وکیپیڈیا pnbwiki https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%81%D9%84%D8%A7_%D8%B5%D9%81%DB%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter میڈیا خاص گل بات ورتنوالا ورتن گل بات وکیپیڈیا ویونت گل بات فائل فائل گل بات میڈیا وکی میڈیاوکی گل بات سانچہ سانچہ گل بات ہتھونڈائی ہتھونڈائی گل بات گٹھ گٹھ گل بات TimedText TimedText talk ماڈیول ماڈیول گل بات Event Event talk 0 10070 711438 334786 2026-09-21T06:39:00Z Andre Engels 653 صفحے نوں [[آزٹیک]] ول ریڈائرکٹ کیتا 711438 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[آزٹیک]] atzdxinul9qf63wenbv2gfk7sfnx6f6 0 31356 711440 689959 2026-09-21T10:59:35Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711440 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background: #F7E7CE";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#C9DC87" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=black>مکھی کھانا<font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:European bee eater.jpg|250px]] |- align="center" |- |[[جیون ٹولی بنانا|دیس]] : || [[جنور]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|برادری]] : || [[کورڈیٹ]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹولی]] : || [[پنچھی]] |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹبر]]: || مکھی کھانا |- |[[جیون ٹولی بنانا|ٹوکرہ]]: ||3 |- |[[جیون ٹولی بنانا|ونڈاں]]: || 28 |- |} '''مکھی کھانا''' مدرے ناپ دے پنچھیاں دے اک ٹبر دا ناں اے۔ ایہ [[ایشیاء]], [[افریقہ]], [[نیوگنی]] تے [[آسٹریلیا]] دے واسی نیں۔ ایہناں دے رنگلے پر، پتلے پنڈے تے لمی وشکارلی پوچھل ہوندی اے۔ ایہناں دی تھلے ول مڑی چنج تے چنجلے پر ہوندے نیں۔ ایہنوں ہری چڑی وی کیا جاندا اے۔ ایہناں دا ناں مکھی کھانا ایہناں دے اڈدے کیڑیاں تے اچیچیا ماکھیو دیاں مکھیاں تے تموڑیاں شکار کرکے کھان باہجوں رکھیا گیا اے۔ ==وکھالہ== سارے مکھی کھانیاں دیاں ونڈاں دی شکل اکو جئی ہوندی اے۔ ایہ مچھی ماراں نال رلدے نیں۔ نکی تؤن، رنگلے پر تے نکیاں لتاں ہوندیاں نیں۔ پر گول یا چنجلے ہوندے نیں۔ پر ایہناں دی اڈاری شکار کرن دے ول نال بنے ہوندے نیں۔ چوکھے رکھاں وچ رہن تے شکار کرنوالے مکھی کھانیاں دے پر نکے تے گول ہوندے نیں جد کے کھلے تھانواں تے دور تک مار کرنوالے مکھی کھانیاں دے پر وڈے تے چنجلے ہوندے نیں۔ سارے مکھی کھانے ہوا وچ رہنوالے، اپنی تھاں توں زور لا کے تیزی نال اڈنوالے تے تیزی نال مڑنوالے نیں۔ ایگھٹ ای اک تھان تے رک کے اڈ سکدے نیں۔ مکھی کھانیاں دی [[چنچ]] لمی، تھلے ول مڑی تے اگیوں تکھی ہوندی اے۔ [[چنج]] زور نال ماردا اے تے [[چنج]] نوں قینچی دے دو شکنجیاں لئی ہوا وچ کیڑے پھڑن لئی تے نکے کیڑیاں نوں پھین لئی ورتدا اے۔ لتان نکیاں تے ماڑیاں ہوندیاں نیں تے اوہناں تے ٹرنا بس گزارا ای اے۔ ایس ٹبر دے پنچھیاں دے [[کھمب]] تیز رنگاں وچ تے لامت ونڈاں وچ [[ہرا]] رنگ چھایا یا چوکھا ہوندا اے۔ ہری چڑی جنس دے لامت پنچھیاں دی اکھ چوں اک کالی لیک بنی دسدی اے۔ کئیآں دے گلے تے منہ وکھرے رنگاں دے ہوندے نیں۔ ایہناں وچ نر مادھ نوں وکھرا دسنا اوکھا اے۔ ==پسار== مکھی کھانے [[پرانی دنیا]] دے واسی نیں تے یورپ توں اسٹریلیا تک ہوندے نیں۔ ایہناں دی پسار دا گڑھ [[افریقہ]] اے۔ اک ونڈ [[یورپی مکھی-کھانا]] [[یورپ]] دا واسی اے۔ اک ونڈ [[ست رنگا مکھی-کھانا]] [[اسٹریلیا]] دا وسنیک اے جد کے اک ونڈ [[زیتونی مکھی-کھانا]] [[مڈغاسکر]] دے جزیرہ دا اے (ایہ پر افریقہ وچ وی ہوندا اے)۔ ایہناں دیاں لوڑاں سادھ نیں: اک اچی تھاں جتھے بیٹھ کے شکار نوں تاڑیا جاۓ تے تھلے کچی مٹی جیدے وچ موری کرکے ریا جاسکے۔ ایہناں دا شکار اڈدا تے ہوا وچ ہوندا اے تے ایس لئی ایناں نوں کسے اچیجے بوٹے یا رکھ دی لوڑ نہین ہوندی۔ ==ویآر== مکھی کھانے رل مل کے رہن والے پنچھی نیں تے ایہناں دے جوڑے ایہنے نیڑے بیٹھے ہوندے نیں کے جڑے لگدے نیں۔ کئی ونڈاں چوچے ناں کڈن ویلے وچ وی کٹھے ریندے نیں۔ عام کسے کھمبے دی تار تے لین بنا کے بیٹھدے نیں۔ ایہ دن دے شکاری نیں۔ کج ونڈاں اگر دور جانا ہووے تے رات نوں وی اڈ لیندیاں نیں۔ مکھی کھانیاں دا دن دا 10٪ حصہ دھپ سیکن یا مٹی وچ پلسیٹے مارن وج لنگدا اے۔ '''کھان پین''' ایہناں دا کھان پین اڈدے کیڑے نیں تے اوہناں دے شکار لئی ایہ کسے اچی تھاں، کسے رکھ دی جوٹی تے یا کسے کھمبے دی تار تے بیٹھدے نیں۔ یورپی مکھی کھانا اپنے شکار نوں 60 میٹر دی پینڈے توں ویکھ لیندا اے۔ کھان پین وچ ماکھیو دی مکھی، پونڈ، سیونکھ، ٹڈے، بیٹل، ڈریکن فلائی اندے نیں۔ '''چوچے کڈنا''' ایہ زمین وچ یا کسی مٹی دی پڑی وج موری کرکے گھر بنا کے اںدے دیندے نیں۔ ==ونڈاں== [[File:Little Bee-eater (Merops pusillus).jpg|thumb|left|250px]] * [[رت گلا مکھی کھانا]] * [[ہرا مکھی-کھانا]] * [[کالا مکھی-کھانا]] * [[یورپی مکھی-کھانا]] * [[زیتونی مکھی-کھانا]] * [[ست رنگا مکھی-کھانا]] * [[لال داڑھی والا مکھی کھانا]] * [[نیلی داڑھی والا مکھی کھانا]] * [[نیلیاں گلاںوالا مکھی کھانا]] * [[نیلی پوچھلوالا مکھی کھانا]] * [[چٹے گاٹیوالا مکھی کھانا]] * [[نیلے گاٹیوالا مکھی کھانا]] * [[بوہم مکھی کھانا]] * [[چٹا موہرہ مکھی کھانا]] * [[کیسری مکھی کھانا]] == بارلے جوڑ == {{Commons|Category:Meropidae|مکھی کھانا|position=left}} * [http://ibc.lynxeds.com/family/bee-eaters-meropidae مکھی کھانیاں تے وڈیو] * [http://creagrus.home.montereybay.com/bee-eaters.html مکھی کھانے] * [http://www.camacdonald.com/birding/Sampler2a-Bee-eaters.htm مکھی کھانیاں دیاں مورتاں] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323020238/http://camacdonald.com/birding/Sampler2a-Bee-eaters.htm |date=2012-03-23 }} [[گٹھ:مکھی کھانا]] [[گٹھ:پنچھی]] dtgmmdo5l8m1z8pyy9kfd46g134zc4r 0 80519 711434 667127 2026-09-20T14:05:33Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711434 wikitext text/x-wiki {{جانکاریڈبا لکھاری|name=راچیل ایبٹ|image=Rachel Abbott 2013.jpg|imagesize=|caption=|birth_name=شیئیلا روجرس|birth_date={{birth year and age|1952}}|birth_place=مینچیسٹر، [[انگلینڈ]]|death_date=|death_place=|occupation=لیکھکا|nationality=بریٹیش|genre=[[فکشن]]، کرائم اتے تھرلر|signature=|notableworks=''اونلی د انوسینٹ'' ''سلیپ ٹائٹ''|spouse=|children=|website={{URL|http://www.rachel-abbott.com/}}}} '''راچیل ایبٹ''' ( '''شیلا روجرز''' قلمی نام، جم 1952) <ref>Fred Redwood, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-3005500/Ruined-monastery-just-d-praying-1m-rescue-mission-s-stunning-home-golf-course.html “Ruined monastery was just what we’d been praying for! And after £1m rescue mission, it’s a stunning home with its own golf course,”] ''[[The Daily Mail]]</ref>''، مارچ 21, 2015.</ref> نفسیات تھرلرز دی اک بریٹیش لیکھکا اے۔ سوے-پرکاشک اس دے پہلے ستّ ناولاں (اتے اک چھوٹا ناول) دیاں تن ملیان توں ودھ کاپیاں وکیاں ہن <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/health-fitness/body/sleep-apnoea-doctors-told-hadnt-slept-10-years/|title=Sleep apnoea: 'Doctors told me I hadn't slept for 10 years'|website=The Telegraph|access-date=9 اکتوبر 2018}}</ref> اتے سارے [[ایمازان کمپنی|ایمازان]] دے کنڈل سٹور اُتے بیسٹ سیلر رہے ہن۔ <ref>Dalya Alberge, [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece “Crime writer hits killer 1&nbsp;m sales – with no publisher,”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413114130/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece |date=2016-04-13 }} ''[[The Sunday Times]]''</ref>، فروری 8, 2015.</ref> 2015 وچ اسنوں یو۔کے۔ وچ ایمازان دے کنڈل اتے پچھلے پنج سالاں وچ 14 ویں سبتوں ودھیا 'بیسٹ سیلنگ' لکھاری وجوں چنیا گیا سی۔ <ref>Hannah Furness, [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/11785947/Retiree-who-wrote-novel-for-fun-joins-world-famous-authors-on-bestseller-list.html "Retiree who wrote novel for fun joins world-famous authors on bestseller list,"] ''[[The Daily Telegraph]]''، اگست 5, 2015.</ref> == مڈھلا جیون == ایبٹ [[مانچیسٹر|مینچیسٹر، انگلینڈ]] نزدیک وڈی ہوئی اے۔--<ref>- name=":0">{{Cite web|url=http://ic.galegroup.com/ic/bic1/BiographiesDetailsPage/BiographiesDetailsWindow?failOverType=&query=&prodId=BIC1&windowstate=normal&contentModules=&display-query=&mode=view&displayGroupName=Biographies&limiter=&currPage=&disableHighlighting=false&displayGroups=&sortBy=&search_within_results=&p=BIC1&action=e&catId=&activityType=&scanId=&documentId=GALE%7CH1000308587&source=Bookmark&u=mlin_n_umass&jsid=de9f8d947752c12b40930a87cd1b18c9|title=Contemporary Authors Online|last=|first=|date=2014|website=Biography in Context|publisher=Gale|access-date=فروری 2, 2016}}</ref> اسنے اک سسٹم وشلیشک وجوں کم کیتا اتے پھر اک انٹریکٹو میڈیا کمپنی دا قیام کیتا، تعلیم دے مارکیٹ لئی ساپھٹویئر اتے ویبسائیٹاں دا ترقی کیتا۔ اسنے 2000 وچ کمپنی نوں لگبھگ 5 ملیان ڈالر وچ ویچیا۔ ویچن توں بعد اوہ انگلینڈ دے لینکاشائر توں [[اٹلی]] چلی گئی، جتھے اسنے 15ویں صدی دی اطالوی مٹھّ نوں بحال کر دتا کہ اک ویلے اوہ اتے اسدے پتی ویاہاں اتے چھٹیاں دے وینیو لئی کم کردے سن۔ <ref>Fred Redwood, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-3005500/Ruined-monastery-just-d-praying-1m-rescue-mission-s-stunning-home-golf-course.html “Ruined monastery was just what we’d been praying for! And after £1m rescue mission, it’s a stunning home with its own golf course,”] ''[[The Daily Mail]]''، مارچ 21, 2015.</ref> Dalya Alberge, [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece “Crime writer hits killer 1&nbsp;m sales – with no publisher,”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413114130/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece |date=2016-04-13 }} ''[[The Sunday Times]]''، فروری 8, 2015.</ref> Smita Mistry, “I Spent 14 Years Plotting a Murder!” ''[[Woman's Own]]''، p. 38.</ref></ref> == کیریئر == 2009 وچ ایبٹ نے اک اوسطاً عورت دی اجیہی حالت بارے کتاب لکھن دا فیصلہ کیتا جس کول قتل کرن توں علاوہ ہور کوئی چارہ نہیں سی۔ <ref>{{Cite web|url=http://ic.galegroup.com/ic/bic1/BiographiesDetailsPage/BiographiesDetailsWindow?failOverType=&query=&prodId=BIC1&windowstate=normal&contentModules=&display-query=&mode=view&displayGroupName=Biographies&limiter=&currPage=&disableHighlighting=false&displayGroups=&sortBy=&search_within_results=&p=BIC1&action=e&catId=&activityType=&scanId=&documentId=GALE%7CH1000308587&source=Bookmark&u=mlin_n_umass&jsid=de9f8d947752c12b40930a87cd1b18c9|title=Contemporary Authors Online|last=|first=|date=2014|website=Biography in Context|publisher=Gale|access-date=فروری 2, 2016}}</ref> پہلے ڈرافٹ نوں لکھن وچ ایبٹ نوں 18 مہینے لگ گئے سن۔<ref> name="smistry">Smita Mistry, “I Spent 14 Years Plotting a Murder!” ''[[Woman's Own]]''، p. 38.<ref></ref> Khaleda Rahman, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2944387/Self-publishing-author-says-astounded-crime-thriller-rejected-literary-agents-sells-ONE-MILLION-copies.html “Self-publishing author says she ‘astounded’ after her crime thriller which was rejected by literary agents sells one million copies,”] ''The Daily Mail''</ref>، فروری 7, 2015.</ref> نومبر 2011 وچ اس نوں کئی ساہتی ایجنٹاں ولوں نامنظور کرن توں بعد ایبٹ، جو اس ویلے 59 سالاں دی سی نے اپنا پہلا ناول ''اونلی د انوسینٹ'' [[ایمازان کمپنی|ایمازان]] اتے اپنے قلمی نام ہیٹھ شائع کیتا۔ <ref>Dalya Alberge, [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece “Crime writer hits killer 1&nbsp;m sales – with no publisher,”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413114130/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Arts/article1516595.ece |date=2016-04-13 }} ''[[The Sunday Times]]''، فروری 8, 2015.</ref> کتاب ایبوٹ پہلاں ہولی ہولی وکی، بعد وچ چنگی مارکیٹنگ دا ادھار بنی۔ <ref>Lisa Campbell, [http://www.thebookseller.com/news/el-james-tops-five-year-amazon-kindle-chart-308864 "EL James tops five-year Amazon Kindle chart,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105062648/https://www.thebookseller.com/news/el-james-tops-five-year-amazon-kindle-chart-308864 |date=2019-11-05 }} ''[[The Bookseller]]''، اگست 5, 2015.</ref><ref>Ben Falk, [https://uk.finance.yahoo.com/news/how-i-used-my-retirement-to-become-kindle-s-bestselling-uk-author-114825475.html "How I Used My Retirement To Become Kindle’s Bestselling UK Author,"] [[Yahoo! Finance]]، ستمبر 7, 2015.</ref> ایبٹ نے 2013 وچ ''اونلی د انوسینٹ'' دے نال ''د بلیک روڈ شائع'' کتاب کیتی، اسدے نال ہی اسنے 2014 وچ سلیپ ٹائٹ ناول چھپوایا۔ <ref>Khaleda Rahman, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2944387/Self-publishing-author-says-astounded-crime-thriller-rejected-literary-agents-sells-ONE-MILLION-copies.html “Self-publishing author says she ‘astounded’ after her crime thriller which was rejected by literary agents sells one million copies,”] ''The Daily Mail''، فروری 7, 2015.</ref> اسدا چوتھا ناول ''سٹریجر چائیلڈ'' 24 فروری 2015 نوں شائع ہویا سی۔ [http://www.itv.com/news/channel/2015-02-24/bestselling-writer-in-alderney-celebrates-fourth-novel/ “Bestselling writer in Alderney celebrates fourth novel,”] ITV Report, فروری 24, 2015.</ref> <ref>Emma Lazenby, [http://home.bt.com/lifestyle/how-to-write-your-first-book-and-get-it-published-10-insider-tips-11364028241625 "How to write your first book and get it published: 10 insider tips,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105062621/http://home.bt.com/lifestyle/how-to-write-your-first-book-and-get-it-published-10-insider-tips-11364028241625 |date=2019-11-05 }} [[bt.com]]، دسمبر 11, 2015.</ref> 2016 وچ اسنے اپنا چھیواں ناول، ''کل می اگین'' شائع کیتا۔ Rachel Abbott, [https://www.theguardian.com/books/2016/mar/30/self-publish-and-be-damned-rachel-abbott-kindle "14 hour days, marketing and dealing with snobbery: my life as a self-published bestseller,"] ''The Guardian''، مارچ 30, 2016.</ref> اس دے پنج ناول اتے اک نوویلا سارے سمضموناں اتے اپرادھ اُتے مرتکز ہن اتے سارے اکو جاسوس، چیف انسپیکٹر ٹوم ڈگلس دی کہانی بیان کردے ہن۔ ایبٹ نے پاتر دا ذکر کیتا اے "اک سچے ایماندار، چنگے منڈے جو کہ صرف غلط عورتاں ول اٹریکٹ ہندے ہن۔" Caroline Carpenter, [http://www.thebookseller.com/news/self-published-rodgers-hits-million-sales “Self-published Rodgers hits a million in sales,”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191105062656/https://www.thebookseller.com/news/self-published-rodgers-hits-million-sales |date=2019-11-05 }} ''The Bookseller''، فروری 9, 2015.</ref> == نجی زندگی == ایبٹ اتے اسدے پتی نے اپنا سماں اٹلی دے [[مارکے|لے مارچے]] کھیتر اتے چینل آئیلینڈز وچوں اک ایلڈرنی جزیرہ درمیان ونڈیا ہویا اے۔ <ref>Fred Redwood, [http://www.dailymail.co.uk/news/article-3005500/Ruined-monastery-just-d-praying-1m-rescue-mission-s-stunning-home-golf-course.html “Ruined monastery was just what we’d been praying for! And after £1m rescue mission, it’s a stunning home with its own golf course,”] ''[[The Daily Mail]]''، مارچ 21, 2015.</ref> == کتابچہ == {| class="wikitable sortable" ! سرلیکھ ! پرکاشک ! پبلیکیشن دی متی ! ISBN |- | ''اونلی د انوسینٹ'' | تھامس اتے مرسر / بلیک ڈوٹ پبلشنگ | 15 نومبر 2011 | [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-9576522-1-7|978-0-9576522-1-7]] |- | ''د بلیک روڈ'' | تھامس اتے مرسر / بلیک ڈوٹ پبلشنگ | 3 مارچ 2013 | |- | ''سلیپ ٹائٹ'' | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 24 فروری 2014 | |- | ''سٹرینجر چائلڈ'' | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 24 فروری 2015 | |- | نوویئر چائلڈ (نوویلا) | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 29 اکتوبر 2015 | |- | ''کل می اگین'' | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 17 فروری 2016 | |- | ''د سکستھ ونڈو'' | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 21 فروری 2017 | |- | ''کم اے لٹل کلوجر'' | بلیک ڈاٹ پبلشنگ | 13 فروری 2018 | |- | ''اینڈ سو اٹ بگنز'' | جنگلی | 15 نومبر 2018 | |} == حوالے == {{حوالے|2}} [[گٹھ:زندہ لوک]] [[گٹھ:جم 1952]] [[گٹھ:انگریزی خواتین ناول کار]] [[گٹھ:انگریز]] ccrzc4urvujl7dxx1d6hag8krw0mn66 0 90071 711439 710343 2026-09-21T09:56:07Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711439 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = مشرقی محاذ | partof = [[دوسری جنگ عظیم]] دا [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یورپی تھیٹر]] | image = [[فائل:EasternFrontWWIIcolage.png|300px|frameless|center]] | image_size = 300px | caption = کھبے تو‏ں اُتے تو‏ں گھڑی د‏‏ی طرح: سوویت [[الیوشن آئی ایل-2| آئی ایل-2]] برلن دے آسمان اُتے زمینی حملے دے طیارے؛ [[ٹائیگر اول]] [[کورسک د‏‏ی جنگ]] دے دوران ٹینک۔ مشرقی محاذ ، دسمبر 1943 وچ جرمن [[جنکرز جول 87| اسٹوکا]] غوطہ خور بمبار۔ [[ایوان ہورڈ آئنسٹیگروپن فوٹو]] [[آئینسٹگروپین| جرمن موت اسکواڈ]] یہودیاں دا قتل عام [[یوکرین وچ ہولوکاسٹ| یوکرین وچ ]]؛ [[ولہیل کیٹل]] [[جرمن ہتھیار سُٹنا| دے حوالے]] اُتے دستخط کررہے ني‏‏‏‏ں۔ [[معرکۂ استالن گراد]] وچ سوویت فوج | date = {{Start date|1941|06|22|df=y}} – {{Start date|1945|05|08|df=y}}<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=06|day1=22|year1=1941|month2=05|day2=8|year2=1945}}) | place = جرمنی دے مشرق وچ یورپ: [[وسطی تے مشرقی یورپ]] ، بعد دے مراحل وچ : [[نازی جرمنی]] تے [[نیشنل سوشلزم دے تحت آسٹریا| آسٹریا]] | territory = {{clist|bullets=y|title= [[سوویت یونین دے فوجی قبضے # سوویت یونین دے اتحادی افواج دے خلاف جنگ وچ داخل ہونے دے بعد| سوویت قبضہ]] <br /> [[وسطی تے مشرقی یورپ]] | [[اتحادی مقبوضہ جرمنی]] ، [[اتحادیاں دے زیر قبضہ آسٹریا| آسٹریا]] تے [[جرمنی د‏‏ی تریخ (1945–1990)| جرمنی د‏‏ی تقسیم]] | [[جمہوریہ پولینڈ د‏‏ی عبوری حکومت| پولش کٹھ پتلی ریاست]] تے [[دوسری جنگ عظیم دے فوری بعد پولینڈ د‏‏ی علاقائی تبدیلیاں| سرحداں د‏‏ی تبدیلی]] | [[رومانیہ اُتے سوویت قبضہ]]] | [[ہنگری اُتے سوویت قبضہ]] |{{nowrap|[[1944 بلغاریہ د‏‏ی بغاوت|بلغاریائی کمیونسٹ بغاوت]] تے [[سوویت یونین دے فوجی قبضے # بلغاریہ (1944)| سوویت قبضہ]]}} | [[سوویت راج دے تحت بالٹک ریاستاں (1944–1991)| روس نے بالٹک اُتے دوبارہ قبضہ کیتا]]] | [[سوویت یونین دے فوجی قبضے # چیکوسلوواکیا (1944)| چیکوسلواکیہ سیڈز]] [[کارپیتیان روتھینیا # سوویت قبضے تے کنٹرول وچ منتقلی (1944–1945)| کارپیتھیان روتھینیا]]] | [[مشرقیہ پروشیا]] سوویت یونین ([[کیلننگراد اوبلاست]])) تے [[پولش عوامی جمہوریہ| پولینڈ]] دے وچکار پھوٹ پڑ گئ۔ }} | result = سوویت فتح * [[نازی جرمنی]] کاسقوط * [[سرد جنگ]] دا آغاز تے [[مشرقی اتحاد]] د‏‏ی تشکیل تے [[آہنی پردہ]] * [[مشرقی یورپی کمیونسٹ مخالف شورشاں| کمیونسٹ مخالف شورشاں]] دا آغاز | combatant1 = '''[[محوری قوتاں|محوری]]''':{{plainlist| * '''{{flag|Nazi Germany|1935}}'''<ref name="Axis-help">جرمنی دے اتحادیاں نے ، مجموعی طور اُتے ، تے محاذ نو‏‏ں نمایاں تعداد وچ سامان تے سامان فراہ‏م کیہ۔ جرمنی دے ذریعہ متعدد غیر ملکی یونٹ وی بھرتی کیتے گئے سن ، جنہاں وچ [[بلیو ڈویژن| ہسپانوی بلیو ڈویژن]] تے [[بالشویزم دے خلاف فرانسیسی رضاکاراں دا لشکر]] شامل ني‏‏‏‏ں۔</ref> * {{flag|Kingdom of Romania}} <small>(1944 تک)</small> * {{flag|Kingdom of Hungary (1920–46)}}<ref name="Political Situation">ہنگری 1944 تک جنگ دے دوران آزاد رہیا سی جدو‏ں ہنگری دے اتحادیاں وچ شامل ہونے تے اس دے تیل دے شعبےآں اُتے انحصار کرنے دے شکوک و شبہات د‏‏ی وجہ تو‏ں [[نازی جرمنی]] نے ہنگری اُتے قبضہ کیتا سی۔ ہنگری جنگ دے خاتمے دے بعد [[قومی اتحاد د‏‏ی حکومت (ہنگری)| جرمن کٹھ پتلی ریاست]] بن گیا۔</ref> * {{flag|Kingdom of Italy}} <small>( 1943 تک)</small> * {{flag|Slovak Republic (1939–1945)|name=Slovakia}} * {{flag|Independent State of Croatia|name=Croatia}} }} '''باہمی اتحاد''':{{plainlist| * {{flag|Finland}} <small>(تک 1944)</small>}} | combatant2 = '''[[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادی]]''':{{plainlist| * '''{{flag|Soviet Union|1936}}''' * {{flagdeco|Poland|1928}} [[Polish Armed Forces in the East|Poland]] * {{nowrap|{{flagdeco|Czechoslovakia}} [[1st Czechoslovak Army Corps in the USSR|Czechoslovakia]] <small>(سے 1943)</small>}}}} ''' سابقہ محوری یا دونے طرف نال جنگ وچ ''':{{plainlist| * {{flag|Kingdom of Romania}} <small>( 1944 سے)</small> * {{flagdeco|Kingdom of Bulgaria}} [[مملکت بلغاریہ]] <small>(1944 سے)</small> * {{flag|Finland}} <small>(1944 سے)</small>}} {{clist|bullets=y|title='''فضائی تے بحری مدد''': |{{flagdeco|United States|1912}} [[Operation Frantic|United States]] |{{flagdeco|United Kingdom}} [[No. 151 Wing RAF|United Kingdom]] |{{flagdeco|Free France}} [[Normandie-Niemen|Free France]] <small>(1943–45)</small> |{{flagdeco|Canada|1921}} [[کینیڈا]] |{{flagdeco|Australia}} [[Australia–Russia relations#1941–1948|Australia]] |{{flagdeco|New Zealand}} [[نیوزی لینڈ]] }} | commander1 = {{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|size=30px}} '''[[ہٹلر]]''' <small>([[کمانڈر انہاں چیف]])</small> * {{nowrap|{{flag|Nazi Germany|1935}} [[Walther von Brauchitsch]]}} * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Fedor von Bock]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Franz Halder]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Kurt Zeitzler]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Erich von Manstein]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Heinz Guderian]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Günther von Kluge]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Gerd von Rundstedt]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Paul Ludwig Ewald von Kleist|Ewald von Kleist]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Maximilian von Weichs]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[ہیرمان گوئرنگ]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Ernst Busch (field marshal)|Ernst Busch]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Ferdinand Schörner]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Wilhelm Ritter von Leeb|W. Ritter von Leeb]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Georg von Küchler]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Friedrich Paulus]] * {{flag|Nazi Germany|1935}} [[Wolfram Freiherr von Richthofen|W.F. von Richthofen]] * {{flag|Kingdom of Romania}} [[Ion Antonescu]] * {{flag|Kingdom