلے روپئے دی قیمت لگاتار گھٹدے جان دا اثر کسان اتے وی پے رہا اے۔ جھونے توں بعد ترنت بعد ہاڑھی دیاں فصلاں دی بجائی لئی ورتوں وچ آؤن والی ڈیئیپی کھاد دی قیمت وچ 140 روپئے تھیلا مہنگا ہو گیا اے اتے پنجاب دے کساناں سر تقریباً 224 کروڑ روپئے دا ہور بوجھ پین دا خدشہ اے۔ ڈیزل دی قیمت وچ ہو راے بے روک وادھے نے کسان دی پیداوار لاگت وچ وڈا وادھا کیتا اے۔ کھیتی کھیتر وچ سالانہ تقریباً 11 لکھ کلولیٹر ڈیزل دی خپت ہندی اے۔ اس توں علاوہ پچھلے دو سالاں دوران ہی ٹیکس توں مکت کھیتی انپٹس اتے جیئیسٹی لگن نال کیٹنشاک، ندیناشک اتے کھاداں دے بھاء ودھ گئے ہن۔ پیداوار لاگت ودھن اتے آمدن گھٹن کرکے قرضے دے جال وچ پھسدا جا رہا کسان اتے کھیتی اتے انحصار مزدور لگاتار خدکشیاں دے راہ پئے ہوئے ہن۔ مرکز تے راج سرکار دے نیتیگت فیصلے کسان تے کھیت مزدور دے مستقبل نوں عام والے دکھائی نہیں دندے۔ اجیاے موقعے کسان لئی چھوٹا جھٹکا برداشت کرنا وی مشکل نظر آؤندا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B0-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=کساناں اتے ہور مار - Tribune Punjabi|date=2018-10-21|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-22|language=en-US}}</ref> == قدرتی آفتاں == موسمی بدلاء کھیتی نوں بری طرحاں متاثر کردے ہن۔ انت بیجاں، کیمیائی خاداں، کیڑے مار دوائیاں، سنجائی دے نویں پربندھاں تے ترقی یافتہ نوینیاں تکنیکاں تے مشیناں دی ورتوں دے باو جود ساڈے دیس دا انداتا کہاؤن والا کسان اج وی معاشی سنکٹ دے دور وچوں لنگھ رہا اے۔ کئی دہاکے پہلاں ساڈے حکمراناں نے کساناں نوں سوکے، ہڑھاں تے دوجیاں قدرتی آفتاں دی مار توں بچاؤن لئی کھیتی سیکٹر وچ بیمہ سکیم لاگوُ کرن دا اعلان کیتا سی۔ کئی دہاکے بیت جان مگروں وی ایہہ اقرار کاغذاں دا شنگار ہی بنیا ہویا اے۔<ref>بربادی کنڈھے پجی کسانی [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=6802]</ref>بے موسمی بارش اتے گڑیاں نال کھلے آسمان ہیٹھ کھڑی فصل نوں بہت نقصان ہندا اے <ref>مینہہ اتے گڑیاں نے پھیریا کساناں دے سپنیاں تے پانی [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%b9-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%97%e0%a9%9c%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a9%87%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8/]</ref>کساناں دی معاشی سمت بہت خراب ہو جاندی اے۔اوہ اپنے پروار نوں پالن لئی ہر چاراجوئی کردے ہن <ref>اچھے دن؟ فصلاں تباہ، کسان بچے ویچن لئی مجبور [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235252/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235 |date=2016-03-04 }}</ref> == غیر قدرتی آفتاں == [[بجلی]] دیاں ڈھلیاں تاراں دا آپس وچ ٹکرا کے فصل نوں اگّ لا دینا غیر-قدرتی آفت اے۔ ہر سال ہزاراں ایکڑ کنک اجیہی اگّ دی مار ہیٹھ آؤندی اے ۔<ref>پاورکوم دی اگّ [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%b5%e0%a9%b1%e0%a8%b2-2/]</ref> == سرکاراں ولوں کسانی دی اندیکھی == زمین گرہن بل اتے بے موسمی برسات دے کارن کنک دے جھاڑ وچ کمی کرکے دیش وچ کساناں سر ودھ رہا قرضے دا بوجھ اتے کسان خدکشیاں دا مدعا راشٹر پدھری وچار چرچہ دا موضوع بن چکیا اے۔<ref>یوریا پالیسی دا سمبھاوت اثر [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%af%e0%a9%82%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%86-%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%ad%e0%a8%be%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%85%e0%a8%b8%e0%a8%b0/]</ref>کسان اپنیاں جنساں ویچن لئی منڈیاںوچ رل راے ہن۔<ref>مودی تے بادل سرکار نے کساناں نوں منڈیاں وچ رولیا [http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a8%ae%e0%a9%8b%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a6%e0%a8%b2-%e0%a8%b8%e0%a8%b0%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be/]</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9D%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%9A%E0%A9%81%E0%A9%B1/|title=کھیتی وبھنتا دا جھنڈا چکن والے کساناں دی سرکار نے ‘پٹھّ’ لوائی - Tribune Punjabi|date=2018-11-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-05|language=en-US}}</ref>معاشی مندحالی دا شکار ہویا کسان جدوں کتے خدکشی کردا اے تاں ملک دیاں سیاسی پارٹیاں اس نوں مدعا بنا کے اپنیاں روٹیاں سیکن دی کوشش کردیاں ہن اتے نال ہی ایہہ وی کیہا جاندا اے کہ کرسانی دے مدعے اُتے سیاست نہیں ہونی چاہیدی۔ پچھلے کجھ سالاں وچ لکھاں کساناں دیاں کھدکشیاں آزاد بھارت دے متھے اُتے کلنک وانگ ہن | اینے وڈے پیمانے اُتے ہوئیاں کساناں دیاں کھدکشیاں حقیقت وچ اس انتظام ولوں کیتے گئے قتل ہن جو انتظام بڑی تیزی نال دھناڈھ نوں ہور دھناڈھ اتے غریب نوں ہور غریب بنا رہی اے | کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں کرکے پچھلے کجھ عرصے توں لکھاں دی گنتی وچ چھوٹے کسان اپنی زمین گوا بیٹھے ہن۔ بڑی تیزی نال ایہہ عمل جاری اے۔ بھاجپا اتے کانگرس سمیت اوہ پارٹیاں جو اپنے-اپنے نوں کسان مہربان کہاؤندیاں ہن، 'گلاں دے کڑاہ' بنا-بنا کے کساناں اگے پیش کردیاں رہیاں ہن۔ پر قرضیاں دی مار دے جھمبھے کساناں نوں مندحالی چوں کڈھن لئی کوئی ٹھوس یوجناواں نہیں بنائیاں گئیاں۔ لنگھیاں لوک سبھا چوناں وچ کساناں دی حمایت لین لئی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ کرن دا بھاجپا حمایت کردی رہی، پر چوناں جتن بعد اس نوں وسار دتا گیا۔ سگوں مودی سرکار کسان ورتکنیک زمین حصول ورگے بلّ لیاؤن لئی اڈی-چوٹی دا زور لا رہی اے <ref>کھیتی متعلق غلط پالیسیاں دا سٹہ ہن کسان خدکشیاں[http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717073033/http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms |date=2019-07-17 }}</ref> سیاستداناں دا کم کساناں دیاں سمسیاواں نوں حل کرن دی بجائے اوہناں نوں دوجے دے گل پاؤنا ہو گیا اے۔ <ref>کسان خدکشیاں دے ورتارے دا حل مرکز کول: بادل[http://nawanzamana.in/news_details.html?id=10949]</ref> سرکار کارپوریٹ گھرانیاں دے برے قرضے نوں معاف کرن لئی تاں تیار رہندی اے پر کساناں دی سنکٹ موقعے بانہہ پھڑن لئی تیار نہیں اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6/|title=مودی دا کساناں نال سنواد|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == قرضیاں دا جال == کساناں نوں معاشی لوڑاں پوریاں کرن لئی قرضے دی لوڑ پیندی اے ۔ ایہہ قرضہ اوہناں نوں سنستھاگت اتے غیر سنستھاگت سروتاں توں ملدا اے۔ غیر سنستھاگت سروتاں توں کساناں نوں دتے قرضے تے بھاری ویاج وصولیا جاندا اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%82%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%B2/|title=شاہوکارا قرض دے نبیڑے لئی بلّ نوں ہری جھنڈی|last=|first=|date=2018-08-23|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-24|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%86%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE/|title=آڑھتیاں تے شکنجہ؟|last=|first=|date=2018-08-24|work=پنجابی ٹربیون|access-date=2018-08-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=pa}}</ref>کھیتی ہیٹھ رقبہ گھٹ ہو جان اتے قرضیاں دا بوجھ ودھن کرکے کساناں دی حالت نازک ہو گئی اے۔<ref>قرضے دے بوجھ تھلے دبے کسان ولوں خدکشی [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235224/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178 |date=2016-03-04 }}</ref>اس وچ کوئی شکّ نہیں کہ نہ صرف پنجاب بلکہ سارے بھارت دی کھیتی اتے کسان گمبھیر سنکٹ وچ پھسے ہوئے ہن اتے تراسدی ایہہ اے کہ ایہہ سنکٹ گھٹن دی بجائے ودھ رہا اے۔ پچھلے تقریباً دو دہاکیاں دوران دیش بھر وچ لکھاں کسان اتے کھیت مزدور آتم ہتیاواں کر چکے ہن اتے ایہہ رجھان رکن دا ناں ہی نہیں لے رہا۔ <ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A6%E0%A9%8B-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%96%E0%A9%81/|title=دو قرضائی کساناں ولوں خدکشی - Tribune Punjabi|date=2018-09-18|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-19|language=en-US}}</ref>اس توں علاوہ لکھاں کسان کھیتی ’چوں باہر جا چکے ہن اتے ہور لکھاں باہر جان دی تاک وچ ہن۔ وڈی گنتی وچ کسان اپنے بچیاں نوں کھیتی وچ نہیں رکھنا چاہندے<ref>فصلاں دے سوامیناتھن کمیشن ولوں سفارش کیتے حمایت ملّ دا مدعا[http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a9%9e%e0%a8%b8%e0%a8%b2%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a5%e0%a8%a8-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%a8/]</ref>کئی وار معاون دھندے وی معاشی مندحالی وچوں نکلن دا سہارا نہیں بندے<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AB%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%86/|title=کسان نے پھاہا لیا|last=|first=|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == پنجاب دے کساناں دی حالت == خدکشیاں دا ایہہ ورتارا پنجاب دے پینڈو مطلب چارے دی مندی حالت دی بھیانک تصویر اے ۔<ref>کسان خدکشیاں نے رول کے رکھ دتے پنجاب دے پنڈ [http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a9%8b%e0%a8%b2-%e0%a8%95/]</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|title=پنجاب دی سبھ توں وڈی مسئلہ: کسان کھدکشیاں --- گرمیت پلاہی - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917141345/http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|dead-url=yes}}</ref>اج ملک وچ کھیتی گھٹ ترقی در اتے گھٹ آمدن دے چکرویو وچ پھسی ہوئی اے اتے گھاٹے والا دھندا بن رہی اے۔ گھٹ رہا فارم سائیز کساناں دی نگھر رہی معاشی حالت دا مکھ کارن اے۔ ہر پنج سال بعد کیتی جاندی کھیتی باڑی گننا مطابق 2000-01 توں 2010-11 دوران ملک وچ کھیتی جوتاں دی گنتی تقریباً 12 کروڑ توں ودھ کے 14 کروڑ ہو گئی اے جنہاں وچوں 67 فیصدی جوتاں دا اوسطاً سائیز تقریباً اک ایکڑ اے۔ نیشنل سینپل سروے ڈائریکٹوریٹ ولوں اکتر انکڑیاں مطابق، سال 2012–13 دوران کھیتی باڑی تے انحصار پروار دی کل اوسط ماسک آمدن 6426 روپئے اے جس وچوں 3076 روپئے (48 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے اتے جے پنجاب بارے انکڑے دیکھے جان تاں ایہہ آمدن 18059 روپئے اے جس وچوں صرف 1710 روپئے (9.5 فیصدی) غیر کھیتی زریعاں توں اے، مطلب پنجاب وچ پینڈو علاقیاں وچ غیر کھیتی آمدن دے زریعہ بہت زیادہ گھٹ ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%A6%E0%A8%B0/|title=کسانی سنکٹ، کھیتی ترقی در تے سرکار - Tribune Punjabi|last=ڈاکٹر۔ بلوندر سنگھ سدھو|first=|date=2018-10-11|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}</ref> == خدکشیاں دے ورتارے دا حل == اج جتھے دیش دی کرسانی نوں بچاؤن لئی کھیتی باڑی پالیسیاں وچ وڈے بدلاء کرن دی لوڑ اے، اتھے دیش دے کسان نوں بے بس تے نراش ہو کے آتم-قتل نہ کرن بلکہ کھیتی باڑی متعلق غلط سرکاری پالیسیاں خلاف جدوجہد کرن دی لوڑ اے |ساریاں سیاسی پارٹیاں نوں خدکشیاں بارے اسارو پہنچ اپناؤنی چاہیدی اے۔ آتم قتل انسان اپنی زندگی وچ اکامیاب رہن کرکے مایوسی دی حالت وچ کردا اے۔ اسفلتا نوں سفلتا وچ بدلن لئی حوصلہ، محنت اتے دلیری دی لوڑ ہندی اے۔ زندگی جد وجہد دا نام اے۔ جیکر اسیں ہر مشکل دے حل لئی جد وجہد کراںگے تاں اک نہ اک دن سفلتا زروور ملیگی۔ <ref>خدکشیاں مسئلہ دا حل نہیں[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a9%99%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a9%b1%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b9%e0%a9%b1%e0%a8%b2-%e0%a8%a8/]</ref> === قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل === عامَ لوکاں نوں سوکھا کرن لئی ‘سرمائیدار/کارپوریٹ سماجی ذمہ واری’ دی جگہ ‘سرکاری سماجی ذمہ واری’ دی اہمیت نوں سمجھدے ہوئے ملک وچ لوک اتے قدرت پکھی معاشی ترقی ماڈل نوں عمل وچ لیاؤن دی لوڑ اے۔ اس کم لئی سرمائیدار/کارپوریٹ جگت اتے سیاستداناں دی لوٹو سوچ اپر قابو پاؤن ضروری اے۔ اجیہا عوام دے جمہوری اتے شانتمئی جدوجہداں نال ہی ممکن ہو سکیگا۔<ref name=":0" /> === گھٹو گھٹ حمایت ملّ === ملک دے آزاد ہون توں بعد تقریباً دو دہاکیاں تک کھیتی باڑی جنساں دیاں قیمتاں منڈی ولوں طے کیتیاں جاندیاں رہیاں۔ اس لئی جس ویلے کھیتی باڑی جنساں دا بھرپور پیداوار ہندا تاں منڈی ولوں اوہناں دیاں قیمتاں انیاں ڈیگ دتیاں جاندیاں کہ کسان دی آمدن پہلاں توں گھٹن نال اوہ ہور غریب ہو جاندا۔ پھر 1965 وچ ‘کھیتی باڑی قیمتاں کمیشن’ بنایا گیا۔ ایہہ کمیشن اپنی قائمی توں لے کے ہن تک کھیتی باڑی کھیتر دیاں کجھ مکھ جنساں دیاں گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں دیاں سفارشاں مرکز سرکار نوں کردا اے اتے مرکز سرکار عامَ طور تے ایہناں سفارشاں دے بنیاد اتے قیمتاں طے کردی آئی اے۔ ایہناں قیمتاں دیاں سفارشاں طے کرن وچ صوبہ سرکاراں دی صرف رائے ہی منگی جاندی اے۔ شروع دے کجھ سالاں دوران ملک وچ اناج پدمعنےآں دی بھاری تھڑھ اتے قابو پاؤن لئی مرکز سرکار نے گھٹو-گھٹو حمایت قیمتاں نوں کساناں لئی لااے وند رکھیا پر پچھلے کافی ویلے توں کساناں لئی ایہہ قیمتاں گھاٹے والیاں ہن۔ انج، ایہہ قیمتاں بھاویں کسان پکھی نہیں ہن، پھر وی قیمتاں طے کرن دا عمل، منڈی ولوں کساناں دی کیتی جاندی شریام لٹّ نوں کجھ گھٹ کرن وچ سہائی ہندا آیا اے۔<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A9%87%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A8%A7%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=کھیتی باڑی پالیسی: کویں ودھے صوبیاں دے کردار|last=سنگھ|first=علم|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> مرکز سرکار ہن تک کنک تے دھان دی ہی مکھ طور اُتے سرکاری گھٹو-گھٹو حمایت ملّ اُتے خرید کردی آ رہی اے۔ ایہناں دوہاں فصلاں دی سرکاری خرید صرف ستّ راجاں تک ہی محدود اے۔ دیس دے باقی راجاں وچ سرکاری خرید دا پربندھ نہ ہون کارن کساناں نوں سرکار ولوں ایلانی گھٹّ-گھٹ حمایت قیمت حاصل نہیں ہندی۔ دھان دی فصل توں علاوہ ساؤنی دیاں باقی فصلاں دے گھٹو-گھٹو حمایت ملّ دا سرکار ولوں اعلان تاں کیتا جاندا اے، پر خرید دی انتظام نہ ہون کر کے کساناں نوں حمایت ملّ توں کتے گھٹ قیمت اُتے نجی وپاریاں نوں اپنا مال ویچنا پیندا اے۔ سرکاری خرید دے جہڑے انکڑے حاصل ہوئے ہن، اوہناں توں ایہہ گل ساہمنے آئی اے کہ دھان پیدا کرن والے کل چھبی کروڑ تیہہ لکھ کساناں وچوں ستّ فیصدی نوں ہی سرکاری طور اُتے اعلانیاں لااے وند قیمتاں حاصل ہندیاں ہن، باقی دے تقریباً اسی فیصدی کسان ایہناں قیمتاں توں وانجھے رہِ جاندے ہن۔<ref>{{Cite news|url=http://nawanzamana.in/20705/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80%20%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F%20%E0%A8%A6%E0%A9%87%20%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%20%E0%A8%B2%E0%A8%88%20%E0%A8%A0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%20%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80%20%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A9%9C.html|title=کسانی سنکٹ دے حل لئی ٹھوس پالیسی دی لوڑ|last=|first=|date=|work=نواں زمانہ|access-date=2018-08-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref>عامَ طور تے ایہہ قیمتاں راج کر رہی پارٹی اپنیاں ووٹاں دا دھیان رکھ کے ایلاندیاں ہن۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%AB%E0%A8%B8%E0%A8%B2-%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%B2%E0%A8%BE/|title=نویں فصل خرید پالیسی دا اعلان - Tribune Punjabi|date=2018-09-12|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-13|language=en-US}}</ref> گھٹو گھٹ حمایت ملّ دی سفارش کھیتی باڑی لاگتاں تے قیمتاں بارے کمیشن سیئیسیپی کردا اے۔ پیداواری لاگتاں طے کرن دے کمیشن دے تن وکھو وکھرے فارمولے ہن: اے2 (اصل وچ ہوئے خرچے)؛ اے2+ایپھئیلّ (اصل وچ ہوئے خرچے + پروار دی کرت دی قیمت) اتے سی2 (مکمل لاگت + زمین دا ٹھیکہ + پونجی دا ویاج)۔ سوامیناتھن کمیشن دی رپورٹ وچ پیداوار دی مکمل لاگت مطلب سی2 توں 50 فیصد زیادہ حمایت ملّ دین دی سفارش کیتی گئی سی۔ کسان وی ایہی منگ راے ہن، پر سرکار اے2+ایپھئیلّ لاگت (جو سی2 توں کتے گھٹ بیٹھدی اے) دے حساب نال ایمئیسپی طے کردی اے۔<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%8B%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%A5%E0%A8%A8-%E0%A8%AE%E0%A9%81/|title=فصلاں دے گھٹوگھٹ حمایت ملّ دی حقیقت - Tribune Punjabi|last=اقبال سنگھ|first=|date=2018-10-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}</ref> == کھدکشیاں دے ورتارے دا مطالعہ == کھیتی اتے کسانی سنکٹ متعلق کیتے گئے کھوج مطالعہ ایہہ حقیقت ساہمنے لیاؤندے ہن کہ پنجاب دے تقریباً سارے نمن کسان، کھیت مزدور اتے پینڈو چھوٹے کاریگر قرضے اتے غریبی وچ جمدے ہن، قرضے اتے غریبی وچ اوکھی دن-کٹی کردے ہن اتے آؤن والیاں پیڑھیاں لئی قرضے دی تکنیک ہوئی پنڈ اتے گھور غریبی چھڈّ کے تنگیاں-ترشیاں والی موت مر جاندے ہن۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2016/12/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b5%e0%a9%87%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%bf%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%a3%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a9%99%e0%a9%81/]کویں سارتھک بنے کسان خدکشیاں بارے مطالعہ: ڈاکٹر۔ علم سنگھ</ref> سمچے ترقی دے ماڈل دی اصلیت جان کے اس دا وکلپ سوچے بناں اکلی کھیتی نوں عام دا طریقہ اپنے-اپنے وچ کامیاب ہونا ممکن نہیں اے۔ پچھلے دنیں پنجاب دا دورہ کرکے گئے صحافی پی۔سائینناتھ دا کہنا اے کہ ایہہ کھیتی اتے کسانی دا سنکٹ نہیں بلکہ رہتل دا سنکٹ اے۔ سماج وچوں دیالوپن، ہمدردی، سبھ نوں نال لے کے چلن والی سماجی سوجھ اتے بھاونا ختم ہو کے صرف منافعے دی ہوس اتے نجیواد بھارو ہو چکا اے۔<ref>{{Cite news|title=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|last=پرشاسنک سدھاراں دی لچھمن ریکھا توں اگے نہیں ودھ سکی کسان پالیسی|first=ہمیر سنگھ|date=|work=پنجابی ٹربیون|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> == کساناں دے جدوجہد == لمبے ویلے توں کساناں دے دھکھدے غصے دا لاواں [[مدھ پردیش]]، [[مہاراشٹر]] اتے ہور راجاں وچ فٹ ہی پیا۔ ایہہ لاواں بھارتی حکمراناں دیاں چراں دیاں [[کسان]] دوکھی پالیسیاں دا سٹہ اے۔ برطانوی حکومت ویلے کسان قرضے وچ جمدا، قرضے وچ پلدا اتے قرضہ سر چھڈّ کے مر جاندا سی۔ 1947 توں بعد وی اوہی پالیسیاں جاری رہیاں۔ مودی نے 2022 تک کساناں دے ‘اچھے دناں لئی’ اوہناں دی آمدن دگنی کرن اتے سوامیناتھن رپورٹ نوں لاگوُ کرن دے وعدے کیتے سن۔ پر اس دے تن سالاں وچ نہ قرضے دی پنڈ ہولی ہوئی، نہ خدکشیاں رکیاں، نہ فصلاں دا واجب ملّ ملیا، نہ بھارت وچ فصلاں دے صحیح منڈیکرن دا پربندھ ہویا اتے نہ ہی سوامیناتھن رپورٹ لاگوُ ہوئی۔ بھاجپا راج دے تن سالاں دوران کسان خدکشیاں وچ 42 فیصدی دا وادھا ہویا اتے قرضہ ہور ودھ گیا۔ مدھ پردیش دے نوجوان کساناں نے بھاجپا سرکار دی مغروری دیکھ کے اس نال کرڑے ہتھ کرن دی تیاری کرکے اک جون نوں اوہناں سر قرضہ پوری طرحاں معاف کرن، سوامیناتھن کمیٹی دیاں سفارشاں مطابق فصلاں دے لاگت ملّ دا 50 فیصدی منافع دین، کھیتی لئی بناں ویاج قرضہ اتے کساناں نوں پینشن سکیم دین، کنک اتے جھونے دی سرکاری خرید کرن، کارپوریٹ گھرانیاں نوں کوڈیاں دے بھاء زمیناں ویچنا بند کراؤن اتے دودھ دا ریٹ ودھاؤن دیاں منگاں لے کے تحریک شروع کر دتا۔ 4 جون نوں کساناں اتے پولیس وچکار ٹکرا ہون نال چھ پولیس والے زخمی ہو گئے۔ بھارتی مزدور سنگھ نے شوراج سنگھ چوہان نوں مل کے تحریک ادھ وچالؤں واپس لے لیا۔ پر دوجیاں کسان یونیناں نے تحریک جاری رکھ کے جدوجہد نوں ہور تیز کر دتا اتے کساناں نے ٹریکٹراں آدی نال 20 کلومیٹر لمبا ریلی مارچ کیتا۔ دوجے دن ہائیوے جام کرکے روس ریلی کردے ہوئے کساناں نوں پولیس نے پہلاں پانی توپاں نال کھدیڑن دی کوشش کیتی اتے پھر اوہناں اپر گولیاں ورھا دتیاں۔ اس نال چھ نوجوان کسان مارے گئے اتے دو زخمی ہو گئے۔ اس توں کسان تحریک ہور تیز ہو گیا۔ چوہان سرکار نے تحریک نوں ٹھنڈھا کرن لئی مارے گئے کساناں دے وارساں نوں اک اک کروڑ روپئے دین دا اعلان کیتا۔ گولی کانڈ بعد راجویاپی بند دے سدے نے تحریک نوں ہور مکمل بنا دتا۔ مندسور، اندور، سیہور، دیواس، نیمچ، کھڑگون، دھار، اتے اجین تک تحریک پھیلن کارن سرکار بھیئبھیت ہو گئی۔ ادھر مہاراشٹر وچ وی کسان باغی ہو گئے۔ یوپی سرکار ولوں 36,359 کروڑ روپئے معاف کرنے مہاراشٹر دے کساناں وچ وی اک وڈا مدعا بن گیا۔ اتھے وی کساناں دی بری حالت اے ۔ راج وچ 2014 وچ 2,568 اتے 2015 وچ 3030 کساناں نے خدکشیاں کیتیاں۔ مراٹھواڑا وچ دو سال سوکا پین، گنے دی فصل خراب ہون اتے قیمتاں وچ گراوٹ آؤن کرکے کساناں سر قرضے دا بوجھ چڑھ گیا۔ اتھے کساناں نے دو جون توں ہڑتال کرکے دودھ، پھل، شبزیاں اتے ہور کھیتی وستاں شہراں وچ جانو روکن لئی گلیاں، تھوک منڈیاں اتے ہائیوے بند کر دتے۔ کساناں دے تحریک دے ودھدے دباء کارن وزیر اعلیٰ دیویندر پھڑنویس نوں چھوٹے اتے سیمانت کساناں دا قرضہ معاف کرن دا اعلان کرنا پیا۔ اس تحریک نے کئی نوینیاں پرتاں پائیاں ہن۔ روائتی کسان جتھیبندیاں دے سڑکاں اتے ریلاں جام کرن آدی دی تھاں تے ایہناں نوجوان کساناں ولوں ہڑتال دا سدا دینا، سوشل میڈیا دی ورتوں راہیں کسانی نوں لامبند کرنا، بھگوینکرن دے ماحول دے باو جود دھرم، جات-پات، تنگ قوم واد اتے بھاجپا ولوں بھڑکائے جان والے بھارتی شاونواد توں نرلیپ رہنا، اس تحریک دیاں خاص گلاں ہن۔ دیش بھر وچ کساناں دیاں بہہتیاں منگاں جویں کھیتی جنساں دے ودھ ملّ لین، سوامیناتھن کمیشن دیاں سفارشاں لاگوُ کراؤن، پینشن دین، میڈیکل اتے ہور سہولتاں بارے سانجھیاں ہون کرکے اس تحریک نے کساناں دی دیش ویاپی حمایت جتی۔ بھارتی کسان مہانسنگھ دیاں 62, پنجاب دیاں اٹھ، تامل ناڈو، راجستھان، گجرات، ہریانہ آدی راجاں دیاں کسان جتھیبندیاں ولوں اس تحریک دی پرزور حمایت نے اس تحریک نوں دیش ویاپی بنا دتا۔ نوجوان کسان آگوآں دا اس تحریک وچ موہری رول ہونا اس تحریک دی اک ہور نویں پرت اے۔ ایہہ تحریک سرکاراں لئی اک چتاونی وی اے کہ جیکر اوہناں نے کسان ورتکنیک پالیسیاں جاری رکھیاں تاں آؤن والا سماں اس موجودہ انتظام لئی اک گمبھیر چیلنج سدھ ہوئےگا۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%a6%e0%a9%87%e0%a8%b6-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%85%e0%a9%b0%e0%a8%a6%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a8%a8-%e0%a8%a6%e0%a9%80%e0%a8%86/دیش وچ کسان تحریک دیاں نویاں پرتاں]</ref> == سرکاراں ولوں خدکشیاں روکن لئی چکے قدم == کئی وار سرکار چون وعدے پورے کرن لئی کساناں دی قرضہ معافی ورگے قدم وی چکدی اے۔<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%b2%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%a4%e0%a9%b1%e0%a8%95-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a8%bc/کساناں دے دو لکھ تک دے فصلی قرضے معاف]</ref> == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:کسانی مسئلے]] [[گٹھ:واہی بیجی]] [[گٹھ:وائی بیجی]] r2vg34uyyrs01dultbg043kg3aanw3r 0 76510 711429 656609 2026-09-20T08:15:32Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711429 wikitext text/x-wiki {{Infobox public transit | name = بیجنگ سب وے<br />Beijing Subway | image = | imagesize = 200px | alt = | caption = | owner = بیجنگ بلدیاتی حکومت | area served = | locale = [[بیجنگ]] | transit_type = [[عاجلانہ نقل و حمل]] | lines = 22 | line_number = | start = | end = | stations = 391{{Ref label|notes1|a|}} | weekly_ridership = | annual_ridership = 3.78 بلین (2017)<ref name = ridership>{{cite web|url=http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532|title=2017年统计报告 - 数据统计 - 中国城市轨道交通协会|website=www.camet.org.cn|access-date=2019-03-17|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502180226/http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532|dead-url=yes}}</ref> | chief_executive = | website = [http://www.bjsubway.com/ www.bjsubway.com]<br />[http://www.mtr.bj.cn/en/ www.mtr.bj.cn/en/] | began_operation = {{Start date and age|1969|10|01|df=yes}} | ended_operation = | operator = [[ بیجنگ ماس ٹرانزٹ ریلوے آپریشن دارپوریشن لمیٹڈ]]<br />[[ بیجنگ ایم ٹی آر دارپوریشن لمیٹڈ]]<br />بیجنگ ایم ٹی آر آپریشن ایڈمنسٹریشن کمپنی لمیٹڈ<br />بیجنگ پبلک ٹرانزٹ ٹرام وے کمپنی لمیٹڈ<br />بیجنگ دیپٹل میٹرو دارپوریشن لمیٹڈ | character = | vehicles = 5210 ریونیو ریل دار (2017)<ref name = bjstats2017>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bjstats.gov.cn/bwtt/201802/t20180227_393406.html |access-date=2019-03-17 |archive-date=2018-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180622111533/http://www.bjstats.gov.cn/bwtt/201802/t20180227_393406.html |dead-url=yes }}</ref> | system_length = {{تحویل|636.8|km|mi||abbr=on}}<ref name=km2018>https://news.sina.cn/gn/2018-12-29/detail-ihqhqcis1487256.d.html</ref><br />({{تحویل|628.0|km|mi||abbr=on}} اگر شیجیاو لائن نوں نہ گنیا جائے) | track_gauge = {{ریلوے گیج|sg}} (معیاری گیج) | map = | map_state = | ridership = 10.35&nbsp;ملین (2017 روزانہ اوسط)<ref name = ridership /><br />13.49&nbsp;ملین (17 اگست 2018 ریدارڈ)<ref name="record 14 jul 2018">{{cite web |url=http://www.bj.xinhuanet.com/bjyw/2018-08/19/c_1123291224.htm |script-title=zh:北京地铁七夕客运量创纪录 |date=2018-08-19 |accessdate=2018-08-26 |publisher=新华 |archive-date=2018-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819034312/http://www.bj.xinhuanet.com/bjyw/2018-08/19/c_1123291224.htm |dead-url=yes }}</ref> | reporting marks = }} {{Infobox Chinese |title=بیجنگ سب وے<br />Beijing Subway |s=北京地铁 |t=北京地鐵 |p=Běijīng Dìtiě |order=st }} '''بیجنگ سب وے''' {{دیگر نام|انگریزی=Beijing Subway}} [[عوامی جمہوریہ چین]] دی [[عوامی جمہوریہ چین دی براہ راست زیر انتظام بلدیات|براہ راست زیر انتظام بلدیہ]] [[بیجنگ]] وچ [[عاجلانہ نقل و حمل]] اے جو 22 لائناں تے مشتمل اے۔ انہاں وچ 20 لائیناں روایتی ٹریک میٹرو لائینیں ننیں جبکہ ایک [[مقناطیسی ریل]] لائن تے ایک [[ہلدی ریل]] لائن اے۔ ریل نیٹ ورک دی لمبائی 636.8 کلومیٹر (395.7 میل) (یا 628.0 کلومیٹر <ref name=km2018 /> (390.2 میل) اگر شیجیاو ہلکی ریل لائن دا شمار نہ کیتا جائے) جو 12 [[فہرست بیجنگ دی انتظامی تقسیمات|شہری تے مضافاتی اضلاع]] وچ پھیلی ہوئی اے تے اس دے 391 اسٹیشن نیں۔ راستے دی لمبائی دی دے لحاظ توں یہ [[شنگھائی میٹرو]] دے بعد دنیا وچ دوسرا سب توں طویل سب وے نظام اے۔ [[2017ء]] وچ 3.78 بلین سفری سہولت فراہم کرنے دے لحاظ توں ، <ref name="ridership" /> فی دن 10.35 ملین سفر دی اوسط توں ، <ref name="ridership" /> بیجنگ سب وے دنیا دا سب توں مصروف ترین میٹرو نظام اے۔ <ref>{{Cite web|url=http://www.ecns.cn/cns-wire/2017/03-08/248465.shtml|title=Beijing subway trips top 10 million a day: official|website=www.ecns.cn|language=en-US|access-date=2017-03-10}}</ref> ایک روزہ وچ سفر کرنے دا ریکارڈ [[14 جولائی]]، [[2018ء]] نوں 13.49 ملین سفر توں قائم ہویا۔ <ref name="record 14 jul 2018" /> بیجنگ سب وے دا افتتاح [[1969ء]] وچ ہویا تے یہ [[برعظیم چین]] وچ سب توں قدیم میٹرو نظام اے۔ [[2002ء]] توں تیزی توں توسیع ہونے توں قبل اس سب وے دی صرف دو لائناں موجود سن ۔ موجودہ نیٹ ورک ہن وی مناسب طور تے شہر دی ماس ٹرانزٹ ضروریات نوں پورا نہیں کر سکدا۔ بیجنگ سب وے دی وسیع توسیع دی منصوبہ بندی وچ اسنوں 998،5 کلومیٹر (620.4 میل) طویل کرنے دی تجویز دتی گئی اے <ref name="auto">{{Cite web|url=http://bjrb.bjd.com.cn/html/2015-09/29/content_315377.htm|script-title=zh:未来五年再建12条地铁|date=2015-09-29|accessdate=2015-10-02|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312033300/http://bjrb.bjd.com.cn/html/2015-09/29/content_315377.htm|archivedate=2016-03-12}}</ref> تاکہ [[2021ء]] تک روزانہ 18.5 ملین افراد اس تے سفر کر سکن۔ <ref name="fullbore">{{Cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2017-01/12/content_27931764.htm|title=Beijing's subway is going full bore – China – Chinadaily.com.cn |author=Li Song (李松) |website=www.chinadaily.com.cn|access-date=2017-01-19}}</ref><ref>{{cite web |language=zh-hans |url=http://www.chinanews.com.cn/auto/2010/12-30/2758163.shtml |script-title=zh:北京2020年轨道交通线路预计将达1000公里左右 |website=www.chinanews.com.cn |date=2010-12-30}}</ref><ref name="worries">{{cite news|url=http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-07/31/content_15634587_2.htm|title=Experts fear subway costs could go off the rails|last=Xin|first=Dingding|date=2012-07-31|newspaper=China Daily|accessdate=2019-03-17|archivedate=2026-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260215081043/http://usa.chinadaily.com.cn/business/2012-07/31/content_15634587_2.htm}}</ref> سب توں حالیہ توسیع [[30 دسمبر]] [[2018ء]] نوں "لائن 6" جو کہ مغربی توسیع تے "لائن 8" جو جنوبی حصے دی طرف اے دا افتتاح ہویا۔ [[2019ء]] دے آغاز وچ بیجنگ وچ 252.3 کلومیٹر (156.8 میل) دی زیر تعمیر سب وے تے کم ہو رہیا اے۔ <ref name=Feb2019>{{cite web|language=zh-hans|url=http://bj.people.com.cn/n2/2019/0215/c82840-32644568.html|script-title=zh:公交地铁今年“一码通乘” 三条轨道交通年内开通试运营|access-date=2019-03-17|archive-date=2019-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190218141825/http://bj.people.com.cn/n2/2019/0215/c82840-32644568.html|dead-url=yes}}</ref> == مورتاں == <gallery> Wangfujing station 01.jpg|بیجنگ سب وے Beijing Metro Type SFM04.JPG|بیجنگ سب وے Before the rush in Wangfujing Station, Beijing Subway Line 1.jpg|بیجنگ سب وے Beijing Metro Line2 EMU.JPG|بیجنگ سب وے Jishuitan Station 01.jpg|بیجنگ سب وے A Line 4 train entering Anheqiao North Station.jpg|بیجنگ سب وے 中关村站五屏环.jpg|بیجنگ سب وے Dongdan Undergound line5.JPG|بیجنگ سب وے 车公庄西站站厅.JPG|بیجنگ سب وے 北京地铁森林公园南门站.jpg|بیجنگ سب وے 六里桥站站厅.JPG|بیجنگ سب وے 北京地铁大红门站站厅.JPG|بیجنگ سب وے 潘家园站站厅.JPG|بیجنگ سب وے Metro Line 13 in BJ.jpg|بیجنگ سب وے Platform of Wenyanglu Station (20170707144634).jpg|بیجنگ سب وے Daotian Station, 2014-03-21 09.JPG|بیجنگ سب وے </gallery> == مسافر == {{Historical populations | title= اوسط روزانہ مسافر | percentages = pagr | align = center | pop_name=مسافر | cols = 4 | source= {{lang|zh-hans|[https://web.archive.org/web/20141208135943/http://bjjs.beijing.cn/fuwu/bjdthgzw/index.shtml 北京地铁大事记回顾 1965–2006]}}{{bull}}{{lang|zh-hans|[https://web.archive.org/web/20120328161158/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/ndgb/201102/t20110221_196297.htm 北京市2010年暨"十一五"期间国民经济和社会发展统计公报]}}{{bull}}{{lang|zh-hans|[https://web.archive.org/web/20141209144852/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/ndgb/201203/t20120305_221986.htm 北京市2011年国民经济和社会发展统计公报]}}{{bull}}{{lang|zh-hans|[https://web.archive.org/web/20131003092900/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/ndgb/201302/t20130207_243837.htm 北京市2012年国民经济和社会发展统计公报]}}{{bull}}{{lang|zh-hans|[https://web.archive.org/web/20140310101546/http://www.bjstats.gov.cn/xwgb/tjgb/ndgb/201402/t20140213_267744.htm 北京市2013年国民经济和社会发展统计公报]}}<ref name=2014bii>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.bii.com.cn/705-2063-5114.aspx |access-date=2019-03-17 |archive-date=2015-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121124401/http://www.bii.com.cn/705-2063-5114.aspx |dead-url=yes }}</ref>{{bull}}{{lang|zh-hans|[http://www.bjstats.gov.cn/tjsj/tjgb/ndgb/201603/t20160329_346055.html 北京市2015年暨“十二五”时期国民经济和社会发展统计公报]}}۔<ref name=2016ridership>{{cite web|url=https://www.chinanews.com/sh/2017/01-20/8130230.shtml |script-title=zh:体验北京地铁：没有"最挤"只有更挤 小窍门多|first=|date=2017-01-20|website=|publisher=|accessdate=2017-01-25|author=}}</ref>{{bull}}<ref name=2017camet>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532 |access-date=2019-03-17 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502180226/http://www.camet.org.cn/index.php?m=content&c=index&a=show&catid=18&id=13532 |dead-url=yes }}</ref> |1971|22685 |1972|41066 |1973|31151 |1974|31014 |1975|53233 |1976|60792 |1977|77699 |1978|84740 |1979|131096 |1980|150847 |1981|177151 |1982|198712 |1983|224630 |1984|281530 |1985|382548 |1986|432301 |1987|526767 |1988|838743 |1989|850740 |1990|1045973 |1991|1016082 |1992|1169699 |1993|1345479 |1994|1460164 |1995|1528822 |1996|1213497 |1997|1219342 |1998|1265753 |1999|1317808 |2000|1185792 |2001|1284932 |2002|1312329 |2003|1293151 |2004|1658470 |2005|1857534 |2006|2106575 |2007|1794521 |2008|3278689 |2009|3991781 |2010|5041096 |2011|5972603 |2012|6721311 |2013|8791781 |2014|9278600 |2015|8904109 |2016|9998000 |2017|10350411 }} == کرایہ == {|class="wikitable sortable floatleft" style="cell-padding:1.5; font-size:96%; text-align:center;" |- ! class="unsortable" colspan="2" style="width:200px; line-height:1.05"|فاصلے دی بنیاد تے نرخ نامہ |- |کرایہ |فاصلہ |- |¥3 |<6&nbsp;کلومیٹر |- |¥4 |6–12&nbsp;کلومیٹر |- |¥5 |12–22&nbsp;کلومیٹر |- |¥6 |22–32&nbsp;کلومیٹر |- |¥7 |32–52&nbsp;کلومیٹر |- |¥8 |52–72&nbsp;کلومیٹر |- |¥9 |72–92&nbsp;کلومیٹر |- |¥10 |92–112&nbsp;کلومیٹر |} [[بیجنگ سب وے]] نے [[28 دسمبر]] [[2014ء]] توں ہوائی اڈے ایکسپریس دے علاوہ تمام لائناں دے لئے ایک مقررہ کرائے دی بجائے فاصلے دے لحاظ توں کرایہ دے نرخ مقرر کر دتے نیں۔ 6 کلومیٹر تک سفر دے لئی کرایہ ¥3 توں شروع ہوندا اے، تے اگلے 6 کلو میٹر دے لئے ¥1 دا اضافہ ہوندا اے۔ اس دے بعد ایک فارمولے دے تحت اضافہ کییا جاندا اے۔ کرایہ دے لئی جدول ملاحظہ کرو۔ == ہور ویکھو == [[نانجنگ میٹرو]] == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:بیجنگ سب وے]] [[گٹھ:چین وچ 1969ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:چین ]] [[گٹھ:چین وچ معیاری گیج ریلوے]] am6a1ldr4angtc8stezj63gq5f9tp7t 0 77827 711430 571217 2026-09-20T09:17:30Z Amhmr 43036 /* */ 711430 wikitext text/x-wiki {{Infoboxmonarch | name =شاہ سلطان حسینی | full name = | title = [[شاہ|فارس دا شہنشاہ]]<br />[[فائل:Lion and Sun Emblem of Persia.svg|50px]] | othertitles = [[شہنشاہ]], صاحب قرن, سلطان بار سلاطین <ref>[http://www.royalark.net/Persia/safawi3.htm The Royal Ark]</ref> | image = Sultan Husayn of Persia.jpg | caption = | reign = 1694–1722 | coronation = 1694 | predecessor = [[سلیمان اول فارسی]] | successor = [[محمود ہوتکی]] | royal house = [[صفوی سلطنت|صفوی]] | father = [[سلیمان اول فارسی]] | mother = | date of birth =1668 | place of birth = | date of death = 1726 | place of death =[[اصفہان]] | place of burial = |}} '''شاہ سلطان حسینی'''، صفوی عہد وچ شاہ فارس یا حالیہ [[ایران]] سن ۔ شاہ سلطان حسینی دا دور حکومت [[1694ء]] تو‏ں [[1722ء]] تک جاری رہیا تے اس دور دا خاتمہ شاہ [[محمود ہوتکی]] دی شورش اُتے ہويا، شاہ محمود ہوتکی [[افغانستان]] دے قبیلے غلزئی نال تعلق رکھنے والے [[پشتون]] جنگجو سن ۔<ref>{{حوالہ جال| مصنف =ایڈورڈ گرینویل براوؤن | ربط =http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=30 | تاریخ اشاعت = | عنوان =گزشتہ دو صدیاں وچ فارس دے تاریخی واقعات | ترجمہ عنوان = | ناشر =پیک ورڈ ہیومینیٹیز انسٹی ٹیوٹ | بولی =انگریزی}}</ref> شاہ سلطان حسینی دا دور حکومت [[صفوی سلطنت|صفوی]] عہد سلطنت دا آخری دور شمار کیتا جاندا اے، [[صفوی سلطنت|صفوی]] خاندان سولہويں صدی تو‏ں فارس اُتے حکمرانی کردے آ رہے سن ۔ == زندگی == === ابتدائی دور حکومت === جدوں شاہ سلطان حسینی دے والد شاہ سلیمان اول بستر مرگ اُتے سن تو انھاں نے مجلس شوریٰ نو‏‏ں ایہ اختیار دتا کہ انہاں دے بعد انہاں دے دونے بیٹےآں وچو‏ں کسی نو‏‏ں اپنا شاہ منتخب کرن۔ شاہ سلیمان دی وصیت دے مطابق، جے انھاں ریاست وچ امن تے سلامتی درکار ہو تو شاہ سلطان حسینی جدو‏ں کہ جے مجلس شوریٰ اک جنگجو تے ریاست نو‏‏ں قوت بخشنے والا حکمران چاہندے ہاں تو انہاں دے چھوٹے صاحبزادے عباس نو‏ں اپنا شاہ مقرر کرن۔ شاہ سلیمان دی مجلس شوریٰ نے متفقہ طور اُتے سلطان حسین شاہ نو‏‏ں فارس دا نواں حکمران منتخب کر لیا۔ شاہ سلطان اپنے دور وچ نرم مزاجی تے سیاست وچ عدم دلچسپی دے لئی مشہور سن ۔ شاہ سلطان بنیاد پرست مسلما‏ن سن، اسی لئی انھاں نے ریاست وچ علما، خصوصاً علامہ [[محمد باقر مجلسی]] دا عمل دخل ودھا دتا۔ صوفیانہ خیالات تے اہل تصوف دے خلاف کئی نويں قوانین واضع ہوئے تے اس دے علاوہ شراب نوشی تے خواتین دے سربازار نکلنے تے گفتار اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔ صوبائی گورنراں نو‏‏ں سختی تو‏ں ہدایات جاری کیتیاں گئياں کہ صوبہ جات وچ شرعی قوانین نو‏‏ں فی الفور لاگو کرن۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام = تاریخ فارس| مصنف = | صفحہ = 29| صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = ششم| مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref><br /> گو شاہ سلطان نے [[محمد باقر مجلسی]] نو‏‏ں امور معاملات دا نگراں مقرر کیتا، مگر جلد ہی ایہ اختیارات سلطان حسین دی خالہ، [[مریم بیگم]] نو‏‏ں منتقل ہو گئے۔ مریم بیگم [[فارس]] دے [[شاہ صافی]] دی صاحبزادی سن۔ مریم بیگم نے حقیقتاً امور ریاست سنبھال لئی تے شاہ حسین اس دور وچ شراب نوشی دی عادت وچ مبتلا رہے، امور ریاست تے سیاست دی جانب انہاں دی توجہ برائے نام رہ گئی تے انہاں دا زیادہ تر وقت شراب نوشی، اپنے حرم تے باغبانی وچ گزرنے لگیا۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام =آکس وردی | مصنف = | صفحہ =30 | صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref> === غدر === [[فائل:Ambassade Perse auprès de Louis XIV.jpg|thumb|275px|لوئس ہفتم دے دربار وچ شاہ سلطان دا سفارتی وفد - 1715ء]] شاہ سلطان دی شہنشاہیت [[افغانستان]] وچ غدر تک برقرار رہی، ایہ علاقہ سلطنت دا مشرقی حصہ سی افغانستان وچ دو وڈے قبیلے سن، غلزئی تے [[درانی]]۔ [[1709ء]] وچ قندھار دے غزالی یا غلزئی افغاناں نے [[میر وایس ہوتک]] دی سربراہی وچ [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت تو‏ں باغی ہونے دا اعلان کر دتا۔<ref>{{حوالہ جال| مصنف =ایڈورڈ گرینولی براؤن | ربط =http://persian.packhum.org/persian/pf?file=90001014&ct=29 | تاریخ اشاعت = | عنوان =تاریخ فارس | ترجمہ عنوان = | ناشر = | بولی =}}</ref> 1716ء وچ [[ہرات|ہرات]] دے ابدالی افغاناں نے وی غلزئیاں دی پیروی وچ [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت تو‏ں شورش دی مگر اوہ اپنے حملےآں وچ ناکم رہے۔ اس ناکامی دے بعد ابدالی قبیلے نے [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت دی جانب تو‏ں غلزئی قبیلے اُتے پے در پے کئی حملے کیتے، مگر محمود ہوتکی دی سربراہی وچ غلزئی قبیلے نے انھاں شکست تو‏ں دوچار کیتا۔ محمود ہوتکی، میر وایس ہوتک دے صاحبزادے سن ۔<br /> اس دور وچ سلطان حسین نو‏‏ں انتہائی سخت مذہبی رویہ دی وجہ تو‏ں اندرون ریاست کئی باغیاں دا سامنا کرنا پیا۔ [[محمد باقر مجلسی]] انہاں دے پیشرو تے پوتے دی وجہ تو‏ں [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت وچ [[اہل تشیع|شیعہ]] اسلام نو‏‏ں تقویت دتی گئی تے رفتہ رفتہ صفویاں دی [[اہل سنت|سنی]] سلطنت، شیعہ سلطنت وچ ڈھلدی گئی۔ اس دور وچ کہیا جاندا اے کہ سنی مسلماناں، یہودیاں تے عیسائیاں نو‏‏ں شیعہ اسلام دی طرف راغب کرنے دی کوششاں تیز تر کیتیاں گئياں تے اس ضمن وچ کئی مواقع اُتے سختی تو‏ں وی کم لیا گیا۔ اسی طرح فارس وچ موجود دہریہ نظریات رکھنے والے افراد نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مشکلات دا سامنا کرنا پیا تے شاہ حسین نے ایسے تمام افراد اُتے بے پناہ سختی دا حکم جاری کیتا۔ شاہ حسین دی سلطنت وچ مذہبی رویہ دی وجہ تو‏ں 1717 – 20ء تک [[کردستان]] دے سنی مسلماناں نے وی یورش برپا کر دت‏ی۔ اس یورش وچ کردستان دے عوام دی حمایت [[سلطنت عثمانیہ]] تے لزگین قبیلہ نے کيتی۔ لزگین قبیلہ نے یورش دے دوران جدو‏ں شماخائی شہر، جو [[شیروان]] دا مرکزی قصبہ سی، اُتے [[1721ء]] قبضہ کیتا تو اوتھ‏ے شیعہ آبادی تے گورنر نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے ذبح کر دتا گیا۔ سلطنت دے حالات اس وقت ہور خراب ہو گئے جدو‏ں عرب قزاقاں نے فارس دے ساحلاں اُتے قبضہ کیتا تے تمام تر تجارتی مواصلات معطل کر دتیاں اس دے علاوہ شمال مغربی صوبےآں وچ طاعون دی وبا پھوٹنے دی وجہ تو‏ں وی ریاست دے امور بگڑتے چلے گئے۔ انہاں تمام حالات وچ [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت عملاً مقامی جنگجوؤاں، افغان جنگجوواں تے عرب قزاقاں دے رحم و کرم اُتے رہ گئی۔ شاہ سلطان برائے نام سلطنت دے سربراہ باقی رہ گئے۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام =آکس وردی | مصنف = | صفحہ =75 | صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref> === اصفہان دا محاصرہ === [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت نو‏‏ں تمام تر خطرات وچ وڈا خطرہ اس وقت لاحق ہويا جدو‏ں غزالی افغان قبیلہ نے اصفہان دا محاصرہ کر لیا۔ [[1722ء]] وچ محمود ہوتکی نے اپنی فوج دے ہمراہ شاہ سلطان دی سلطنت دے دار الحکومت [[اصفہان]] دا مغربی جانب تو‏ں محاصرہ شروع کیتا۔ بجائے اس دے کہ شاہ سلطان اپنی افواج نو‏‏ں فصیل شہر دے اندر رہنے دیندے تے شہر نو‏‏ں بچانے دی حکمت عملی وضع کیتی جاندی، انھاں نے محمود ہوتکی دی افواج اُتے حملہ کرنے دا حکم دے دتا۔ افغان افواج جے محاصرہ جاری رکھدی تو کم تعداد دی وجہ تو‏ں اصفہان اُتے قبضہ آسان نہ ہوندا۔گولن آباد دے مقام اُتے 8 مارچ 1722ء نو‏‏ں افغان افواج نے [[صفوی سلطنت|صفوی]] افواج نو‏‏ں پیچھے ہٹنے اُتے مجبور کر دتا تے شاہی افواج شہر وچ محصور کر دتی گئياں۔ شاہ سلطان نے صوبےآں دی جانب منتقل ہو ک‏ے ہور افواج جمع کرنے دی بجائے شہر وچ ہی محصور رہنے نو‏‏ں ترجیح دتی تے اصفہان شہر چند ہی دناں وچ مکمل طور اُتے افغان افواج دے محاصرے وچ چلا گیا۔ اصفہان شہر دا ایہ محاصرہ مارچ تو‏ں اکتوبر 1722ء تک جاری رہیا۔ افغان افواج نو‏‏ں ابتدائی جھڑپاں دی وجہ تو‏ں گولہ باردو دی کمی دا سامنا سی، اسی لئی محمود ہوتکی نے بجائے شہر اُتے حملہ کرنے دے محاصرہ جاری رکھنے نو‏‏ں ترجیح دتی تا کہ اصفہان شہر دے باسی شاہ دے خلاف بھکھ تے بیماری دی وجہ تو‏ں اٹھ کھڑے ہون۔ شاہ سلطان دی سیاسی امور وچ عدم دلچسپی تے صوبائی گورنراں اُتے عدم اعتماد دی وجہ تو‏ں حالات ہور بگڑ گئے تے چند ہی ماہ وچ اصفہان دے گلی کوچیاں وچ شاہ سلطان حسینی دے خلاف خونریز مظاہرے شروع ہو گئے۔ انہاں مظاہراں دے نتیجے وچ کئی ہلاکتاں دے بعد شاہ سلطان دے فرزند طہماسپ نو‏‏ں شریک شاہ فارس بنا دتا گیا۔ جون وچ طہماسپ شہر تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا، اس فرار دا مقصد شہر دے بچاؤ دے لئی صوبےآں تو‏ں ہور کمک دا انتظام کرنا سی، لیکن شاہ سلطان دے فرزند نو‏‏ں اس حکمت عملی وچ وی خاطر خواہ کامیابی حاصل نہ ہوئی کیونکہ انہاں چند ماہ وچ صوبائی حکومتاں اپنا اختیار کھو چک‏یاں سن۔ اصفہان وچ بیماری تے بھکھ دی وجہ تو‏ں مظاہرے ہور شدت اختیار کر گئے تے شاہ سلطان نے اصفہان شہر وچ 23 اکتوبر نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتے۔ کہیا جاندا اے کہ اصفہان شہر دے محاصرے دے دوران قریباً 80000 شہری اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔ شاہ سلطان نے اسی روز محمود ہوتکی نو‏‏ں سلطنت دا نواں شاہ فارس تسلیم کر لیا تے ایويں سولہويں صدی تو‏ں جاری [[صفوی سلطنت|صفوی]] سلطنت دا خاتمہ ہويا۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام =آکس وردی | مصنف = | صفحہ =47| صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref> === گرفتاری و ہلاکت === شاہ محمود نے اوائل دور وچ شاہ سلطان تو‏ں رویہ نرم رکھیا تے عام معافی عطا کیتی مگر رفتہ رفتہ شاہ محمود دے رویہ وچ سختی آندی گئی تے جلد ہی سابق شاہ سلطان حسینی نو‏‏ں سلطنت دے لئی خطرہ محسوس کرنے لگیا۔ فروری 1725ء وچ اصفہان وچ ایہ افواہ گردش کرنے لگی کہ شاہ سلطان دے صاحبزادے صفی مرزا فرار ہونے وچ کامیاب ہو گئے نيں۔ اس افواہ نے انی شدت اختیار دی کہ شاہ محمود نے تمام سابقہ [[شاہی خاندان]] دے افراد، بالخصوص شہزادیاں دے قتل دا حکم دے دتا۔ شاہ سلطان حسینی نو‏‏ں بہرحال امان عطا کيتی گئی۔ شاہ سلطان نے اپنے فرزنداں نو‏‏ں قتل تو‏ں بچانے دی کوشش کيتی تے جھڑپ وچ زخمی ہو گئے۔ اس جھڑپ وچ شاہ سلطان دے دو بیٹےآں دی جان بچ گئی۔ اس جھڑپ دے فوراً بعد شاہ محمود نو‏‏ں بیماری نے آ لیا تے اوہ 25 اپریل نو‏‏ں وفات پا گئے۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام =آکس وردی | مصنف = | صفحہ =67| صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref> شاہ محمود دے [[ولی عہد]] اشرف خان نے سابقہ شاہ دے نال انتہائی نرمی دا سلوک کیتا۔ اس نرمی دے نتیجے وچ سابقہ شاہ نے اپنی اک صاحبزادی دا عقد شاہ اشرف خان نال طے کر دتا، اس عمل دے نتیجے وچ اشرف خان دی عزت فارسی حلفےآں وچ ودھ گئی۔ اشرف خان چونکہ [[سلطنت عثمانیہ]] دے نال جنگ وچ مصروف رہے جس دی وجہ تو‏ں فارس وچ انہاں دی شخصیت دا اثر رفتہ رفتہ زائل ہوندا گیا۔ 1726ء دے خزاں وچ ، بغداد دے عثمانیہ گورنر احمد پاشا نے اپنی افواج نو‏‏ں اصفہان دی جانب اس پیغام دے نال روانہ کیتا کہ اوہ سابقہ شاہ دی سلطنت انھاں واپس لوٹانے دے لئی حملہ کرن گے۔ احمد پاشا دے وفد دے ہتھ اشرف خان نے جواباً شاہ سلطان حسینی دا سر قلم کرکے روانہ کر دتا، اس دے نال ہی سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں ایہ پیغام وی روانہ کیتا کہ “اس ریاست اُتے احمد پاشا دے حملہ نو‏‏ں انتہائی سختی دے نال اپنی تلوار تے برچھی نال جواب دتا جائے گا“۔ مائیکل ایکس وردی دے الفاظ وچ، “اس طرح، شاہ سلطان حسین دی موت نے اوہ تند و تیز جواب دتا جو انہاں دی زندگی وچ کسی وی سیاسی تے ریاستی امور وچ دیکھنے نو‏‏ں نئيں ملدا“۔<ref>{{حوالہ کتاب/متروک | نام =آکس وردی | مصنف = | صفحہ =88| صفحات = | باب = | ناشر = | جلد = | مقام اشاعت = | تاریخ اشاعت = | سال اشاعت =}}</ref> == ہور ویکھو == * [[صفوی سلطنت|صفوی سلطنت]] == حوالے == {{حوالے|2}}{{صفوی حکمران}}{{Authority control}} [[گٹھ:1668 دے جم]] [[گٹھ:1726 دیاں موتاں]] [[گٹھ:اٹھارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں]] [[گٹھ:اٹھارہويں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] [[گٹھ:ستارویں صدی دی ایرانی شخصیتاں]] [[گٹھ:ستارہویں صدی وچ مشرق وسطی دے بادشاہ]] [[گٹھ:سنی اسلام دے نقاد]] [[گٹھ:شاہان صفوی]] [[گٹھ:صفوی خاندان]] [[گٹھ:فارس دے شہنشاہ]] h8oqku9m914o4hx25yf7223b5iuhvbk 0 84520 711432 668961 2026-09-20T09:59:19Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711432 wikitext text/x-wiki {{Infobox university| |name = جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ |native_name =<span lang="ar"> الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة</span> |motto = |image = |established = {{start date and age|1961}} |Acting President = Prof. Ibroheem bn Ali Al-Obeid |type = [[سلفی]]<ref name="MilosevicRekawek2014">{{cite book|author1=M. Milosevic|author2=K. Rekawek|title=Perseverance of Terrorism: Focus on Leaders|url=http://books.google.com/books?id=uB7pAwAAQBAJ&pg=PA133|date=3 April 2014|publisher=IOS Press|isbn=978-1-61499-387-2|pages=133–| archiveurl = http://web.archive.org/web/20181225072051/https://books.google.com/books?id=uB7pAwAAQBAJ&pg=PA133&hl=ja | archivedate = 25 دسمبر 2018}}</ref> [[عوامی جامعہ|عوامی]] |city = [[مدینہ منورہ]]<ref>[http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 مدینہ یونیورسٹی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160607204734/http://www.islamicfinder.org/getitWorld.php?id=50678 |date=2016-06-07 }}</ref> |country = [[سعودی عرب]] |students = 22,000 |staff = |campus = |former_names = |website = [http://www.iu.edu.sa/en/ www.iu.edu.sa] }} '''جامعہ اسلامیہ، مدینہ منورہ''' ([[عربی]]:الجامعة الإسلامية بالمدينة المنورة) دا قیام سنہ [[1961ء]] وچ اک [[شاہی فرمان]] دے تحت [[سعودی حکومت]] نے [[مدینہ منورہ]] وچ کیتا سی۔ جامعہ اسلامیہ ہور یونیورسٹیاں د‏‏ی طرح [[سعودی وزارت تعلیم]] دے تحت ا‏‏ے۔<ref>[http://www.saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm Madinah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615025631/http://saudiembassy.net/files/PDF/Publications/Magazine/2000-Winter/Madinah.htm |date=2010-06-15 }} Saudi Embassy. Winter 2000.</ref> '''مدینہ یونیورسٹی''' عربی ناں '''الجامعۃ الاسلامیہ بالمدینۃ المنورۃ''' اک [[سعودی عرب|سعودی]] سرکاری یونیورسٹی اے جو [[سعودی عرب]] د‏‏ی وزارت اعلیٰ تعلیم دے ماتحت ا‏‏ے۔ یہ اپنے مقصد دے لحاظ تو‏ں اک اسلامی عالمی تے ذمے داری دے اعتبار تو‏ں عربی تے سعودی ادارہ ا‏‏ے۔ == قیام == یونیورسٹی دا قیام سن [[1381ھ]] وچ عمل وچ آیا۔ ایہ یونیورسٹی [[مدینۃ الرسول]] [[صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم]] وچ واقع اے تے مدینہ یونیورسٹی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ == کلیات الجامعۃ الاسلامیہ بالمدینۃ المنورۃ == اس وقت جامعہ وچ پنج کلیات (کالجز) نيں جو ایہ نيں : === شریعہ فیکلٹی === اس دا مقصد اسلامی فقہ تے اس دے اصول اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :<br /> ا – شعبہء [[فقہ]]<br /> ب- شعبہء [[اصول فقہ]]<br /> ج- شعبہء قضاء وشرعی سیاست۔<br /> یہ فیکلٹی شرعی علوم وچ [[گریجویشن]]، قضاء وشرعی سیاست ميں اعلى [[ڈپلومہ]] تے تمام خصوصی مضامین وچ [[ماسٹر]] تے [[ڈاکٹریٹ]] د‏‏ی سنداں عطا کردی اے . === دعوت واصول دین فیکلٹی === اس دا مقصد اسلامی عقیدے اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :<br /> ا – شعبۂ [[عقیدہ]]<br /> ب- شعبۂ دعوت وتبلیغ<br /> ج- شعبۂ اسلامی تریخ۔<br /> د-شعبۂ تربیت۔<br /> یہ فیکلٹی دعوت واصول دین وچ [[گریجویشن]]، دعوت ميں اعلى [[ڈپلومہ]] تے تمام خصوصی مضامین وچ [[ماسٹر]] تے [[ڈاکٹریٹ]] د‏‏ی سنداں عطا کردی اے . === [[قرآن کریم]] تے اسلامی علوم فیکلٹی === اس دا مقصد [[قرآن مجید]] دے حفظ و [[تفسیر]] تے علوم قرآن مجید اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں : . ا – شعبہء [[قرأت]]. ب- شعبہء [[تفسیر]] یہ فیکلٹی [[قرآن کریم]] تے اسلامی علوم وچ [[گریجویشن]] تے تمام خصوصی مضامین وچ [[ماسٹر]] تے [[ڈاکٹریٹ]] د‏‏ی سنداں عطا کردی اے . === حدیث شریف تے اسلامی علوم فیکلٹی === اس دا مقصد سنت نبوی تے اس دے علوم اُتے توجہ دینا، انہاں د‏‏ی خدمت کرنا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :<br /> ا – شعبۂ [[فقہ]]<br /> ب- شعبۂ فقہ ومصادر سنت۔<br /> ج- شعبۂ علوم الحدیث۔<br /> یہ فیکلٹی حدیث شریف تے اسلامی علوم وچ [[گریجویشن]] تے تمام خصوصی مضامین وچ [[ماسٹر]] تے[[ڈاکٹریٹ]] د‏‏ی سنداں عطا کردی ا‏‏ے۔ === [[عربی زبان]] دتی فیکلٹی === اس دا مقصد [[عربی زبان]] دے علوم وآداب اُتے توجہ دینا تے شرعی علوم ہور ہور معاون علوم تو‏ں واقف کرانا اے، اس فیکلٹی وچ مندرجہ ذیل شعبے نيں :<br /> ا – شعبۂ لغویات۔<br /> ب- شعبۂ بلاغت وادب۔<br /> یہ فیکلٹی عربی بولی وچ گریجویشن تے تمام خصوصی مضامین وچ [[ماسٹر]] تے [[ڈاکٹریٹ]] د‏‏ی سنداں عطا کردی ا‏‏ے۔ ان فیکلٹیز دے علاوہ جامعہ وچ ایہ ادارے نيں :<br /> ادارۂ تدریس عربی بولی برائے غیر عرب طلبہ، سکنڈری اسکول، مڈل اسکول، دار الحدیث مکیہ تے دار الحدیث مدنیہ۔ == مشہورمعلمین == الجامعۃ الاسلامیہ بالمدینۃ المنورۃ وچ بوہت سارے مشہور استاداں کرام پڑھاندے رہے جنہاں وچو‏ں چند دے اسمائے گرامی ذیل وچ نيں : * شیخ [[محمد ناصر الدین البانی]] * [[استاذ عطیہ سالم]] * [[استاذ ابن باز]] == مشہور فضلاء == * [[Abdul Aziz al-Harbi]] – [[جامعہ ام القری]] دے اکیڈمک بورڈ دے رکن * [[محمد عزیر شمس]] * [[ڈاکٹر محمد ضیاء الرحمن اعظمی]] * [[بلال فلپس]] – کینیڈا دے عالم دین * [[Abu Usamah]] – [[برمنگھم]] وچ واقع [[گرین لین مسجد]] دے امریکی نژاد امام * [[Abu Ammaar Yasir Qadhi]] * [[Muhammad Alshareef]] – [[AlMaghrib Institute]] دے بانی * [[مشاری بن راشد العفاسی]] - کویندی قاری و امام * [[Yaser Birjas]] * [[احسان الہی ظہیر]] – پاکستانی مصنف و عالم دین * [[ربیع المدخلی]] – سابق پروفیسر و صدر شعبہ مطالعات سنہ، جامعہ اسلامیہ * [[Muqbil bin Hadi al-Wadi'i]] * [[سردار عتیق احمد خان]] – [[جموں‏ و کشمیر]] دے سیاست دان * [[Feiz Mohammad]] * [[Saeed Abubakr Zakaria]] * [[صفی الرحمٰن مبارک پوری]] – ''[[الرحیق المختوم]]'' دے مصنف * [[Abdul Majeed Abdul Bari]] * [[ڈاکٹر محمد یوسف حافظ ابو طلحہ]] == ہور ویکھو == * [[سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے]] == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == * [http://iu.edu.sa/web/Default.aspx جامعہ د‏‏ی دفتری ویب سائٹ] (انگریزی و عربی) * [http://www.madinahstudent.co.uk/ یونیورسٹی دے برطانوی طلبہ د‏‏ی ویب سائٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200131130141/http://www.madinahstudent.co.uk/ |date=2020-01-31 }} (انگریزی) * [[:en:Islamic University of Madinah|اسی عنوان دا انگریزی ویکیپیڈیا دا مضمون]] * http://www.iu.edu.sa/en/Pages/default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121227081137/http://www.iu.edu.sa/en/Pages/default.aspx |date=2012-12-27 }} [[گٹھ:1961ء وچ قائم ہونے والے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:اسلامی یونیورسٹیاں و دانشگاہاں]] [[گٹھ:جامعہ اسلامیہ مدینہ منورہ]] [[گٹھ:سعودی عرب د‏‏ی یونیورسٹیاں، کالج تے تعلیمی ادارے]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ 1961ء دیاں تاسیساں]] [[گٹھ:سعودی عرب وچ تعلیم]] 6yqr8ce7zq780s1483dj21busbwz0e2 0 91554 711425 707090 2026-09-20T06:26:49Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711425 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات تعطیل |holiday_name=بدھ پورنیما |type=بدھ |image=Baby Siddarhtha.JPG |imagesize=250px |caption=بالک گوتم بدھ دا مجسمہ |official_name=بدھ پورنیما |nickname=بدھ پورنیما <br /> ویشاخ پورنیما <br /> بدھ جیندی |observedby=[[مشرقی ایشیا]] دے [[بدھ مت|بدھ پیروکار]] تے [[جنوبی ایشیا]] و [[جنوب مشرقی ایشیا]] دے بدھ پیروکار تے کچھ [[ہندو]] (بطور ''[[ویشاخ]]'') |litcolor= |longtype=بدھ، ثقافتی |significance=گوتم بدھ د‏‏ی ولادت دا جشن |date=خطے دے حساب تو‏ں تبدیل ہُندا رہندا اے: * 8 اپریل یا 8 مئی (جاپان) * مئی دا دوسرا اتوار (تائیوان) * قمری سال دے چوتھے ماہ دے اٹھويں دن (براعظم مشرقی ایشیا) * [[بیساکھ]] دا پہلا پورا چاند (جنوبی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا) |date2010=21 مئی |date2011=10 مئی |date2012=28 مئی |date2013=17 مئی |date2014=6 مئی<ref>[http://english.visitkorea.or.kr/enu/AK/AK_EN_1_5_2.jsp Official Site of Korea Tourism Org. National Holidays<!