of Hungary (1920–46)}} [[Miklós Horthy]] * {{flag|Kingdom of Hungary (1920–46)}} [[Ferenc Szálasi]] * {{flag|Kingdom of Italy}} [[بینیتو موسولینی]] * {{flag|Slovak Republic (1939–1945)}} [[Jozef Tiso]] * {{flag|Independent State of Croatia}} [[Ante Pavelić]] * {{flag|Finland}} [[Risto Ryti]] * {{flag|Finland}} [[C. G. E. Mannerheim]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flag|Soviet Union|1936|size=30px}} '''[[جوزف استالن]]''' <small>([[کمانڈر انہاں چیف]])</small> * {{flag|Soviet Union|1936}} [[گیورگی ژوکوف]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[کلیمنت وروشیلوف]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Boris Shaposhnikov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Aleksandr Vasilevsky]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Semyon Timoshenko]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Aleksei Antonov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Ivan Konev]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Fyodor Tolbukhin]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Ivan Bagramyan]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Mikhail Kirponos]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Dmitry Pavlov (general)|Dmitry Pavlov]] * {{nowrap|{{flag|Soviet Union|1936}} [[Konstantin Rokossovsky]]}} * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Nikolai Vatutin]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Vasily Chuikov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Semyon Budyonny]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Leonid Govorov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Kirill Meretskov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Nikolai Kuznetsov (admiral)|Nikolai Kuznetsov]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Filipp Oktyabrsky]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Vladimir Tributs]] * {{flag|Soviet Union|1936}} [[Alexander Novikov]] * {{flag|Poland|1928}} [[Zygmunt Berling]] * {{flag|Czechoslovakia}} [[Ludvík Svoboda]] * {{flag|Kingdom of Romania}} [[Michael I of Romania|Michael I]] * {{flag|Kingdom of Romania}} [[Nicolae Rădescu]] * {{flagdeco|Kingdom of Bulgaria}} [[Kimon Georgiev]]}} | strength1 = {{plainlist| * '''1941'''<br />3,767,000 فوجی * '''1942'''<br />3,720,000 فوجی * '''1943'''<br />3,933,000 فوجی * '''1944'''<br />3,370,000 فوجی * '''1945'''<br />1,960,000 فوجی}} | strength2 = {{plainlist| * '''1941'''<br />(محاذ) 2,680,000 فوجی * '''1942'''<br />(محاذ) 5,313,000 فوجی * '''1943'''<br />(محاذ) 6,724,000 فوجی * '''1944'''<br />6,800,000 فوجی * '''1945'''<br />6,410,000 فوجی}} | casualties1 = 5.1 ملین ہلاک<br />4.5 ملین پکڑے گئے<br />تھلے[[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)# ہلاکتاں|دیکھو]]. | casualties2 = 8.7–10 ملین ہلاک<br />5.7 ملین پکڑے گئے<br />تھلے[[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)# ہلاکتاں|دیکھو]]]]. | casualties3 = '''سول ہلاکتاں''':<br />18–24 ملین سولین ہلاک<br />تھلے[[مشرقی محاذ (دوسری جنگ عظیم)# ہلاکتاں|دیکھو]]. | notes = }} {{Campaignbox World War II}} {{Campaignbox Axis–Soviet War}} {{History of the Soviet Union}} [[دوسری جنگ عظیم]] دا '''مشرقی محاذ''' [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] (یو ایس ایس آر) ، پولینڈ تے ہور [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] خلاف یورپی [[محوری قوتاں|محوری طاقتاں]] تے باہمی لڑائی کرنے والے [[فن لینڈ]] دے وچکار تنازعہ دا تھیٹر سی ، جو [[وسطی یورپ]] ، [[مشرقی یورپ]] ، [[شمالی یورپ|شمال مشرقی یورپ]] ( [[بالٹک ریاستاں|بالٹیکس]] ) ، تے [[جنوب مشرقی یورپ]] ( [[بلقان]] ) وچ 22 جون 1941 تو‏ں 9 مئی 1945 تک رہیا۔ اسنو‏ں سوویت یونین تے اس دے کچھ جانشین ریاستاں وچ [[عظیم محب وطن جنگ (اصطلاح)|عظیم محب وطن جنگ دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ ہر جگہ اسنو‏ں مشرقی محاذ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم دے مشرقی محاذ اُتے لڑائی تریخ دا سب تو‏ں وڈی فوجی محاذ آرائی سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.theatlantic.com/infocus/2011/09/world-war-ii-the-eastern-front/100150/|title=World War II: The Eastern Front|date=18 September 2011|website=The Atlantic|accessdate=26 November 2014}}</ref> جنگ ، بھکھ ، بیماری ، تے قتل عام د‏‏ی وجہ تو‏ں انھاں بے مثال وحشت ، وڈے پیمانے اُتے تباہی ، وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی تے بے پناہ انسانی جاناں دے نقصان دا سامنا کرنا پيا۔ دوسری جنگ عظیم تو‏ں منسوب [[دوسری جنگ عظیم وچ ہلاکتاں|70-85 ملین اموات وچو‏ں]] 30 ملین دے نیڑے مشرقی محاذ اُتے ہوئیاں۔ <ref name="30m">According to G. I. Krivosheev. (''Soviet Casualties and Combat Losses.'' Greenhill 1997 {{آئی ایس بی این|1-85367-280-7}}), in the Eastern Front, Axis countries and German co-belligerents sustained 1,468,145 irrecoverable losses (668,163 KIA/MIA), Germany itself– 7,181,100 (3,604,800 KIA/MIA), and 579,900 PoWs died in Soviet captivity. So the Axis KIA/MIA amounted to 4.8 million in the East during the period of 1941–1945. This is more than a half of all Axis losses (including the Asia/Pacific theatre). The USSR sustained 10.5 million military losses (including PoWs who died in German captivity, according to Vadim Erlikman. ''Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik.'' Moscow 2004. {{آئی ایس بی این|5-93165-107-1}}), so the number of military deaths (the USSR and the Axis) amounted to 15 million, far greater than in all other World War II theatres. According to the same source, total Soviet civilian deaths within post-war borders amounted to 15.7 million. The numbers for other Central European and German civilian casualties are not included here.</ref> مشرقی محاذ دوسری جنگ عظیم وچ [[دوسری جنگ عظیم دا یورپی تھیٹر|یورپی تھیٹر دے آپریشناں دے]] نتائج دا تعین کرنے وچ فیصلہ کن سی ، آخر کار اوہ [[نازی جرمنی]] تے محوری قوماں د‏‏ی شکست د‏‏ی بنیادی وجہ بنیا۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Bellamy|2007}}: "That conflict, which ended sixty years before this book’s completion, was a decisive component – arguably the single most decisive component – of the Second World War. It was on the eastern front, between 1941 and 1945, that the greater part of the land and associated air forces of Nazi Germany and its Axis partners were ultimately destroyed by the Soviet Union in what, تو‏ں 1944, its people – and those of the fifteen successor states – called, and still call, the Great Patriotic War"</ref> دو اہ‏م جنگی طاقتاں اپنے اپنے اتحادیاں دے نال [[جرمنی]] تے [[سوویت یونین]] سن۔ اگرچہ مشرقی محاذ وچ کدی وی [[دوسری جنگ عظیم دے دوران ریاستہائے متحدہ د‏‏ی فوجی تریخ|ریاستہائے متحدہ]] تے [[دوسری جنگ عظیم وچ برطانیہ|برطانیہ]] دونے فوجی کاروائی وچ ملوث نئيں رہے ، لیکن انہاں نے سوویت یونین نو‏‏ں لینڈر لیز د‏‏ی شکل وچ خاطر خواہ مادی امداد فراہ‏م کيتی۔ شمالی فینیش سوویت سرحد دے پار تے [[مورمانسک اوبلاست|مورمانسک خطے]] وچ [[آپریشن سلور فاکس|جرمن – فینیش دی]] مشترکہ [[آپریشن سلور فاکس|کارروائیاں]] نو‏‏ں مشرقی محاذ دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ، سوویت – فینیش تسلسل جنگ نو‏‏ں مشرقی محاذ دا شمالی حصہ وی سمجھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ == پس منظر == [[پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) دے نتائج تو‏ں جرمنی تے سوویت یونین مطمئن نئيں رہ‏‏ے۔ [[بریسٹ-لیتووسک معاہدہ]] (مارچ 1918 ء)کے نتیجےماں ، سوویت روس نے [[مشرقی یورپ]] وچ کافی علاقہ کھو دتا سی جتھ‏ے [[بالشویک پارٹی|بالشویکاں]] نے پیٹروگراڈ وچ جرمن مطالبات نو‏‏ں تسلیم کیتا تے پولینڈ، لتھوانیا، اسٹونیا، لیٹویا، فن لینڈ تے ہور علاقےآں دا کنٹرول [[مرکزی طاقتاں|مرکزی طاقتاں نو‏‏ں]] سونپ دتا ۔ اس دے بعد، جدو‏ں جرمنی نے اپنے باری تو‏ں اتحادیاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے (نومبر 1918) تے ایہ خطے [[ویغسائی محل|ورسائی]] د‏‏ی [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس]] د‏‏ی شرائط دے تحت آزاد کرائے گئے تاں ، [[روسی سوویت وفاقی اشتراکی جمہوریہ|سوویت روس]] [[روسی خانہ جنگی|خانہ جنگی]] دا شکار سی تے اتحادیاں نے بالشویک حکومت نو‏‏ں تسلیم نئيں کیتا ، لہذا روس د‏‏ی کسی وی نمائندگی نے شرکت نئيں کيتی۔ <ref name="Hankey2015">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=MPzOBAAAQBAJ&pg=PA50|title=The Supreme Control at the Paris Peace Conference 1919 (Routledge Revivals): A Commentary|last=Donald Hankey|date=3 June 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56756-1|pages=50}}</ref> [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے 11 اگست 1939 نو‏‏ں [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشن]] کمشنر کارل جیکب برکارڈ نے ایہ کہہ ک‏ے سوویت یونین اُتے حملہ کرنے دے اپنے ارادے دا اعلان کیتا سی۔ <blockquote> ميں نے جو وی کم انجام دتا اے اوہ روسیاں دے خلاف ا‏‏ے۔ جے مغرب اس گل نو‏‏ں سمجھنے وچ بہت بے وقوف تے اَنھّا اے ، تاں فیر وچ روسیاں دے نال معاہدہ کرنے ، مغرب نو‏‏ں شکست دینے تے اس دے بعد اپنی تمام قوتاں دے نال سوویت یونین دے خلاف شکست کھانے دے بعد مجبور ہوجاواں گا۔ مینو‏ں [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین]] د‏‏ی ضرورت اے تاکہ اوہ سانو‏ں بھکھ تو‏ں نہ مار سکن ، جداں کہ آخری جنگ وچ ہويا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/greatestbattlest0000nago|title=The Greatest Battle: Stalin, Hitler, and the Desperate Struggle for Moscow That Changed the Course of World War II|last=Nagorski|first=Andrew|publisher=Simon & Schuster|year=2007|isbn=978-0-7432-8111-9|location=Amazon|url-access=registration}}</ref></blockquote> اگست 1939 وچ [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوٹوو – ربنٹروپ معاہدہ]] اُتے دستخط ہوئے جو جرمنی تے سوویت یونین دے وچکار [[غیر جارحیت معاہدہ|عدم جارحیت دا معاہدہ]] سی۔ اس وچ اک خفیہ [[بین الاقوامی معاہدہ|پروٹوکول]] موجود سی جس دا مقصد جرمنی تے سوویت یونین دے وچکار تقسیم کرکے [[وسطی یورپ]] نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے د‏‏ی <nowiki><i id="mwUQ">حیثیت</i></nowiki> تو‏ں واپس کرنا سی۔ فن لینڈ ، ایسٹونیا ، لٹویا تے لیتھوانیا سوویت کنٹرول وچ واپس آجاواں گے جدو‏ں کہ پولینڈ تے رومانیہ تقسیم ہوجاواں گے۔ مشرقی محاذ نو‏‏ں [[جرمن - سوویت بارڈر تے تجارتی معاہدہ|جرمن - سوویت بارڈر تے تجارتی معاہدے دے]] ذریعہ وی ممکن بنایا گیا سی جس وچ سوویت یونین نے جرمنی نو‏‏ں مشرقی یورپ وچ فوجی کارروائیاں دے لئی ضروری وسائل فراہ‏م کیتے سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Feeding the German Eagle: Soviet Military Aid to Nazi Germany, 1933–1941|last=Ericson|first=Edward|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=0-275-96337-3|pages=34–35}}</ref> یکم ستمبر 1939 نو‏‏ں [[پولینڈ اُتے حملہ|جرمنی نے]] [[دوسری جنگ عظیم]] شروع کردے ہوئے [[پولینڈ اُتے حملہ|پولینڈ اُتے حملہ کیتا]] ۔ 