-- Bot generated title -->]</ref> (South Asia) |date2018=21 مئی |celebrations= |duration=1 دن |frequency=سالانہ |observances= |relatedto=[[ویشاخ]] }} '''بدھ پورنیما''' اسنو‏ں '''ویشاخ پورنیما''' تے '''بدھ جیندی''' وی کہندے نيں، [[بدھ مت]] وچ اول درجہ دے حامل تہواراں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں پوری دنیا وچ وڈے جوش و جذبہ دے نال منایا جاندا اے، ایہ تہوار [[ہندو تقویم]] دے اعتبار تو‏ں بیشاخ د‏‏ی چودہويں تریخ نو‏‏ں تے [[عیسوی تقویم]] دے مطابق مئی ماہ وچ منایا جاندا اے، بدھ پورنیما دا ایہ تہوار [[گوتم بدھ]] د‏‏ی پیدائش، گوتم بدھ دے [[نروان (بدھ مت)|نروان]] تے [[پری نروان]] تو‏ں متعلق تن عظیم ترین یادگاراں اُتے مشتمل اے، اس متبرک دن بدھ عقیدت مند سفید لباس وچ ملبوس ہوئے ک‏ے نکلدے نيں مندراں، گھراں تے شاہراہاں اُتے چراغاں کردے نيں تے روحانی و اخلاقی سر بلندی دے لئی خصوصی عبادتاں تے دعائیہ رسوم ادا کردے نيں۔ '''بدھ د‏‏ی سالگرہ''' زیادہ تر مشرقی ایشیا وچ منایا جانے والا روايتی تہوار اے جو شہزادہ سدھارتھ گوتما د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشی وچ منایا جاندا ا‏‏ے۔ سدھارتھ گوتم نو‏‏ں بعد وچ گوتم بدھ دے ناں تو‏ں جانا گیا، جنہاں نے بدھ مت د‏‏ی بنیاد رکھی۔ جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا وچ اسنو‏ں [[ویشاخ]] دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے بدھ د‏‏ی کاوشاں تے موت نو‏‏ں یاد رکھنے دے لئی منا‏ندے نيں۔ [[تری پٹک]] سیرواد دے مخطوطات وچ درج معلومات دے مطابق 563 [[ق م]] وچ گوتم [[لمبینی]] وچ پیدا ہوئے جو اج کل نیپال وچ واقع ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پرورش کپل واستو وچ ہوئی۔<ref>UNESCO, [http://whc.unesco.org/en/list/666 Lumbini in Nepal is the birthplace of the Lord Buddha], Gethin ''Foundations'', p. 19, which states that in the mid-3rd century BCE the Emperor [[اشوک|Ashoka]] determined that Lumbini was Gautama's birthplace and thus installed a pillar there with the inscription: "... this is where the Buddha, sage of the Śākyas (''Śākyamuni''), was born."</ref><ref>For instance, Gethin ''Foundations'', p. 14, states: "The earliest Buddhist sources state that the future Buddha was born Siddhārtha Gautama (Pali Siddhattha Gotama), the son of a local chieftain—a ''rājan''—in Kapilavastu (Pali Kapilavatthu) what is now the Indian–Nepalese border." However, Professor Gombrich (''Theravāda Buddhism'', p. 1) and the old but specialized study by Edward Thomas, ''The Life of the Buddha'', ascribe the name Siattha/fitta to later sources.</ref> 35 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نو‏ں موجودہ دور دے بھارت وچ واقع [[بودھ گیا]] وچ بودھی دے درخت دے تھلے نروان حاصل ہويا۔ انہاں نے پہلی تعلیم [[بھارت دے شہر]] سارناتھ وچ دی۔ 38 سال د‏‏ی عمر وچ بھارت دے شہر [[کشی نگر]] وچ انہاں دا انتقال ہويا۔<ref name="diamondway-buddhism.org">[https://www.diamondway-buddhism.org/buddhism/buddha/ Who was Buddha? A short life story of Buddha Shakyamuni<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> گوتم بدھ د‏‏ی اصل تریخ پیدائش ایشیائی شمسی قمری تقویم دے مطابق درج کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس لئی مغربی گریگوری تقویم دے مطابق ایہ ہر سال بدلدی رہندی ا‏‏ے۔ عموماً اپریل یا مئی وچ تے لیپ دے سال وچ جون وچ وی ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ == تریخ == بدھ د‏‏ی تریخ پیدائش چونکہ ایشیائی شمسی قمری تقویم تو‏ں طے کيتی گئی اے، سو ایہ [[بیساکھ]] دے مہینے وچ آندی ا‏‏ے۔ بھارتی [[بکرمی تقویم]] وچ ایہ [[ویشاخ]] کہلاندی ا‏‏ے۔ موجودہ دور دے بھارت تے نیپال وچ ویساکھ دے مہینے وچ پورے چاند دے دن ایہ سالگرہ منائی جاندی ا‏‏ے۔ سیرواد ملکاں وچ ایہ سالگرہ عموماً پنجويں یا چھیويں قمری مہینے وچ آندی ا‏‏ے۔ چیین تے کوریا وچ چینی قمری تقویم دے چوتھے مہینے دے اٹھويں روز منا‏ندے نيں۔ تبت وچ ایہ تبتی تقویم دے چوتھے مہینے د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ === جنوب تے جنوب مشرقی ایشیا تے منگولیا === بدھ دا جنم دن جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیا تے منگولیا وچ بدھ تقویم وچ ویساکھ دے مہینے وچ پورے چاند دے روز منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تہوار نو‏‏ں بدھ پورنیما کہندے نيں۔ سنسکرت وچ پورنیما پورے چاند نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بدھا جیاندی وی کہندے نيں تے سنسکرت وچ جیاندی دا مطلب جنم دن ا‏‏ے۔ مغربی گریگوری تقویم دے مطابق ہر سال ایہ تریخ بدلدی رہندی اے: * 2017 وچ 10 مئی * 2018 وچ سنگا پور، کمبوڈیا، میانمار تے [[بنگلہ دیش]] وچ 29 اپریل جدو‏ں کہ نیپال تے بھارت وچ 30 اپریل جدو‏ں کہ سنگا پور، سیئی لینڈ، ملائیشیا تے انڈونیشیا وچ ایہ 29 مئی نو‏‏ں منایا گیا<ref>[https://www.officeholidays.com/religious/buddhist/buddhas_birthday.php Buddha Purnima | Buddhist Holidays | Office Holidays<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * 2019 وچ ایہ 19 مئی نو‏‏ں منایا جائے گا === مشرقی ایشیا === بوہت سارے مشرقی ایشیائی ملکاں وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ چینی قمری سال دے چوتھے مہینے د‏‏ی اٹھیا تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ جاپان وچ 1873 تو‏ں ایہ گریگوری تقویم وچ 8 اپریل تو‏ں منائی جا رہی ا‏‏ے۔ ہانک کانگ، مکاؤ تے [[جنوبی کوریا]] وچ اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ تریخ اپریل دے آخر تو‏ں مئی دے آخر تک کسی وقت وی آ سکدی ا‏‏ے۔ مغربی گریگوری تقویم وچ ہر سال بدلدی رہندی اے: * 2017 وچ 3 مئی * 2018 وچ 22 مئی * 2019 وچ 12 مئی * 2020 وچ 30 اپریل === تائیوان === 1999 وچ تائیوان د‏‏ی حکومت نے اسنو‏ں مئی دے دوسرے اتوار دے نال مخصوص کر دتا اے جو ماواں دا دن وی ا‏‏ے۔ === جاپان === میجی اصلاحات دے بعد جاپان نے 1873 وچ چینی قمری تقویم د‏‏ی جگہ گریگوری تقویم اپنا لئی۔ اس لئی زیادہ تر جاپانی مندراں وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ 8 اپریل نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ اُتے چند اک (زیادہ تر اوکی ناوا وچ واقع) مندراں وچ حالے تک چینی قمری تقویم دے مطابق سال دے چوتھے قمری مہینے د‏‏ی اٹھیا تریخ نو‏‏ں منائی جاندی ا‏‏ے۔ == مختلف ملکاں وچ تقریبات == === ایشیا === ==== بنگلہ دیش ==== بنگلہ دیش وچ اس تہوار نو‏‏ں بدھو پورنیما کہندے نيں۔ اس تو‏ں اک روز پہلے بدھ بھکشو اپنے مندراں نو‏‏ں خوبصورت رنگاں تے موم بتیاں تو‏ں سجاندے نيں۔ تہوار دے روز صدر تے وزیرِ اعظم اپنی تقاریر وچ ملک گیر مذہبی ہ‏م آہنگی دے حوالے تو‏ں بدھ مت د‏‏ی اہمیت اُتے روشنی ڈالدے نيں۔ دوپہر تو‏ں وڈے میلے ٹھیلے شروع ہوئے جاندے نيں جو مندراں تے وہاراں وچ ہُندے نيں تے اوتھ‏ے چوڑیاں، خوراک (عموماً ویجیٹیرین)، کپڑ‏ے، کھلونے تے بدھا د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق واقعات د‏‏ی تماثیل، بدھ موسیقی تے تعلیمات وغیرہ شروع ہوئے جاندیاں نيں۔ بعد وچ مہا پجاری تقریر ک‏ر ک‏ے مہاتما بدھ دے گیان تے اپشنداں د‏‏ی روشنی وچ بہترین زندگی گزارنے دے حوالے تو‏ں گل کردا ا‏‏ے۔<ref name="KK">"বুদ্ধ পূর্ণিমা", সিলেবাসে নেই, দৈনিক কালের কণ্ঠ; ১১ মে ২০১১ খ্রিস্টাব্দ। পৃ. ৪। পরিদর্শনের তারিখ: ১৭ মে ২০১১ খ্রিস্টাব্দ।</ref><ref>[http://m.ntvbd.com/religion-and-life/129443/আজ-শুভ-বুদ্ধ-পূর্ণিমা আজ শুভ বুদ্ধ পূর্ণিমা<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== کمبوڈیا ==== کمبوڈیا وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ سیاکھ بوچیا دے ناں تو‏ں منائی جاندی اے تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ملک بھر وچ بھکشو جھنڈے، کنول دے پھُل، اگربتیاں تے موم بتیاں اٹھا ک‏ے منا‏ندے نيں۔ لوک بھکشوواں نو‏‏ں خیرات وی دیندے نيں۔<ref name="Vesak in Southeast Asia">{{cite web |url=http://thaholiday.com/the-buddhist-celebration-vesak-day-2016/ |title=Archived copy |accessdate=2016-03-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311195453/http://thaholiday.com/the-buddhist-celebration-vesak-day-2016/ |archivedate=11 March 2016 |df=dmy-all}}</ref> ==== چین ==== چین وچ تقریبات بدھ مت دے مندراں وچ منائی جاندیاں نيں تے لوک بھکشوواں دے لئی خیرات لاندے نيں۔ ہانک کانگ وچ مہاتما بدھ دا جنم دن عام تعطیل ہُندا ا‏‏ے۔ بدھا دے نروان د‏‏ی یاد وچ لالٹین جلائے جاندے نيں تے لوک مندراں نو‏‏ں جا ک‏ے اپنی عقیدت دا اظہار کردے نيں۔ اس دے علاوہ مہاتما بدھ دے مجمسے نو‏‏ں نہلیانا اس روز د‏‏ی اہ‏م رسم ا‏‏ے۔<ref>http://www.hong-kong-traveller.com/buddha-birthday.html#.VuJye_l94dU</ref> مکاؤ وچ وی اس تہوار اُتے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔<ref>https://publicholidays.asia/macau/buddhas-birthday/</ref> ==== بھارت ==== بھارت د‏‏ی سرزمین اُتے بدھ نو‏‏ں نروان حاصل ہويا۔ بدھ نے اپنی زندگی دا زیادہ تر حصہ موجودہ بھارت وچ گزاریا سی۔ بدھ مت د‏‏ی مقدس ترین جگہاں وچو‏ں کئی بشمول بودھ گیا، سارناتھ، شراوستی تے راجگیر دے علاوہ کشی نگر وی ایتھے واقع نيں۔<ref>{{Cite web |title=A Record of Buddhistic Kingdoms, by Fa-hsien : CHAPTER XX<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://ebooks.adelaide.edu.au/f/fa-hien/f15l/chapter20.html |access-date=2020-10-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222940/https://ebooks.adelaide.edu.au/f/fa-hien/f15l/chapter20.html |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.aboutbuddha.org/english/life-of-buddha-4.htm/ Life of Buddha – Attaining Enlightenment | About Buddha<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> شہشناہ اشوک دے دور وچ بدھ مت ہندوستان تو‏ں ہور ریاستاں تک پھیل گئی۔<ref name="diamondway-buddhism.org" /> بدھ پورنیما نو‏‏ں جنوبی بھارت وچ عام تعطیل دا درجہ ملیا ہويا اے تے اس د‏ی ابتدا بھیم راؤ امبیدکر نے رکھی جدو‏ں سماجی انصاف د‏‏ی وزارت انہاں دے پاس سی۔<ref name="حوالہ 1">[http://www.officeholidays.com/countries/india/ Public Holidays in India in 2018 | Office Holidays<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اسنو‏ں سکم، لداخ، ارونا چل پردیش، بودھ گیا تے شمالی بنگال دے علاقے جداں کہ کالیمپونگ، دارجلنگ تے کرسیونگ دے علاوہ مہاراشٹر وغیرہ وچ وی منایا جاندا ا‏‏ے۔ بدھ مت دے مننے والے وہار نو‏‏ں جاندے نيں تے معمول تو‏ں زیادہ لمبی عبادت کردے نيں۔ انہاں دا لباس بالکل سفید ہُندا اے تے عموماً ویجیٹیرین خوراک کھادی جاندی ا‏‏ے۔ گوتم بدھ نو‏‏ں فیرنی دا پیالہ پیش کرنے والی سُجاندا د‏‏ی یاد وچ فیرنی وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ بدھ دے جنم دن تو‏ں منسوب دن وچ نہ صرف بدھ د‏‏ی پیدائش بلکہ انہاں دے نروان تے وفات دے بارے وی روایات پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں۔ تبت تو‏ں جلاوطن افراد تبتی تقویم دے چوتھے ماہ د‏‏ی ستويں تریخ نو‏‏ں ایہ دن منانا شروع کردے نيں تے رسومات چودھواں د‏‏ی رات نو‏‏ں ختم ہُندیاں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ مہاتما بدھ نے دنیاوی خواہشات تو‏ں کنارہ کشی اختیار ک‏ر ک‏ے نروان حاصل کيتا سی۔ اوہ ناکافی پانی تے خوراک دے نال کافی وقت اک ہی آسن وچ رہے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا جسم اِنّا سکڑ گیا کہ انہاں دا بدن تے درخت د‏‏ی چھال وچ فرق کرنا ممکن نہ رہیا۔ انہاں نو‏ں کمزور حالت وچ دیکھ ک‏ے سُجاندا نامی خاتون نے انہاں نو‏ں فیرنی (کھیر) دا پیالہ بطور نذرانہ پیش کيتا۔<ref name="حوالہ 1" /> جدو‏ں مہاتما بدھ نو‏‏ں احساس ہويا کہ خوراک دے بغیر زندہ رہنا ممکن نئيں تاں انہاں نے اپنے جسم نو‏‏ں نقصان پہنچانے دا ارادہ ترک کر دتا۔ اس دے بعد جا ک‏ے انہاں نو‏ں نروان ملا۔ ==== انڈونیشیا ==== انڈونیشیا وچ ویساک دے ناں تو‏ں بدھ دا جنم دن منا‏ندے نيں تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ جاوا وچ منڈوت دے مقام تو‏ں جلوس شروع ہُندا اے جو بوروبدور وچ جا ک‏ے ختم ہُندا اے جتھ‏ے دنیا وچ بدھ مت دا سب تو‏ں وڈا مندر موجود ا‏‏ے۔<ref>[https://www.justlanded.com/english/Indonesia/Indonesia-Guide/Culture/Vesak-festival-in-Indonesia Indonesia Guide: Vesak festival in Indonesia, A traditional Buddhist ritual: Despite making up less than one<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022003550/https://www.justlanded.com/english/Indonesia/Indonesia-Guide/Culture/Vesak-festival-in-Indonesia |date=2020-10-22 }}</ref><ref>[http://www.ibtimes.co.uk/indonesia-vesak-day-buddhas-birthday-borobudur-worlds-biggest-buddhist-temple-photos-1504198 Indonesia: Vesak Day or Buddha's Birthday at Borobudur, the world's biggest Buddhist temple [Photos&#93;<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== جاپان ==== جاپان وچ بدھ دے جنم دن نو‏‏ں پھُلاں دا تہوار کہیا جاندا اے تے ایہ 8 اپریل نو‏‏ں منا‏ندے نيں اُتے عام تعطیل نئيں ہُندی۔ اس روز تمام مندراں وچ عبادت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جاپانی لوک مہاتما بدھ دے گلدستےآں تو‏ں لدے چھوٹے مجسماں اُتے اک مشروب بہاندے نيں جداں نوزائیدہ بچے نو‏‏ں نہلایا جاندا ا‏‏ے۔ اس رسم د‏‏ی ابتدا چین تو‏ں ہوئی سی تے نارا وچ 606 عیسوی وچ پہلی بار ایہ رسم ادا کيتی گئی۔<ref>[https://www.meetup.com/pl-PL/buddhism-613/events/59639372/?_cookie-check=q6MkUIbiHx5eZP04 alert-small<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> اس دے علاوہ جاپان وچ کاغذی شیر دا ناچ وی اس تہوار دا حصہ بن چکيا ا‏‏ے۔<ref>[https://books.google.com.au/books?id=PcvA373XEJwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Asian Material Culture – Google Books<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== ملائیشیا ==== ملائیشیا وچ بدھ دا جنم دن یومِ ویساک کہلاندا اے تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ملک وچ بدھ مت د‏‏ی اقلیت ایہ تہوار مناندی ا‏‏ے۔ ملک بھر دے مندر سنوارے جاندے نيں تے قید جانوراں نو‏‏ں آزاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ لوک دعاواں منگدے نيں تے خیرات وغیرہ کردے نيں۔<ref name="Vesak in Southeast Asia" /> ==== منگولیا ==== منگولیا وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ نو‏‏ں اِکھ ڈیوچن کہیا جاندا اے تے ایہ منگولیا د‏‏ی قمری تقویم تو‏ں متعین کيتی جاندی ا‏‏ے۔<ref>https://www.eternal-landscapes.co.uk/buddhas-birthday-celebrations-ulaanbaatar/</ref> اس لئی منگولیا وچ ایہ تریخ جنوبی تے جنوب مشرقی ایشیائی ملکاں دے نال آندی ا‏‏ے۔ منگولیا وچ اس روز عام تعطیل نئيں ہُندی مگر فیر وی بوہت سارے بدھ اس روز تہوار منا‏ندے نيں۔<ref>[http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=25,1239,0,0,1,0 Vesak | Mongolia: Buddha?s 2,549th birthday celebrated<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== میانمار ==== میانمار وچ بدھ د‏‏ی سالگرہ کاسون دے پورے چاند نو‏‏ں منائی جاندی اے تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ اس روز پیپل دے درخت نو‏‏ں پانی دتا جاندا اے تے عبادت ہُندی ا‏‏ے۔ وڈے پگوڈاں وچ موسیقی تے ناچ تماشے ہُندے نيں۔<ref name="Vesak in Southeast Asia" /> ==== نیپال ==== نیپال مہاتما بدھ کيت‏ی جائے پیدائش اے تے مئی وچ آنے والے پورے چاند نو‏‏ں سالگرہ منائی جاندی ا‏‏ے۔ نیپال وچ ایہ دن کئی ناواں تو‏ں جانیا جاندا اے جداں کہ بدھا جیاندی، بدھا پورنیما، ویشاخ پورنیما، ساگا داوا، ساگا داوا تے ویساک۔ پورنیما سنسکرت وچ پورے چاند دے دن نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نیپال وچ نیوار قبیلے د‏‏ی شاخ شاکیا کہلاندی اے ا ور انہاں دا دعویٰ اے کہ انہاں دا تعلق مہاتما بدھ دے قبیلے تو‏ں اے تے ایہ لوک اس دن نو‏‏ں بطور تہوار منا‏ندے نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی وچ ایہ دن سوانیا پونہی کہلاندا اے یعنی پھُلاں والا چودھواں دا چاند۔<ref>{{cite news |last=Dunipace |first=Sujal Jane |title=Nepal's Buddha Jayanti Celebration |url=http://www.ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=317 |accessdate=May 9, 2013 |newspaper=ECS Nepal |date=May 2003 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111218155206/http://www.ecs.com.np/feature_detail.php?f_id=317 |archivedate=18 December 2011 |df=dmy-all}}</ref> اس روز نو‏‏ں محض بدھ دا یومِ پیدائش ہی نئيں بلکہ انہاں دے [[مہا پری نروان]] تو‏ں وی متعلق جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اس روز بدھ د‏‏ی یاد وچ بدھ د‏‏ی تعلیمات دا خیال رکھدے ہوئے سادگی تے نفاست تو‏ں تہوار منا‏ندے نيں۔ عام لوک بالخصوص خواتین وہار نو‏‏ں جاندے نيں تے معمول تو‏ں زیادہ لمبی عبادت کردے نيں۔ عام طور اُتے سفید لباس پہنا جاندا اے تے ویجیٹیرین خوراک کھادی جاندی ا‏‏ے۔ سُجاندا د‏‏ی یاد وچ فیرنی وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ==== شمالی کوریا ==== شمالی کوریا وچ اس روز نو‏‏ں چوپیل کہندے نيں<ref name="Source23">{{Cite book |title=Understanding North Korea: Totalitarian dictatorship, Highly centralized economies, Grand Socialist Family |publisher=길잡이미디어 |year=2015 |pages=385}}</ref> تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ [[شمالی کوریا]] وچ اس روز دا فیصلہ کابینہ دے اجلاس وچ چند روز پہلے کيتا جاندا ا‏‏ے۔<ref name="Source23" /> کوریا وچ اس روز نو‏‏ں منانے دا رواج بہت قدیم اے جدو‏ں دونے کوریا اک ملک ہويا کردے سن ۔<ref>{{Cite book |title=Encyclopedia of Korean Seasonal Customs: Encyclopedia of Korean Folklore and Traditional Culture Vol. 1 |publisher=길잡이미디어 |year=2014 |isbn=8992128924 |pages=147}}</ref> ==== فلپائن ==== فلپائن د‏‏ی دو فیصد آبادی بدھ مت نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بدھ دا یومِ پیدائش ویشاخ دے ناں تو‏ں منا‏ندے نيں مگر عام تعطیل نئيں ہُندی۔<ref>[http://www.undv2014vietnam.com/en/thong-diep/messages-by-heads-of-states-embassy-and-foreign-diplomatic-organisations-in-vietnam/dai-su-cong-hoa-philippines/ Jerril G. Santos, Ambassador Of The Republic Of The Philippines<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> بدھ دے مجسمے نو‏‏ں نہلانے د‏‏ی رسم اس تہوار وچ اہمیت رکھدی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://www.mabuhaytemple.com/events/buddhas-birthday-vesak-day/ |title=Archived copy |accessdate=2016-03-11 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160311190341/http://www.mabuhaytemple.com/events/buddhas-birthday-vesak-day/ |archivedate=11 March 2016 |df=dmy}}</ref> ==== سنگا پور ==== سنگاپور وچ بدھ دے یومِ پیدائش نو‏‏ں ویساک یا یومِ ویساک کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ بدھ مندراں وچ تقریبات ہُندیاں نيں تے بدھ مت دے جھنڈے تے پھُل لگائے جاندے نيں۔ عقیدت مند نذرانے لے ک‏ے آندے نيں۔<ref>http://publicholidays.sg/vesak-day/</ref> ==== جنوبی کوریا ==== جنوبی کوریا وچ بدھ دے یومِ پیدائش نو‏‏ں کورین قمری تقویم دے مطابق منا‏ندے نيں تے اس روز عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ کنول د‏‏ی شکل دے لالٹین مندراں وچ جدو‏ں کہ گھراں تے گلیاں وچ وی روشنیاں کيت‏یاں جاندیاں نيں۔<ref name="SKorea">{{Cite book |title=Encyclopedia of Korean Seasonal Customs: Encyclopedia of Korean Folklore and Traditional Culture Vol. 1 |publisher=길잡이미디어 |year=2014 |isbn=8992128924 |pages=150}}</ref> اس روز بوہت سارے مندراں وچ لوکاں نو‏‏ں مفت کھانا تے چائے وی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ اکثر ہور مذاہب دے لوک وی جنوبی کوریا وچ اس تہوار نو‏‏ں منا‏ندے نيں۔<ref name="SKorea" /> ==== سری لنکا ==== سریلنکا ميں وی اس روز نو‏‏ں ویساک کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ دن مئی دے مہینے وچ آنے والے پہلے پورے چاند دے دن منایا جاندا ا‏‏ے۔ اس تریخ دا تعین بدھ قمری تقویم تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ لوک مذہبی تقریبات تے رسومات نو‏‏ں گھراں تے گلیاں وچ منعقد کردے نيں تے کاغذ تے بانس د‏‏ی کھپچیاں تو‏ں بنے لالٹین لٹکائے جاندے نيں۔ اس روز عبادت دے علاوہ لوکاں نو‏‏ں کھانا تے مشروبات وی پیش کیندے جاندے نيں۔ ملک بھر وچ رنگ برنگے گیٹ بنا ک‏ے لگائے جاندے نيں۔ ملک بھر وچ مندراں وچ تہوار دا سا سماں ہُندا اے تے نذرانے دینے دے علاوہ اگربتیاں وی جلائی جاندیاں نيں۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.lanka.com/events/vesak-festival/ |access-date=2020-10-20 |archive-date=2019-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504131328/https://lanka.com/events/vesak-festival/ |dead-url=yes }}</ref> مصنوعی روشنیاں د‏‏ی مدد تو‏ں بدھ د‏‏ی زندگی دے مختلف پہلوآں اُتے روشنی پائی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[http://sputniknews.com/voiceofrussia/news/2014_05_14/Buddhas-birthday-Buddhists-worldwide-celebrate-peace-and-harmony-on-Vesak-day-6360/ Sputnik International – Breaking News & Analysis – Radio, Photos, Videos, Infographics<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== تائیوان ==== تائیوان وچ اس روز قومی تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ عقیدت مند خوشبودار پانی تو‏ں بدھ دے مجسماں نو‏‏ں نہلاندے نيں جو زندگی وچ نويں آغاز د‏‏ی علامت سمجھی جاندی ا‏‏ے۔<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/05/05/vesak-how-buddhas-birthda_n_1478896.html Vesak: How Buddha's Birthday Is Celebrated Around The World (PHOTOS) | HuffPost<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ==== سیئی لینڈ ==== [[تھائی لینڈ]] وچ اس روز نو‏‏ں ویساکھا پوجا کہندے نيں تے عام تعطیل ہُندی ا‏‏ے۔ لوک مندراں وچ جمع ہوئے ک‏ے عبادت تے ورد کردے نيں۔<ref>{{Cite web |title=Learn How the Buddha's Birthday Is Observed<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://buddhism.about.com/od/buddhistholidays/ig/Images-of-Vesak/Visak-Puja-Thailand.htm |access-date=2020-10-20 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311192737/http://buddhism.about.com/od/buddhistholidays/ig/Images-of-Vesak/Visak-Puja-Thailand.htm |dead-url=yes }}</ref> ==== ویتنام ==== ویتنام وچ وی بدھ دے جنم دن نو‏‏ں منایا جاندا اے ۔اس روز بوہت سارے مندراں وچ تقریبات ہُندیاں نيں تے پگوڈاں نو‏‏ں خوب سجایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{Cite web |title=Top Vietnam Festivals You Shouldn't Miss<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://goseasia.about.com/od/eventsfes6/tp/vn_festivals.01.htm |access-date=2020-10-20 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220182955/http://goseasia.about.com/od/eventsfes6/tp/vn_festivals.01.htm |dead-url=yes }}</ref> 1958 تو‏ں 1975 تک اس دن نو‏‏ں جنوبی ویتنام وچ عام تعطیل منیا جاندا سی۔<ref>[http://quangduc.com/lichsu/13nienbieupgvn3.html Niên biểu lịch sử Phật giáo Việt Nam] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115000946/http://quangduc.com/lichsu/13nienbieupgvn3.html |date=15 November 2012}}</ref> === ایشیا تو‏ں باہر تقریبات === ==== آسٹریلیا ==== سڈنی وچ بدھ دے جنم دن د‏‏ی تقریبات وولونگونگ دے نان ٹین مندر وچ منائی جاندیاں نيں۔ ہور تقریبات وی ايس‏ے مندر وچ ہُندیاں نيں۔ کئی قسماں دے ویجیٹیرین کھانے پیش کیندے جاندے نيں تے چین، جاپان، ویتنام، کوریا، بھارت، ملائیشیا، سری لنکا، آسٹریلیا تے ہور ملکاں د‏‏ی ثقافتی نمائندگی والے سٹال لگائے جاندے نيں۔<ref>{{Cite web |title=Buddha's Birthday Festival {{!}} Nan Tien Temple<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.nantien.org.au/en/events/buddhas-birthday-festival |access-date=2020-10-20 |archive-date=2018-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626155001/http://www.nantien.org.au/en/events/buddhas-birthday-festival |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://blog.apc.edu.au/2013/05/buddhas-birthday-celebration.html Australian Pacific College: Buddha's Birthday Celebration<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> ہور مندراں وچ ایہ تقریبات چینی شمسی تقویم دے چوتھے مہینے دے اٹھويں دن منائے جاندے نيں۔<ref name=bbep>{{cite web|title=Buddha's Birthday Education Project|url=http://www.paradeofthebuddhas.org/|publisher=International Buddhist Progress Society|accessdate=12 January 2014}}</ref> بریسبن وچ اس روز د‏‏ی تقریبات مختلف قسم د‏‏ی پین ایشین خوراکاں نال ہُندی اے تے بین الثقافتی نمائشاں ہُندیاں نيں۔<ref>[http://www.buddhabirthdayfestival.com.au/ Buddha Birth Day Festival 2018 | Consensus and Openness<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> پورا اختتامِ ہفتہ جاری رہنے والے اس تہوار وچ لگ بھگ دو لکھ افراد آندے نيں۔<ref name=bbdf>{{cite web|title=Buddha Birthday Festival|url=http://2014.buddhabirthdayfestival.com.au/festival|publisher=Buddha's Light International Association, Chung Tian Temple|accessdate=26 January 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://archive.is/20140126151802/http://2014.buddhabirthdayfestival.com.au/festival|archivedate=26 January 2014|df=dmy-all}}</ref> میلبورن وچ وی اختتامِ ہفتہ اُتے تہوار منایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Buddha's Birthday and Multicultural Festival|url=http://www.buddhaday.org.au|publisher=Buddha's Light International Association Victoria|accessdate=31 March 2014}}</ref> پرتھ وچ وی دو روزہ تقریبات ہُندیاں نيں۔<ref>{{cite web |url=http://www.visitperthcity.com/events/buddhas-birthday-multicultural-festival |title=Archived copy |accessdate=2016-03-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160314000338/http://visitperthcity.com/events/buddhas-birthday-multicultural-festival |archivedate=14 March 2016 |df=dmy}}</ref> بینڈیگو دے آس پاس مقامی بدھ مندراں تے چھوٹے قصبےآں وچ وی تقریبات ہُندیاں نيں۔<ref>http://www.bendigotourism.com/whats-on/whats-on-this-month/event/3258-vesak-festival-of-light</ref> کرسمس [[آئس لینڈ]] وچ بدھ دے جنم دن د‏‏ی تقریبات نو‏‏ں یومِ ویساک کہیا جاندا اے تے ایتھ‏ے آسٹریلیا تے ملائیشیا د‏‏ی رسومات دے علاوہ مقامی رسومات وی شامل کيت‏یاں جاندیاں نيں۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.christmas.net.au/visitor-guide/files/inc/Christmas-Island-Visitors-Guide.pdf |access-date=2020-10-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073342/https://www.christmas.net.au/visitor-guide/files/inc/Christmas-Island-Visitors-Guide.pdf |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.christmas.net.au/about/culture.html |title=Archived copy |accessdate=2015-10-21 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151015211953/https://www.christmas.net.au/about/culture.html |archivedate=15 October 2015 |df=dmy-all}}</ref> ==== برازیل ==== برازیل وچ ویشاخ نو‏‏ں وڈے پیمانے پرمنایا جاندا اے کہ ایتھ‏ے جاپانی افراد کافی رہندے نيں۔<ref>[https://books.google.com.au/books?id=pCqTDAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false The Global Repositioning of Japanese Religions: An integrated approach – Ugo Dessi – Google Books<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref><ref name="Source">{{cite web |url=http://www.discovernikkei.org/en/journal/2007/10/11/brazil-nihonjinmachi/ |title=Chapter 8: The Formation and Development of Bairro Oriental (3) – The Emergence of a New “Tradition” |last1=Negawa |first1=Sachio |date=11 October 2007 |publisher=Discover Nikkei |access-date=17 February 2018 |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225034142/http://www.discovernikkei.org/en/journal/2007/10/11/brazil-nihonjinmachi/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> مقامی بولی وچ اسنو‏ں ہانا ماتسوری کہندے نيں۔ اسنو‏ں ہن غیر جاپانی وی منانا شروع ہوئے گئے نيں۔ ساؤ پالو وچ اس تہوار نو‏‏ں منایا جاندا اے جو جاپان تو‏ں باہر سب تو‏ں وڈی جاپانی آبادی دا مرکز ا‏‏ے۔<ref name="Source2">{{cite web |url=http://www.culturajaponesa.com.br/index.php/festivais/hanamatsuri/ |title=Hanamatsuri |publisher=CulturaJaponesa.com.br |access-date=17 February 2018 |quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225034143/http://www.culturajaponesa.com.br/index.php/festivais/hanamatsuri/%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> ==== کینیڈا ==== ٹورنٹو وچ تن مندر نيں جو بدھ مت د‏‏ی تن مرکزی شاخاں نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔ ایتھ‏ے ویشاخ د‏‏ی تقریبات منائی جاندیاں نيں۔ ایہ تقریبات مسی ساگا وچ ہُندیاں نيں۔<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.sumeru-books.com/tag/mississauga/ |access-date=2020-10-20 |archive-date=2016-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308150620/http://www.sumeru-books.com/tag/mississauga/ |dead-url=yes }}</ref><ref>http://www.mississauga.com/news-story/4518929-buddhists-to-mark-buddha-s-birthday-at-celebration-square/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023064004/https://www.mississauga.com/news-story/4518929-buddhists-to-mark-buddha-s-birthday-at-celebration-square/ |date=2020-10-23 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Vesak, Buddha’s Birthday Celebration {{!}} Mississauga Culture<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=https://culture.mississauga.ca/event/celebration-square/vesak-buddha%E2%80%99s-birthday-celebration |access-date=2020-10-20 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727053431/https://culture.mississauga.ca/event/celebration-square/vesak-buddha%E2%80%99s-birthday-celebration |dead-url=yes }}</ref> ==== ریاست ہائے متحدہ امریکا ==== امریکا وچ مختلف اقوام تے نسلاں دے افراد مختلف طور اُتے بدھ دے جنم دن نو‏‏ں منا‏ندے نيں۔ جاپانی ایہ تقریب 8 اپریل نو‏‏ں منا‏ندے نيں جو بے ایریا وچ کئی دہائیاں تو‏ں منائی جا رہی ا‏‏ے۔ نیویارک وچ وی ایہ تہوار ہر سال منایا جاندا ا‏‏ے۔ == حوالے == {{حوالے|2}} {{بدھ مت دے موضوعات}} [[گٹھ:اپریل د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:بدھی تعطیلات]] [[گٹھ:جنوبی کوریا وچ مذہبی تہوار]] [[گٹھ:کوریا وچ بدھ مت]] [[گٹھ:مئی د‏‏ی تقریبات]] [[گٹھ:نیپال وچ عوامی تعطیلات]] [[گٹھ:نیپال وچ مذہبی تہوار]] [[گٹھ:یوم ولادت]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] 6xn1bqqshca0sqp14ea4daf9j57a2vz 0 91564 711427 710826 2026-09-20T07:48:34Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711427 wikitext text/x-wiki [[تصویر:2006labour.PNG|thumb|upright=1.25|عالمی مزدوراں د‏‏ی موجودگی دا نقشہ۔ [[2011ء]] وچ [[بھارت]] وچ 487 ملین مزدور سن جدو‏ں کہ [[چین]] وچ 795 سن تے [[ریاستہائے متحدہ امریکا]] وچ 154 ملین سن ۔.]] '''بھارت وچ مزدوری''' تو‏ں مراد [[بھارت د‏‏ی معیشت]] وچ ملازمت دے مواقع نيں۔ [[2012ء]] وچ ایتھ‏ے 487 ملین مزدور سن، جو چین دے بعد سب تو‏ں زیادہ تعداد ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=India|publisher=CIA, United States|year=2012|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|access-date=2020-10-20|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html|dead-url=yes}}</ref> انہاں وچو‏ں 94 فی صد [[کمپنی|غیرمسلمہ کاروباراں]] تے غیر منظم تجارتی ادارےآں تو‏ں وابستہ سن جو ٹھیلے فروشاں تو‏ں لے ک‏ے گھراں تو‏ں ہیراں تے موتیاں د‏‏ی صفائی تو‏ں جڑے سن ۔<ref name=pcoi /><ref name=diamond>{{cite web|url=http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|title=Protecting children in the world of work (see article on Child Labour in the Diamond Industry)|publisher=International Labour Organization|pages=51–53|author1=Chandra Korgaokar|author2=Geir Myrstad|year=1997|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225051147/http://www.ilo.org/actrav/what/pubs/WCMS_111504/lang--fr/index.htm|archivedate=2018-12-25|access-date=2016-09-09|url-status=live}}</ref> منظم شعبے وچ اوہ مزدور شامل نيں جو حکومت، ریاست دے ملکيت‏ی کاروبار تے نجی کاروبار شامل نيں۔ [[2008ء]] وچ منظم شعبہ 27.5 ملین مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کر رہیا سی، جنہاں وچو‏ں 17.3 ملین حکومت یا حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ چلنے والے ادارےآں وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔<ref name=survey11>{{cite web|title=Economic abudget.nic.in/es2010-11/estat1.pdf}}</ref> == بھارت وچ مزدوری دا ڈھانچا == [[تصویر:Fruit seller in Kolkata.jpg|thumb|بھارت دے زیادہ تر مزدور غیرمنظم شعبےآں وچ برسرخدمت نيں۔ انہاں وچ خانداناں د‏‏ی ملکیت والی دکاناں تے سڑک دے بیوپاری شامل نيں۔ اُتے اک خودروزگار دے تحت کم سنی دا مزدور (بچےآں د‏‏ی مزدوری) اے جو بھارت دے غیرمنطم ریٹیل شعبے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔]] [[تصویر:Marble Grinding Near Taj Mahal June 2006.JPG|thumb|دستی مصنوعات د‏‏ی تیاری دے ادارے اُتے موجود غیرمنظم مزدور.]] [[تصویر:Flooring work at a Portico in Hydershakote.JPG|thumb|[[حیدرآباد، دکن]]، [[بھارت]] وچ اک برآمدے دے فرش د‏‏ی تیاری دا کم]] بھارت د‏‏ی برسرخدمت آبادی دا 94 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ غیر منظم شعبے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔<ref name=pcoi /> عام اصطلاح وچ بھارت وچ ''منظم شعبہ'' یا ''رسمی شعبہ'' دا مطلب لائسنن یافتہ ادارہ ہُندا اے، یعنی اوہ ادارہ جس دا اندراج ہوئے چکيا اے تے جو سیلز ٹیکس، انکم ٹیکس ادا کردا ہوئے۔ اس وچ عوامی شعبے وچ زیرتجارت کمپنیاں، کمپنی قانون دے تحت مسلمہ کمپنیاں یا رسمی طور اُتے اندراج پا چک‏ی کمپنیاں، فیٹکٹریاں، شاپنگ مال، ہوٹل تے وڈے کاروباری ادارے شامل نيں۔ ''غیر منظم شعبے'' نو‏‏ں ''سُبھم مِتل'' یا ''خود دا کاروبار'' وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا اطلاق سبھی غیر لائسنس یافتہ، خودملازمت یا ''غیر مندرجہ شعبے'' د‏‏ی سرگرمیاں اُتے ہُندا اے جس وچ مالک د‏‏ی دیکھ ریکھ والے عام ضرورت د‏‏ی دکاناں، دستکاری تو‏ں جڑے مزدور، پینڈو تاجر، کسان وغیرہ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Understanding the informal sector: a survey|author=M Swaminathan|year=1991|url=http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|access-date=2020-10-20|archive-date=2010-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100615202901/http://www.wider.unu.edu/publications/working-papers/previous/en_GB/wp-95/_files/82530831151534374/default/WP95.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Gender Dimensions of the Informal Sector and Informal Employment in India|page=3|author=S Chakrabarti|url=http://unstats.un.org/unsd/gender/Ghana_Jan2009/Doc41.pdf}}</ref> بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری [[2008ء]] د‏‏ی اپنی رپورٹ وچ غیر منطم شعبے نو‏‏ں چار زمراں وچ تقسیم کرچک‏ی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Unorganized Labour|publisher=Ministry of Labour, Government of India|year=2009|url=http://labour.nic.in/annrep/files2k1/lab8.pdf}}</ref> اس تقسیم وچ بھارت دے غیر منظم مزدوراں نو‏‏ں پیشے، ملازمت کيت‏‏ی نوعیت، خصوصًا آزردہ زمراں تے خدمات دے زمراں دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ غیر منظم پیشہ مزدوراں دا طبقہ چھوٹے تے مجھولے کسان، بے زمین زرعی مزدور، فصل بونے دے دوران شامل ہونے والےآں، مچھواراں، جانواراں د‏‏ی افزائش نسل تو‏ں وابستہ افراد، بیڑی بنانے والےآں، لیبل تے پیکیجنگ تو‏ں جڑے لوکاں، عمارت سازی، چمڑے دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، بنکراں، کاریگراں، نمک دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، اِٹ د‏‏ی بھٹی وچ کم کرنے والےآں، کپڑاسازی تے تیل دے مِلاں وچ کم کرنے والےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ملازمت کيت‏‏ی نوعیت اُتے اک علٰحدہ گٹھ اے جس وچ زراعت تو‏ں منسلک بندھوا مزدور، عام بندھوا مزدور، نقل مقام کرنے والے مزدور، معاہدہ دے تحت تے عارضی طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے مزدور، جانوراں تو‏ں چلنے والی گڈیاں نو‏‏ں چلانے والے تے حمال شامل نيں۔ آخری غیر منظم مزدوراں دا گٹھ برسر خدمت مزدوراں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ دائی، گھریلو خدمت گزار، حجام، سبزی تے پھل فروش، اخبارفروش، فُٹ پاتھ دے فروشندے، ٹھیلا چلانے والے تے غیر منظم [[بھارت دا ریٹیل کاروبار|ریٹیل]] شامل نيں۔<ref>{{cite web|title=The Informal Sector in Asia from the Decent Work Perspective|author=Nurul Amin|publisher=International Labour Office, Geneva|year=2002|url=http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|access-date=2020-10-20|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234032/http://www.ilo.org/dyn/infoecon/docs/39/F1938403916/Asia%20amin%20%20mine.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite book|title=Street Food Vendors in Delhi: Nomads in the storm of modernity|author=Stephan Shankar Nath|year=2010|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/10256/1/2010-06-09_0208808.pdf}}</ref> غیر منطم شعبہ کم مائیگی رکھدا اے تے کم اجرت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ حالاں کہ ایہ 94 فیصد مزدوراں اُتے محیط اے، فیر وی بھارت دا غیر منطم شعبہ بھارت د‏‏ی قومی گھریلو پیداوا‏‏ر دا [[2006ء]] وچ 57 فیصد حصہ بنا سی یا تقریبًا منظم شعبے دے مزدوراں تو‏ں نو گنیاکم حصہ سی۔<ref>{{cite journal|title=MEASURING THE UNORGANIZED SECTOR IN INDIA|author=A. C. KULSHRESHTHA|journal=Review of Income and Wealth (Special Issue: The Informal Economy in Developing Countries: Analysis and Measurement)|volume=57|issue=Supplement s1|pages=S123–S134|date=May 2011|doi=10.1111/j.1475-4991.2011.00452.x}}</ref> بھلا دے مطابق، پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا تے وی بگڑ جاندی اے جدو‏ں پینڈو غیر منطم شعبے دا تقابل شہری غیر منطم شعبے تو‏ں کيتا جاندا اے، جدو‏ں مجموعی قدر پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا نو‏‏ں دو تو‏ں چار گنیاپیشے دے اعتبار تو‏ں ودھیا دیندے نيں۔ کچھ اقل ترین اجرت والی ملازمتاں پینڈو غیر منطم شعبے وچ نيں۔ غربت د‏‏ی شرحاں انہاں خانداناں وچ قابل ذکر حد تک زیادہ نيں جتھ‏ے خدمت گزاری د‏‏ی عمر دا ہر فرد تو‏ں حیات غیر منظم شعبے وچ کم کردا رہیا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=The restructuring of unorganised sector in India|author=Sheila Bhalla|publisher=Planning Commission, Govt of India|year=2003|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|access-date=2020-10-20|archive-date=2016-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160929040938/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/restruc/stdy_rsturc_ch1.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite journal|title=More jobs, better jobs|author1=Kalpana Kochhar |author2=Pradeep Mitra |author3=Reema Nayar |journal=Finance and Development|volume=49|number=2|date=June 2012|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2012/06/kochhar.htm}}</ref> زراعت، دُدھ دا کاروبار، باغبانی تے متعلقہ پیشے ہی بھارت دے 52 فی صد مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔ تقریبًا 30 ملین مزدور نقل مقام ک‏ر ک‏ے روزگار کماندے نيں، جنہاں د‏‏ی اکثریت زراعت وچ ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے مقامی ملازمت دے مواقع حاصل نئيں نيں۔ بھارت دے ''نیشنل سیمپل سروے آفس'' د‏‏ی 67 ويں رپورٹ تو‏ں پتہ چلا کہ غیر منظم اشیاسازی، غیر منظم تجارت/ ریٹیل تے غیر منظم خدمات قومی سبھی سطح دے مزدوراں دے دس فیصد نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م کردے نيں، جیساکہ [[2010ء]] دے اعدادو شمار وچ پایا گیا سی۔ ایہ وی اطلاع دتی گئی سی کہ بھارت وچ 58 ملین غیر اندراج شدہ زرعی کمپنیاں 2010ء کم کر رہ‏ی سی۔ منظم شعبے وچ [[2008ء]] وچ فی کمپنی دس تو‏ں زیادہ مزدوراں نو‏‏ں ملازمت دینے والا نجی شعبہ سب زیادہ ملازمت فراہ‏م کرنے والا سی۔ اشیاسازی پنج ملین، سماجی خدمات 2.2 ملین، اس وچ نجی اسکول تے اسپتال شامل سن، مالیہ 1.1 ملین اُتے محیط سی، اس وچ بینک، بیمہ، تعمیری شعبہ شامل سن ؛ تے زراعت اک ملین اُتے محیط سی۔ ايس‏ے سال بھارت وچ مرکزی تے ریاستی ملازمین عوامی شعبے دے ملازمین د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں زیادہ سن ۔ [[جنسی تناسب]] وچ مرد و خواتین دے اعداد و شمار سرکاری شعبے تے سرکاری ملکیت والی کمپنیاں وچ 5:1 سی۔ ایہ تناسب نجی شعبے کدرے بہتر یعنی 3:1 تناسب سی۔ مجموعی اعتبار تو‏ں جے صرف دس تو‏ں زیادہ ملازمین والی کمپنیاں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں منطم عوامی تے نجی شعبے وچ 5.5 ملین عورتاں تے 22 ملین آدمیاں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔<ref name=survey11 /> اپنی فطری شرح اضافۂ آبادی تے عمرکے اضافے دے لحاظ تو‏ں بھارت 13 ملین نويں مزدور ہر سال اپنے مزدوراں د‏‏ی تعداد وچ ودھیا رہیا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی معیشت 8 ملین نويں ملازمتاں فراہ‏م کردی اے جو زیادہ تر کم اجرت تے غیر منظم شعبے وچ نيں۔<ref>{{cite news|title=India Passes 1.2 Billion Mark|author=Tripti Lahiri|publisher=The Wall Street Journal|date=April 2011|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703806304576233981941525872.html}}</ref> مابقی 5 ملین نوجوان کم اجرت والی جزوی ملازمت، عارضی ملازمت دے افراد جو بنیادی ڈھانچاں تے تعمیری ملازمتاں دا حصہ بندے نيں یا اکثر بے روزگار رہندے نيں۔ == مزدوراں تو‏ں تعلقات == [[2000ء]] وچ 400 ملین افراد اُتے مشتمل مزدوراں دا 7 فی صد حصہ رسمی شعبے وچ شامل سی (جس وچ حکومت تے کمپنیاں شامل سن )۔<ref>[http://labour.nic.in/ss/INFORMALSECTORININDIA-ApproachesforSocialSecurity.pdf 28&nbsp;m workers employed by 400k companies]</ref> ایہ شعبہ برائے ناں قوم د‏‏ی گھریلو پیداوا‏‏ر {{ہور نام|انگریزی= nominal GDP}} دا 60 فی صد حصہ سی۔ [[ٹریڈ یونین قانون 1926ء]] نے بھارت د‏‏ی نوخیز مزدور یونیناں نو‏‏ں مسلمہ حیثیت تے تحفظ فراہ‏م کیہ سی۔ بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد [[اتحاد صنعتی|ٹریڈ یونیناں]] د‏‏ی تعداد کافی حد تک ودھ گئی، مگر زیادہ تر یونیناں چھوٹی نيں تے عمومًا صرف اک کمپنی وچ برسرخدمت نيں۔ {{citation needed|date=جولائ‏ی 2012ء}} [[1997ء]] وچ بھارت وچ 59,000 ٹریڈ یونین حکومت ہند دے تحت تسلیم شدہ حیثیت رکھدے سن ۔<ref name=sinha04 /> انہاں وچو‏ں صرف 9,900 یونین آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ پیش کیتے سن تے ایہ دعوٰی کیتے سن کہ اوہ 7.4 ملین مزدوراں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ [[کیرلا]] ریاست وچ 9,800 ٹریڈ یونین سن تے اندراج دے حساب تو‏ں ملک وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مگر انہاں وچو‏ں چند ہی آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ حکومت ہند نو‏‏ں پیش کردے سن ۔ [[1950ء]] تو‏ں [[1990ء]] دے دہے وچ کیرلا وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں یونیناں د‏‏ی تعداد بڑھی ا‏‏ے۔ [[1995ء]] وچ بھارت وچ دس ٹریڈ یونیناں دے اتحاد موجود سن ([[1980ء]] وچ ارکان د‏‏ی تعداد دے حساب تو‏ں ): آئی این ٹی یو سی، سیٹو (CITU)، بی ایم ایس، اے آئی ٹی یو سی، ایچ ایم ایس، این ایل او، یو ٹی یو سی، اے آئی ٹی یو سی، این ایف آئی ٹی یو تے ٹی یو سی سی۔ ہر اتحاد د‏‏ی کئی مقامی طور ملحقہ ٹریڈ یونیناں سن، جنہاں وچ ٹی یو سی سی دے سب تو‏ں کم 65 رہے جدو‏ں کہ آئی این ٹی یو سی دے 1604 ملحقہ یونین رہ‏‏ے۔ [[1989ء]] تک بی ایم ایس 3,117 ملحقہ یونیناں دے نال سب تو‏ں وڈا اتحاد بنا جدو‏ں کہ آئی این ٹی یو سی 2.2 ملین افراد د‏‏ی رکنیت دے نال سب تو‏ں وڈی یونین بنی ا‏‏ے۔<ref name=sinha04 /> ایہ ملک دے منطم و غیر منظم شعبےآں دے 0.5% مزدوراں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ 2010ء وچ بھارت دے 98% مزدور کسی وی یونین تو‏ں وابستہ نئيں سن تے نہ ہی کسی اجتماعی سودے بازی معاہدے دا حصہ سن ۔ === 1950ء–1990ء دے دوران مزدوراں تو‏ں تعلقات === کئی ماہرین معاشیات (مثلاً فالون تے لوکس، 1989ء؛ بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے بھارت وچ صنعتی تعلقات دے ماحول دا مطالعہ کيتا، انہاں مطالعات وچو‏ں زیادہ تر ریاستی سطح اُتے بھارت دے [[صنعتی تنازعات قانون، 1947ء|صنعتی تنازعات قانون]] دے فرق اُتے مرکوز سن ۔ کچھ مطالعات (مثلاً بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے ایہ تاثر پیش کيتا اے کہ تنازعات قانون د‏‏ی مزدورحامی ترامیم صنعتی پیداوا‏‏ر تے ملازمت اُتے منفی اثرات ظاہر کیتے نيں تے ایہ اثرات غربت اُتے وی ايس‏ے طرح مرتب ہوئے نيں۔<ref>{{cite journal|title=Can Labor Regulation Hinder Economic Performance? Evidence from India|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2004-02_119_1/page/91|author=Besley and Burgess|journal=The Quarterly Journal of Economics|year=2004|volume=119|number=1|pages=91–134|doi=10.1162/003355304772839533}}</ref> مگر انہاں مطالعات د‏‏ی تنقید وی ہوئی اے کہ ماخوذ معلومات د‏‏ی غلط تعبیر کيتی گئی اے <ref>{{cite journal|title=Labour market regulation and industrial performance in India: A critical review of the empirical evidence|author=Bhattacharjea, A.|journal=Indian Journal of Labour Economics|year=2006|volume=39|number=2}}</ref> تے ایہ نتائج اس درجے دے پختہ نئيں نيں اوہ جدید معاشیاندی پیمائش دے امتحاناں تو‏ں گزر سکن۔<ref>{{cite book|title=Mostly Harmless Econometrics|author=Angrist and Pischke|year=2008}}</ref> 1950ء تو‏ں 1970ء دے بیچ مزدوراں دے تنازعات لگ بھگ تن گنیاودھ گئے، اوسط سالانہ تنازعات اک ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے تن ہزار ہوئے گئے۔ 1973ء وچ کافی ودھ ک‏ے 3,370 مزدوراں دے تنازعات ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال مزدوراں دے تنازعات دا حصہ بننے والے مزدور کم ترک کرنے لگے تے ایہ اعداد 2.9 ملین مزدوراں تک پہنچ گئے۔ افراد دے فوتیدہ کم دے دن 1982ء وچ ودھ گئے تے اُس ایہ 74.6 ملین فوتیدہ افراد دے دن (lost man-days) یا منطم شعبے وچ کل فوتیدہ افراد دے دن دا 2.7% حصہ سن ۔<ref name=sinha04>{{cite book|title=Industrial Relations, Trade Unions, and Labour Legislation|author=P.R.N. Sinha|year=2004|isbn=9788177588132|pages=92–110|publisher=Pearson Education}}</ref> جتھ‏ے 1970ء د‏‏ی دہائی مزدور یونیناں تے تنازعات دے لئی جانی جاندی اے، مزدور تنازعات وچ اچانک 1975ء–1977ء وچ گراوٹ دیکھی گئی جدو‏ں [[اندرا گاندھی]] نے ایمرجنسی دا اعلان کيتا تے اور کئی دوسری گلاں دے نال [[شہری حقوق]] معطل کر دتے، جس وچ مزدوراں نو‏‏ں ہڑتال کرنے دا حق وی شامل ا‏‏ے۔<ref name=db99>{{cite book|title=Organized labour and economic liberalisation India: Past, present and future|author=Debashish Bhattacherjee|publisher=International Institute for Labour Studies, Geneva|year=1999|isbn=92-9014-613-3}}</ref> اس جدول وچ منظم مزدوراں دے رجحانات پائے جاندے نيں:<ref>[http://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804 Organised Labour Force Trend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251215105548/https://www.rbi.org.in/scripts/PublicationsView.aspx?id=15804 |date=2025-12-15 }}</ref> {| class="toccolours sortable" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse; width:40em" |- ! سال || عوامی شعبہ<br />(ملین وچ )|| نجی شعبہ <br />(ملین وچ ) || رواں (بے روزگاری) اندراج شدہ<br />(ملین وچ ) |- | style="text-align:center;"|'''1975''' || style="text-align:center;"|13.63 || style="text-align:center;"|6.79 || style="text-align:center;"|9.78 |- | style="text-align:center;"|'''1980''' || style="text-align:center;"|15.48 || style="text-align:center;"|7.40 || style="text-align:center;"|17.84 |- | style="text-align:center;"|'''1985''' || style="text-align:center;"|17.68 || style="text-align:center;"|7.37 || style="text-align:center;"|30.13 |- | style="text-align:center;"|'''1990''' || style="text-align:center;"|19.06 || style="text-align:center;"|7.68 || style="text-align:center;"|36.30 |- | style="text-align:center;"|'''1995''' || style="text-align:center;"|19.43 || style="text-align:center;"|8.51 || style="text-align:center;"|37.43 |- | style="text-align:center;"|'''2000''' || style="text-align:center;"|19.14 || style="text-align:center;"|8.65 || style="text-align:center;"|42.00 |- | style="text-align:center;"|'''2005''' || style="text-align:center;"|18.19 || style="text-align:center;"|8.77 || style="text-align:center;"|41.47 |- | style="text-align:center;"|'''2010''' || style="text-align:center;"|17.55 || style="text-align:center;"|11.45 || style="text-align:center;"|40.17 |} == غیر منظم شعبے دے معاملات == غیر منظم شعبہ کئی مسائل تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری نے خصوصًا نقل مقام، گھریلو تے بندھوا مزدوراں د‏‏ی شناخت د‏‏ی ا‏‏ے۔ === نقل مقام مزدور === {{multiple image | direction = vertical | width = 200 | footer = بھارت دے نقل مقام ہنرمند تے غیرہنرمند مزدور 40 تو‏ں 85 فیصد کم اجرت اُتے کم کرنے والی آبادی دا حصہ نيں جو مشرق وسطٰی وچ مقیم ا‏‏ے۔ اوہ عرب ملکاں د‏‏ی کئی قابل ذکر عمارتاں نو‏‏ں بنا‏تے نيں، جنہاں وچ دوبئی دا برج خلیفہ (اُتے) وی شامل ا‏‏ے۔ خستہ حال ماحول تے مزدوراں دے استحصال دے کئی واقعات د‏‏ی خبر دتی گئی ا‏‏ے۔<ref name=dubai /> | image1 = Burj dubai 3.11.08.jpg | image2 = Burj Dubai Construction Workers on 4 June 2007.jpg }} بھارت وچ دو زمرے دے نقل مقام مزدور موجود نيں - اک اوہ جو عارضی طور اُتے دوسرے ملکاں وچ کم کردے نيں تے دوسرے جو اندرون ملک موسم تے کم د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ کم کردے نيں۔ تقریبًا چار ملین بھارتی نژاد مزدور تے نقل مقام کم کرنے والے مشرق وسطٰی ہی وچ بسے نيں۔ انہاں لوکاں دا اعزاز اے کہ انہاں نے [[دوبئی]]، [[بحرین]]، [[قطر]] تے [[خلیج فارس]] وچ جدید معماری دے نمونے بنائے، جنہاں وچ [[برج خلیفہ]] شامل اے، جو دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عمارت ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح جنوری 2010ء وچ ہويا سی۔ ایہ نقل مقام مزدور بہتر اجرت (عمومًا 2 تو‏ں 5 [[امریکی ڈالر]] فی گھنٹا)، ودھ وقت د‏‏ی اجرت دے امکانات تے بھارت وچ قیام پزیر اپنے خانداناں نو‏‏ں مالیہ فراہمی دے امکانات تو‏ں متاثر ہُندے نيں۔ مشرق وسطٰی دے مزدوراں نے 2009ء وچ 20 بلین امریکی ڈالر د‏‏ی مالیندی رقم بھارت منتقل کر چک‏‏ے نيں۔ اک بار منصوبے مکمل ہونے دے بعد انہاں مزدوراں نو‏‏ں اپنے خرچ اُتے واپس لُٹنا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں بے روزگاری یا سماجی تحفظ ورگی سہولتاں حاصل نئيں ہُندیاں نيں۔ کچھ معاملےآں وچ [[متحدہ عرب امارات وچ انسانی حقوق#نقل مقام تے مزدوری دے حقوق|مزدوراں دے استحصال]] دے واقعات پیش آئے نيں جنہاں وچ تنخواہاں د‏‏ی عدم ادائیگی، غیر محفوظ کم دے حالات تے رہنے دے ناگفتہ بہ حالات دا دعوٰی کيتا گیا ا‏‏ے۔<ref name=dubai>{{cite web|title=Asia/Middle East: Increase Protections for Migrant Workers|date=22 November 2010|url=http://www.hrw.org/news/2010/11/22/indiauae-use-visit-raise-migrant-worker-issue}}</ref><ref>{{cite news|title=Reverse exodus of migrant workers in Persian Gulf challenges India|work=واشنگٹن پوسٹ|date=6 February 2010|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html|first=Emily|last=Wax|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106014418/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/05/AR2010020503845.html?noredirect=on|archive-date=2019-01-06|access-date=2016-09-17|url-status=live}}</ref> === گھریلو مزدور === گھریلو نقل مقام مزدوراں د‏‏ی تعداد دا اندازہ اے کہ ایہ 4.2 ملین اے - (گھریلو مزدور، نہ کہ گھریلو نقل مقام مزدور)۔ ایہ ہمہ وقتی مزدوراں تو‏ں لے ک‏ے جزوقتی مزدور، عارضی یا مستقل مزدوراں اُتے مشتمل ہوئے سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی ملازمت وچ اجرت کدی نقد دتی جاندی اے تاں کدی اشیا د‏‏ی شکل وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کسی گھر، ایجنسی یا راست طور اُتے گھریلو طرز دے کماں دے کماں وچ لگائے جاندے نيں۔ ایہ لوک کدی صرف اک آجر دے تحت کم کردے نيں تاں کدی کئی آجراں دے تحت کم کردے نيں۔ انہاں وچ کچھ رہائشی مزدور نيں تاں کچھ موسمی مزدور نيں۔ انہاں مزدوراں نو‏‏ں کم اُتے لگانا آجراں د‏‏ی مرضی اُتے منحصر اے تے معاوضے وچ یکسانی نئيں پائی جاندی ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|title=Domestic workers in India|publisher=WIEGO|year=2012|url=http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|access-date=2020-10-20|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926214954/http://wiego.org/informal_economy_law/domestic-workers-india|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Final Report of the Task Force On Domestic Workers|publisher=Ministry of Labour and Employment, Govt of India|date=12 September 2011|url=http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|access-date=20 October 2020|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060500/http://wiego.org/sites/wiego.org/files/resources/files/dw_taskforce_report.pdf|dead-url=yes}}</ref> === قرض دا بندھواپن === {{ہور ویکھو|بھارت وچ قرض دا بندھواپن}} بندھوا مزدوری آجر تے مزدور دے بیچ زبردستی د‏‏ی بندش اے، جتھ‏ے زبردستی دا عنصر قائم قرض تو‏ں بندا ا‏‏ے۔ عمومًا [[شرح سود]] اِنّی تیزی تو‏ں بڑھدا اے کہ [[بندھوا مزدوری]] لمبے وقت تک جاری رہندی اے، تو‏ں دائمی طور اُتے قائم رہندی اے کدی کدی ملازم دے پاس منظم یا غیر منظم شعبےآں وچ کم کرنے دا کوئی چارہ نئيں رہندا تے اوہ کسی وی قائم مزدوری نو‏‏ں ترجیح دیندا اے، جس وچ بندھوا مزدوری وی شامل ا‏‏ے۔ غیر قانونی ہونے دے باوجود اس دا نفاذ زورآوری تو‏ں یا رسم و رواج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اک بار بندھوا مزدوری دا حصہ بننے والا معلومات د‏‏ی کمی، مواقع دے فقدان، متبادل ملازمت لبھن دے لئی وقت د‏‏ی عدم دستیابی تے اس باہر نکلنے دے لئی بھاری اخراجات دا شکار ہُندا ا‏‏ے۔<ref name=ravisr /><ref>{{cite journal|title=Bonded labor and serfdom: a paradox of voluntary choice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-development-economics_2002-02_67_1/page/101|author=G. Genicot|journal=Journal of Development Economics|volume=67|issue=1|date=February 2002|pages=101–127|doi=10.1016/S0304-3878(01)00179-1}}</ref> بھارت وچ بندھوا مزدوری دے تخمیناں دے مختلف اعداد و شمار سامنے آئے نيں، جنہاں دا انحصار سروے دے طریقےآں، مفروضاں تے ذرائع اُتے پے۔ بھارت دے سرکاری اعداد و شمار دے دعوےآں دے مطابق کچھ سو ہزار مزدور ہی بندھوا مزدوری وچ پھسے نيں؛ جدو‏ں کہ 1978ء دے تخمینے دے مطابق بھارت وچ بندھوا مزدوراں د‏‏ی تعداد 2.62 ملین سی۔<ref>{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|page=4|url=http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}</ref> 32 ويں ''نیشنل سیمپل سروے آرگنائزیشن'' دے سروے دا تخمینہ ایہ سی کہ بھارت وچ 343,000 بندھوا مزدور 16 اہ‏م ریاستاں وچ موجود نيں، جنہاں وچ 285,379 د‏‏ی شناخت ک‏ر ک‏ے 1996ء چھڑوا لیا گیا سی۔<ref>{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|pages=4–7|url=http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}</ref> قرض گیرندے بندھوا مزدوراں دے لئی اہ‏م ملازمت دے شعبےآں وچ زراعت، بتھر پھوڑنے د‏‏ی صنعت، اِٹ د‏‏ی بھٹیاں، منادر د‏‏ی خدمت گزاری، مٹی دے برتناں د‏‏ی تیاری، پینڈو بُنکری، مچھواری، جنگلات د‏‏ی مصنوعات، پان تے پیڑی دے مزدور، قالین، غیر قانونی کانکنی تے آتشبازی جداں چند اہ‏م نيں۔ بچےآں د‏‏ی مزدوری خانداناں دے قرض لینے د‏‏ی صورتاں وچ عام ا‏‏ے۔ ہر سروے وچ قرض دا بندھواپن غیر منظم تے غیر اندراج شدہ شعبےآں وچ پایا گیا ا‏‏ے۔<ref name=ravisr>{{cite web|title=Bonded Labor in India: Its Incidence and Pattern|author=Ravi S. Srivastava|publisher=Cornell University|year=2005|url=http://digitalcommons.ilr.cornell.edu/forcedlabor/18/}}</ref> بھارت نے بندھوا مزدوری تنسیخ قانون (1976ء) بنایا تاکہ ہر قسم د‏‏ی بندھوا مزدوری د‏‏ی عمل آوری روکی جاسک‏‏ے، بندھوا مزدوراں دا تحفظ کيتا جا سک‏‏ے تے انہاں لوک تے ادارےآں دے قانونی چارہ جوئی د‏‏ی جا سک‏‏ے جو بندھوا مزدوراں د‏‏ی خدمات تو‏ں استفادہ کردے نيں، انہاں نو‏ں اپنے نال رکھدے نيں یا بندھوا مزدوراں دے طلب گار ہوئے تے نيں۔<ref name=ravisr /> === بچےآں د‏‏ی مزدوری === {{ہور ویکھو|بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری}} 2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بھارت وچ 12.6 ملین بچے 5–14 د‏‏ی عمراں دے بیچ جزوقتی یا ہمہ وقتی طور اُتے کم اُتے لگے سن ۔ انہاں وچ 60 فیصد غیر منطم زرعی شعبے سن تے ہور غیر منطم مزدوری دے بازار دا حصہ نيں۔<ref name="cwl">{{cite web|url=http://labour.nic.in/cwl/ChildLabour.htm|title=National Child Labour project|publisher=[[وزارت محنت و روزگار، حکومت ہند|Ministry of Labour and Employment]], [[حکومت ہند]]|accessdate = 12 September 2011}}</ref> غربت، اسکولاں د‏‏ی عدم دستیابی، خستہ تعلیمی ڈھانچا تے غیر منظم معیشت وچ پیش رفت [[بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری]] دے اہ‏م وجوہ نيں۔<ref name=ilo2008a>{{cite web|title=Child labor – causes|year=2008|publisher=ILO, United Nations|url=http://www.ilo.org/public/english/region/eurpro/moscow/areas/ipec/causes.htm}}</ref><ref>{{cite news|title=India Journal: The Basic Shortages that Plague Our Schools|publisher=The Wall Street Journal|date=3 January 2012|url=http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/03/india-journal-the-basic-shortages-that-plague-our-schools/}}</ref><ref name=mbsm>{{cite book|title=Asian Informal Workers: Global Risks, Local Protection|url=https://archive.org/details/asianinformalwor0000unse|author1=Mario Biggeri |author2=Santosh Mehrotra |publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-38275-5}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite book|author=Brown, D. K., Deardorff, A. V. and Stern, R. M.|title=Child Labor: Theory, Evidence, and Policy (Chapter 3, International Labor Standards: History, Theory, and Policy Options)|doi=10.1002/9780470754818.ch3|isbn=978-1-4051-0555-2}}</ref> 2009ء-2010ء دے اک ملک گیر سروے تو‏ں پتہ چلا اے کہ بچےآں د‏‏ی مزدوری دا رجحان گھٹ کر 4.98 بچےآں اُتے سمٹ گیا سی (یا 5-14 د‏‏ی عمر دے بچےآں د‏‏ی 2 فی صد تو‏ں وی کم آبادی)۔<ref>[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/cocsso_data/agenda2_21cocsso_23jan14.pdf Labour and Employment Statistics] Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (January 2014), page 2</ref> بھارت دے دستور د‏‏ی دفعہ 24 بچےآں د‏‏ی مزدوری اُتے پابندی عائد کردی اے، مگر ایہ صرف فیکٹریاں، کاناں تے خطرنا‏‏ک ملازمتاں دے لئی ا‏‏ے۔ تعزیرات ہند، بچےآں د‏‏ی کم عمری دے جرائم دا نظام عدل قانون (دیکھ ریکھ تے تحفظ) 2002ء تے بچےآں د‏‏ی مزدوری (امتناع تے مسدودی) قانون 1986ء اک بنیاد فراہ‏م کردے نيں کہ بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری د‏‏ی نشان دہی کيت‏ی جائے، اس اُتے مقدمہ دائر ہوئے تے اسنو‏ں روکیا جائے۔<ref name=ilolaw>{{cite web|title=National Legislation and Policies Against Child Labour in India|publisher=International Labour Organization – an Agency of the United Nations, Geneva|year=2011|url=http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm|access-date=2020-10-20|archive-date=2012-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809084340/http://www.ilo.org/legacy/english/regions/asro/newdelhi/ipec/responses/india/national.htm|dead-url=yes}}</ref> اس دے باوجود بچےآں د‏‏ی مزدوری تقریبًا ہر غیر منظم، چھوٹے پیمانے تے معیشت دے غیر رسمی شعبےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔<ref>{{cite web|url=http://labour.nic.in/cwl/welcome.html |title=Child Labour |publisher=Labour.nic.in |accessdate=13 July 2012}}</ref><ref>http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm</ref><ref>{{cite web|title=Child labour in rural areas with a special focus on migration, agriculture, mining and brick kilns|last=Burra|first=Neera|publisher=National Commission for Protection of Child Rights|url=http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|accessdate=19 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225051158/http://www.ncpcr.gov.in/Reports/Child_Labour_in_Rural_areas_with_special_focus_on_Migration_Agriculture_%20Mining_by_Neera_Burra.pdf|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> == حوالے == {{حوالے|2}} {{حوالے|2}} [[گٹھ:بھارت وچ مزدوری]] cepcih4f4s4ssfmlcrli7tfxk2y36l2 0 96528 711426 710348 2026-09-20T07:42:23Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711426 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات دو طرفہ تعلقات|بھارت سعودی عرب|India|Saudi Arabia|filetype=svg}} [[File:Prime Minister Narendra Modi in conversation with King Salman bin Abdul Aziz Al Saud of Saudi Arabia.jpg|thumb|260px|وزیر اعظم [[نریندر مودی]] تے [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]] د‏‏ی ملاقات، شاہی کورٹ، ریاض وچ ; 2016ء۔]] '''بھارت سعودی عرب تعلقات''' ({{ہندی زبان|भारत-सउदी अरब संबंध}}، {{lang-ar|العلاقات السعودية الهندية}})، [[بھارت]] تے [[سعودی عرب]] دے وچکار [[بین الاقوامی تعلقات|تعلقات]] تن ہزار ق م تو‏ں نيں۔ دونے ملکاں دے تعلقات قریبی تے مضبوط رہے نيں خاص طور اُتے تجارتی تعلقات۔ == موازنہ == {| class="wikitable" ! عمومی ناں !! {{پرچم|India}}!! {{پرچم|Saudi Arabia}} |- | '''سرکاری نام''' || جمہوریہ بھارت || مملکت سعودی عرب |- | '''پرچم''' | style="text-align:center" | {{Flagicon|India|size=135px|text=none}} | style="text-align:center" | {{Flagicon|Saudi Arabia|size=135px|text=none}} |- | '''علامت''' | style="text-align:center" | [[File:Emblem of India.svg|81x81px]] | style="text-align:center" | [[File:Emblem of Saudi Arabia.svg|75x75px]] |- | '''[[دیس لسٹ بلحاظ آبادی|آبادی]]''' <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&pr.y=1&sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=۔&br=1&c=534&s=LP&grp=0&a=/|title=World Population Prospects – Population Division – United Nations|website=esa.un.org|access-date=2017-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225045919/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=31&pr.y=1&sy=2015&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=%DB%94&br=1&c=534&s=LP&grp=0&a=%2F|archivedate=2018-12-25|url-status=live}}</ref> | 1,326,572,000 (2017) تخمینہ | 33,000,000 (2017) |- | '''[[دیس لسٹ بلحاظ رقبہ]]'''<ref name=":1">{{cite news|title=Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2009-2010/Table03.pdf|publisher=United Nations Statistics Division}}</ref> | 3,287,263&nbsp;کلومیٹر² | 2,149,690&nbsp;کلومیٹر² |- | '''[[دیس لسٹ بلحاظ کثافت آبادی|کثافت آبادی]]''' <ref name=":0" /><ref name=":1" /> | 382/کلومیٹر² | 15/کلومیٹر² |- | '''[[دار الحکومتاں د‏‏ی لسٹ|راجگڑھ]]''' | [[نويں دہلی]] | [[ریاض]] |- | '''وڈا [[شہر]]''' | [[ممبئی]] – (~12,442,373) رہائشی | [[ریاض]] – (~6,506,700) رہائشی |- | '''[[حکومت]]''' | [[وفاق]] [[پارلیمانی آئینی جمہوریہ]] | [[وحدانی ریاست]] [[اسلامی ریاست|اسلامی]] [[مطلق بادشاہت]] |- | '''موجودہ سربراہان''' | صدر: [[رام ناتھ کووند]]<br /> وزیر اعظم: [[نریندر مودی]] | بادشاہ: [[سلمان بن عبدالعزیز آل سعود]]<br />شہزادہ: [[محمد بن سلمان آل سعود]] |- | '''جی ڈی پی (سادہ)''' |$2.848 ٹریلین ([[دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر|6واں]]) |$646 بلین ([[دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر|20واں]]) |- | '''جی ڈی پی (پی پی پی)''' |$10.385 ٹریلین([[دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)|3را]]) |$1.75 ٹریلین ([[دیس لسٹ بلحاظ خام ملکی پیداوا‏‏ر (مساوی قوت خرید)|15 واں]]) |- | '''فاریکس ذخائر''' |$425 بلین |$487 بلین |- |} == تریخ == [[قدیم ہندوستان]] تے [[جزیرہ نما عرب|عرب]] دے تجارتی و ثقافتی روابط تن ہزار ق م تو‏ں نيں۔<ref>{{cite book |last = Heptulla |first = Nejma |title = Indo-West Asian relations: the Nehru era |publisher = Allied Publishers, 1991 |isbn = 9788170233404}}</ref> 1000ء وچ [[جنوبی ہند]] تے عرب دے تجارتی تعلقات عروج اُتے سن تے عرب معیشت د‏‏ی ریڑھ د‏‏ی ہڈی بن گئے سن ۔<ref>{{cite book |last = Richard |first = Edmund |title = India's pro-Arab policy: a study in continuity |year = 1992 |url = https://archive.org/details/indiasproarabpol00ward |publisher = Greenwood Publishing Group, 1992 |isbn = 978-0-275-94086-7}}</ref> یورپی سامراجی سلطنتاں دے عروج تو‏ں پہلے تک، عرب تاجر ہندوستان تے یورپ دے وچکار گرم مسالےآں د‏‏ی تجارت اُتے اجارہ داری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ <ref>{{cite book |last = Spielvogel |first = Jackson |title = Western Civilisation: Since 1500 |year = 2009 |url = https://archive.org/details/westerncivilizat0000spie_7ed_j8b0 |publisher = Cengage Learning, 2008 |isbn = 978-0-495-50287-6}}</ref> ہندوستان تیسری سعودی ریاست دے نال تعلقات قائم کرنے والا پہلا ملک سی۔ 1930 د‏‏ی دہائی دے عرصے وچ ، ہندوستان نے نجد نو‏‏ں مالی امداد دتی سی۔<ref>{{cite book |last = Kostiner |first = Joseph |title = The making of Saudi Arabia, 1916–1936: from chieftaincy to monarchical state |year = 1993 |url = https://archive.org/details/makingofsaudiara0000kost |publisher = Oxford University Press US, 1993 |isbn = 978-0-19-507440-6}}</ref> معاصر بھارت دے نال سعودی عرب دے رسمی تعلقات 1947ء وچ بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد قائم ہوئے۔ علاقائی معاملات تے تجارت وچ تعاون د‏‏ی وجہ تو‏ں دونے ملکاں دے درمیان وچ تعلقات بہت مضبوط ہوئے چکے نيں۔ سعودی عرب بھارت نو‏‏ں تیل پیچنے والا سب تو‏ں وڈا ملک ا‏‏ے۔ بھارت سعودی عرب دے پہلے ست تجارتی شراکت داراں وچو‏ں اک اے تے بھارت سعودی عرب وچ سرمایہ کاری کرنے والا پنجواں وڈا ملک ا‏‏ے۔<ref name="CH">{{cite web|url=http://www.business-standard.com/common/storypage_c_online.php?bKeyFlag=IN&autono=38855 |title=India, Saudi Arabia to better understanding |accessdate=4 جون 2008 |work=[[Business Standard]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081216135049/http://www.business-standard.com/common/storypage_c_online.php?bKeyFlag=IN&autono=38855 |archivedate=16 دسمبر 2008}}</ref> اب تک بھارتی وزرائے اعطم د‏‏ی طرف تو‏ں سعودی عرب دے چار دورے ہوئے نيں: جواہر لعل نہرو نے 1955ء وچ ، اندرا گاندھی نے 1982ء وچ ، منموہن سنگھ نے 1910ء وچ تے آخری نریندر مودی نے 2016ء وچ کیہ۔<ref name="Saudis roll out red carpet to Manmohan" /> ايس‏ے طرح دونے ملک [[دہشت گردی]] دے بارے مشترکہ نظریات رکھدے نيں۔<ref name="Saudi could play interlocutor's role in Indo-Pak ties">{{cite web|url=http://news.oneindia.in/2010/02/28/saudicould-play-interlocutors-role-in-indo-pak-ties.html|title=Saudi could play interlocutor's role in Indo-Pak ties|date=28 فروری 2010|accessdate=28 فروری 2010|publisher=[[Oneindia.in]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225045924/https://www.oneindia.com/2010/02/28/saudicould-play-interlocutors-role-in-indo-pak-ties.html|archivedate=2018-12-25|url-status=dead}}</ref> == پس منظر == 1947ء وچ اپنی آزادی دے بعد تاں، مغربی ایشیا وچ اک اہ‏م علاقائی طاقت تے تجارتی بنیاد اُتے بھارت نے سعودی عرب دے نال مضبوط تعلقات قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ نومبر 1955ء وچ [[سعود بن عبدالعزیز آل سعود]] نے بھارت دا نہایت اہ‏م دورہ کیا<ref>[http://www.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=2356&InNewsItemID=36684 Request Rejected<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806071535/http://www.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=2356&InNewsItemID=36684 |date=2010-08-06 }}</ref><ref>{{Cite web |title=kingsaud.net – kingsaud Resources and Information<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان --> |url=http://www.kingsaud.net/eng/library/medals_awards/the_awards_of_king_saud |access-date=2020-12-05 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706210618/http://www.kingsaud.net/eng/library/medals_awards/the_awards_of_king_saud |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indianembassy.org.sa/IndiaSaudiTies.html |title=Archived copy |accessdate=9 جون 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090804072704/http://www.indianembassy.org.sa/IndiaSaudiTies.html |archivedate=4 اگست 2009}}</ref> تے دونے ملکاں نے [[پنچ شیل|امن و امان دے پنج اصولاں]] اُتے مبنی تعلقات د‏‏ی صورت اُتے اتفاق کيتا۔ <ref name="VA2">{{cite book |author=Prithvi Ram Mudiam |title=India and the Middle East |url=https://archive.org/details/indiamiddleeast00prit |pages=[https://archive.org/details/indiamiddleeast00prit/page/88 88]–94|publisher=British Academic Press |year=1994 |isbn=1-85043-703-3}}</ref> سعودی عرب 1.4 ملین تو‏ں ودھ بھارتی کارکن سعودی عرب وچ سلسلۂ روزگار قیام پزیر نيں۔<ref name="ISF">{{cite web|url=https://www.un.org/esa/population/meetings/EGM_Ittmig_Arab/P02_Kapiszewski.pdf |title=Arab versus Asian migrant workers in the GCC countries|format=pdf|accessdate=5 جون 2008}}</ref> بھارت پہلا جنوب ایشیائی ملک سی جس نے سویت اتحاد دے پشت پناہ [[جمہوری جمہوریہ افغانستان]] نو‏‏ں تسلیم کیا، جدو‏ں کہ اس وقت سعودی عرب افغان مجاہدین جو روس دے خلاف لڑ رہے سن، انہاں دا بہت وڈا مالی معاون سی تے پاکستان دا اتحادی۔<ref name="VA2" /><ref name="SO2">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4645836.stm |title=Saudi king on rare visit to India |accessdate=4 جون 2008 |publisher=BBC News |date=25 جنوری 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225045918/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4645836.stm%20 |archivedate=2018-12-25 |url-status=live}}</ref> == ہور ویکھو == {{Commons category|Relations of India and Saudi Arabia}} * [[سعودی عرب وچ بھارتی]] == حوالے == {{حوالے|2}} {{بھارت دے خارجہ تعلقات|}} {{سعودی عرب دے خارجہ تعلقات}} [[گٹھ:بھارت دے دوطرفہ تعلقات]] [[گٹھ:سعودی عرب دے دوطرفہ تعلقات]] [[گٹھ:بھارت سعودی عرب تعلقات]] [[گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے ]] j9hhoshhhbjse20elvtqdh2ymy7gi5z 0 98290 711431 711359 2026-09-20T09:31:36Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711431 wikitext text/x-wiki {{معاد (عمودی)}} '''تکفیر گناہ''' [[قیامت]] دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں [[گناہ|گناہاں]] یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ [[قرآن]] تے [[احادیث]] وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ [[ایمان]]، عمل صالح، [[توبہ]] تے خفیہ طور اُتے [[صدقہ]] دینا شامل نيں۔ [[امامیہ]] تے [[اشاعرہ]] دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر [[قرآن]] تے [[روایات]] وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔ امامیہ [[کلام اسلامی|متکلمین]] معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ [[اللہ تعالی]] نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ == لغوی تے اصطلاحی معنی == تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref>اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں [[کافر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>راغب، مفردات، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ص{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۱{{lang|ur|۴}}.</ref> [[علم کلام]] د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر [[احباط]] دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔<ref>محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲.</ref> البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں [[اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر]] کہیا جاندا ا‏‏ے۔<ref>محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔</ref> === تکفیر دے عوامل === [[قرآن]] تے [[روایت|روایات]] وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں [[ایمان]] تے [[عمل صالح]]،<ref>سورہ محمد، آیہ۲.</ref> [[توبہ]]،<ref>سورہ تحریم، آیہ ۸.</ref> [[گناہان کبیرہ]] تو‏ں اجتناب<ref>سورہ نساء، آیہ {{lang|ur|۴}}.</ref> [[صدقہ|خفیہ صدقہ دینا]]، [[جہاد]]<ref>آل عمران، ص۱۹۵.</ref> تے [[عبادت]]<ref>سورہ نوح، آیات۳-{{lang|ur|۴}}.</ref>کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ [[شفاعت]]،<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ق، ج۸، ص۳{{lang|ur|۴}}.</ref> [[زیارت امام حسینؑ]]،<ref>ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦.</ref> [[قرآن د‏‏ی تلاوت]]<ref>شعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹.</ref> تے [[نماز شب]] پڑھنے کو<ref>عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲.</ref> گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔ == تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ == [[تکفیر]] [[گناہ]] اک [[کلام اسلامی|کلامی]] بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال [[حبط]] دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref>[[متکلمین|اسلامی متکلمین]] نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref> احباط و تکفیر،<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> تَحابُط اَعمال<ref>حمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ق، ج۲، ص{{lang|ur|۴}}۲.</ref>اور [[ثواب]] تے [[عقاب|عِقاب]] دا باہمی اجتماع <ref>ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ق، ص۱٦{{lang|ur|۴}}.</ref> جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض [[شیعہ]] تے [[اہل سنت]] علما نے اسنو‏ں [[معاد]]<ref>ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹.</ref> تے [[معتزلہ]] نے وعد تے [[وعید]]<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲-{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}.</ref> دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی [[کافر]] [[مسلما‏ن]] ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛<ref>ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۱.</ref> لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے: * معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے <ref>شبر، حق‌الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵۵۰.</ref> تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔<ref>«احباط و تکفیر»، ص۵۹.</ref>اسی لئے [[احباط]] تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ <ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۲، {{lang|ur|۴}}۲۳.</ref> * [[شیعہ]] تے [[اشاعرہ]]<ref>ملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.</ref>احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔<ref>شبر، حق الیقین، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ق، ص۵{{lang|ur|۴}}۹.</ref> شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض [[آیات]] جداں [[سورہ زلزال]] د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔<ref>طباطبایی، المیزان، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ق، ج۲، ص۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۰.</ref> == گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا == تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔<ref>قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ق، ص{{lang|ur|۴}}۲۵-{{lang|ur|۴}}۲٦.</ref>اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں: * ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔ * جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔<ref>دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».</ref> == متعلقہ مضامین == * [[گناہ]] == حوالے == {{حوالے2}} == مآخذ == * ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری * ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱{{lang|ur|۴}}۰٦ھ۔ * ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔ * حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا. * راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱{{lang|ur|۴}}۱۲ھ۔ * قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۲ھ۔ * گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «[http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/23975 احباط و تکفیر]»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری * طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۱{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}ھ۔ * عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔ * محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱{{lang|ur|۴}}۲۱ھ۔ * محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔ * شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱{{lang|ur|۴}}۲{{lang|ur|۴}}ھ۔ * دایرۃ المعارف قرآن کریم، «[http://www.webcitation.org/6tFvQZzmq احباط و تکفیر]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201094351/https://www.webcitation.org/6tFvQZzmq |date=2020-12-01 }}» بایگانی شدہ از [http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm#_ftn12 |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030084548/http://maarefquran.com/maarefLibrary/templates/farsi/dmaarefbooks/Books/2/25.htm |date=2017-10-30 }} * جعفری، یعقوب، [http://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/247606 آشنایی با چند اصطلاح قرآنی]، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳. * محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳{{lang|ur|{{lang|ur|٧}}}}۸شمسی ہجری * مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱{{lang|ur|۴}}۰۳ھ۔ {{قیامت}} <onlyinclude>{{درجہ بندی | لنک = <!-- مفقود، نامکمل، مکمل -->مکمل | گٹھ = <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | خانہ معلومات = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | تصویر = <!-- ضرورت نئيں، مفقود، موجود --> | سانچہ = <!-- مفقود، موجود -->موجود | حوالہ جاندی اصول د‏‏ی رعایت= <!-- مفقود، موجود -->موجود | کاپی = <!-- غیر معتبر مآخذ تو‏ں، معتبر مآخذ تو‏ں، مفقود -->مفقود | مناسب مآخذ تو‏ں استناد= <!-- مفقود، نامکمل ، مکمل -->مکمل | جانبداری= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | علاقائی تقاضاں تو‏ں مماثلت = <!-- نامکمل، مکمل --> | سلاست = <!-- موجود، مفقود -->موجود | جامعیت = <!-- مفقود، موجود -->موجود | غیرمربوط مطلب= <!-- موجود، مفقود -->مفقود | خوب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ=<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | منتخب ٹھہرنے د‏‏ی تریخ =<!-- {{subst:#time:xij xiF xiY}} --> | وضاحت = }}</onlyinclude> [[گٹھ:کلامی اصطلاحات]] [[گٹھ:اسلامی عقائد]] bseos2sxosqhcj6wl8xekn16w0c56dl 3 100480 711416 578179 2026-09-19T17:15:27Z Mfield 43245 Mfield پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:ByteMega]] توں [[ورتن گل بات:Emsanlibo]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ByteMega|ByteMega]]" to "[[Special:CentralAuth/Emsanlibo|Emsanlibo]]" 578179 wikitext text/x-wiki ==جی آیاں نوں!== <font size="4"> السلام و علیکم! {{صفحہ}}، تے پنجابی وکیپیڈیا تے جی آیاں نوں ــ تہاڈے کَماں دا شکریہ ــ اسیں امید کردے آں کہ تہانوں اے جگہ پسند آئی ہوئے گی، تے تسی ایتھے رُکن دا فیصلہ کیتا ہوئے گا ــ ایتھے کچھ صفحے نیں جِتھے تُسی نظر مار لؤ تے (شاید) تہاڈے واسطے وکیپیڈیا چ بہتر ثابت ہوݨ: * '''[[وکیپیڈیا:پنج تھم|وکیپیڈیا دے پنج تھم]]''' * '''[[وکیپیڈیا:صفحے نوں کیویں بدلیئے|صفحے نوں کیویں بدلیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:مددآلے صفحے|مددآلے صفحے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:سبق|سبق]]''' * '''[[وکیپیڈیا:چنگا مضمون کیویں لکھیئے|چنگا مضمون کیویں لکھیئے]]''' * '''[[وکیپیڈیا:کم کرن دا وَل|کم کرن دا وَل]]'''<br> * تے اگر تسی وکیپیڈیا تے نیا صفحہ لکھنا چوندے او تے جاؤ '''[[وکیپیڈیا:صفحہ لکھاری|صفحہ لکھاری]]''' تےــ<br> میربانی کر کے گلاں دے صفحے چ اے نشان پاؤ: (~&#126;~~)، اے اپنے آپ ای تہاڈا ناں تے کم دی تریخ پاء دیوے گا۔<br> جے تہانوں کسی مدد دی لوڑ ہووے تے میری گلاں دے صفحے تے میرے کولوں پوچھ لو یا فیر اپنی گلاں دے صفحے تے '''<code>{&#123;مدد کرو}}</code>''' لکھ کے چھڈ دیؤ۔ کوئی وی تہاڈے سوال دا جواب دے سکتا وا۔ اک واری فیر، جی آیاں نوں!</font> --[[ورتنوالا:KaleemBot|KaleemBot]] ([[ورتن گل بات:KaleemBot|گل بات]] • [[خاص:Contributions/KaleemBot|کم]]) ۰۸:۲۸, ۱۰ فروری ۲۰۲۱ (PKT) ots1a29r0zthcn5zwzt8t2odex05luq 0 101790 711424 662430 2026-09-20T05:48:44Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711424 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = اعوان یاکووچ فرانکو<br />Іван Якович Франко | image = Ivan Franko (1898).png | imagesize = | caption = | birth_name = Іван Якович Франко | pseudonym = مائیرون، کریمن، زائیوی | birth_date = {{OldStyleDate|اگست 27|1856|اگست 15}} | birth_place = [[ناہیؤویچی]]، [[آسٹریئن سلطنت]] (ہن [[یوکرین]]) | death_date = {{OldStyleDate|28 مئی|1916|15 مئی}} | death_place = [[لیمبرگ]]، [[آسٹریا-ہنگریا]] (ہن [[یوکرین]]) | occupation = شاعر، لکھاری، سیاسی کارکن | ethnicity = [[یوکرینی لوک|یوکرینی]] | period = 1874–1916 | genre = [[مہانکاوِ]]، [[نکی کہانی]]، [[ناول]]، [[ناٹک]] | subject = | movement = [[یتھارتھواد (کلا)|یتھارتھواد]]، [[ڈیکاڈینٹ لہر]] | spouse = اولہا فیدوریونا کھوروزنسکا | children = آندریئے <br />[[پیترو فرانکو]] <br /> تاراس فرانکو<br /> ہانا کلیوچکو (فرانکو) | influences = [[مکھائلو دراہومانوو]]، [[تاراس شیوچینکو]] | influenced = | signature = }} '''ایوان یاکووچ فرانکو''' ({{lang-uk|Іван Якович Франко}}، {{IPA-uk|iˈvɑn ˈjɑkovɪt͡ʃ frɐnˈkɔ|pron}}) ({{OldStyleDate|27 اگست|1856|15 اگست}} – {{OldStyleDate|28 مئی|1916|15 مئی}}) اک یوکرینی شاعر، لکھاری، صحافی، معیشت دان سی۔ [[یوکرینی بولی]] وچ جسوسی ناول لکھن والا اتے جدید شاعری لکھن والا ایہہ پہلا انسان سی۔ ایہہ مغربی [[یوکرین]] وچ سماج وادی اتے قوم پرست لہر دا بانی سی۔ اپنی رچنا دے نال نال اسنے دنیا مشہور لکھاریاں جویں کہ [[ولیئم شیکسپیئر]]، [[لورڈ بائرن]]، [[وکتور اوگو]]، [[دانتے آلیگیری]]، [[گوئیتھے]] ورگیاں دیاں رچناواں نوں [[یوکرینی بولی|یوکرینی]] وچ ترجمہ کیتا۔ [[تاراس شیوچینکو]] دے نال مل کے اسنے [[یوکرین]] دے جدید ساہتی اتے سیاسی سوچ وچار اتے کافی اثر پایا۔ == جیون == فرانکو دا جم یوکرینی پنڈ ناہیؤویچی وچ ہویا<ref>[http://gska2.rada.gov. ua/pls/z7502/A005?rdat1=17.07.2005&rf7571=19469 Облікова картка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801122059/http://gska2.rada.gov/ |date=2013-08-01 }} {{uk icon}}</ref> جو اس ویلے آسٹریئن سلطنت دا حصہ سی۔ ایہہ کھاندے-پیندے گھر توں سی جتھے ایہناں کول نوکر وی سی اتے ایہناں کول لگبھگ 59 کلے زمین سی۔<ref>{{YouTube|L1IXCePNN5I|Film about Ivan Franko by Sofia Chemerys, part 2}}</ref> == حوالے == {{حوالے}} == باہری سروت == {{Commons category|Ivan Franko}} * [http://www.encyclopediaofukraine.com/pages/F/R/FrankoIvan.htm Article on Ivan Franko] from the Encyclopedia of Ukraine * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Borislav_stories_anhl/ Ivan Franko ''Boa Constrictor and Other Stories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423225714/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Borislav_stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Poems_and_Stories_anhl/ Ivan Franko ''Poems and Stories'' trans. by John Weir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423181614/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Poems_and_Stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Selections_Poems_and_Stories_anhl/ Ivan Franko ''Selections: Poems and Stories''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423233459/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/Selections_Poems_and_Stories_anhl/ |date=2015-04-23 }} * [http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/The_Poet_of_Western_Ukraine_Selected_Poems_anhl/ Ivan Franko ''The Poet of Western Ukraine. Selected Poems''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423234512/http://chtyvo.org.ua/authors/Franko/The_Poet_of_Western_Ukraine_Selected_Poems_anhl/ |date=2015-04-23 }} [[گٹھ:یوکرینی شاعر]] h5cdnldjme4ak3fp6s60woi42n2ci7s 0 114714 711421 699318 2026-09-20T05:17:58Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711421 wikitext text/x-wiki {{Infobox country languages|country=ایران|official=[[فارسی]]|main=[[فارسی زبان]] ۶۱٪، [[آذربائیجانی ترکی زبان]] تے ہور [[ترک بولیاں]] ۱۸٪ (جداں [[قشقائی ترکی زبان]]، [[ترکمان زبان]]، [[کرد زباناں]] ۷.، [[گیلکی زبان]] تے [[مازندران زبان]] ۶٪، [[لوری زبان]] ۳٪، [[عربی زبان]] ۲٪، [[بلوچی زبان]] ۲٪ تے ہور زباناں ([[ایران د‏‏ی تاتی زبان]]، [[تالشی زبان]]، [[اچمی زبان]]، [[آرمینیائی زبان]]، [[جارجیائی زبان]]، [[نويں آشوری آرامی]]، [[چرکسی زباناں]]) ۱٪<ref name="CIA World Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=Cia.gov |date= |accessdate=2017-01-17 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archivedate=2012-02-03 |df=}}</ref><!-- تکمیل یادکرد توسط ربات از ویکی انگلیسی -->|minority=[[زبان ارمنی]]، [[زبان گرجی]]، [[زبان‌های چرکسی]] و [[آرامی جدید آشوری]] |sign=[[زبان اشاره فارسی]]|keyboard=Persian keyboard}} [[فائل:Languages of Iran.png|thumb|230x230px| اقوام متحدہ دے مطابق ایران وچ مشترکہ زباناں بولنے والےآں دا فیصد <ref name="test">{{حوالہ ویب|url=http://iran.unfpa.org/Country%20Profile.asp|title=Country Profile (IRAN)|date=|accessdate=|website=UNFPA IRAN|publisher=|last=|first=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729175953/http://iran.unfpa.org/Country%20Profile.asp|archivedate=۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳|deadurl=yes}}</ref>]] ۲۰۱۶ وچ ہونے والی مردم شماری دے مطابق ایران د‏‏ی آبادی ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ سی۔ مختلف جریدے نے ایران وچ بولی د‏‏ی تقسیم دے حوالے تو‏ں مختلف تے بنیادی طور اُتے مختلف رپورٹس شائع کيتی نيں۔ == پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی مشترکہ زباناں۔ == بر اساس کتاب‌های «آشنایی با تریخ زبان‌های ایرانی» نوشته کوروش صفوی و «تریخ مختصر بولی فارسی» نوشته محسن ابوالقاسمی و منابع متعدد ہور، در طول تریخ، زبان‌های زیر در [[ایران]] رایج بوده‌اند: <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=oD0dBqGDNscC|title=Traduction: encyclopédie internationale de la recherche sur la traduction|last=Kittel|first=Harald|last2=Frank|first2=Armin Paul|last3=House|first3=Juliane|last4=Greiner|first4=Norbert|last5=Schultze|first5=Brigitte|last6=Koller|first6=Werner|publisher=Walter de Gruyter|year=2007|isbn=978-3-11-017145-7|pages=1194–95|author-link3=Juliane House}}</ref><ref name="Iranian, E. Tucker 2001">{{حوالہ کتاب|title=A History of Ancient Greek: From the Beginnings to Late Antiquity|last=Tucker|first=Elizabeth|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=978-0-521-83307-3|editor-last=Christidis|editor-first=Anastasios-Phoivos|location=Cambridge|chapter=Greek and Iranian}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://www.livius.org/sources/content/achaemenid-royal-inscriptions/dph/?|title=DPh – Livius|language=en}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|title=Culture – National Radio TV of Afghanistan|url=https://baztab.news/article/705108|website=Baztab News|language=en|accessdate=2020-05-24|archivedate=8 مارس 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308181346/https://baztab.news/article/705108}}</ref><ref name="Green 1992 45" /><ref>{{حوالہ ویب|last=Skjaervo|first=Prods Oktor|title=IRAN vi. IRANIAN LANGUAGES AND SCRIPTS (2) Doc – Encyclopaedia Iranica|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation|website=www.iranicaonline.org|publisher=Encyclopedia Iranica|accessdate=8 فروری 2017|language=en|quote=Parthian. This was the local language of the area east of the Caspian Sea and official language of the Parthian state (see ARSACIDS) and is known from inscriptions on stone and metal, including coins and seals, and from large archives of potsherd labels on wine jars from the Parthian capital of Nisa, as well as from the Manichean texts.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117083610/http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation|archivedate=17 نومبر 2016}}</ref><ref name="Green 1992 45">{{Harvard citation no brackets|Green|1992}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/humanismculturel0000unse|title=Humanism, Culture, and Language in the Near East: Studies in Honor of Georg Krotkoff|last=Chyet|first=Michael L.|publisher=[[Eisenbrauns]]|year=1997|isbn=978-1-57506-020-0|editor-last=Afsaruddin|editor-first=Asma|editor-link=Asma Afsaruddin|page=[https://archive.org/details/humanismculturel0000unse/page/284 284]|quote=In the Middle Persian period (Parthian and [[Sasanian Empire]]s), [[Aramaic]] was the medium of everyday writing, and it provided [[Aramaic alphabet|scripts]] for writing [[Middle Persian]], [[Parthian language|Parthian]], [[Sogdian language|Sogdian]], and [[Khwarezmian language|Khwarezmian]].|author-link=Michael L. Chyet|editor-last2=Krotkoff|editor-first2=Georg|editor-last3=Zahniser|editor-first3=A. H. Mathias}}</ref><ref>{{Sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=A Concise Pahlavi Dictionary|last=MacKenzie|first=D. N.|publisher=OUP|year=1986|page=65}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=9A2X9fB6NOEC&pg=PA5|title=Caliph and Caliphate: Oxford Bibliographies Online Research Guide|last=Sowerwine|first=James E.|date=مئی 2010|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-980600-3|pages=5|language=en}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Ochsenwald|Fisher|2004}}</ref> {{Sfn|Bosworth|1969|p=106}} <ref>{{حوالہ ویب|title=Persian Prose Literature|website=World Eras|year=2002|publisher=HighBeam Research|accessdate=ستمبر 3, 2012|quote=Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...|url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html|archivedate=مئی 2, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502180821/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The new Cambridge history of Islam. Vol 1, Sixth to eleventh centuries|last=Robinson|first=Chase F.|date=2009|publisher=Cambridge Univ. Press.|isbn=978-0-521-83823-8|edition=1. publ.|location=Cambridge|page=345|quote=The Tahirids had made scant use of Persian, though the Saffarids used it considerably more. But under the Samanids Persian emerged as a full "edged language of literature and (to a lesser extent) administration. Court patronage was extended to Persian poets, including the great Rudaki (d. c. 940). Meanwhile Arabic continued to be used abundantly, for administration and for scientific, theo logical and philosophical discourse.}}</ref> {{Sfn|Frye|1975|p=146}}<ref name="Paul Bergne 6">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=3coojMwTKU8C&pg=PA6|title=The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic|last=Paul Bergne|date=15 جون 2007|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-283-7|pages=6–}}</ref><ref name="ReferenceA">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82|title=Introduction to Islamic Civilisation|publisher=Cambridge University Press|year=1976|isbn=978-0-521-20777-5|editor-last=Savory|editor-first=R. M.|page=[https://archive.org/details/introductiontois00savo_0/page/82 82]}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38|title=Banking on Baghdad: Inside Iraq's 7,000-year History of War, Profit and Conflict|last=Black|first=Edwin|publisher=John Wiley and Sons|year=2004|isbn=978-0-471-67186-2|page=[https://archive.org/details/bankingonbaghdad00edwi/page/38 38]|url-access=registration}}</ref><ref name="Bosworth" /><ref>{{حوالہ ویب|title=Persian Prose Literature|website=World Eras|year=2002|publisher=HighBeam Research|accessdate=ستمبر 3, 2012|quote=Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)...|url=http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html|archivedate=مئی 2, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502180821/http://www.highbeam.com/doc/1G2-3034700041.html}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The new Cambridge history of Islam. Vol 1, Sixth to eleventh centuries|last=Robinson|first=Chase F.|date=2009|publisher=Cambridge Univ. Press.|isbn=978-0-521-83823-8|edition=1. publ.|location=Cambridge|page=345|quote=The Tahirids had made scant use of Persian, though the Saffarids used it considerably more. But under the Samanids Persian emerged as a full "edged language of literature and (to a lesser extent) administration. Court patronage was extended to Persian poets, including the great Rudaki (d. c. 940). Meanwhile Arabic continued to be used abundantly, for administration and for scientific, theo logical and philosophical discourse.}}</ref><ref name="Katouzian128">{{حوالہ کتاب|url={{Google books |plainurl=yes |id=MYT2mo92KowC |page=128}}|title=Iranian History and Politics|last=Katouzian|first=Homa|publisher=Routledge|year=2003|isbn=0-415-29754-0|page=128|quote=Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability.}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.iranicaonline.org/articles/historiography-vii|title=HISTORIOGRAPHY vii. AFSHARID AND ZAND PERIODS – Encyclopaedia Iranica|quote=Afsharid and Zand court histories largely followed Safavid models in their structure and language, but departed from long-established historiographical conventions in small but meaningful ways.}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=The Sword of Persia|last=Axworthy|first=Michael|publisher=I.B. Tauris|year=2006|isbn=1-84511-982-7|pages=157, 279|author-link=Michael Axworthy}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! width="15" |ردیف ! width="100" |نام ! width="125" |زمان (میلادی) ! width="50" |طول دوره (سال) ! width="150" |زبان رسمی ! width="650" |سایر زبان‌های پرکاربرد |- !۰ |نیاایلامیان |۳۲۰۰ تو‏ں ۲۷۰۰ پ.م. |۵۰۰ |[[زبان|زبان ناشناخته]] | align="right" | - |- !۱ |[[عیلام|ایلامیان]] |۲۷۰۰ تو‏ں ۵۳۹ پ.م. |۲۱۶۱ |[[عیلامی زبان|زبان عیلامی]] | align="right" | - |- !۲ |[[ماد|مادیان]] |۶۷۸ تو‏ں ۵۴۹ پ.م. |۱۲۹ |[[مادی زبان|زبان مادی]] | align="right" | - |- !۳ |[[ہخامنشی سلطنت|هخامنشیان]] |۵۵۰ تو‏ں ۳۳۰ پ.م. |۲۲۰ |[[قدیم فارسی|زبان پارسی باستان]] | align="right" |[[آرامی زبان|زبان آرامی]]، [[اکدی زبان|زبان بابلی]]، [[مادی زبان|زبان مادی]]، [[عیلامی زبان|زبان عیلامی]] |- !۴ |[[سلوقی سلطنت|سلوکیان]] |۳۱۲ تو‏ں ۱۳۸ پ.م. |۱۷۴ |[[قدیم یونانی|زبان یونانی باستان]] | align="right" |[[قدیم فارسی|زبان پارسی باستان]]، [[آرامی زبان|زبان آرامی]] |- !۵ |[[سلطنت اشکانیان|اشکانیان]] |۲۴۷ پ.م. تو‏ں ۲۲۴ م. |۴۷۱ |زبان پارتی | align="right" |[[قدیم یونانی|زبان یونانی باستان]] (زبان رسمی ہور)، [[آرامی زبان|زبان آرامی]] (زبان میانجی) |- !۶ |[[ساسانی سلطنت|ساسانیان]] |۲۲۴ تو‏ں ۶۵۱ م. |۴۲۷ |زبان پارسی میانه | align="right" |[[آرامی زبان|زبان آرامی]] (زبان میانجی)، بولی پارتی، [[یونانی زبان|زبان یونانی]] |- !۷ |[[خلافت راشدہ|راشدیان]] |۶۳۲ تو‏ں ۶۶۱ م. |۲۹ |[[عربی زبان|زبان عربی کلاسیک]] | align="right" |زبان پارسی میانه، [[کردتی زبان|زبان کردتی]] |- !۸ |[[خلافت امویہ|امویان]] |۶۶۱ تو‏ں ۷۵۰ م. |۸۹ |[[عربی زبان|زبان عربی کلاسیک]] | align="right" |زبان پارسی میانه (زبان رسمی ہور تو‏ں سال ۶۸۵ م)، [[کردتی زبان|زبان کردتی]] |- !۹ |[[خلافت عباسیہ|عباسیان]] |۷۵۰ تو‏ں ۸۲۱ م. |۷۱ |[[عربی زبان|زبان عربی کلاسیک]] | align="right" |زبان پارسی میانه |- !۱۰ |[[آل طاہر|طاهریان]] |۸۲۱ تو‏ں ۸۷۳ م. |۵۱ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان شعر و ادبیات و علم) |- !۱۱ |[[صفاری خاندان|صفاریان]] |۸۶۱ تو‏ں ۱۰۰۳ م. |۱۴۲ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" | - |- !۱۲ |[[دولت سامانیہ|سامانیان]] |۸۱۹ تو‏ں ۹۹۹ م. |۱۸۰ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان دینی) |- !۱۳ |[[سلطنت غزنویہ|غزنویان]] |۹۷۷ تو‏ں ۱۱۸۶ م. |۲۰۹ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان دینی)، بولی ترکی (زبان ارتشی) |- !۱۴ |[[سلجوق خاندان|سلجوقیان]] |۱۰۳۷ تو‏ں ۱۱۹۴ م. |۱۵۷ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان دینی و علمی)، [[اوغوز زباناں|زبان ترکی اوغوز]] (زبان ارتشی و درباری) |- !۱۵ |[[خاندان انوشتگین|خوارزمشاهیان]] |۱۱۵۳ تو‏ں ۱۲۳۱ م. |۷۸ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[ترک زباناں|زبان ترکی قپچاقی]] |- !۱۶ |[[ایل خانی|ایلخانیان]] |۱۲۵۳ تو‏ں ۱۳۳۶ م. |۸۳ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[منگولی زبان|زبان مغولی]] (زبان مادری)، [[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان دینی) |- !۱۷ |ملوک‌الطوایفی |قرن چهاردهم م. | - |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[منگولی زبان|زبان مغولی]]، [[عربی زبان|زبان عربی]] |- !۱۸ |[[تیموری سلطنت|تیموریان]] |۱۳۷۰ تو‏ں ۱۵۰۷ م. |۱۳۷ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |زبان ترکی جغتایی، [[عربی زبان|زبان عربی]] (زبان آکادمیک) |- !۱۹ |صفویان |۱۵۰۱ تو‏ں ۱۷۳۶ م. |۲۳۵ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[آذربائیجانی زبان|زبان ترکی آذری]] (زبان درباری) |- !۲۰ |افشاریان |۱۷۳۶ تو‏ں ۱۷۹۶ م. |۶۰ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[آذربائیجانی زبان|زبان ترکی آذری]] (زبان ارتشی) |- !۲۱ |[[زند خاندان|زندیان]] |۱۷۵۱ تو‏ں ۱۷۹۴ م. |۴۳ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[لورش زبان|زبان لری]] (زبان درباری) |- !۲۲ |[[قاجار خاندان|قاجاریان]] |۱۷۹۴ تو‏ں ۱۹۲۵ م. |۱۳۱ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[آذربائیجانی زبان|زبان ترکی آذری]] (زبان درباری و بولی مادری) |- !۲۳ |[[پہلوی خاندان|پهلویان]] |۱۹۲۵ تو‏ں ۱۹۷۹ م. |۵۴ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" | - |- !۲۴ |[[ایران|ایران معاصر]] |۱۹۷۹ م. تو‏ں کنون |۴۱ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" | - |- style="background:silver;" !کل |[[ایران د‏‏ی تریخ|ایران در طول تریخ]] |۲۷۰۰ پ.م. تو‏ں ۲۰۲۰ م. |۵۲۲۰ |[[فارسی زبان|زبان پارسی]] | align="right" |[[عیلامی زبان|زبان عیلامی]]، [[عربی زبان|زبان عربی]]، [[ترک زباناں|زبان‌های ترکی]] |} == پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی سرکاری زباناں۔ == [[دفتری زبان|سرکاری]] بولی اک ایسی [[زبان]] اے جو قانونی طور اُتے کسی [[ملک]] یا کسی ملک دے علاقے وچ منتخب کيتی جاندی اے جو اس علاقے دے لئی مخصوص قانون سازی کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا ا‏‏ے۔ نو -اسلامی دور وچ ایران وچ اک نامعلوم بولی بولی جاندی سی۔ نیالامی اسکرپٹ اک سومیری کیونیفارم یا قدیم سومیری کاتب سی۔ اس دے بعد [[عیلامی زبان|ایلامی]] [[مادی زبان|زبان تے مادی زبان]] عام ہوئی۔ [[ہخامنشی سلطنت|ہخامنشی]] دور وچ ، فارسی نو‏‏ں ۲۲۰ سال تک تسلیم کيتا گیا، لیکن انہاں دے زوال دے بعد، [[یونانی زبان|یونانی]] ۱۷۴ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بن گئی۔ پارسی دور وچ پارسی تے یونانی ۴۷۱ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری زباناں بنیاں تے ساسانی دور وچ فارسی صرف ۴۲۷ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی۔ [[فارس د‏‏ی اسلامی فتح|ایران اُتے عرباں دے حملے دے]] نال، [[عربی زبان|عربی]] ۱۸۹ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی (امویاں دے دور وچ ، فارسی کچھ عرصے دے لئی دوسری سرکاری بولی سی)، لیکن ۸۲۱ عیسوی وچ [[آل طاہر|طاہرین]] دے زمانے تو‏ں، [[فارسی زبان|فارسی ایران]] [[دفتری زبان|کی سرکاری بولی رہی ا‏‏ے۔ یہ]] ملک تقریباً ۱۲۰۰ سال تو‏ں ا‏‏ے۔ پوری تریخ وچ ( نیلامیاں دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۲۰ تک)، تھلے لکھے زباناں گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ایران [[دفتری زبان|کی سرکاری زبان]] رہیاں نيں: # [[زبان|نامعلوم زبان]] : ۵۰۰ سال # [[عیلامی زبان|ایلامائی زبان]] : ۲۱۶۱ سال # [[مادی زبان]] : ۱۲۹ سال # [[یونانی زبان]] : صرف ۱۷۴ سال تے پارسی بولی دے نال ۴۷۱ سال (کل ۶۴۵ سال) # [[عربی زبان]] : صرف ۱۶۵ سال تے پارسی بولی دے نال ۲۴ سال (کل ۱۸۹ سال) # پارٹی د‏‏ی بولی : یونانی بولی دے نال ۴۷۱ سال # [[فارسی زبان]] : صرف ۱۶۲۶ سال تے عربی بولی دے نال ۲۴ سال (مجموعی طور اُتے ۱۶۵۰ سال) <ref>https://fa.wikibooks.org/wiki/سرگذشت_زبان‌ها</ref><ref>http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/443</ref> == شماریات وچ فرق == اعداد و شمار دے مختلف ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ: # زباناں دے درمیان کوئی واضح سرحد نئيں اے تے [[فارسی زبان|فارسی]] [[زبانِ رابطۂ عامہ|ثالثی]] [[دفتری زبان|زبان اے تے ایران دے تمام علاقےآں وچ جتھے مقامی زباناں مشترک نيں اوتھ‏ے د‏‏ی سرکاری زبان]] ا‏‏ے۔ # نقل مکانی تے نقل مکانی کسی خطے دے لسانی توازن نو‏‏ں بگاڑ دیندی ا‏‏ے۔ == رپورٹس تے تخمینہ == [[فائل:Ethnicities and religions in Iran.png|thumb|300x300px| CIA دے اعدادوشمار دے مطابق ایران وچ اہ‏م زباناں، نسلاں تے مذاہب، ۲۰۰۸]] [[فائل:Map of Persian-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ فارسی لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Azerbaijani-inhabited regions of Iran, according to a poll in 2010.png|thumb|پراکنش [[ترک|مردم ترک]] در [[ایران دے صوبے|استان‌های ایران]]، سال ۲۰۱۰ میلادی]] [[فائل:Kurds in Iran.png|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ [[کرد|کرد لوکاں دی]] تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Luri-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ لور لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Balochi-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ [[بلوچ قوم|بلوچ عوام دی]] تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Arabian-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2010.PNG|کھبے|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ [[عرب قوم|عرب لوکاں دی]] تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Mazandarani-inhabited provinces of Iran , according to a poll in 2010.png|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ مازانی لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Gilak-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2011.png|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ گلک لوکاں د‏‏ی تقسیم ، ۲۰۱۰]] [[فائل:Map of Talysh-inhabited provinces of Iran, according to a poll in 2011.png|thumb| [[ایران دے صوبے|ایران دے صوبےآں]] وچ [[تالش قوم|طالش لوکاں دی]] تقسیم ، ۲۰۱۰]] === ایتھنولوجسٹ === [[ایتھنولوک|ماہر نسلیات دا اندازہ]] اے کہ ۲۰۱۶ وچ ایران وچ فارسی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی ۵۰٫۴ ملین یا ۶۲ فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ <ref name="ethnologue.com"/><ref>https://www.ethnologue.com/language/pes</ref> === ایرانی تے غیر ایرانی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی === مختلف اندازےآں دے مطابق ۲۰۱۶ دے آخر وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تخمینہ ۷۹ تو‏ں ۸۱ ملین سی۔ [[ایتھنولوک|ماہر نسلیات]] نے ۲۰۱۶ وچ ایران وچ مختلف زباناں بولنے والےآں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں تھلے لکھے ترتیب وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ نسل تے بولی وچ فرق اے، تے مثال دے طور اُتے آذری بولنے والی آبادی دا سائز جدول وچ شام‏ل اے، جدو‏ں کہ آذری بولنے والی آبادی قدرے وڈی ا‏‏ے۔ <ref name="ethnologue.com"/> ۲۰۱۶ وچ ۸۱ فیصد تو‏ں زیادہ ایرانی اک ایرانی بولی بولدے نيں۔ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !قطار ! نام ! آبادی (2016) ! ایران د‏‏ی کل آبادی دا فیصد (2016) |- style="background:#9acdff;" |- style="background:#9acdff;" ! colspan="5" | [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں۔]] |- ! ۱ | align="right" | [[فارسی زبان]] | ۵۰٬۴۰۰٬۰۰۰ | ۶۲٫۷۴ |- ! ۲ | align="right" | [[کردتی زبان|کرد زبان]] | ۵٬۵۹۰٬۰۰۰ | ۶٫۹۵ |- ! ۳ | align="right" | [[لورش زبان|لوری زبان]] | ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ | ۲٫۱۱ |- ! ۴ | align="right" | [[گیلکی زبان|گلکی زبان]] | ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ | ۲٫۹۸ |- ! ۵ | align="right" | [[طبری زبان|مازندران زبان]] | ۲٬۳۴۰٬۰۰۰ | ۲. ۹۱ |- ! ۶ | align="right" | [[بلوچی زبان]] | ۱٬۹۲۰٬۰۰۰ | ۲. ۳۹ |- ! ۷ | align="right" | لکی زبان | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٫۲۴ |- ! ۸ | align="right" | تاندی بولی تے تلشی زبان | ۴۰۰٬۰۰۰ | ۰٫۴۹ |- ! ۹ | align="right" | دوسری [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں۔]] | محدود | ۰. ۰۴ |- style="background:#9acdff;" ! کل | align="right" | [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں۔]] | ۶۵٬۷۵۰٬۰۰۰ | ۸۱٫۴۵ |- style="background:#9acdff;" ! colspan="5" | غیر ایرانی زباناں۔ |- ! ۱ | align="right" | [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترکی زبان]] | ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ | ۱۳٫۵۷ |- ! ۲ | align="right" | [[ترکمانی زبان|ترکمان زبان]] | ۷۹۰٬۰۰۰ | ۰٫۹۸ |- ! ۳ | align="right" | خراسانی ترکی زبان | ۸۸۶٬۰۰۰ | ۱٫۱۰ |- ! ۴ | align="right" | قاشقائی ترکی زبان | ۹۵۹٬۰۰۰ | ۱٫۱۹ |- ! ۵ | align="right" | [[عربی زبان]] | ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ | ۱. ۶۴ |- ! ۶ | align="right" | [[آرمینیائی زبان]] | ۱۰۰٬۰۰۰ | ۰٫۱۲ |- ! ۷ | align="right" | [[آشوری جدید آرامی|آشوری زبان]] | ۱۵٬۰۰۰ | ۰. ۰۲ |- ! ۸ | align="right" | ہور غیر ایرانی زباناں۔ | محدود | ۰. ۰۲ |- style="background:#9acdff;" ! کل | align="right" | غیر ایرانی زباناں۔ | ۱۴٬۹۷۰٬۰۰۰ | ۱۸٫۵۵ |- style="background:silver;" ! کل جمع | ایران وچ تمام عام زباناں۔ | ۸۰٬۷۲۰٬۰۰۰ | ۱۰۰ |} === ایران دا شماریا‏‏تی مرکز === ایرانی قوم د‏‏ی نسلی ساخت اُتے ۱۹۹۶ د‏‏ی مردم شماری دے نتائج دے مطابق، فارسی بولنے والی آبادی ایرانی آبادی دا تقریباً ۷۳ تو‏ں ۷۵ فیصد ا‏‏ے۔ ۱۳۷۵ د‏‏ی مردم شماری دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ ۸۲ تو‏ں ۸۳ فیصد لوک فارسی بولدے نيں تے انہاں وچو‏ں ۸۶ فیصد صرف فارسی ہی سمجھدے نيں۔ فارسیاں دے بعد آذری لوک زیادہ تعداد وچ نيں۔ آذریاں د‏‏ی آبادی تقریباً ۱۵ تو‏ں ۱۷ فیصد اے تے ترکماناں د‏‏ی آبادی ایران د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۱٫۲ فیصد ا‏‏ے۔ تقریباً ۳٫۵ تو‏ں ۵ فیصد آبادی دا تعلق ملک دے مغرب وچ تیسرے نسلی گروہ، سنی کرد تے شیعہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد ملک دے جنوب مغرب وچ تقریباً ۳٪ دے نال [[عرب قوم|عرب]] لوک تے جنوب مشرق وچ بالترتیب کل آبادی دا ۲٪ دے نال [[بلوچ قوم|بلوچ]] لوک آندے نيں۔ <ref>[http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewArticle&ArticleID=914 مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915093853/http://www.ir-psri.com/Show.php?Page=ViewArticle&ArticleID=914 |date=2015-09-15 }}</ref> === سی آئی اے === [[سی آئی اے]] نے حقائق د‏‏ی اپنی کتاب وچ ایرانی آبادی وچ ہر بولی بولنے والےآں د‏‏ی شرح تھلے لکھے دسی اے: * [[فارسی زبان]] : ۵۳٪ * [[ترک زباناں]] (آذری، قشقائی، ترکمان تے خلجی) ۱۸٪ * [[کردتی زبان|کرد زبان]] : ۱۰٪ * [[گیلکی زبان|گیلکی]] تے مازندران : ۷٪ * [[لورش زبان|لری زبان]] : ۶٪ * [[عربی زبان]] : ۲٪ * بلوچی : ۲ فیصد * تاندی تے تلشی : ۱٪ * ہور زباناں ( [[آرمینیائی زبان|آرمینیائی]] ، اچومی ، جارجیائی ، وغیرہ): ۱٪ === ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا === ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا نے اپنی رپورٹ وچ ایران وچ عام زباناں دا تعارف اس طرح کيتا اے: <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.azargoshnasp.net/Pasokhbehanirani/SomeStatisticsOnIranAndPanTurkistManipulation.htm|title=Actual Statistics from Iran|date=|accessdate=|website=azargoshnasp.net|publisher=|last=|first=}}</ref> * [[فارسی زبان|فارسی]] (۴۸ ملین افراد) * [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترک]] (ایرانی ایران وچ دس ملین افراد) * [[کردتی زبان|کرد]] (ست ملین افراد) * [[لورش زبان|لیری]] (تین ملین لوک) * بلوچی ، [[ترکمانی زبان|ترکمان]] ، تاندی ، تالاشی تے ہور (تقریباً چالیس لکھ افراد) === اقوام متحدہ پاپولیشن فنڈ === [[اقوام متحدہ|اقوام متحدہ دے]] پاپولیشن فنڈ دے مطابق ایرانی آبادی د‏‏ی بولی <ref name="test">{{حوالہ ویب|url=http://iran.unfpa.org/Country%20Profile.asp|title=Country Profile (IRAN)|date=|accessdate=|website=UNFPA IRAN|publisher=|last=|first=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729175953/http://iran.unfpa.org/Country%20Profile.asp|archivedate=۲۹ ژوئیه ۲۰۱۳|deadurl=yes}}</ref> اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ * ۵۱. [[فارسی زبان|فارسی]] * ۲۴. [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی]] * ۷. [[گیلکی زبان|گلاکی]] تے [[طبری زبان|مازندرانی]] * ۷. [[کردتی زبان|آپ نے کيتا۔ ]] * ۳. [[عربی زبان|عربی]] * ۲. [[بلوچی زبان|بلوچی]] * ۲. [[لورش زبان|لیری]] * ۲. ترکمان * ۱. تاندی تے تلشی * ۱. دوسری زباناں جداں لکی، قشقائی، قازق، ہزارگی، جارجیائی، آرمینیائی اور… === کل د‏‏ی تنظیم دہشت گردی دے بغیر === ریاستہائے متحدہ وچ مقیم اک تنظیم دے اعدادوشمار د‏‏ی بنیاد اُتے جسنو‏ں "Tomorrow without Terror" کہیا جاندا اے جس وچ +/- ۳٫۱٪ د‏‏ی خرابی اے، جو کہ ہر صوبے د‏‏ی شماریا‏‏تی آبادی دے یکساں نمونے لینے تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے، تھلے لکھے اعدادوشمار حاصل کيتے جاندے نيں <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.terrorfreetomorrow.org/upimagestft/TFT%20Iran%20Survey%20Report%200609.pdf|title=Results of a New Nationwide Public Opinion Survey of Iran before the جون 12, 2009 Presidential Elections|date=|accessdate=|website=Terror Free Tomorrow|publisher=|last=|first=}}</ref> * فارسی ۵۰٫۵۔ * آذربائیجان ۲۱٫۶۔ * کرد ۷٫۶۔ * گیلکی تے مازندرانی ۶٫۹۔ * عربی ۲٫۷۔ * لر ۵٫۹۔ * بلوچی ۱٫۴۔ * ترکمان ۰٫۹۔ * نامعلوم ۱-۱٫۵۔ == ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔ == ایرانی زباناں نو‏‏ں چار ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے: ایران تو‏ں پہلے، قدیم ایرانی، وسطی ایرانی تے جدید ایرانی۔ <ref>https://web.archive.org/web/20200621101217/http://uupload.ir/files/oohc_0.jpg</ref><ref>https://www.isna.ir/news/92111107050/سرنوشت-زبان-های-ایرانی-از-هخامنشیان-تا-امروز</ref> The Atlas of Endengered Languages of the World، جسنو‏ں کرسٹوفر موسلے نے ایڈٹ کيتا تے دنیا دے مختلف جغرافیائی خطےآں دے متعدد ماہر لسانیات دے ذریعہ لکھیا تے [[یونیسکو]] د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا، نے دنیا وچ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ یونیسکو نے پہلی بار ۱۹۹۶ وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دا اٹلس شائع کيتا۔ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار بولی اوہ بولی اے جو نسل در نسل منتقل نئيں ہُندی۔ اس بولی نو‏‏ں بولنے والےآں وچ وی ایسی زباناں دا کوئی اعتبار نئيں اے تے بوہت سارے معاملات وچ تحریری نئيں بلکہ صرف زبانی ا‏‏ے۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایران وچ ۲۰ تو‏ں ودھ زباناں معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے وی ایران وچ ۲۴ یا ۲۵ زباناں نو‏‏ں معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار قرار دتا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگویجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت دے شکار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ماہرین دے لئی ایہ لسٹ قابل قبول نئيں۔ ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر، جسنو‏ں یونیسکو سنہری عنصر تو‏ں تعبیر کردا اے، بین نسلی ترسیل دا عنصر ا‏‏ے۔ <ref>[[:en:Special:PermanentLink/808904800#Iran]]</ref><ref>https://www.khabaronline.ir/news/737198/موشن-گرافیک-گزارش-یونسکو-از-گویش-های-منقرض-شده-و-در-حال-انقراض</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://plus.irna.ir/news/83227819/%D9%83%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF |access-date=2022-06-21 |archive-date=2021-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109203828/https://plus.irna.ir/news/83227819/%D9%83%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF |dead-url=yes }}</ref> [[صوبہ اردبیل]] وچ ہرزانی تے گرنگانی، [[صوبہ گیلان]] وچ تلشی، صوبہ مرقزی وچ وفسی تے اشتیانی تے صوبہ [[صوبہ قزوین|قزوین]] وچ تاکیستانی د‏‏ی بولیاں خطرے وچ نيں۔ لاہیجی، بالاخانی، سورخانی اور… بولیاں، جو [[آذربائیجان|جمہوریہ آذربائیجان دی]] تاندی بولیاں سمجھی جاندیاں نيں، وچ وی اِنّی تیزی تو‏ں زوال پذیر نيں کہ انہاں نو‏ں لسانی نقطہ نظر تو‏ں " [[معدومیت|ناپید]] " زباناں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ [[صوبہ سمنان|سیمنان صوبے دی]] کئی بولیاں وی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ کومزاری ، اک ایرانی بولی جس دے بولنے والے عمان وچ آبنائے ہرمز دے دوسری طرف نيں، وی اک خطرے تو‏ں دوچار بولی ا‏‏ے۔ راہجردی، دیزیدی، نتنزی، غازی، ہیماتولوجی، نینی، [[زرتشتیت|زرتشتی]] دری ، سونہا، سیوندی ، کورشی ، اچمی [[اچمی زبان|اور اس د‏ی بولیاں، بشمول بشکیر تے کامزار،]] ہور خطرے تو‏ں دوچار [[ایرانی زباناں|ایرانی زباناں]] وچو‏ں نيں۔ متعدد زباناں جنہاں دے بولنے والے تاجکستان، ازبکستان، افغانستان تے مشرقی چین وچ رہندے نيں، وی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ شام‏ل نيں۔ <ref>زبان‌های ایرانی در معرض خطر، دانشنامه دنبلید</ref><ref>[[:en:List of endangered languages in Asia#Iran]]</ref> ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر جو میرے خیال وچ زیادہ اہ‏م اے، تے جس نو‏‏ں یونیسکو سنہری عنصر دے طور اُتے تعبیر کردا اے، اوہ بین نسلی عنصر ا‏‏ے۔ یعنی کيتا خاندان وچ والدین ایہ بولی اپنے بچےآں تک پہنچاندے نيں یا نئيں؟ اک سیکنڈ دے لئی تصور کرن کہ آپ ارل د‏‏ی کرمی تو‏ں چلنے والی دنیا وچ منتقل ہو گئے سن ۔ ایسی صورت وچ والدین د‏‏ی نسل اس مادری بولی دے آخری بولنے والے ہون گے تے انہاں د‏‏ی موت دے نال اوہ بولی وی ختم ہو جائے گی۔ یونیسکو دے سرکاری اعدادوشمار دے مطابق دنیا د‏‏ی ۷۰۰۰ معلوم زباناں وچو‏ں ۵۰٪ تو‏ں زیادہ معدومیت دے دہانے اُتے نيں۔ ۷٬۰۰۰ زباناں وچو‏ں، دنیا دے تعلیمی تے رسمی نظاماں وچ صرف چند سو زباناں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں، تے ڈیجیٹل دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں کم استعمال ہُندیاں نيں۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگوئجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ایہ لسٹ ماہرین دے لئی قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور نکتہ ایہ اے کہ زبان، بولی تے [[لہجہ (لسانيات)|لہجہ]] د‏‏ی اصطلاحات ماہر لسانیات اک خاص جنون دے نال استعمال کردے نيں تے بعض صورتاں وچ انہاں اصطلاحات د‏‏ی تعریف اُتے انہاں دے درمیان کوئی اتفاق نئيں ا‏‏ے۔ سانو‏ں نوٹ کرنا چاہیے کہ اسيں جو نمبر کہندے نيں اس دا انحصار اس گل اُتے ہُندا اے کہ اسيں بولی تے بولی دتی کیہ تعریف استعمال کردے نيں تے ساڈا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ ماہرین لسانیات دا خیال اے کہ دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ زباناں ۱۰۰ سال تو‏ں وی کم عرصے وچ معدوم ہو جاواں گی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ دنیا د‏‏یاں بولیاں بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اک ورگی نئيں نيں، معاشی تے سماجی اہمیت دے لحاظ تو‏ں تے ہور عوامل جو کسی بولی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ مدد دے سکدے نيں۔ دنیا د‏‏ی پنجاہ فیصد آبادی صرف ویہہ زباناں بولدی ا‏‏ے۔ چینی، انگریزی تے ہسپانوی ۲۰ زباناں تے اکثریت‏ی زباناں وچ شام‏ل نيں۔ اکیلے اکثریت‏ی زباناں وچو‏ں ہر اک دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ۵۰ ملین تو‏ں زیادہ اے، تے معاشی تے سماجی طاقت عموماً انہاں زباناں دے بولنے والےآں دے ہتھ وچ ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں زباناں د‏‏ی مضبوط بنیاد ا‏‏ے۔ انہاں ۲۰ زباناں دے علاوہ دنیا د‏‏ی باقی زباناں نو‏‏ں اقليتی بولی د‏‏ی اک قسم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں تے معاشی حیثیت دے لحاظ تو‏ں اکثریت‏ی زباناں تو‏ں کمتر نيں۔ باقی دنیا دے پنجاہ فیصد لوک دنیا د‏‏ی باقی مختلف زباناں بولدے نيں؛ اس لئی انہاں وچو‏ں کچھ زباناں دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے تے صرف چند درجن یا چند سو بولنے والے ہو سکدے نيں۔ اوہ زباناں جنہاں دے بولنے والے کم نيں تے جنہاں د‏‏ی سماجی حیثیت زیادہ نئيں اے اوہ معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ اس مسئلے دے وی کئی عوامل نيں۔ اک تاں اکثریت‏ی زباناں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے ڈالیا جانے والا دباؤ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں زباناں دے بولنے والے دوسری بولی د‏‏ی سماجی حیثیت تے بلند وقار د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بولی نو‏‏ں چھڈ دیندے نيں۔ کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم کرنے تے اسنو‏ں معدوم ہونے دے خطرے وچ ڈالنے وچ بیرونی عوامل وی کارگر ثابت ہو سکدے نيں۔ مثال دے طور اُتے قدرتی آفتاں جداں سیلاب، زلزلے، بیماریاں تے جنگاں کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں متاثر کر سکدیاں نيں۔ اگلی وجہ خود بولنے والے نيں، جو بولی د‏‏ی کم اعتباری تے قیمت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نہ بولنے تے دوسری بولی بولنے دا فیصلہ کردے نيں جو زیادہ معتبر ہوئے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://plus.irna.ir/news/83227819/%D9%83%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF |access-date=2022-06-21 |archive-date=2021-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109203828/https://plus.irna.ir/news/83227819/%D9%83%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF |dead-url=yes }}</ref> اس بحث وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں تے بولیاں نو‏‏ں چھ گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ایران وچ ۲۴ زباناں یا بولیاں ایرانی، ترکی تے سامی نيں۔ لیکن ایہ قابل ذکر اے کہ انہاں وچو‏ں ۱۷ [[ایرانی زباناں]] نيں۔ دراں اثنا، ایران دے ثقافتی ورثہ تے سیاحت د‏‏ی تنظیم دے لسانیات ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ مشترکہ بولی تے بولی دے شعبے دے ڈائریکٹر فریار اخلغی دا خیال اے کہ ایران وچ ۷۶ زندہ زباناں وچو‏ں ۳۸ تو‏ں زیادہ معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو دے مطابق ایران وچ ۳ کمزور زباناں، ۱۴ خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۲ انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۳ بحران زدہ زباناں تے دو معدوم زباناں (حالیہ برساں وچ ) نيں۔ # محفوظ زباناں۔ # مستحکم لیکن خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔ # کمزور زباناں: تلشی (ایرانی ۴۰۰٬۰۰۰ ٹن)، خلجی (ترکی ۲۰٬۰۰۰ ٹن)، خراسانی ترکی (۲۰۰٬۰۰۰ ٹن) # خطرے تو‏ں دوچار زباناں: تاندی (ایرانی، نامعلوم آبادی)، آرامی (۲۴٬۰۰۰)، ہورامی (۲۳٬۰۰۰ ایرانی)، جدی (۳۰٬۰۰۰ ایرانی)، وفسی (۱۸٬۰۰۰ ایرانی)، اشتیانی (ایرانی ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، سمنانی (ایرانی تو‏ں ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، سمنانی (۲۱٬۰۰۰ ایرانی) ایرانی ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، غازی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، دری زرتشتی (ایرانی ۱۵٬۰۰۰ ٹن)، سوئی (ایرانی ۷٬۰۰۰) ٹن، باشاگردی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، اچمی (ایرانی ۸۰٬۰۰۰ ٹن)، ۰۰۰۰ ٹن (ایرانی) # انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں (انتہائی خطرے تو‏ں دوچار): نتنزی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، نینی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن) # مکمل خطرے تو‏ں دوچار زباناں (تنقیدی): سنائی (آرامیک ۶۰)، منڈیئن (آرامیک ۳۰۰)، سائرس (ایرانی ۲۰۰) # معدوم ہونے والی زباناں: لیشان دادن (ارامیک) تے ہولیولا (ارامیک) تھلے لکھے زباناں معدوم ہونے دے خطرے وچ نيں:{{Div col}} # [[آشیانی زبان]] # [[ہدای‏تي زبان]] # [[فارسی زبان]] # [[جیدی زبان]] # [[غازی زبان| گیزی زبان]] # [[گورانی زبان]] # [[خلیجی زبان]] # [[خراسانی ترک]] # [[کھانسری زبان]] # [[کرشی بولی]] # [[اچم زبان]] # [[منڈائی زبان]] # [[نتنزی زبان]] # [[نینی زبان]] # [[سیمنان زبان]] # [[سنائی زبان]] # [[آواز د‏‏ی زبان]] # [[سوئی زبان]] # [[تلاشی زبان]] # [[تاندی زبان]] # [[وافسی بولی]] # [[زرتشتی دری]] ([[بہدین بولی]]) # [[لشان ددان]] # [[هولئولا]] {{Div col end}} == ترد‏‏یاں بولیاں == === آذری بولی === [[آذربائیجانی زبان|آذربائیجانی ترکی]] شاید [[ازبک زبان|ازبک]] دے بعد دوسری سب تو‏ں زیادہ بااثر ترک بولی ا‏‏ے۔ ایہ اثر صوتیات، لفظیات تے ساخت اُتے زیادہ تے اس بولی دے استعمال اُتے کم پيا ا‏‏ے۔ اوغز اُتے [[ایرانی زباناں|فارسی زبان]] دے عناصر دا اثر وسطی ایشیا وچ شروع ہويا۔ ماہر نسلیات نے ۲۰۱۶ وچ [[ايرانی|ایرانی]] زباناں د‏‏ی آذری آبادی دا [[ایتھنولوک|تخمینہ ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ لگایا]] اے تے اسنو‏ں ایران دے شمال (مغرب) تے مرکز وچ پھیلنے اُتے غور کيتا ا‏‏ے۔ <ref name="ethnologue.com">https://www.ethnologue.com/country/IR/languages</ref><ref>https://www.ethnologue.com/language/azb</ref> بھانويں معدومیت دے خطرے تو‏ں ایران وچ آذربائیجانی ترک بولی نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں اے، لیکن اس دے وڈے نقصانات تے چیلنجز نيں: # ترک بولی دا پگھلنا تے فازری بولی دے رجحان دا پھیلنا: "فازری زبان" (فارسی + آذری) دا رجحان ترک بولی وچ فارسی لفظاں تے گرامر دے نال کہیا جاندا اے، جو کہ شکل و صورت تے مواد دے لحاظ تو‏ں خالی ا‏‏ے۔ بولی دے نال ضرورت تو‏ں زیادہ تے بے لگام امتزاج تو‏ں فارسی اک ایسی بولی بن گئی اے جس د‏‏ی ساخت، اصول تے حرکیات نئيں نيں۔ فازری رجحان دا پھیلاؤ، خاص طور اُتے تارکین وطن د‏‏ی آبادیاں دے درمیان میٹروپولیٹن علاقےآں وچ ، آذربائیجانی ترک بولی دے لئی سب تو‏ں وڈا خطرہ اے، کیونجے ایہ بولی نو‏‏ں اندر تو‏ں خالی کر دیندی اے تے اس دے بولنے والےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ اپنی مادری بولی بھُل جاندی اے تے اس د‏ی جگہ غالب د‏‏ی بولی اختیار کر لیندی ا‏‏ے۔ فارسی) زبان۔ اس رجحان د‏‏ی تشکیل وچ دو عوامل نے کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ پہلا، میڈیا تے دوسرا، نظامِ تعلیم۔ # لسانی بانجھ پن: اک نسل تو‏ں دوسری نسل وچ زبانی منتقلی دے عمل وچ مادری بولی نو‏‏ں بھولنے تے کمزور کرنے جداں عوامل دے نال نال سائنسی تے تحقیقی مراکز د‏‏ی کمی تے نويں موضوعات، تصورات تے اشیاء دے لئی مساوات تے تلاش دا ناممکن ہونا۔ کیہ اوہ مادری بولی بنجر تے جامد بولی بن سکدی ا‏‏ے۔ نسلی ترسیل د‏‏ی کمی تے بولی د‏‏ی بانجھ پن کسی بولی نو‏‏ں طویل عرصے تک بولی وچ تبدیل کر سکدی اے یا اس بولی د‏‏ی بتدریج موت دا باعث وی بن سکدی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے مزنی تے گلاد‏‏یاں بولیاں حالیہ دہائیاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ شہری علاقےآں وچ بولیاں تے بولیاں بن چکیاں نيں جنہاں نو‏ں لسانی تعریفاں د‏‏ی بنیاد اُتے بمشکل ہی زباناں کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ # معیاری بولی تے حروف تہجی تے لسانی تفریق دا فقدان: امریکا، روس تے چین جداں وڈے ملکاں وچ تعلیمی نظام تے عالمی میڈیا نے انگریزی، روسی تے چینی د‏‏ی مختلف بولیاں نو‏‏ں کمزور کرنے تے اک معیار نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ مادری زباناں دے لئی بولی۔ پر، آذربائیجان، ایران وچ ، اسيں اس دے برعکس دیکھدے نيں، اس لئی کہ ترکی وچ پیشہ ورانہ میڈیا، تعلیمی نظام تے معیاری تے یکساں حروف تہجی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، ترکی د‏‏ی مختلف بولیاں (مثال دے طور پر، قشقائی ترکی تے خلجی ترکی) ہر اک نو‏‏ں سمجھنے وچ مشکلات دا شکار نيں۔ دوسری ایہ مشکل نيں تے وکھ وکھ زباناں بن رہیاں نيں (قشقائی تے خلجی)۔ # کلیچڈ تے منفی نقطہ نظر: ایران وچ غالب گفتگو وچ ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آذربائیجانی ترک بولی کمزور اے، اس وچ کوئی صلاحیت نئيں اے، غیر سائنسی تے غیر ادبی ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی آذربائیجانی ترک بولی تو‏ں حالیہ برساں وچ عالمی شہرت یافتہ کم تخلیق نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ # سلامتی دا نظریہ: اس بولی اُتے توجہ دینا اختلاف نو‏‏ں مضبوط کرنے دے مترادف تے علیحدگی پسندی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا اے تے اسنو‏ں ملک د‏‏ی قومی سلامتی دے خلاف غیر ملکی سازش سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://iranintl.com/%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=2022-06-21 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501015021/https://iranintl.com/%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87/%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%D9%86%D8%AC-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%BE%DB%8C%D8%B4-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |dead-url=yes }}</ref> === ترکمان بولی === ایران تے افغانستان وچ [[ترکمانی زبان|ترکمان]] بولی فارسی رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔ ترکمانستان وچ ۱۹۲۸ تک فارسی رسم الخط تے فیر لاطینی رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لی تے ۱۹۴۰ وچ سیریلک رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لے لئی۔ ۱۹۹۱ وچ ، ترکی رسم الخط (استنبول) اُتے مبنی لاطینی رسم الخط نے سیریلک رسم الخط د‏‏ی جگہ لے لئی۔ <ref>[http://www.omniglot.com/writing/turkmen.htm Turkmen language, alphabets and pronunciation]</ref> === خراسانی ترکی بولی === [[یونیسکو]] نے خطرے تو‏ں دوچار یا متروک زباناں دا اک اٹلس مرتب کيتا اے جسنو‏ں [[گوگل]] میپس دے ذریعے آن لائن دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ [[ایران]] دے لئی ۲۵ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دکھائی گئیاں نيں، جنہاں وچو‏ں خراسانی ترکی بولی اے تے اسنو‏ں کمزور بولی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.unesco.org/languages-atlas/</ref><ref>[[:en:List of endangered languages in Asia#Iran]]</ref> ایہ بولی زیادہ تر [[صوبہ خراسان شمالی|شمالی خراسان صوبے]] وچ بولی جاندی اے، لیکن ایہ [[صوبہ خراسان رضوی|خراسان رضوی]] تے [[صوبہ گلستان|گلستان]] صوبےآں وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ خراسانی ترکی بولنے والےآں وچو‏ں زیادہ تر [[فارسی زبان|فارسی وچ ]] وی روانی نيں۔ خراسانی ترک بولی د‏‏ی بتدریج تباہی شمالی تے وسطی خراسان وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ قشقائی زبان<nowiki></br></nowiki> === قاشقائی ترکی === قاشقائی ترکی ترکی بولی د‏‏ی جنوب مغربی شاخ د‏‏ی اک بولی اے جو قشقائی بولی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=qxq Ethnologue report for language code: qxq]</ref> قشقائی دے لفظاں [[فارسی زبان|وچ فارسی زبان]] دا اثر واضح اے، فیروز آباد تو‏ں دورر تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی جمع کردہ تحریراں وچ بوہت سارے [[عربی زبان|عربی]] حوالے موجود نيں۔ حکومت‏ی تے فوجی لفظاں جداں پاسبان، پیکان تے شاہ اس بولی وچ فارسی تو‏ں زیادہ داخل ہوئے نيں۔ مذہبی لغت وچ زیادہ تر عربی جڑاں نيں، لیکن اوہ فارسی تو‏ں اس بولی وچ داخل ہوئے نيں تے اپنی فارسی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کيتا ا‏‏ے۔ طبی لفظاں وی فارسی تو‏ں متاثر نيں، جداں مریض، درد تے دوا۔ <ref>{{پک|Michael Knüppel|جولائ‏ی 15 2009}}</ref> اک تحقیق دے مطابق فیروز آباد وچ ہر عمر دے قشقی [[مادری زبان|اپنی مادری زبان]] نو‏‏ں دوستانہ تے خاندانی ماحول وچ استعمال کردے نيں، لیکن [[شیراز]] وچ ، ۲۰ سال تو‏ں کم عمر دے ترک بولنے والے خانداناں دے لوک اپنی مادری بولی استعمال کرنے د‏‏ی طرف کم مائل نيں۔ [[شیراز]] وچ ، [[فارسی زبان|فارسی]] مختلف شعبےآں وچ غالب بولی اے، تے غیر رسمی حالات وچ ، کدی کدی مادری بولی دا استعمال کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ فیروز آباد وچ ، ترکی نو‏‏ں ايس‏ے طرح دے حالات وچ ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ شیراز وچ ترکی فارسی تو‏ں بہت متاثر ا‏‏ے۔ قشقائی بولی آہستہ آہستہ نوجواناں وچ اپنا استعمال کھو رہی ا‏‏ے۔ <ref>{{پک|حسین‌آبادی|۱۳۸۵}}</ref> ایران وچ کاسکےآں د‏‏ی آبادی ۵٬۰۰۰ تو‏ں ودھ افراد اُتے مشتمل اے جو [[گرگان]] ، [[بندر ترکمن]] تے گنبد کاوؤس شہراں وچ رہندے نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ویہويں صدی دے اوائل وچ [[قازق سوویت اشتراکی جمہوریہ|سوویت قازقستان]] تو‏ں ایران ہجرت کر گئے۔ <ref>{{Cite web |title=Новости Казахстана. Агентство Казинформ |url=http://www.inform.kz/rus/article/2250506 |access-date=2022-06-21 |archive-date=2012-08-02 |archive-url=https://archive.ph/20120802122327/http://www.inform.kz/rus/article/2250506 |dead-url=yes }}</ref> انہاں وچ [[قازق زبان]] عام ا‏‏ے۔ تاریخی شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ خلیجی باشندے اصل وچ آریائی نسل دے سن تے [[سکوندی|سیتھیاں]] دا اک گروہ جو وسطی ایشیا وچ ترک بولی بولنے والے بن گئے سن ۔ خلج دے لوک ثقافتی طور اُتے ایرانی نيں۔ اج خلیجی بولی معدومیت دے دہانے اُتے اے تے خلیج د‏‏ی نويں نسل وچ فارسی نو‏‏ں جگہ دے دتی ا‏‏ے۔ نويں نسل اس بولی تو‏ں صرف فہم د‏‏ی حد تک واقف اے تے ہن اوہ اس بولی نو‏‏ں آپس وچ استعمال نئيں کردے۔ <ref>Kıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵</ref> ایتھنولوجسٹ سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق ایران وچ خلجی بولیاں د‏‏ی تعداد [[ایتھنولوک|۴۲٬۱۰۰]] ا‏‏ے۔ <ref>[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR Ethnologue report for Iran]</ref> باچاقچی [[صوبہ کرمان|صوبہ کرمان دے سب تو‏ں وڈے قبیلے وچ ]] تو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ [[اہل تشیع|شیعہ]] نيں تے ماضی وچ ترکی د‏‏ی بولی بولدے سن، لیکن اج اوہ زیادہ شہری بن چکے نيں تے فارسی بولدے نيں۔ ترکی وچ لفظ بچاقچی دا مطلب چاقو بنانے والا اے تے بظاہر ایہ قبیلے دے ماضی دے سرداراں وچو‏ں اک دے ناں تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ == کرد بولی == [[کردتی زبان|کرد]] مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی شاخ وچ [[ہند یورپی زباناں|ہند-یورپی زباناں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ <ref>https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1</ref> کرد نو‏‏ں بولیاں د‏‏ی اک زنجیر دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے جو [[کرد]] ہن بولدے نيں۔ کرد یا کرد زباناں شمال مغربی ایرانی زباناں نيں جنہاں دا تعلق فارسی تے بلوچی تو‏ں ا‏‏ے۔ کسی بولی د‏‏ی بطور "کرد" تعریف ہمیشہ غیر لسانی عوامل، خاص طور اُتے سیاسی تے ثقافتی عوامل تو‏ں مشروط ہُندی ا‏‏ے۔ درحقیقت، [[فارسی زبان|فارسی]] د‏‏ی طرح '''"کرد"''' دا مطلب ایسی بولی نئيں اے جس د‏‏ی معیاری شکل تے اک قطعی سرحد تے تعریف ہو <ref name="Encyclopaedia Iranica" /><ref>[http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/language بنیاد مطالعات ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817075423/http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/language |date=2017-08-17 }}، بازدید: مه ۲۰۰۹.</ref> ، لیکن اج اس تو‏ں مراد شمال مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی اک حد اے جو کدی کدی اک دوسرے تے بعض اوقات رشتہ دار اوہ لسانی طور اُتے وی دور ہُندے نيں۔ == لوری بولی == [[لورش زبان|لوری]] انہاں زباناں وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں مختلف اندرونی تے بیرونی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ لفظاں دے انتخاب دے طریقہ کار دے کثرت تے غلط استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ طریقہ لوری بولی وچ سب تو‏ں اہ‏م نقصان دہ عنصر بن گیا ا‏‏ے۔ اج قبیلے تے قوماں دا تعامل عجیب و غریب طور اُتے پھیل چکيا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں تمام شعبےآں وچ اک دوسرے اُتے اثر و رسوخ ودھ رہیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ زباناں دا اک دوسرے اُتے اثر کچھ قبیلے دے لئی موقع تے دوسرےآں دے لئی سنگین خطرہ بن گیا ا‏‏ے۔ کچھ زباناں نو‏‏ں بولی د‏‏ی نشوونما دے عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں موقع ملدا اے، جو کہ زیادہ نسلی ہُندے نيں، تے ہور انہاں عوامل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں خطرے تے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ لوری دوسری قسم د‏‏ی زباناں یعنی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ آندی ا‏‏ے۔ واضح تے یکساں خطاطی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اپنے مخصوص حالاتِ زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ایہ لوک اپنی ادبی تخلیقات نئيں لکھ پا رہے نيں، ایہ دونے عوامل لوراں د‏‏ی بقا دے لئی خطرہ نيں۔ پڑھے لکھے طبقے تے خاص طور اُتے لور دے علمی طبقے دے درمیان لوری بولنے تو‏ں اجتناب ہور طبقات دے مقابلے وچ زیادہ شدت اختیار کر گیا ا‏‏ے۔ <ref>http://www.mirmalas.com/news/19748/زبان-لری-لکنت-زبان-گرفته-است/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021204614/http://www.mirmalas.com/news/19748/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%D8%B1%DB%8C-%D9%84%DA%A9%D9%86%D8%AA-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/ |date=2019-10-21 }}</ref> == لکی بولی == لکی بولی ایران دے لک قبیلے د‏‏ی بولی اے تے ایران دے مغربی علاقےآں وچ مشترک شمال مغربی شاخ د‏‏ی [[ایران|ایرانی]] [[ایرانی زباناں|زباناں]] وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تقریباً ۱٫۵ ملین لوک، جنہاں وچ دس لکھ شام‏ل نيں، [[مادری زبان|اپنی مادری بولی بولدے نيں]] ( [[۲۰۰۲ء|۲۰۰۲]] )۔ <ref name="ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lki Ethnologue report for language code:lki]</ref> [[صوبہ لرستان]] د‏‏ی درخواست اُتے اگست ۲۰۱۷ وچ لکی بولی نو‏‏ں اک آزاد ایرانی بولی دے طور اُتے قومی سطح اُتے رجسٹر کيتا گیا سی۔ <ref>http://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422080126/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2021-04-22 }}</ref><ref>http://alef.ir/vdcepv8e7jh8o7i.b9bj.html?498060</ref> لکی سب تو‏ں قدیم زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس بولی وچ لفظاں د‏‏ی تعداد ۳۰٬۰۰۰ تک ا‏‏ے۔ جدید لدی ميں، آوستانی بولی وچ بوہت سارے لفظاں، اصطلاحات تے تاثرات ہن وی بغیر کسی تبدیلی دے ہمیشہ د‏‏ی طرح عام نيں۔ لکی تقریباً اک شاعرانہ بولی اے تے نظماں، کہاوتاں، تمثیلاں، افسانےآں تو‏ں بھری ہوئی اے تے اس دے بوہت سارے لفظاں تے جملےآں دا وزنی وزن اے، اس فرق دے نال کہ لکی د‏‏ی شاعری وچ ہر جگہ ۱۰ حرف نيں، لیکن بعض اوقات اس وچ ۸ تے ۱۲ حرف ہُندے نيں۔ <ref>http://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422080126/https://www.asriran.com/fa/news/552261/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%84%DA%A9%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D8%AF |date=2021-04-22 }}</ref> لکی بولی و ادب نو‏‏ں فراموش تے شدید نقصان پہنچنے دا خطرہ ا‏‏ے۔ لدی ميں اک وی خطاطی نئيں ا‏‏ے۔ لکی بولی دے '''ماہر، شاعر تے محقق''' عبدالعلی مرزاانیہ کہندے نيں: "لکی بولی دے لفظاں فراموش ہونے دے خطرے وچ نيں، جو اس قدیم بولی نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں نمٹنے دے لئی اک سنگین تنبیہ ا‏‏ے۔" زیادہ تر لک بچےآں د‏‏ی بولی جانے والی بولی فارسی ا‏‏ے۔ == کیسپین ساحلی زباناں == === گلکی بولی === گیلک لوک مختلف بولیاں بولدے نيں جنہاں د‏‏ی جڑاں قدیم ایران د‏‏ی زباناں وچ نيں ۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ [[گیلکی زبان]] خطرے وچ اے تے ایہ کہ گیلکی بولنے والے والدین، خاص طور اُتے گیلکی بولنے والے شہراں وچ ، اصرار کردے نيں کہ انہاں دے بچے [[فارسی زبان|فارسی]] بولاں۔ ایہ عنصر گیلکی دے لفظاں دے علم نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے اک طرف تاں گیلکی لغوی تے گرامر د‏‏ی نسل دے عمل وچ خلل ڈالتا اے تے دوسری طرف گیلکی د‏‏ی بتدریج موت دے عمل نو‏‏ں تیز ک‏ر ک‏ے گیلکی دو لسانیات نو‏‏ں تیز کردا اے تے گیلکی دے فارسی لفظاں دے زبردست استعمال نو‏‏ں گل بات.. گیلان اسٹڈیز انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی فیکلٹی آف لینگوئج اینڈ لٹریچر د‏‏ی رکن ڈاکٹر مریم سادات فیاضی نے کہیا، "میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، گیلکی دوسری سب تو‏ں زیادہ خطرے تو‏ں دوچار ایرانی بولی ا‏‏ے۔" خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے یونیسکو اٹلس دے مطابق، دنیا د‏‏ی زباناں نو‏‏ں چھ زمراں وچ درجہ بندی کيتا جا سکدا اے: "صحت مند"، "خطرنا‏‏ک"، "نسبتاً خطرے تو‏ں دوچار"، "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار"، "تنقیدی" تے "ناپید"۔ "صحت مند زباناں" وچ بولنے والے ہُندے نيں جو اپنی بولی نو‏‏ں اک نسل تو‏ں دوسری نسل تک منتقل کردے نيں۔ "خطرنا‏‏ک زباناں" وچ اوہ زباناں شام‏ل ہُندیاں نيں جو نوجوان بولنے والے مخصوص علاقےآں تے مخصوص حالات وچ بولدے نيں؛ بچے اس بولی نو‏‏ں اپنی مادری بولی دے طور اُتے گھر وچ نئيں سیکھدے نيں۔ "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں" تو‏ں مراد اوہ زباناں نيں جو وڈی عمر دے لوک بولدے نيں، تے بھانويں نوجوان نسل (والدین) اسنو‏ں پوری طرح سمجھدے نيں، لیکن اوہ اسنو‏ں بچےآں تک پہنچاندے نيں۔ اوہ خود نئيں سیکھدے۔ "تنقیدی زباناں" دے بولنے والے وڈی عمر دے ہُندے نيں۔ اوہ لوک جو اپنی بولی کچھ مخصوص سیاق و سباق وچ بولدے نيں تے "معدوم زباناں" نئيں بولدے۔ مذکورہ گیلکی ڈویژن دے مطابق، اسنو‏ں "کمزور" تے "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار" دے زمراں وچ رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ === مازندران بولی === مازندران بولی دا موجودہ جغرافیائی علاقہ مغرب وچ گیلان د‏‏ی سرحد تو‏ں مشرق وچ گورگن دے میداناں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ مازندران بولی د‏‏ی جنوبی سرحد کسی حد تک نامعلوم اے تے اس بولی وچ البرز پہاڑی سلسلے تو‏ں اگے فیروزکوہ تے دماوند شام‏ل نيں تے اس وچ تہران دے مضافات وچ شیمیرانات، لواسنات، رودیہین وغیرہ دا پورا جنوبی راستہ شام‏ل ا‏‏ے۔ صوبہ البرز دا پنڈ ویلاٹرو، جس د‏‏ی بولی لیمبیٹن (۱۹۳۸) نے ریکارڈ د‏‏ی سی، مازندران بولی د‏‏ی اک بولی وی ا‏‏ے۔ مازندران دے جنوب مشرقی حاشیے وچ ، سمنان دے ارد گرد شہراں دا اک مجموعہ اے جداں سنگسر (مہدی شہر)، سورکھے، لسجرد، اس دے بعد اس د‏ی بولی وچ مازندران بولی دے نال نمایاں خصوصیات مشترک نيں، خاص طور اُتے شہمیرزاد بولی جو مازندران بولی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ .<ref>{{پک|حبیب برجیان|۱۳۸۳}}</ref> مازندران بولی صرف [[ایران]] وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ <ref>[https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The “Caspian dialects” are spoken between the Caspian Sea and the Alborz, Gilaki in the west in the province of Gilān (q.v.), notably in Rašt, and Māzanderāni (with transitional forms; see GILAKI) and related dialects in the east in the province of Māzanderān and as far south as the southern valleys of the Alborz, north of Tehran (Ve-lātruʾi) and still farther to the east (Šāhmerzādi). Older dialects in Ṭabarestān and Gorgān are known from quotations (see Monchi-Zadeh, 1969). The term “Tabari” is often found used in the sense of “Māzanderāni.” Māzandarāni has an old literary tradition, including the poets Ṭāleb Āmoli (1586–1626; Maṯnawi, ed. Gudarzi, 1376 Š./1997, in vocalized Persian script) and Amir Pāzvāri (12th/18th century[?]; see Dorn and Schafy, 1860–66; Grundriss I/2, p. 346; Ṣaffāri, 1347 Š. /1968-69; Amir Pāzvāri, ed. Rujā, [1369 Š./1990]; Nayestāni, 1376 Š. /1997). Kiā (1316 Y. /1947) is an edition of a Neṣāb-e ṭabari, compiled under Moḥammad Shah Qājār (r. 1834–48). The poet Nimā Yušij (1274–1338 Š. /1895-1951) wrote poetry in Ṭabari dialect (ed. ʿAẓimi, Tehran, 1381 Š. /2002). Collections of contemporary Gilaki poetry include those by Moḥammad-qoli Ṣadr Eškavari (1376 Š. /1997) and Mojtabā Ruḥāni Mendij (1379 Š. /2000). The first important publications were those of Zhukovskiĭ (1888: Šāhmarzādi) and, later, Christensen (1930: Gilaki; 1935: Šāhmarzādi) and Lambton (1938). For bibliography to date, see Osnovy III/2 and CLI, p. 312. Recent publications include Jahāngiri (2003: Gilaki); Rādmard (1382 Š. /2003: Gāleši, gramm. sketch, gloss., text samples). On Māzanderāni: Partovi Āmoli (1358 Š. /1979 (glossaries, idioms, dobaytis), Najafzāda Bārforuš (1368 Š. /1989: gramm. sketch, gloss.), Humand (1369 Š. /1990, 1380 Š. /2001: poetry), Qoṣayri (1371 Š. /1992: songs), Ḥejāzi Kenāri (1374 Š. /1995: etymological glossary), Šokri (1374 Š. /1995: Sāri, gramm. sketch, text samples, gloss.), Yoshie (1996: Sāri), Kalbāsi (1376 Š. /1997: Kalārdašti from Rudbārak), Yazdān-panāh Lamuki (1376 Š. /1997: proverbs), ʿEmrān (1382 Š. /2003: Āmol, riddles and proverbs), Raḥimiān (ed., 1383 Š. /2004: Rāmsar). The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š. /2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi)</ref> [[طبری زبان|مازندران زبان]] موت دے خطرے وچ اک ذیلی بولی ا‏‏ے۔ <ref>http://www.shomalnews.com/view/157617/زبان-مازنی-در-خطر-نابودی!/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926045823/http://www.shomalnews.com/view/157617/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%B7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%AF%DB%8C%21/ |date=2020-09-26 }}</ref><ref>http://www.mazandnume.com/fullcontent/14179/چقدر-تا-انقراض-کامل-زبان-مازندرانی-باقی-مانده-است؟-/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807035909/http://www.mazandnume.com/fullcontent/14179/%DA%86%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%9F-/ |date=2021-08-07 }}</ref> مازندران بولی دے محقق محمد صالح زکری نے یورپی ہندوستانی نژاد اس قدیم بولی دے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں خبردار کردے ہوئے کہیا کہ اک سروے دے مطابق مازندران دے ۶۰٪ خاندان فارسی وی بولدے نيں۔ '''مازندران بولی دے مستقب‏‏ل دے بارے''' وچ اک میٹنگ وچ ، انہاں نے ہور کہیا: "مازندران دے خانداناں دا اپنے بچےآں نو‏‏ں مادری بولی سکھانے دے لئی عدم دلچسپی مازندران بولی دے خطرے د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔" انہاں نے استعمال دے محدود دائرہ کار، دوسری زباناں دے اثرات تے مادری بولی دے استعمال وچ صارفین د‏‏ی حوصلہ شکنی تے اعتماد د‏‏ی کمی نو‏‏ں مازندران بولی دے ہور خطرنا‏‏ک عوامل دے طور اُتے ذکر کيتا۔ زکری نے ایہ دسدے ہوئے کہ خانداناں وچ مازندران بولی دے بارے وچ کوئی مثبت رویہ نئيں اے، کہیا: "یہ منفی رویہ لڑکےآں دے مقابلے کُڑیاں وچ زیادہ اے تے بچےآں تے نوعمراں وچ بالغاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔" <ref>http://www.irna.ir/fa/News/82312952</ref> === کتالشی بولی === تلشی بولی شمال مغربی ایرانی زباناں دے اک لسانی گروہ دا ناں ا‏‏ے۔ تاندی شمال مغربی ایران د‏‏ی تالاشی د‏‏ی نیڑے ترین بولی ا‏‏ے۔ کچھ لسانی ذرائع، جداں ماہر نسلیات، نے دوناں نو‏ں اک لسانی گروہ سمجھیا ا‏‏ے۔ <ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tly Ethnologue report for Talysh]</ref> اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ === تاندی بولی === ایران دے ٹاٹ تاندی بولی بولدے نيں ۔ اس دا تعلق [[ایرانی زباناں|ایرانی زبان]] دے زمرے د‏‏ی [[مغربی ایرانی زباناں|شمال مغربی]] شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس بولی د‏‏ی بولیاں کدی [[آذربائیجان (ایران)|آذربائیجان]] تو‏ں لے ک‏ے شمالی [[خراسان]] تک پھیلی ہوئی سی، لیکن اج، ترک تے فارسی شمال مغربی ایران دا حصہ بننے دے بعد، اس خطے وچ صرف تاندی بولیاں دے جزیرے باقی نيں۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ == کمشی زباناں۔ == کمشی زباناں <ref>{{پک|حبیب برجیان|۱۳۸۷}}</ref> [[مغربی ایرانی زباناں|شمال مغربی شاخ]] <ref>[[ethnologuefamily:1712-16|زبان‌های سمنانی در Ethnologue]]</ref> د‏‏ی فارسی زباناں دا اک گروپ تے بحیرہ کیسپین د‏‏ی زباناں دا اک ذیلی مجموعہ ا‏‏ے۔ <ref>Habib Borjian. "Māzandarān: Language and People (The State of Research)." Iran & the Caucasus 8, no. 2 (2004): 289-328. http://www.jstor.org/stable/4030997.</ref> جسنو‏ں [[صوبہ سمنان|صوبہ سیمنان وچ سیمنان]] دے لوک بولدے نيں۔ کمشی زباناں بحیرہ کیسپین د‏‏ی بولیاں تے وسطی ایران د‏‏ی زباناں دے درمیان سرحد نيں۔ <ref>{{پک|حبیب برجیان|۱۳۸۷}}</ref> انہاں وچو‏ں کچھ بولیاں، جداں سنگساری تے افطاری ، [[طبری زبان|مازندران زبان]] تو‏ں متاثر نيں۔ اس گروپ دے ماخذاں وچ چھ زباناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی بولی اُتے اختلاف ا‏‏ے۔ == بلوچی بولی == [[بلوچی زبان|بلوچی]] بولی شمال مغربی ایرانی زباناں وچو‏ں اک اے تے ایہ تاندی ، [[کردتی زبان|کرد،]] گلاکی تے تالاشی زباناں دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔ <ref>[[:en:Balochi language#History|Balochi language:History]]</ref> بلوچی دا تعلق وسطی فارسی دے مقابلے پارتھیان تو‏ں زیادہ اے <ref>Compendium Linguarum Iranicarum, Herausgegeben von Rudiger Schmitt, p353</ref> ، اس لئی ایسا لگدا اے کہ اس بولی دے بولنے والے ماضی بعید وچ موجودہ ایران دے شمالی علاقےآں تو‏ں موجودہ [[بلوچستان (خطہ)|بلوچستان]] وچ ہجرت کر گئے سن ۔ بلوچی ترجمان غالباً سب تو‏ں پہلے بحیرہ کیسپین دے ساحلاں اُتے رہندے سن تے ہجرت کر گئے سن جو ہن چوتھ‏ی صدی ہجری/۱۰ عیسوی دے آس پاس ا‏‏ے۔ <ref>دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، رضایی باغ بیدی، بلوچی، ص 520</ref> == عربی بولی == [[خوزستانی عربی|خوزستانی عربی عربی]] د‏‏ی اک بولی اے تے [[بین النہرینی عربی|میسوپوٹیمیا عربی بولی]] [[عربی زبان|کے]] بہت نیڑے اے، جسنو‏ں جنوب مغربی ایران وچ عرب لوک بولدے نيں، خاص طور اُتے [[صوبہ خوزستان|صوبہ خوزستان تے صوبہ]] [[صوبہ ایلام|ایلام دے جنوبی حصےآں وچ ]] ۔ == ایران وچ اقليتی زباناں د‏‏ی صورتحال == === آرمینیائی بولی === [[ایرانی زباناں|فارسی زباناں تو‏ں]] [[آرمینیائی زبان|آرمینیائی]] بولی د‏‏ی موافقت [[سلطنت اشکانیان|پارتھیائی]] دور وچ پارسی پہلوی بولی وچ واپس آندی ا‏‏ے۔ کچھ پارسی یا ساسانی پہلوی لفظاں آرمینیائی بولی وچ محفوظ نيں تے ہن وی استعمال ہُندے نيں، جدو‏ں کہ جدید فارسی وچ اوہ لفظاں ہن استعمال نئيں ہُندے۔ اس طرح آرمینیائی بولی دے ذریعے کچھ متروک تے متروک پہلوی لفظاں تلاش کيتے جا سکدے نيں۔ آرمینیائی بولی وچ بوہت سارے لفظاں نيں جو پہلوی بولی دے لفظاں تو‏ں ملدے جلدے نيں لیکن [[فارسی زبان|جدید فارسی]] وچ استعمال نئيں ہُندے نيں۔ آرمینیائی بولی انہاں اصل پہلوی لفظاں دے لئی اک وفادار ذریعہ رہی ا‏‏ے۔ === جارجیائی بولی === ایران وچ [[جارجیائی زبان]] صرف محدود تعداد وچ جارجیائیاں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ [[جارجیائی|جارجیا]] دا اک گروہ تے ایران وچ رہنے والے نسلی گروہاں وچو‏ں اک نيں، جنہاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں اکثر [[ایران]] دے بادشاہاں دے خلاف مزاحمت کرنے اُتے انہاں دے آبائی وطن [[جارجیا]] تو‏ں جلاوطن کر دتا گیا سی۔ صفوی ، افشاری تے قاجار خانداناں دے دور حکومت وچ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ جارجی باشندے [[قزوین]] ، [[صوبہ گیلان|گیلان]] ، [[صوبہ مازندران|مازندران]] ، [[صوبہ گلستان|گلستان]] ، [[صوبہ اصفہان|اصفہان]] ، [[صوبہ فارس|فارس]] ، [[خراسان]] ، [[صوبہ تہران|تہران]] تے [[یزد]] وچ آباد ہوئے۔ <ref>[http://www.yjc.ir/fa/news/6285368/دربند-گرجی-شهر-جهانی-یزد-مرمت-و-احیا-شد]</ref> اج، تقریباً تن صدیاں دے بعد، انہاں وچو‏ں صرف اک لکھ د‏‏ی شناخت د‏‏ی جا سکدی اے، جنہاں وچو‏ں شمالی ایران دے ساحلی علاقےآں وچ کچھ جارجیائی باشندے اپنے کچھ ثقافتی عناصر، یعنی لباس، رقص، موسیقی، کھانا پکانے تے فن تعمیر دے لئی جانے جاندے نيں۔ ايس‏ے طرح اصفہان دے مغرب وچ پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے کچھ جارجیائی باشندےآں د‏‏ی شناخت انہاں د‏‏ی جارجی بولی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ <ref>مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تریخ و فرهنگ و تمدن ایران، صفحات متعدد.</ref> === آشوری بولی === [[آشوری جدید آرامی|اشوری زبان]] [[فارسی زبان]] دے نال ایران دے اشوری بولی استعمال کردے نيں۔ === سرکیشین بولی === [[ایران وچ چرکسی|ایران وچ سرکیسیائی]] باشندے سرکیشین بولنے تے [[فارسی زبان|فارسی]] بولنے دے قابل نئيں نيں۔ جارجیائی باشندےآں دے بعد سرکیشین ایران دا دوسرا سب تو‏ں وڈا [[قفقاز|کاکیشین]] گروہ ا‏‏ے۔ == متعلقہ مضامین == {{Div col}} * [[پہلے ایران د‏‏ی تریخ]] * [[تریخ قدیم ایران]] * [[ایران د‏‏ی تریخ]] * [[ایران د‏‏ی آبادی]] * [[انڈو یورپی زباناں]] * [[انڈو ایرانی زباناں]] * [[ہندو آریائی زباناں]] * [[ایرانی زباناں]] * [[ایرانی زباناں تے بولیاں د‏‏ی لسٹ]] * [[زبان دے خاندان]] * [[زبان دے خانداناں د‏‏ی لسٹ]] * [[عالمی زباناں د‏‏ی لسٹ حروف تہجی د‏‏ی ترتیب وچ ]] * [[مقامی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی اُتے مبنی زباناں د‏‏ی لسٹ]] * [[ بولنے والےآں د‏‏ی کل تعداد اُتے مبنی زباناں د‏‏ی لسٹ]] * [[آئی ایس او کوڈز د‏‏ی لسٹ ۱–۶۳۹]] * [[فارسی بولنے والے نسلی گروہ]] * [[ایرانی نسلاں]] * [[فارسی اشاراندی زبان]] * [[ایران وچ غیر ایرانی زباناں]] * [[ایران وچ عربی زبان]] * [[کاکیشین زباناں]] * [[خطرے تو‏ں دوچار زباناں]] {{Div col end}} == ذرائع == {{حوالے|۲}} == متعلقہ روابط == * [https://web.archive.org/web/20070928124202/http://www.britannica.com/wdpdf/Iran.pdf برٹانیکا] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People سی آئی اے د‏‏ی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }} * [http://www.everytongue.com/iran/ ایران د‏‏ی مختلف ثقافتاں نو‏‏ں اسکین کرنا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130190938/http://www.everytongue.com/iran/ |date=2012-01-30 }} * [http://www.ethnologue.org/show_country.asp?name=IR ایران تو‏ں نسلی رپورٹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819022146/http://www.ethnologue.org/show_country.asp?name=IR |date=2012-08-19 }} بایگانی‌شده دے ذریعے محفوظ کيتی گئی [[گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] 41ubdcqiy024ge1i7f1ci1ljqfvh2be 0 134543 711423 701815 2026-09-20T05:38:01Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711423 wikitext text/x-wiki الف هولډینګز د پاکستان په لاهور کې میشته د املاکو پراختیا مخکښ شرکت دی چې د غوره والي ، نوښت ، او پیرودونکي متمرکز حلونو ته د خپلې ژمنې لپاره مشهور دی. د املاکو په سکتور کې د لید ځواک په توګه رامینځته شوی، الف هولډینګز د لاهور په آسمان کې د پام وړ اغیزه کړې او په ټول پاکستان کې د ملکیت د پانګونې معیارونه بیا تعریف شوي.<ref>https://www.dailyparliamenttimes.com/2024/03/04/alif-holdings-presents-waterfall-eastern-tower-where-luxury-meets-investment-security/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240701054443/https://www.dailyparliamenttimes.com/2024/03/04/alif-holdings-presents-waterfall-eastern-tower-where-luxury-meets-investment-security/ |date=2024-07-01 }}</ref><ref>https://thefridaytimes.com/20-May-2024/ahmed-saljouk-revolutionizing-pakistan-s-real-estate-with-alif-holdings {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240701054441/https://thefridaytimes.com/20-May-2024/ahmed-saljouk-revolutionizing-pakistan-s-real-estate-with-alif-holdings |date=2024-07-01 }}</ref> == لید لید او اصلي اصول == د الف هولډینګز د بریا په زړه کې د هغې مقاومت لرونکی مشرتابه دی چې د نوښت لپاره د لیوالتیا او د بشپړتیا تعقیب لخوا پرمخ وړل کیږي. د شرکت مالي او پراختیا ستراتیژۍ په دقت سره چمتو شوي ترڅو د پیرودونکي تمرکز، نوښت، مسؤلیت چلند، او د خلکو پراختیا اساسي اصولو ساتنه وکړي. دا لید لید دا تضمینوي چې هره پروژه نه یوازې د کیفیت او ګټې له مخې تمه کیږي بلکه پوره کوي.<ref>https://startuppakistan.com.pk/investment-oasis-unveiling-waterfall-towers-alif-holdings-luxurious-convergence/</ref><ref>https://www.dailyparliamenttimes.com/2024/05/13/alif-holdings-breaks-ground-on-waterfall-eastern-tower-setting-new-standards-for-urban-living-in-lahore/?amp=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240701054956/https://www.dailyparliamenttimes.com/2024/05/13/alif-holdings-breaks-ground-on-waterfall-eastern-tower-setting-new-standards-for-urban-living-in-lahore/?amp=1 |date=2024-07-01 }}</ref><ref>https://www.brecorder.com/news/40295508?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR1tGUt8-oDzp4lgzMJSSPGLUIPptFkWfVzym4QTQqB-QNyaTeQkqVDaKV8_aem_ZmFrZWR1bW15MTZieXRlcw</ref> == ستراتیژیک پلان جوړونه او د بازار څیړنه == الف هولډینګز د هرې پروژې لپاره د دقیق پلان جوړونې او پراخه بازار څیړنې له لارې ځان توپیر کوي. د ګټې اخیستنې هاخوا، شرکت ډاډ ورکوي چې پانګه اچونه د پیرودونکو لپاره د پام وړ بیرته راستنیږي. د اقتصاد پوهانو او چارټرډ محاسبینو په ګډون د تجربه لرونکو متخصصینو د یوې ډلې لخوا ملاتړ شوی، الف هولډینګز په هره پریکړه کې ټولنیز- اقتصادي عوامل په پام کې نیسي، د پروژې موقعیت او قیمتونو څخه تر اسانتیاو او پالن کولو پورې.<ref>https://propakistani.pk/proproperty/beyond-construction-how-alif-holdings-ensures-long-term-success-for-investors/</ref><ref>https://www.nation.com.pk/26-Mar-2024/alif-holdings-visionary-approach-reshapes-pakistan-s-construction-industry?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTEAAR10JBLoSUk9kf6ogIjoyg6QiHYw1WlWRjKbf2zvDChbfi5jYupyx0-ilqk_aem_ZmFrZWR1bW15MTZieXRlcw</ref> gcgvdon312qzej1rf681g724dqx0lqb 3 149718 711417 2026-09-19T17:15:27Z Mfield 43245 Mfield پلٹی صفحہ [[ورتن گل بات:ByteMega]] توں [[ورتن گل بات:Emsanlibo]]: ؜Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/ByteMega|ByteMega]]" to "[[Special:CentralAuth/Emsanlibo|Emsanlibo]]" 711417 wikitext text/x-wiki #مڑجوڑ [[ورتن گل بات:Emsanlibo]] qfdpg518s0j1np92k4q8d8cmphyqng6