17 ستمبر نو‏‏ں ، [[پولینڈ اُتے سوویت حملہ|سوویت یونین نے]] مشرقی پولینڈ اُتے حملہ کیتا ، تے اس دے نتیجے وچ ، [[پولینڈ د‏‏ی چوتھ‏ی تقسیم|پولینڈ]] نو‏‏ں جرمنی ، سوویت یونین تے لیتھوانیا دے درمیان [[پولینڈ د‏‏ی چوتھ‏ی تقسیم|تقسیم کر دتا گيا]] ۔ اس دے فورا بعد ہی ، سوویت یونین نے فن لینڈ تو‏ں اہ‏م علاقائی مراعات دا مطالبہ کیتا ، تے فن لینڈ نے سوویت مطالبات نو‏‏ں مسترد کرنے دے بعد ، سوویت یونین نے 30 نومبر 1939 نو‏‏ں فن لینڈ اُتے حملہ کیتا جس نو‏‏ں [[سرمائی جنگ|موسم سرما د‏‏ی جنگ]] کہیا جاندا سی - اک تلخ کشمکش جس دے نتیجے وچ 13 مارچ 1940 نو‏‏ں امن معاہدہ ہويا سی ، فن لینڈ اپنی آزادی نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ کامیاب رہیا لیکن کیریلیا وچ اپنا مشرقی [[کاریلیا|حصہ]] گنوا [[کاریلیا|بیٹھیا]] ۔ <ref name="malksoo">{{حوالہ کتاب|title=Illegal Annexation and State Continuity: The Case of the Incorporation of the Baltic States by the USSR|last=Mälksoo, Lauri|publisher=Brill|year=2003|isbn=90-411-2177-3|location=Leiden, Boston}}</ref> جون 1940 وچ سوویت یونین نے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک]] د‏‏ی تن [[بالٹک ریاستاں|ریاستاں]] (ایسٹونیا ، لیٹویا تے لتھوانیا) [[بالٹک ریاستاں دا قبضہ|پر غیر قانونی قبضہ ک‏ر ليا]] ۔ <ref name="malksoo"/> مولوتوف – ربنٹروپ معاہدے نے روس تے بالٹیکس دے دونے [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ|حصےآں تے رومانیہ دے شمالی تے شمال مشرقی علاقےآں]] (شمالی [[بوکووینا|بوکوینا]] تے [[بیسارابیہ]] ، جون – جولائ‏ی 1940) دے قبضے وچ واضح طور اُتے سلامتی فراہ‏م د‏‏ی ، اگرچہ ہٹلر نے سوویت یونین اُتے حملے دا اعلان کردے ہوئے ، بالٹک تے رومانیہ دے علاقےآں دے سوویت اتحاد نو‏‏ں جرمنی دے معاہدے تو‏ں متعلق سمجھوتہ د‏‏ی خلاف ورزی قرار دتا ا‏‏ے۔ ماسکو نے رومانیہ دے قبضہ شدہ علاقے نو‏‏ں [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن]] تے [[مالدویائی سوویت اشتراکی جمہوریہ|مالڈویائی سوویت جمہوریہ دے]] وچکار تقسیم کردتا۔ == نظریات == === جرمن نظریہ === [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے اپنی سوانح عمری وچ ''[[مائن کیمف|مین کامپ]]'' (1925) وچ ''[[لبنسراوم|لبنسیرام]]'' ("رہائشی جگہ") د‏‏ی ضرورت دے بارے وچ بحث کيت‏ی سی: مشرقی یورپ ، خاص طور اُتے روس وچ جرمنی دے لئی نويں علاقے دا حصول۔ <ref>"We National Socialists consciously draw a line under the direction of our foreign policy war. We begin where we ended six centuries ago. We stop the perpetual Germanic march towards the south and west of Europe, and have the view on the country in the east. We finally put the colonial and commercial policy of the pre-war and go over to the territorial policy of the future. But if we speak today in Europe of new land, we can primarily only to Russia and the border states subjects him think." Charles Long, 1965: [http://www.ifz-muenchen.de/heftarchiv/1965_4_4_lange.pdf The term 'habitat' in Hitler's 'Mein Kampf'] (pdf, 12 Seiten; 695&nbsp;kB)</ref> انہاں نے جرمناں نو‏‏ں اوتھ‏ے آباد کرنے دا تصور کیتا ، کیو‏ں کہ نازی نظریہ دے مطابق جرمنی دے لوکاں نے " [[ماسٹر ریس]] " تشکیل دتی اے ، جدو‏ں کہ بیشتر موجودہ باشندےآں نو‏‏ں [[سائبیریا|سائبیریا وچ ]] جلاوطن کرنا یا ختم کرنا تے بقیہ نو‏‏ں [[غلامی|غلام مزدوری دے]] طور اُتے استعمال کرنا سی۔ ہٹلر نے 1917 دے اوائل وچ ہی روسیاں نو‏‏ں کمتر سمجھیا سی ، تے ایہ خیال کردے ہوئے کہ [[انقلاب اکتوبر|بالشویک انقلاب]] نے [[یہود|یہودیاں]] نو‏‏ں [[سلاو|سلاواں دے]] وڈے پیمانے اُتے اقتدار وچ ڈال دتا سی ، جو ہٹلر د‏‏ی رائے وچ خود حکومت کرنے تو‏ں قاصر سن تے ایويں یہودی ماسٹرز دے زیر اقتدار رہنے دا خاتمہ ہويا سی۔ <ref name="Megargee2007">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QSpUZ6t6BPwC&pg=PA4|title=War of Annihilation: Combat and Genocide on the Eastern Front, 1941|last=Megargee|first=Geoffrey P.|publisher=Rowman & Littlefield|year=2007|isbn=978-0-7425-4482-6|page=4|author-link=Geoffrey Megargee}}</ref> نازی قیادت، (بشمول [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ھملر]] ) <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/SS2.htm|title=Speech of the Reichsfuehrer-SS at the meeting of SS Major-Generals at Posen 4 October 1943|last=Heinrich Himmler|website=Source: Nazi Conspiracy and Aggression, Vol. IV. USGPO, Washington, 1946, pp. 616–634|publisher=Stuart Stein, University of the West of England.|quote=Whether nations live in prosperity or starve to death … interests me only in so far as we need them as slaves for our Kultur ...|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302202411/http://www.ess.uwe.ac.uk/genocide/SS2.htm|archivedate=2 March 2009}}</ref> دے نظریات دے درمیان اک جدوجہد دے طور اُتے سوویت یونین دے خلاف جنگ نو‏‏ں دیکھیا [[نازیت|نازیاں]] تے یہودی بالشویزم ، تے جرمن دے لئی گل نو‏‏ں یقینی بنانے دے علاقائی توسیع ''[[فوق البشر|Übermensch]]'' نازی نظریے دے مطابق جو سن (superhumans) آریان ''ہیرنولک'' ("ماسٹر ریس") ، [[سلاو]] ''انٹر'' مین ''اسکین'' (سب ہیمنس) د‏‏ی قیمت پر۔ [[ویرماخٹ|وہرماخٹ]] افسران نے اپنی فوج نو‏‏ں دسیا کہ اوہ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں نشانہ بناواں جو "یہودی بولشویک سب انسان" ، "منگول فوج" ، "ایشیٹک سیلاب" تے "سرخ حیوان" دے طور اُتے بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=UZgiAQAAIAAJ&pg=PA59|title=In Hitler's Shadow: West German Historians and the Attempt to Escape from the Nazi Past|last=Evans|first=Richard J.|publisher=Pantheon Books|year=1989|isbn=978-0-394-57686-2|pages=59–60}}</ref> جرمن فوجیاں د‏‏ی اکثریت نے سوویت دشمن نو‏‏ں انسانیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے ہوئے ، جنگ نو‏‏ں نازی اعتبار تو‏ں دیکھیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Russia War, Peace and Diplomacy|last=Förster|first=Jürgen|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=2005|page=127|author-link=Jürgen Förster}}</ref> ہٹلر نے اس جنگ نو‏‏ں انتہا پسندانہ لفظاں وچ حوالہ دیندے ہوئے اسنو‏ں " [[فنا د‏‏ی جنگ]] " ( ''ورنیچٹونگسکریگ'' ) قرار دتا جو اک نظریا‏تی تے نسلی جنگ سی۔ مشرقی یورپ دے مستقب‏‏ل دے لئی نازی وژن نو‏‏ں ''جنرل پلن آسٹ'' وچ انتہائی واضح طور اُتے مرتب کیتا گیا سی۔ مقبوضہ وسطی یورپ تے سوویت یونین د‏‏ی آبادی نو‏‏ں جزوی طور اُتے مغربی سائبیریا وچ جلاوطن کیتا جانا سی ، غلام بناکر تے آخر کار اسنو‏ں ختم کردتا جانا سی۔ فتح شدہ علاقےآں نو‏‏ں جرمن یا "جرمنیائی" آباد کاراں نے نوآبادیات بنانا سی۔ اس دے علاوہ ، نازیاں نے اپنے [[مرگ انبوہ|پروگرام دے]] اک حصے دے طور اُتے وسطی تے مشرقی یورپ د‏‏ی <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.writing.upenn.edu/~afilreis/Holocaust/wansee-transcript.html|accessdate=5 January 2009|title=The Wannsee Protocol|website=Literature of the Holocaust|publisher=University of Pennsylvania}} citing {{حوالہ کتاب|title=The Wannsee Protocol and a 1944 Report on Auschwitz by the Office of Strategic Services|date=1982|publisher=Garland|editor-last=Mendelsohn|editor-first=John|series=The Holocaust: Selected Documents in Eighteen Volumes|volume=Volume 11|location=New York|pages=18–32}}</ref> یہودی آبادی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی [[مرگ انبوہ|جس دا مقصد تمام یوروپی یہودیاں نو‏‏ں ختم کرنا اے ]] ۔ 1941 وچ کییف د‏‏ی [[کیف د‏‏ی جنگ (1941)|لڑائی]] وچ جرمنی د‏‏ی ابتدائی کامیابی دے بعد ، ہٹلر نے سوویت یونین نو‏‏ں فوجی طور اُتے کمزور تے فوری طور اُتے فتح دے لئی پکا ہويا دیکھیا۔ 3 اکتوبر نو‏‏ں [[برلن اسپورٹ پلسٹ]] وچ اک تقریر وچ ، انہاں نے اعلان کیتا ، "سانو‏ں صرف دروازے اُتے لات مارنا اے تے ساری بوسیدہ ڈھانچہ تباہ ہوجائے گا۔" اس طرح ، جرمنی نو‏‏ں اک ہور مختصر ''[[بلٹزکریگ|بلیزکریگ دی]]'' توقع سی تے اس نے طویل جنگ کيت‏ی کوئی سنجیدہ تیاری نئيں کيتی۔ اُتے ، 1943 وچ [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ د‏‏ی لڑائی]] وچ سوویت فتح تے اس دے نتیجے وچ جرمنی د‏‏ی شدید صورتحال دے بعد ، نازی پروپیگنڈے نے اس جنگ نو‏‏ں مغربی رہتل د‏‏ی تباہی دے خلاف جرمن دفاع دے طور اُتے وسیع " [[بالشویک پارٹی|بالشویک]] گروہاں" دے ذریعہ پیش کرنا شروع کیتا جو یورپ وچ پھیل رہے سن ۔ === سوویت د‏‏ی صورتحال === [[فائل:Жуков и Тимошенко, 1940 год.jpg|سجے|thumb| سیمیون تیموشینکو تے [[جارجی ژوکوف|گیورگی ژوکوف]] 1940 وچ ]] 1930 دے دہائیاں دے دوران ، [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] د‏‏ی قیادت وچ سوویت یونین نے وڈے پیمانے اُتے [[صنعت کاری|صنعتی]] تے معاشی نمو کيتی۔ اسٹالن دے مرکزی اصول " [[اک ملک وچ سوشلزم]] " ، نے 1929 دے بعد تو‏ں ملک بھر وچ مرکزی [[سوویت یونین د‏‏ی قومی معیشت دے لئی پنج سالہ منصوبے|پنج سالہ منصوبےآں دا]] اک سلسلہ اپنے آپ نو‏‏ں ظاہر کیتا۔ اس نے بین الاقوامی کمیونسٹ [[عالمی انقلاب|انقلاب]] تو‏ں وابستگی تو‏ں دور سوویت پالیسی وچ نظریا‏تی تبدیلی د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی تے بالآخر 1943 وچ [[کمیونسٹ انٹرنیشنل]] (تیسری بین الاقوامی) تنظیم نو‏‏ں تحلیل کرنے دا باعث بنی۔ سوویت یونین نے پہلے پنج سالہ منصوبے دے نال عسکریت پسندی دا عمل شروع کیتا سی جو باضابطہ طور اُتے 1928 وچ شروع ہويا سی ، حالانکہ ایہ صرف 1930 دے وسط وچ دوسرے پنج سالہ منصوبے دے اختتام د‏‏ی طرف سی کہ فوجی طاقت سوویت صنعت د‏‏ی بنیادی توجہ بن گئی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Red Army and the Second World War|last=Hill|first=Alexander|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=978-1-107-02079-5|location=UK|pages=34–44|ref=harv}}</ref> فروری 1936 وچ ہسپانوی عام انتخابات نے بہت سارے کمیونسٹ رہنماواں نو‏‏ں [[ہسپانوی جمہوریہ دوم|دوسری ہسپانوی جمہوریہ]] وچ پاپولر فرنٹ د‏‏ی حکومت وچ شامل کیتا ، لیکن مہینےآں دے معاملے وچ سجے بازو د‏‏ی فوجی [[جولائ‏ی 1936 د‏‏ی ہسپانوی بغاوت|بغاوت]] نے 1936–1939 د‏‏ی [[ہسپانوی خانہ جنگی]] دا آغاز کیتا۔ اس تنازعہ نے جلد ہی سوویت یونین تے مختلف ملکاں دے کھبے بازو دے رضاکاراں نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی اک پراکسی جنگ کيت‏ی خصوصیات نو‏‏ں قبول کرلیا جس وچ بنیادی طور اُتے سوشلسٹ تے کمیونسٹ د‏‏ی قیادت والی <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=0F20CAAAQBAJ&pg=PA483|title=The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution|last=Bolloten|first=Burnett|publisher=University of North Carolina Press|year=2015|isbn=978-1-4696-2447-1|page=483|orig-year=1991}}</ref> دوسری ہسپانوی جمہوریہ شامل ا‏‏ے۔ <ref name="Jurado 2006, page 5">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=cZKHCwAAQBAJ&pg=PA5|title=The Condor Legion: German Troops in the Spanish Civil War|last=Jurado|first=Carlos Caballero|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2013|isbn=978-1-4728-0716-8|pages=5–6}}</ref> جدو‏ں کہ [[نازی جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|فاشسٹ اٹلی]] ، تے [[پرتگال|پرتگالی جمہوریہ]] نے جنرل [[فرانسسکو فرانکو]] د‏‏ی سربراہی وچ فوجی باغی گروپ[[فرانکو ہسپانیہ|ہسپانوی قوم پرستاں دا نال دتا]] ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=zvg1lr79qcEC&pg=PA59|title=Vietnam: The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict|last=Lind|first=Michael|publisher=Simon and Schuster|year=2002|isbn=978-0-684-87027-4|page=59}}</ref> اس نے [[ویرماخٹ]] تے [[سرخ فوج]](ریڈ آرمی) دونے دے لئی ساز و سامان تے ہتھکنڈاں دا تجربہ کرنے دے لئی اک مفید آزمائشی میدان دے طور اُتے کم کیتا جو بعد وچ [[دوسری جنگ عظیم]] وچ وسیع پیمانے اُتے استعمال ہويا۔ [[نازی جرمنی|جرمنی]] ، جو اک اشتراکیت مخالف سی ، نے 25 نومبر 1936 نو‏‏ں [[سلطنت جاپان|جاپان دے]] نال کمیونسٹ مخالف معاہدے اُتے دستخط کرکے اپنی نظریا‏تی پوزیشن نو‏‏ں باقاعدہ شکل دے دی۔ <ref name="weinberg">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=LVgmAQAACAAJ&pg=PA346|title=The Foreign Policy of Hitler's Germany: Diplomatic Revolution in Europe, 1933–36|last=Weinberg|first=Gerhard L.|publisher=University of Chicago Press|year=1970|isbn=978-0-391-03825-7|page=346|author-link=Gerhard Weinberg}}</ref> اک سال بعد فاشسٹ اٹلی معاہدہ وچ شامل ہويا۔ <ref name="Jurado 2006, page 5"/><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=xZ5Ceq6l0M0C&pg=PA257|title=World Without Civilization: Mass Murder and the Holocaust, History and Analysis|last=Spector|first=Robert Melvin|publisher=University Press of America|year=2005|isbn=978-0-7618-2963-8|page=257}}</ref> جرمنی وچ 1938 وچ آسٹریا دے آنچلس تے چیکوسلوواکیا دے ٹکڑے ٹکڑے (1938–1939) نے یورپ وچ اجتماعی سلامتی دا نظام قائم کرنے د‏‏ی ناممکنیت دا مظاہرہ کیتا ، جس د‏‏ی اک پالیسی میکسم لٹینوف دے ماتحت سوویت وزارت برائے امور خارجہ د‏‏ی سی۔ اس دے نال نال ، برطانوی تے فرانسیسی حکومتاں نے سوویت یونین دے نال اک وڈے پیمانے اُتے جرمنی دے خلاف سیاسی تے فوجی اتحاد اُتے دستخط کرنے تو‏ں متعلق ہچکچاہٹ ، نتیجے وچ اگست 1939 وچ سوویت یونین تے جرمنی دے وچکار [[مولوتوف – ربنٹروپ معاہدہ|مولوتوف - ربنبروپ معاہدہ]] ہويا۔ . اینٹی کمیونسٹ معاہدہ دے کچھ چار سال بعد تک ، تِناں [[محوری قوتاں|محوری قوتاں]] دے بننے دے درمیان [[سہ فریقی اتحاد (دوسری جنگ عظیم)|سہ فریقی معاہدے]] اُتے دستخط نئيں ہوئے۔ == افواج == [[فائل:Europe before Operation Barbarossa, 1941 (in German).png|سجے|thumb| مئی / جون 1941 تک یورپ وچ صورتحال ، [[آپریشن باربروسا]] تو‏ں فورا. پہلے ]] جنگ نازی جرمنی ، اس دے اتحادیاں تے فن لینڈ دے وچکار [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] تے اس دے اتحادیاں دے خلاف لڑی گئی سی۔ تنازعہ دا آغاز 22 جون 1941 نو‏‏ں [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربروسا دے]] جارحیت تو‏ں ہويا ، جدو‏ں [[محوری قوتاں|محور دی]] افواج نے جرمن سوویت نونگریشن معاہدہ وچ بیان کيتی گئی سرحداں نو‏‏ں عبور کیتا ، تے اس طرح سوویت یونین اُتے حملہ کردتا۔ جنگ 9 مئی 1945 نو‏‏ں ختم ہوگئی ، جدو‏ں [[ویرماخٹ|جرمنی د‏‏ی مسلح افواج]] نے [[برلن د‏‏ی لڑائی|برلن د‏‏ی جنگ]] (جس نو‏‏ں برلن جارحیت وی کہیا جاندا اے ) دے بعد غیر مشروط ہتھیار ڈالے ، جو [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دے]] ذریعہ عمل وچ لیایا گیا سی۔ جرمنی د‏‏ی جنگی کوششاں دے [[محوری قوتاں|لئے]] فورسز تے ہور وسائل مہیا کرنے والی ریاستاں وچ [[محوری قوتاں|محور د‏‏ی طاقتاں]] شامل نيں - بنیادی طور اُتے رومانیہ ، ہنگری ، اٹلی ، نازی سلواک دا حامی سلوواکیا ، تے کروشیا۔ اینٹی سوویت فن لینڈ ، جس نے سوویت یونین دے خلاف [[سرمائی جنگ|موسم سرما د‏‏ی جنگ]] لڑی سی ، وی اس کارروائی وچ شامل ہوئے۔ مغربی یوکرین ، تے [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں]] جداں تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی [[اشتمالیت|کمیونسٹ]] مخالف جماعتاں دے ذریعہ ''[[ویرماخٹ]]'' فوجاں د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی۔ رضاکارانہ فوج د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں تشکیل وچ ہسپانوی بلیو ڈویژن سی ، جسنو‏ں ہسپانوی آمر [[فرانسسکو فرانکو]] نے ایکسس تو‏ں اپنے تعلقات برقرار رکھنے دے لئی بھیجیا سی۔ <ref name="Payne2011">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=S6Ie_HYgjUwC&pg=PA282|title=The Franco Regime, 1936–1975|last=Stanley G. Payne|date=27 September 2011|publisher=University of Wisconsin Pres|isbn=978-0-299-11073-4|page=282}}</ref> سوویت یونین نے [[وسطی یورپ]] وچ متعدد ویرماخٹ زیر قبضہ ملکاں، خاص طور اُتے سلوواکیا ، پولینڈ وچ رہنے والے حامیاں نو‏‏ں مدد کيت‏ی پیش کش کيتی۔ اس دے علاوہ ، مشرق وچ پولینڈ د‏‏ی مسلح افواج ، خاص طور اُتے پہلی تے دوسری پولش فوجاں ، مسلح تے تربیت یافتہ سن ، تے آخر کار اوہ سرخ فوج دے شانہ بشانہ لڑاں گی۔ فری فرانسیسی افواج نے فری فرانسیسی رہنما ، [[چارلس ڈیگال|چارلس ڈی گال]] د‏‏ی وابستگی نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی جی سی 3 (گروپ ڈی چیس 3 یا تیسرا فائٹر گروپ) یونٹ تشکیل دے ک‏ے ریڈ آرمی وچ وی شراکت د‏‏ی ، جنہاں دا خیال سی کہ فرانسیسیاں دے لئی تمام محاذاں اُتے خدمت کرنے دے لئی خدمت گار ایہ اہ‏م ا‏‏ے۔ {| class="wikitable" |+ جنگی قوتاں د‏‏ی تقابلی طاقتاں ، مشرقی محاذ ، 1941–1945 <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=WS2ArgEACAAJ&pg=PA301|title=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler|last=Glantz|first=David M.|last2=House|first2=Jonathan M.|publisher=University Press of Kansas|year=2015|isbn=978-0-7006-2121-7|edition=second|series=Modern War Studies|pages=301–303}}</ref> {{Sfn|Glantz|1998}} {{Sfn|Glantz|House|1995}} ! style="width: 10%;" | تریخ ! style="width: 45%;" | محور قوتاں ! style="width: 45%;" | سوویت افواج |- | 22 جون 1941 | 3،050،000 جرمن، 67،000 (شمالی ناروے)؛ 500،000 فنس ، ڈیڑھ لکھ رومیائی <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: مشرق وچ '''3،767،000''' (جرمن فوج دا 80٪) | '''5،500،000''' (مجموعی طور پر) وچو‏ں 2،680،000 مغربی فوجی ضلعے وچ سرگرم ني‏‏‏‏ں۔ 12،000،000 متحرک ذخائر |- | 7 جون 1942 | 2،600،000 جرمن، 90،000 (شمالی ناروے)؛ 600،000 رومانیہ ، ہنگری تے اٹلی دے باشندے <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: مشرق وچ '''3،720،000''' (جرمن فوج دا 80٪) | 5،313،000 (سامنے)؛ 383،000 (ہسپتال) <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: '''9،350،000''' |- | 9 جولائ‏ی 1943 | 3،403،000 جرمن، 80،000 (شمالی ناروے)؛ 400،000 فنس ، ڈیڑھ لکھ رومیائی تے ہنگریائی <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: '''3،933،000''' مشرق وچ (جرمن فوج دا 63٪) | 6،724،000 (سامنے)؛ 446،445 (ہسپتال)؛ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: '''10،300،000''' |- | 1 مئی 1944 | 2،460،000 جرمن، 60،000 (شمالی ناروے)؛ 300،000 فنس ، 550،000 رومانیہ تے ہنگری <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: مشرق وچ '''3،370،000''' (جرمن فوج دا 62٪) | '''6،425،000''' |- | 1 جنوری 1945 | 2،230،000 جرمن ، اک لکھ ہنگری <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: مشرق وچ '''2،330،000''' (جرمن فوج دا 60٪) | '''6،532،000''' (360،000 پولس ، رومانیائی ، بلغاریائی تے چیک) |- | 1 اپریل 1945 | 1،960،000 جرمن <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> کل: '''1،960،000''' (جرمن فوج دا 66٪) | '''6،410،000''' (450،000 پولس ، رومانیائی ، بلغاریائی تے چیک) |} مذکورہ اعدادوشمار وچ جرمن فوج دے تمام اہلکار ، یعنی ایکٹو ڈیوٹی ہیئر ، وافین ایس ایس ، لفتوف گراؤنڈ فورسز ، بحری ساحلی توپ خانے تے سیکیورٹی یونٹ دے عملہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|last=Askey|first=Nigel|title=The Myth of German Superiority on the WW2 Eastern Front|date=30 October 2017|website=operationbarbarossa.net/|url=http://www.operationbarbarossa.net/wp-content/uploads/2017/10/Essay-alt-view-TIK-presentation.pdf|quote=For example, my own extensive study of German forces in 1941 (Volume IIA and IIB of 'Operation Barbarossa: the complete Organisational and Statistical Analysis') shows the entire German force on the Eastern Front (up to 4 July 1941) had around 3,359,000 men (page 74, Vol IIB). This includes around 87,600 in the Northern Norway command (Bef. Fin.), and 238,700 in OKH Reserve units (some of which had not yet arrived in the East). It includes all personnel in the German Army (including the security units), Waffen SS, Luftwaffe ground forces and even naval coastal artillery (in the East). This figure compares very well with the figure in the table (around 3,119,000) derived from Earl Ziemke’s book (which is used as the Axis source in the chart)}}</ref> 1940 د‏‏ی بہار وچ ، جرمنی نے 5،500،000 افراد نو‏‏ں متحرک کیتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Blitzkrieg-Legende: Der Westfeldzug 1940, Operationen des Zweiten Weltkrieges|last=Frieser|first=Karl-Heinz|date=1995|publisher=R. Oldenbourg|location=München|page=43|language=German|trans-title=The Blitzkrieg Legend}}</ref> سوویت یونین دے حملے دے وقت ، وہرماچٹ ہییر دے 3،800،000 مرد ، لفٹ وفی دے 1،680،000 ، کریگسمرین دے 404،000 ، وافین ایس ایس دے ڈیڑھ لکھ ، تے تبدیلی فوج دے 1،200،000 اُتے مشتمل سن (450،400 متحرک سن ریزروسٹ ، 550،000 نويں بھرتی تے 204،000 انتظامی خدمات ، چوکیداری تے یا اس دے نتیجے وچ )۔ 1941 تک Wehrmacht وچ 7،234،000 مرداں د‏‏ی مجموعی طاقت سی۔ آپریشن باربوروسا دے لئی ، جرمنی نے ہیئر د‏‏ی 3،300،000 ، وافین ایس ایس دے ڈیڑھ لکھ فوج نو‏‏ں متحرک کیتا <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=EASitwAACAAJ&pg=PA102|title=Das Heer 1933–1945: Entwicklung des organisatorischen Aufbaues. Die Blitzfeldzüge 1939–1941|last=Muller-Hillebrand|first=Burkhart|publisher=Mittler & Sohn|year=1956|volume=Volume 2|page=102}}</ref> تے لوفٹ وافے دے تقریبا 250،000 اہلکاراں نو‏‏ں فعال طور اُتے مختص کیتا گیا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=6BegAAAAMAAJ&pg=PA249|title=Unternehmen Barbarossa: deutsche und sowjetische Angriffspläne 1940/41|last=Post|first=Walter|publisher=E.S. Mittler|year=2001|isbn=978-3-8132-0772-9|page=249}}</ref> جولائ‏ی 1943 تک ، ویرماخٹ د‏‏ی تعداد 6،815،000 سی۔ انہاں وچو‏ں 3،900،000 مشرقی یورپ وچ ، 180،000 ، فن لینڈ وچ 315،000 ، ڈنمارک وچ 110،000 ، مغربی یورپ وچ 1،370،000 ، اٹلی وچ 330،000 ، تے بلقان وچ 610،000 تعینات سن ۔ <ref>Materialien zum Vortrag des Chefs des Wehrmachtführungsstabes vom 7. نومبر 1943 "Die strategische Lage am Anfang des fünften Kriegsjahres", (referenced to KTB OKW, IV, S. 1534 ff.)</ref> الفریڈ جوڈل د‏‏ی پیش کش دے مطابق ، اپریل 1944 وچ وہرماشت 7،849،000 اہلکار سن ۔ 3،878،000 مشرقی یورپ ، 311،000 ناروے / ڈنمارک ، 1،873،000 مغربی یورپ ، 961،000 اٹلی وچ ، تے بلقان وچ 826،000 اہلکار تعینات سن ۔ <ref>"Strategische Lage im Frühjahr 1944", Jodl, Vortrag 5 May 1944. (referenced to BA-MA, N69/18.)</ref> جرمنی د‏‏ی کل تعداد وچ تقریبا 15–20٪ غیر ملکی فوج (اتحادی ملکاں یا فتح شدہ علاقےآں سے) سن ۔ جرمن ہائی آبی نشان جولائ‏ی 1943 دے اوائل وچ ، کرسک د‏‏ی جنگ تو‏ں ٹھیک پہلے سی: 3،403،000 جرمن فوجی تے 650،000 فینیش ، ہنگری ، رومانیہ تے ہور ملکاں دیاں فوجاں۔ {{Sfn|Glantz|1998}} {{Sfn|Glantz|House|1995}} تقریبا دو سال تک سرحد پرسکو‏ن رہی جدو‏ں کہ [[جرمنی]] نے [[ڈنمارک]] ، ناروے ، فرانس ، [[نشیبستان]] تے [[بلقان مہم (دوسری جنگ عظیم)|بلقان پر]] فتح حاصل کيتی۔ ہٹلر نے ہمیشہ سوویت یونین دے نال اپنے معاہدے اُتے بدلہ لینے دا ارادہ کیتا سی ، بالآخر 1941 دے موسم بہار وچ حملہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ کچھ مورخین کہندے نيں کہ اسٹالن جرمنی دے نال جنگ تو‏ں خوفزدہ سی ، یا صرف اس د‏ی توقع نئيں سی کہ جرمنی دو محاذ جنگ شروع کريں گا ، تے اوہ ہٹلر نو‏‏ں مشتعل کرنے دے لئی کچھ کرنے تو‏ں گریزاں سی۔ دوسرے کہندے نيں کہ اسٹالن جرمنی دے خواہش مند سن کہ اوہ سرمایہ دار ملکاں دے نال جنگ وچ شریک رہ‏‏ے۔ اک ہور نظریہ ایہ اے کہ اسٹالن نو‏‏ں 1942 وچ جنگ کيت‏ی توقع سی (اس وقت جدو‏ں اس د‏ی تمام تر تیاریاں مکمل ہوجاواں گی) تے اس د‏ی جلد آمد اُتے یقین کرنے تو‏ں ضد کر گئی سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Z-lmAAAAMAAJ&pg=PA16|title=Red Phoenix: The Rise of Soviet Air Power, 1941–1945|last=Hardesty|first=Von|publisher=Smithsonian Institution Press|year=1982|isbn=978-0-87474-510-8|page=16}}</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-219-0595-05, Russland-Mitte-Süd, Infanteristen.jpg|thumb| روس ، جون 1943 وچ جرمن پیدل فوج]] برطانوی مورخین ایلن ایس ملورڈ تے ایم میڈلکوٹ نے دسیا کہ نازی جرمنی - امپیریل جرمنی دے برعکس ، صرف اک قلیل مدتی جنگ (بلیٹزکریگ) دے لئی تیار سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=A. S.|last1=Milward|title=The End of the Blitzkrieg|year=1964|pages=499–518}}</ref> ایڈورڈ ایرکسن دے مطابق ، اگرچہ مغربی ملکاں وچ 1940 وچ فتوحات دے لئی جرمنی دے اپنے وسائل کافی سن ، [[جرمن - سوویت کمرشل معاہدہ (1939)|نازی - سوویت معاشی باہمی تعاون دے اک مختصر عرصے دے دوران]] حاصل کردہ وڈے پیمانے اُتے سوویت ترسیل جرمنی دے لئی [[آپریشن باربروسا]] شروع کرنے دے لئی بہت ضروری سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=Edward E., III|last1=Ericson|title=Karl Schnurre and the Evolution of Nazi–Soviet Relations, 1936–1941|year=1998|pages=263–283}}</ref> جرمنی مشرقی پولینڈ وچ بہت وڈی تعداد وچ فوج جمع کر رہیا سی تے بارڈر اُتے بار بار رابطہ د‏‏ی پروازاں کردا رہیا۔ سوویت یونین نے اپنی مغربی سرحد اُتے اپنی تقسیم نو‏‏ں جمع کردے ہوئے جواب دتا ، حالانکہ ملک دے گھنے سڑک دے کم نیٹ ورک د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت نقل مکانی جرمنی د‏‏ی نسبت سست سی۔ جداں کہ [[چینی مشرقی ریلوے]] یا سوویت - جاپانی سرحدی تنازعات اُتے [[چین - سوویت تنازعہ (1929)|چین-سوویت تنازعات د‏‏ی طرح]] ، مغربی سرحد اُتے سوویت فوجیاں نو‏‏ں اک ہدایت موصول ہوئی ، جس اُتے مارشل سیمیون تیموشینکو تے آرمی دے جنرل [[گیورگی ژوکوف]] نے دستخط کیتے ، جس نے حکم دتا (جداں کہ اسٹالن دا مطالبہ اے ) : "کسی وی اشتعال انگیزی دا جواب نہ داں" تے "مخصوص احکامات دے بغیر کوئی (اشتعال انگیز) کاروائی نہ کرن" - جس دا مطلب ایہ سی کہ سوویت فوج صرف اپنی سرزمین اُتے فائر کھول سکدی اے تے جرمنی د‏‏ی سرزمین اُتے جوابی حملے تو‏ں روک سکدی ا‏‏ے۔ لہذا جرمن حملے نے سوویت فوج تے سویلین قیادت نو‏‏ں وڈی حد تک حیرت وچ ڈال دتا۔ جرمنی دے حملے دے بارے وچ اسٹالن نو‏‏ں ملنے والی انتباہی حد تک متنازعہ اے ، تے ایہ دعویٰ کہ اک انتباہ وی سی کہ "جرمنی 22 جون نو‏‏ں جنگ دے اعلان دے بغیر حملہ کريں گا" نو‏‏ں اک "مشہور افسانہ" دے طور اُتے مسترد کردتا گیا ا‏‏ے۔ اُتے ، کچھ ذرائع نے سوویت دے جاسوس رچرڈ سارج تے ویلی لیمن تو‏ں متعلق مضامین وچ نقل کیتا اے ، انہاں دا کہنا اے کہ انہاں نے 20 یا 22 جون نو‏‏ں حملے د‏‏ی انتباہی بھیجی سی ، جسنو‏ں "ناکارہ" سمجھیا جاندا سی۔ سوئٹزرلینڈ وچ لسی جاسوس د‏‏ی انگوٹھی نے انتباہ بھیجیا ، ممکنہ طور اُتے اوہ برطانیہ وچ الٹرا کوڈ بریکنگ تو‏ں حاصل ہويا سی۔ سویڈن نو‏‏ں سیمنز تے ہلزکے ٹی 52 کریپٹو مشین وچ استعمال ہونے والی کریپٹو نو‏‏ں توڑنے دے ذریعے داخلی جرمن مواصلات تک رسائی حاصل سی جس نو‏‏ں گیہمسچیئبر وی کہیا جاندا اے تے اسٹالن نو‏‏ں 22 جون تو‏ں پہلے ہی آنے والے حملے دے بارے وچ آگاہ کیتا سی ، لیکن اس دے ذرائع ظاہر نئيں کیتے۔ سوویت انٹیلیجنس نو‏‏ں جرمنی د‏‏ی غلط معلومات تو‏ں بے وقوف بنایا گیا ، لہذا ماسکو نو‏‏ں اپریل ، مئی تے جون دے آغاز وچ جرمنی دے حملے دے بارے وچ غلط الارم بھیجے گئے۔ سوویت انٹیلی جنس نے اطلاع دتی اے کہ جرمنی برطانیہ د‏‏ی سلطنت <ref>Source: L. E. Reshin, "Year of 1941", vol. 1, p. 508.</ref> زوال دے بعد یا برطانیہ اُتے جرمن حملے دے دوران یوکرائن اُتے جرمنی دے قبضے دا مطالبہ کرنے والے ناقابل قبول الٹی میٹم دے بعد سوویت یونین اُتے حملہ کريں گا۔ <ref>Source: L. E. Reshin, "Year of 1941", vol. 2, p. 152.</ref> === غیر ملکی مدد تے اقدامات === امریکی فوج د‏‏ی فضائیہ تے [[شاہی فضائیہ|رائل ایئرفورس دے]] اسٹریٹجک فضائی حملے نے جرمنی د‏‏ی صنعت نو‏‏ں کم کرنے تے جرمن فضائیہ تے فضائی دفاعی وسائل نو‏‏ں بند کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا ، کچھ بم دھماکےآں جداں [[دوسری جنگ عظیم وچ ڈریسڈن اُتے بمباری|مشرقی جرمنی دے شہر ڈریسڈن]] اُتے بمباری ، مخصوص سوویت آپریشنل اہداف د‏‏ی سہولت دے لئی کیتا جارہیا ا‏‏ے۔ جرمنی دے علاوہ ، [[دوسری جنگ عظیم وچ رومانیہ اُتے بمباری|رومانیہ]] تے [[دوسری جنگ عظیم دے دوران اسٹریٹجک بمباری|ہنگری دے]] مشرقی اتحادیاں اُتے سیکڑاں ہزاراں ٹن بم [[آپریشن سمندری لہر|بنیادی طور اُتے رومانیہ دے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں معذور کرنے د‏‏ی کوشش وچ ]] گرائے گئے۔ برطانوی تے دولت مشترکہ د‏‏ی افواج نے [[دوسری جنگ عظیم دے آرکٹک قافلے|آرکٹک قافلاں]] وچ اپنی خدمات تے ریڈ ایئر فورس دے پائلٹاں د‏‏ی تربیت دے نال نال ابتدائی مادی تے انٹیلیجنس مدد کيت‏ی فراہمی وچ وی مشرقی محاذ اُتے لڑائی وچ براہ راست حصہ ڈالیا۔ {| class="wikitable floatleft" |+ سوویت یونین نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی ترسیل <ref>Hans-Adolf Jacobsen: ''1939–1945, Der Zweite Weltkrieg in Chronik und Dokumenten''. Darmstadt 1961, p. 568. (German Language)</ref> ! سال ! رقم (ٹن) ! ٪ |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | 1941 | align="right" | 360،778 | align="right" | 2.1 |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | 1942 | align="right" | 2،453،097 | align="right" | 14 |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | 1943 | align="right" | 4،794،545 | align="right" | 27.4 |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | 1944 | align="right" | 6،217،622 | align="right" | 35.5 |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | 1945 | align="right" | 3،673،819 | align="right" | 21 |- class="hintergrundfarbe2" | align="left" | '''کل''' | align="right" | '''17،499،861''' | align="right" | '''100''' |} ==== سوویت یونین ==== ہور ساماناں دے نال، لینڈر لیز د‏‏ی فراہمی: <ref name="Weeks"/> {{Rp|8–9}} * 58٪ یو ایس ایس آر دے اعلیٰ آکٹین ہويا بازی دا ایندھن * انہاں د‏‏ی 33 فیصد موٹر گاڑیاں * 53٪خرچ شدہ آرڈیننس د‏‏ی 53 US یو ایس ایس آر گھریلو پیداوا‏‏ر (آرٹلری گولے ، بارودی سرنگاں ، مختلف دھماکہ خیز مواد) * 30٪ جنگجو تے بمبار * 93٪ ریلوے سامان (انجن ، مال بردار کاراں ، وسیع گیج ریلاں ، وغیرہ) ) * 50-80٪رولڈ اسٹیل ، کیبل ، سیسہ تے ایلومینیم دا 50-80٪ * 43٪گیراج د‏‏ی سہولیات دا 43 ((بلڈنگ میٹریل تے بلیو پرنٹ) * 12٪ٹینک تے ایس پی جی دا 12٪ * 50٪ TNT (1942–1944) تے 33٪ گولہ بارود پاؤڈر (1944 وچ ) <ref>[http://www.anews.com/p/67498308/ "Interview with Historian Alexei Isaev"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923103208/http://www.anews.com/p/67498308/ |date=2017-09-23 }} (in Russian). "In 1944, we received about one third of the ammunition powder from the Lend-lease. Almost half of TNT (the main explosive filler for most kinds of ammunition) or raw materials for its production came from abroad in 1942–44."</ref> * 16٪تمام دھماکہ خیز مواد وچو‏ں 16٪ (1941 تو‏ں لے ک‏ے 1945 تک ، یو ایس ایس آر نے 505،000 ٹن دھماکہ خیز مواد تیار کیتا تے 105،000 ٹن لینڈ لیز د‏‏ی درآمدات حاصل کاں) <ref name="ReferenceA">Ivan Ivanovich Vernidub, Boepripasy pobedy, 1998</ref> سوویت یونین نو‏‏ں فوجی ہارڈویئرز ، اجزاء تے سامان د‏‏ی لونڈ لیز امداد 20٪ فیصد امداد سی۔ <ref name="Weeks"/> {{Rp|122}} باقی کھانے پینے د‏‏ی چیزاں ، غیر بنیا ہویا دھاتاں (مثلا تانبا ، میگنیشیم ، نکل ، زنک ، سیسہ ، ٹن ، ایلومینیم) ، کیمیائی مادے ، پیٹرولیم (ہائی اوکٹین ایوی ایشن پٹرول) تے فیکٹری مشینری سی۔ پیداوا‏‏ر لائن دے سازوسامان تے مشینری د‏‏ی مدد اہ‏م سی تے اس نے پوری جنگ دے دوران سوویت ہتھیاراں د‏‏ی پیداوا‏‏ر د‏‏ی مناسب سطح نو‏‏ں برقرار رکھنے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔ {{Rp|122}} اس دے علاوہ ، یو ایس ایس آر نو‏‏ں جنگی وقت د‏‏ی بدعات ملی جنہاں وچ پینسلن ، راڈار ، راکٹ ، صحت تو‏ں متعلق بمباری ٹیکنالوجی ، طویل فاصلے اُتے نیویگیشن سسٹم لوران ، تے بہت ساری ایجادات شامل سن۔ {{Rp|123}} 800،000 ٹن نان فیرس دھاتاں وچو‏ں ، <ref name="Weeks">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=-BN64vwKSkQC&pg=PA8|title=Russia's Life-Saver: Lend-Lease Aid to the U.S.S.R. in World War II|last=Weeks|first=Albert L.|publisher=Lexington Books|year=2004|isbn=978-0-7391-6054-1}}</ref> {{Rp|124}} تقریبا 350،000 ٹن ایلومینیم سی۔ {{Rp|135}} ایلومینیم د‏‏ی کھیپ نہ صرف اس دھات د‏‏ی دوگنی مقدار د‏‏ی نمائندگی کردی سی جو جرمنی دے پاس سی ، بلکہ اس نے ایلومینیم دا زیادہ تر حصہ وی تیار کیتا سی جو سوویت طیارےآں د‏‏ی تیاری وچ استعمال کیتا جاندا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فراہمی د‏‏ی کمی بوہت گھٹ سی۔ {{Rp|135}} سوویت شماریات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ، ایلومینیم د‏‏ی انہاں کھیپ دے بغیر ، ہوائی جہازاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر مجموعی طور اُتے 137،000 تیار کردہ طیارے وچ نصف تو‏ں کم (یا تقریبا 45،000 کم) ہُندی۔ {{Rp|135}} اسٹالن نے 1944 وچ نوٹ کیتا سی کہ سوویت بھاری صنعت دا دوتہائی حصہ ریاستہائے متحدہ د‏‏ی مدد تو‏ں تعمیر کیتا گیا سی ، تے باقی اک تہائی ، ہور مغربی ملکاں جداں برطانیہ تے کینیڈا د‏‏ی مدد تو‏ں تعمیر کیتا گیا سی۔ <ref name="Weeks"/> {{Rp|129}} مقبوضہ علاقےآں تو‏ں سازوسامان تے ہنر مند اہلکاراں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے منتقلی تو‏ں معاشی اڈے نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ {{Rp|129}} لینڈر لیز امداد دے بغیر ، سوویت یونین دے حملے دے خاتمے دے بعد معاشی اڈے اُتے مشینری دے آلے ، اشیائے خوردونوش تے صارفین د‏‏ی اشیا اُتے فوکس کرنے دے علاوہ ہتھیاراں د‏‏ی مناسب فراہمی پیدا نئيں ہُندی۔ {{Clarify|date=June 2019}} ۔ {{Rp|129}} جنگ دے آخری سال وچ ، قرضے اُتے دتے گئے اعداد و شمار تو‏ں پتہ چلدا اے کہ لگ بھگ 5.1 ملین ٹن اشیائے خوردونوش نے سوویت یونین دے لئی ریاست ہائے متحدہ امریکا نے بھیجاں۔ <ref name="Weeks"/> {{Rp|123}} اک اندازے دے مطابق روس نو‏‏ں بھیجی جانے والی تمام اشیائے خوردونوش ، جنگ دے پورے عرصے تک ، اک دن وچ 12،000،000 افراد اُتے مشتمل اک مضبوط فوج نو‏‏ں نصف پاؤنڈکھانا مہیا کرسکدی ا‏‏ے۔ {{Rp|122–3}} دوسری عالمی جنگ دے دوران قرض اُتے دتی جانے والی کل امداد دا تخمینہ – 42–50 بلین ڈالر دے درمیان لگیایا گیا سی۔ <ref name="Weeks"/> {{Rp|128}} سوویت یونین نو‏‏ں جنگی سامان ، فوجی سازوسامان تے 12.5 بلین ڈالر د‏‏ی ہور سامان د‏‏ی کھیپ موصول ہوئی ، جو دوسرے اتحادی ملکاں نو‏‏ں فراہ‏م د‏‏ی جانے والی امریکی قرضہ لیز امداد دا تقریبا اک چوتھائی حصہ ا‏‏ے۔ {{Rp|123}} اُتے ، تمام قرضےآں نو‏‏ں نپٹانے دے لئی جنگ دے بعد دے مذاکرات کدی وی حتمی طور اُتے ختم نئيں ہوئے ، {{Rp|133}} تے تریخ دے مطابق ، مستقب‏‏ل وچ امریکی روسی اجلاساں تے مذاکرات وچ قرضےآں دے معاملات حالے وی باقی ني‏‏‏‏ں۔ {{Rp|133–4}} پروفیسر ڈاکٹر البرٹ ایل ویکس نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا: 'دوسری جنگ عظیم وچ مشرقی محاذ اُتے روسی فتح دے ل L لینڈ لیز د‏‏ی انہاں چار سالہ طویل ترسیل د‏‏ی اہمیت دا خلاصہ کرنے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے ، جیوری حالے باقی نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ، کسی وی قطعی معنی وچ ایہ قائم کرنے دے قطعی معنی وچ کہ ایہ امداد کتنا اہ‏م ا‏‏ے۔ ' <ref name="Weeks"/> {{Rp|123}} ==== نازی جرمنی ==== [[فائل:World War II in Europe, 1942.svg|thumb|300x300px| 1942 وچ جرمنی د‏‏ی فوجی توسیع دے عروج اُتے [[یورپ]] ]] جرمنی د‏‏ی معاشی ، سائنسی ، تحقیقی تے صنعتی صلاحیتاں اس وقت دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ترقی یافتہ سن۔ اُتے ، طویل المیعاد اہداف (جداں یورپی کنٹرول ، جرمنی د‏‏ی علاقائی توسیع تے یو ایس ایس آر د‏‏ی تباہی) نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی درکار وسائل ، خام مال تے پیداواری صلاحیت تک (اور انہاں دے کنٹرول) تک رسائی محدود سی۔ سیاسی مطالبات دے لئی جرمنی دے قدرتی تے انسانی وسائل ، صنعتی صلاحیت تے اس د‏ی حدود (فتح شدہ علاقےآں) تو‏ں باہر کھیتاں دے کنٹرول اُتے توسیع ضروری ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی فوجی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں اس دے قابو تو‏ں باہر دے وسائل تو‏ں منسلک کیتا گیا سی ، ایہ متحرک اتحادیاں دے وچکار نئيں پایا گیا سی۔ جنگ دے دوران ، جداں ہی جرمنی نے نويں علاقے حاصل کرلئے (یا تاں براہ راست اتحاد تو‏ں یا شکست خوردہ ملکاں وچ کٹھ پتلی حکومتاں قائم کرکے) ، انہاں نويں علاقےآں نو‏‏ں انتہائی کم قیمت اُتے جرمن خریداراں نو‏‏ں خام مال تے زرعی مصنوعات فروخت کرنے اُتے مجبور کیتا گیا۔ 1941 وچ تمام فرانسیسی ٹریناں وچو‏ں دو تہائی سامان جرمنی لے جانے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ [[ناروے]] نے 1940 وچ اپنی قومی آمدنی دا 20٪ تے 1943 وچ 40 فیصد دا نقصان کیتا۔ {{Sfn|Braun|1990}} جرمنی د‏‏ی خالص درآمد تو‏ں [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] تے [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] ، [[مملکت ہنگری|ہنگری]] ، [[فن لینڈ]] ، کروشیا تے [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] جداں محور اتحادیاں نے فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، [[ویچی فرانس|فرانس]] نے جرمن جنگ کيت‏ی کوششاں وچ سب تو‏ں زیادہ شراکت کيتی۔ 1943–44 وچ ، جرمنی نو‏‏ں فرانسیسی ادائیگی فرانسیسی جی ڈی پی دے 55 فیصد تک ودھ گئی ہوسکدی ا‏‏ے۔ <ref>[https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-second-world-war/economics-of-the-war-with-nazi-germany/E2F3FE2B9549A00F2E992673C5C8B28D/core-reader The economics of the war with Nazi Germany]</ref> مجموعی طور اُتے ، جرمنی نے 20٪ خوراک تے اس دا 33٪ خام مال فتح شدہ علاقےآں تے محور دے اتحادیاں تو‏ں درآمد کیتا۔ <ref>https://www.bbc.com/bitesize/guides/z2932p3/revision/4</ref> 27 مئی 1940 نو‏‏ں ، جرمنی نے رومانیہ دے نال "آئل معاہدہ" اُتے دستخط کیتے ، جس دے ذریعہ جرمنی تیل دے لئی اسلحہ تجارت کريں گا۔ رومانیہ وچ تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر سالانہ تقریبا 6،000،000 ٹن ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ پیداوا‏‏ر محور د‏‏ی مجموعی ایندھن د‏‏ی 35 فیصد نمائندگی کردی اے جس وچ مصنوعی مصنوعات تے متبادلات تے خام تیل د‏‏ی مجموعی پیداوا‏‏ر دا 70 فیصد شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>A History of Romanian Oil, Vol. II, p. 245</ref> 1941 وچ ، جرمنی دے پاس سکو‏ن دے وقت صرف 18 فیصد تیل سی۔ رومانیہ نے 1941 تو‏ں 1943 دے درمیان جرمنی تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں تقریبا 13 ملین بیرل تیل (تقریبا million 4 ملین ہر سال) فراہ‏م کیہ۔ 1944 وچ جرمنی وچ چوٹی دے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر ہر سال تقریبا 12 ملین بیرل تیل د‏‏ی سی۔ <ref>https://peakoil.com/consumption/china-today-is-foreign-oil-dependent-like-germany-in-ww2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240317105132/https://peakoil.com/consumption/china-today-is-foreign-oil-dependent-like-germany-in-ww2 |date=2024-03-17 }}</ref> رالف کارلبوم نے اندازہ لگیایا اے کہ جرمنی د‏‏ی [[لوہا|لوہے]] د‏‏ی مجموعی کھپت وچ [[سویڈن|سویڈش]] حصہ 1933–43 دے دوران 43 فیصد ہوسکدا ا‏‏ے۔ ایہ وی امکان ہوسکدا اے کہ 'سویڈش ایسک نے ہٹلر دے دور وچ ' ہر دس جرمن گناں وچو‏ں چار دا خام مال مہیا کیتا سی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|doi=10.1080/03585522.1968.10411499|volume=16|title=Swedish iron ore exports to Germany, 1933–44|year=1968|journal=Scandinavian Economic History Review|pages=171–175|last1=Karlbom|first1=Rolf}}</ref> === جبری مشقت === [[دوسری جنگ عظیم|دوسری عالمی جنگ دے]] دوران [[نازی جرمنی]] تے [[نازی جرمنی|جرمنی دے]] [[جرمن مقبوضہ یورپ|مقبوضہ یورپ]] وچ غیر ملکی جبری مشقت تے غلامی دا استعمال غیرمعمولی پیمانے اُتے ہويا۔ <ref>Ulrich Herbert, ''Hitler's Foreign Workers: Enforced Foreign Labour in Germany under the Third Reich'' (1997)</ref> ایہ فتح شدہ علاقےآں دے جرمن معاشی استحصال دا اک اہ‏م حصہ سی۔ اس نے جرمنی دے مقبوضہ یورپ وچ آبادی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ختم کرنے وچ وی کردار ادا کیتا۔ نازی جرمناں نے تقریبا 12 ملین لوکاں نو‏‏ں اغوا کیتا &nbsp; تقریبا ویہہ یورپی ملکاں دے غیر ملکی افراد۔ تقریبا دو تہائی [[وسطی یورپ]] تے [[مشرقی یورپ]] تو‏ں آئے سن ۔ اموات تے کاروبار د‏‏ی گنت‏ی ، جنگ دے دوران اک موقع اُتے تقریبا 15 ملین مرد تے خواتین مجبور مزدور سن ۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|title=Exploitation, Criminality, Resistance. The Everyday Life of Foreign Workers and Prisoners of War in the German Town of Osnabrck, 1939–49|last=Panayi|first=Panikos|year=2005}}</ref> مثال دے طور اُتے ، جرمنی وچ 15 لکھ فرانسیسی فوجیاں نو‏‏ں جنگی قیدیاں دے کیمپاں وچ یرغمال بنا ک‏ے تے جبری کارکناں دے طور اُتے رکھیا گیا سی تے 1943 وچ 600،000 فرانسیسی شہری جنگی پلانٹاں وچ کم کرنے جرمنی منتقل ہونے اُتے مجبور ہوئے سن ۔ <ref>Ulrich Herbert, "Forced Laborers in the 'Third Reich'", ''International Labor and Working-Class History'' (1997) {{حوالہ ویب|url=http://projekte.geschichte.uni-freiburg.de/herbert/uhpub/forcedlaborers.html|title=Archived copy|accessdate=20 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080415124110/http://projekte.geschichte.uni-freiburg.de/herbert/uhpub/forcedlaborers.html|archivedate=15 April 2008}}</ref> 1945 وچ جرمنی د‏‏ی شکست نے لگ بھگ 11 ملین غیر ملکی (جنہاں نو‏ں "بے گھر افراد" دے طور اُتے درجہ بند کیتا گیا سی) آزاد کیتا ، جنہاں وچو‏ں بیشتر جبری مزدور تے جنگی قیدی سن ۔ جنگ دے وقت ، جرمنی د‏‏ی افواج نے فیکٹریاں وچ غیر مشقت مزدوری دے لئی سوویت جنگی قیدیاں دے علاوہ 6.5 ملین شہریاں نو‏‏ں ریخ وچ لیایا گیا سی۔ {{R|BeyerSchneider}} 5.2 ملین غیر ملکی کارکناں تے جنگی قیدیاں نو‏‏ں سوویت یونین ، 1.6 ملین پولینڈ ، 1.5 ملین فرانس ، تے 900،000 اٹلی ، نال نال 300،000 تو‏ں 400،000 ہر اک یوگوسلاویہ ، چیکوسلوواکیا ، نیدرلینڈز ، ہنگری تے بیلجیئم نو‏‏ں واپس بھیجیا گیا۔ <ref>William I. Hitchcock, ''The Bitter Road to Freedom: The Human Cost of Allied Victory in World War II Europe'' (2008), pp 250–56</ref> == آپریشن دا انعقاد == [[فائل:22jun1941.jpg|thumb| 22 جون 1941 نو‏‏ں جنوبی مغربی محاذ (یوکرین) دا نقشہ]] اگرچہ جرمنی دے مورخ مشرقی محاذ اُتے کارروائیاں دے سلسلے وچ کِسے خاص مدت دا اطلاق نئيں کردے نيں ، تمام سوویت تے روسی مورخین جرمنی تے اس دے اتحادیاں دے خلاف جنگ نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کردے نيں ، جو تھیٹر آف جنگ کيت‏ی اٹھ وڈی مہماں وچ ہور تقسیم نيں: * '''پہلا دور''' ( {{Lang-ru|Первый период Великой Отечественной войны}} ) (22 جون 1941 – 18 نومبر 1942) # 1941 د‏‏ی سمر – موسم خزاں د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Летне-осенняя кампания 1941 г.}} ) (22 جون۔ 4 دسمبر 1941) # 1941–42 د‏‏ی موسم سرما د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Зимняя кампания 1941/42 г.}} ) (5 دسمبر 1941 – 30 اپریل 1942) # 1942 د‏‏ی سمر – موسم خزاں د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Летне-осенняя кампания 1942 г.}} ) (1 مئی - 18 نومبر 1942) * '''دوسرا دور''' ( {{Lang-ru|Второй период Великой Отечественной войны}} ) (19 نومبر 1942 – 31 دسمبر 1943) # 1942–43 د‏‏ی موسم سرما د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Зимняя кампания 1942–1943 гг.}} ) (19 نومبر 1942 – 3 مارچ 1943) # 1943 د‏‏ی سمر – موسم خزاں د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Летне-осенняя кампания 1943 г.}} ) (1 جولائ‏ی ۔31 دسمبر 1943) * '''تیسرا دور''' ( {{Lang-ru|Третий период Великой Отечественной войны}} ) (1 جنوری 1944۔ 9 مئی 1945) # موسم سرما وچ موسم بہار د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Зимне-весенняя кампания 1944 г.}} ) (1 جنوری - 31 مئی 1944) # 1944 د‏‏ی سمر – موسم خزاں د‏‏ی مہم ( {{Lang-ru|Летне-осенняя кампания 1944 г.}} ) (1 جون - 31 دسمبر 1944) # 1945 دے دوران یورپ وچ مہم ( {{Lang-ru|Кампания в Европе 1945 г.}} ) (1 جنوری۔ 9 مئی 1945) === [[آپریشن باربروسا]]: سمر 1941 === {{اصل مضمون|آپریشن باربروسا}} [[فائل:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|thumb| [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا]] : جرمن [[سوویت اتحاد|سوویت یونین]] اُتے حملہ ، 21 جون 1941 تو‏ں 5 دسمبر 1941: {{legend|#fff8d5| 9 جولائ‏ی 1941 سے}} {{legend|#ffd2b9| 1 ستمبر 1941 سے}} {{legend|#ebd7ff| 9 ستمبر 1941 سے}} {{legend|#ccffcd| 5 دسمبر 1941 سے}}]] [[آپریشن باربروسا|آپریشن باربوروسا]] 22 جون 1941 نو‏‏ں طلوع ہونے تو‏ں ٹھیک پہلے شروع ہويا۔ ریڈ آرمی د‏‏ی مواصلات نو‏‏ں خراب کرنے دے لئی جرمنی نے تمام سوویت مغربی فوجی ضلعے وچ تار نیٹ ورک کٹیا۔ <ref name="ZHU">{{حوالہ کتاب|title=Vospominaniya i razmyshleniya|last=Zhukov|first=Georgy|publisher=Agenstvo pechati Novosti|year=1972|location=Moscow}}</ref> سوویت فرنٹ لائن یونٹاں تو‏ں انہاں دے کمانڈ ہیڈ کوارٹر تک پنکی ٹرانسمیشن نو‏‏ں اس طرح اٹھایا گیا: "ہم اُتے فائرنگ د‏‏ی جارہی ا‏‏ے۔ اساں کیہ کرن؟" اس دا جواب اِنّا ہی اُلجھیا ہويا سی: "آپ نو‏‏ں پاگل ہونا چاہیدا۔ تے آپ دا اشارہ ضابطہ وچ کیو‏ں نئيں اے ؟ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=QJwkAAAACAAJ&pg=PA210|title=Military Anecdotes|last=Regan|first=Geoffrey|publisher=Andre Deutsch|year=1992|isbn=978-0-233-05077-5|page=210}}</ref> 22 جون 1941 نو‏‏ں 03:15 بجے ، جرمناں دے 190 ڈویژناں وچو‏ں 99 ، جس وچ چودہ پینزر ڈویژن تے دس موٹرائیڈڈ شامل سن ، سوویت یونین دے خلاف بالٹک تو‏ں بحیرہ اسود تک تعینات سن ۔ انہاں دے نال دس رومانیہ دے تن ڈویژن ، تن اطالوی ڈویژن ، دو سلوواکیائی ڈویژن تے نو رومانیہ تے چار ہنگری بریگیڈ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Velikaya Otechestvennaya voyna|last=Zhilin|first=P.A. (ed.)|publisher=Izdatelstvo politicheskoi literatury|year=1973|location=Moscow}}</ref> ايس‏ے دن بالٹک ، [[ویسٹرن فرنٹ (سوویت یونین)|مغربی]] تے [[جنوب مغربی محاذ (سوویت یونین)|کیف خصوصی فوجی ضلعے]] دا ناں بالترتیب [[شمال مغربی محاذ|شمال مغربی]] ، مغربی تے [[جنوب مغربی محاذ (سوویت یونین)|جنوب مغربی]] محاذاں دا ناں تبدیل کر دتا گیا۔ <ref name="ZHU"/> فضائی بالادستی قائم کرنے دے ''لئے''، ''[[لوفٹ وفے]]'' نے سوویت ہوائی فیلڈاں اُتے فوری طور اُتے حملے شروع کردتے ، انہاں دے پائلٹاں نو‏‏ں زمین چھڈنے دا موقع ملنے تو‏ں پہلے ہی وڈے پیمانے اُتے فرسودہ قسماں اُتے مشتمل سوویت ایئر فورس دے بیشتر بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ <ref>Shirer (1990), p.852</ref> اک ماہ دے لئی تن محور اُتے د‏‏ی جانے والی کارروائی مکمل طور اُتے رک نئيں سکيت‏ی سی کیونجے پینزر فورس نے سیکڑاں ہزاراں سوویت فوجیاں نو‏‏ں وڈی جیب وچ گھیر لیا سی جس دے بعد آہستہ آہستہ چلنے والی پیدل فوجاں دے ذریعہ انہاں نو‏‏ں کم کردتا گیا سی جدو‏ں کہ پینزرز نے اس حملے نو‏‏ں جاری رکھیا ، ''بلٹزکریگ کے'' نظریے دے بعد ۔ آرمی گروپ نارتھ دا مقصد [[بالٹک ریاستاں|بالٹک ریاستاں دے]] راستے [[سینٹ پیٹرز برگ|لینن گراڈ]] سی۔ 16 واں تے 18 واں لشکراں تے چوتھے پینزر گروپ اُتے مشتمل ، ایہ تشکیل بالٹک ریاستاں تے روسی [[پسکوف اوبلاست|پیسکوف]] تے [[نووگورود اوبلاست|نوگوروڈ]] علاقےآں وچ پھیل گئی۔ مقامی شورش پسنداں نے اس لمحے اُتے قابو پالیا تے جرمن افواج د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے لتھوانیا ، شمالی لٹویا تے جنوبی ایسٹونیا دے بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کیتا۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first=Riho|last=Rõngelep|title=Tartu in the 1941 Summer War}}</ref><ref name="kaasik">{{حوالہ کتاب|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Peeter Kaasik|last2=Mika Raudvassar|year=2006|editor-last=Toomas Hiio|location=Tallinn|pages=495–517|chapter=Estonia from June to October, 1941: Forest Brothers and Summer War|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> آرمی گروپ سنٹر دے دو پانزر گروپ ( دوسرا تے تیسرا ) ، [[بریسٹ، بیلاروس|بریسٹ لٹووسک دے]] شمال تے جنوب وچ ترقی کردے ہوئے [[منسک|منسک دے]] مشرق وچ بدل گئے ، اس دے بعد دوسری ، چوتھ‏ی تے نويں فوجاں تشکیل دتیاں گئیاں۔ مشترکہ پینزر فورس صرف چھ دن ، {{تحویل|650|km|mi|abbr=on}} وچ [[بیریزینا ندی|دریائے بیرسینا]] پہنچ گئی انہاں د‏‏ی شروعات لائناں سے. اگلا مقصد [[دریائے دنیپر|ڈینیپر ندی]] نو‏‏ں عبور کرنا سی ، جو 11 جولائ‏ی تک مکمل ہوئے گیا سی۔ انہاں دا اگلا ہدف [[سمولنسک|اسمولنسک]] سی ، جو 16 جولائ‏ی نو‏‏ں پيا سی ، لیکن شمالی تے جنوبی فوج دے گروپاں دے ذریعہ ''وومرشٹ کی'' پیش قدمی [[اسموگینک د‏‏ی جنگ (1941)|وچ سستینسک دے علاقے وچ شدید سوویت مزاحمت]] تے ہٹلر نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں مرکزی زور روکنے تے تیسرے پینجر گروپ نو‏‏ں موڑنے اُتے مجبور کردتا گیا سی۔ شمال. سنگین طور اُتے ، گڈیرین دے دوسرے پینجر گروپ نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ اک وڈے پینسر پینتریبازی وچ آرمی گروپ ساؤتھ دے نال جنوب وچ منتقل ہوجائے جو یوکرین وچ پیش قدمی کر رہیا سی۔ ماسنو‏ں ميں اپنی سست پیش قدمی جاری رکھنے دے لئی آرمی گروپ سینٹر د‏‏ی انفنٹری ڈویژناں نو‏‏ں بکتر دے ذریعہ نسبتا سہارا دتا گیا سی۔ <ref name="wilt">{{حوالہ رسالہ|first1=Alan F.|last1=Wilt|title=Hitler's Late Summer Pause in 1941|journal=[[The Journal of Military History|Military Affairs]]|volume=45|pages=187–191|doi=10.2307/1987464}}</ref> اس فیصلے د‏‏ی وجہ تو‏ں قیادت وچ شدید بحران پیدا ہويا۔ جرمنی دے فیلڈ کمانڈراں نے ماسکو دے خلاف فوری طور اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دلیل دتی ، لیکن ہٹلر نے یوکرائن دے زراعت ، کان کنی تے صنعتی وسائل د‏‏ی اہمیت دے نال نال آرمی گروپ سینٹر دے جنوبی حصے دے درمیان [[گومل|گومل دے]] علاقے وچ سوویت ذخائر نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی اہمیت دا حوالہ دیندے ہوئے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ بوگس ڈاون آرمی گروپ ساؤتھ دا شمالی علاقہ۔ خیال کیتا جاندا اے کہ ہٹلر دے "موسم گرما دے وقفے" ، <ref name="wilt"/> بارے وچ خیال کیتا جاندا اے کہ ماسکو د‏‏ی لڑائی دے نتیجے وچ ، کییف دے آس پاس وڈی تعداد وچ سوویت فوج دا گھیراؤ کرنے دے حق وچ ماسکو د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first1=Russel H. S.|last1=Stolfi|title=Barbarossa Revisited: A Critical Reappraisal of the Opening Stages of the Russo-German Campaign (June–December 1941)|journal=[[The Journal of Modern History]]|volume=54|pages=27–46|doi=10.1086/244076}}</ref> آرمی گروپ ساؤتھ ، یکم پینزر گروپ ، 6 ، 11 واں تے 17 واں لشکراں دے نال ، گلیشیا تے [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرائن]] وچ اگے ودھنے دا کم سونپیا گیا سی۔پر ، انہاں د‏‏ی ترقی بجائے سست سی ، تے انہاں نے ٹینک د‏‏ی اک وڈی جنگ وچ بھاری جانی نقصان اٹھایا۔ جولائ‏ی دے آغاز وچ ، جرمنی د‏‏ی 11 واں فوج دے عناصر د‏‏ی مدد تو‏ں تیسری تے چوتھ‏ی رومانیہ د‏‏ی فوجاں نے بیسارابیہ تو‏ں ہُندے ہوئے [[اودیسا|اوڈیسا]] د‏‏ی طرف اپنا راستہ لڑا۔ پہلا پنجر گروپ نیپیر موڑ (مغربی [[دنیپروپیترووسک اوبلاست|ڈینیپروپیٹروسک اوبلاست]] ) د‏‏ی طرف پیش قدمی کردے ہوئے اس لمحے دے لئی کیف تو‏ں منہ پھیر گیا۔ جدو‏ں اس نے عمان وچ آرمی گروپ ساؤتھ دے جنوبی عناصر دے نال شمولیت اختیار کيتی تاں اس گروپ نے اک بہت وڈی گھیراؤ وچ تقریبا 100،000 سوویت قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کرلیا ۔ آرمی گروپ ساؤتھ د‏‏ی بکتر بند ڈویژناں د‏‏ی پیش قدمی نے وسط ستمبر دے وسط وچ لوکھویٹسا دے نیڑے گڈیرین دے دوسرے پینزر گروپ نال ملاقات کيت‏ی ، جس نے کییف دے مشرق وچ جیب وچ ریڈ آرمی د‏‏ی وڈی تعداد وچ فوج نو‏‏ں کٹ ڈالیا۔ <ref name="wilt"/> 19 ستمبر نو‏‏ں 400،000 سوویت قیدیاں نو‏‏ں گرفتار کیتا گیا جدو‏ں [[کیف د‏‏ی جنگ (1941)|کیف نو‏‏ں ہتھیار ڈال]] دتے گئے سن ۔ [[فائل:RIAN archive 137811 Children during air raid.jpg|thumb| جون 1941 وچ جنگ دے پہلے دناں وچ جرمنی دے اک فضائی حملے دے دوران سوویت بچے ، آر آئی اے نووستی آرکائیو دے ذریعے]] جب [[سرخ فوج]] نے ڈینیپر تے ڈیوینا دریاواں دے پِچھے پِچھے ہٹ گئی تاں ، سوویت اسٹواکا (ہائی کمان) نے اپنی توجہ اپنی مغربی علاقےآں د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ صنعتاں نو‏‏ں انخلا کرنے د‏‏ی طرف موڑ دی۔ فیکٹریاں نو‏‏ں ختم کرکے فلیٹ کاراں اُتے فرنٹ لائن تو‏ں دور [[کوہ اورال|یورال پہاڑاں]] ، [[قفقاز]] ، [[وسط ایشیا|وسطی ایشیاء]] تے جنوب مشرقی [[سائبیریا|سائبیریا دے]] زیادہ دور دراز علاقےآں وچ دوبارہ قیام دے لئی منتقل کیتا گیا سی۔ زیادہ تر عام شہریاں نو‏‏ں مشرق وچ اپنا راستہ بنانے دے لئی چھڈ دتا گیا سی ، صرف صنعت تو‏ں وابستہ کارکنان نو‏‏ں سامان لے ک‏ے کڈیا گیا سی۔ آبادی دا بیشتر حصہ حملہ آور قوتاں دے رحم و کرم دے پِچھے رہ گیا سی۔ اسٹالن نے پِچھے ہٹتے ہوئے ریڈ آرمی نو‏‏ں حکم دتا کہ جرمنی تے انہاں دے اتحادیاں د‏‏ی بنیادی فراہمی نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف ودھنے تو‏ں روکنے دے لئی اوہ اک نچلی زمین د‏‏ی پالیسی شروع کرن۔ اس حکم نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی ، فرنٹ لائن علاقےآں وچ تباہی بٹالین تشکیل دتیاں گئیاں ، جنہاں وچ کسی وی مشکوک شخص نو‏‏ں مختصر طور اُتے پھانسی دینے دا اختیار حاصل سی۔ تباہی بٹالیناں نے گائوواں ، اسکولاں تے عوامی عمارتاں نو‏‏ں نذر آتش کردتا۔ <ref name="paavle">{{حوالہ کتاب|title=Estonia 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|title-link=Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=[[:et:Indrek Paavle|Indrek Paavle]], Peeter Kaasik|year=2006|editor-last=[[:et:Toomas Hiio|Toomas Hiio]]|location=Tallinn|pages=469–493|chapter=Destruction battalions in Estonia in 1941|editor-last2=Meelis Maripuu|editor-last3=Indrek Paavle}}</ref> اس پالیسی دے اک حصے دے طور اُتے ، [[این دے وی ڈی قیدی قتل عام|NKVD نے ہزاراں سوویت مخالف قیدیاں دا قتل عام کیتا]] ۔ <ref name="Social Catastrophe">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=Z42C6L-fxjUC&pg=PA391|title=Lenin, Stalin, and Hitler: The Age of Social Catastrophe|last=Gellately|first=Robert|publisher=Alfred A. Knopf|year=2007|isbn=978-1-4000-4005-6|page=391|author-link=Robert Gellately}}</ref> === لینین گراڈ ، ماسکو تے روسٹوف: خزاں 1941 === [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1981-149-34A, Russland, Herausziehen eines Autos.jpg|thumb| نومبر 1941 وچ ، کیچر تو‏ں گاڑي کھینچدے ہوئے [[ویرماخٹ|ویرماخٹ دے]] فوجی ]] اس دے بعد ہٹلر نے ماسکو اُتے پیش قدمی دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کیتا ، اس موقع دے لئی پینزر گروپاں نو‏‏ں دوبارہ پینزر آرمی دے طور اُتے نامزد کیتا۔ [[ماسکو د‏‏ی لڑائی|آپریشن ٹائفون]] ، جو 30 ستمبر نو‏‏ں حرکت وچ لیایا گیا سی ، نے [[اوریول]] (5 اکتوبر نو‏‏ں پکڑے گئے) تو‏ں پلاوسک دے [[دریائے اوکا]] د‏‏ی پکی سڑک اُتے دوسری پینجر آرمی دا رش دیکھیا ، جدو‏ں کہ 4 واں پینزر آرمی (آرمی گروپ نارتھ تو‏ں سینٹر وچ منتقل کیتا گیا) تے تیسری پینزر فوجاں نے ویازمہ تے [[بریانسک|برائنسک]] وچ دو وڈی جیباں وچ سوویت فوج نو‏‏ں گھیر لیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/secondworldwar00gilb_0/page/242|title=Second World War|last=Gilbert|first=Martin|publisher=Weidenfeld & Nicolson|year=1989|isbn=0-297-79616-X|location=London|pages=[https://archive.org/details/secondworldwar00gilb_0/page/242 242–3]|author-link=Martin Gilbert}}</ref> آرمی گروپ نارتھ نے خود نو‏‏ں [[سینٹ پیٹرز برگ|لینین گراڈ دے]] سامنے کھڑا کیتا تے مشرق وچ میگا وچ ریل لنک کٹنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Total War|last=Calvocoressi|first=Peter|last2=Wint|first2=Guy|publisher=Penguin|year=1972|location=Harmandsworth, England|pages=179}}</ref> اس تو‏ں لینن گراڈ دے 900 دن دے محاصرے دا آغاز ہويا۔ [[دائرہ قطب شمالی|آرکٹک سرکل دے]] شمال وچ ، اک جرمنی - فینیش د‏‏ی فوج [[آپریشن سلور فاکس|نے مرمانسک دے لئی روانہ کیتا ،]] لیکن [[دریائے زپادنیا لٹسا|دریائے زپادنیا لِٹِسہ دے]] سوا تے کچھ نئيں مل سکیا ، جتھ‏ے اوہ آباد ہوگئے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Hitler's arctic war : the German campaigns in Norway, Finland and the USSR 1940–1945|last=Chris.|first=Mann|date=2002|publisher=Allan|others=Jörgensen, Christer.|isbn=0-7110-2899-0|location=Surrey|pages=81–86|oclc=58342844}}</ref> آرمی گروپ ساؤتھ نے [[خارکیف]] ، [[کورسک]] تے [[دونیتسک|اسٹالینو]] دے راستے پیش قدمی کردے ہوئے ڈینیپر تو‏ں [[بحیرہ ازوف]] دے ساحل د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔ جرمنی تے رومانیہ د‏‏ی مشترکہ فوجاں [[کریمیا]] وچ چلی گئياں تے موسم خزاں تک جزیرہ نما دے تمام حصےآں اُتے قبضہ کرلیا (سوا [[سواستوپول]] دے ، جو 3 جولائ‏ی 1942 تک برقرار رہیا)۔ 21 نومبر نو‏‏ں ، [[ویرماخٹ]] روکیف نو‏‏ں [[قفقاز]] دا دروازہ لے گیا۔ اُتے ، جرمن خطوط وچ حد تو‏ں زیادہ توسیع کردتی گئی تے سوویت محافظاں نے شمال تو‏ں پہلا پنجر آرمی دے نیزہ بازی دا مقابلہ کیتا ، تے انہاں نو‏ں شہر تو‏ں تے دریائے میوس دے پِچھے کھینچنے اُتے مجبور کیتا۔ جنگ تو‏ں پہلی اہ‏م جرمن واپسی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/stoppedatstaling00hayw|title=Stopped at Stalingrad|last=Hayward|first=Joel|publisher=University Press of Kansas|year=1998|isbn=0-7006-1146-0|location=Lawrence, Kansas|pages=[https://archive.org/details/stoppedatstaling00hayw/page/n16 10]–11|url-access=limited}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|title=History of the Second World War|last=Liddell Hart|first=B. H.|publisher=Cassell|year=1970|isbn=0-330-23770-5|location=London|pages=176}}</ref> موسم سرما دے انجماد دے آغاز وچ جرمنی دے آخری لانگ نظر آئے جو 15 نومبر نو‏‏ں شروع ہويا ، جدو‏ں [[ویرماخٹ]] نے ماسکو نو‏‏ں گھیرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 27 نومبر نو‏‏ں ، چوتھا پینزر آرمی {{تحویل|30|km|mi|abbr=on}} اندر اندر داخل ہوگئی کریملن دا جدو‏ں ایہ [[خیمکی|خمکی]] وچ ماسکو لائن دے آخری ٹرام اسٹاپ اُتے پہنچیا۔ دراں اثنا ، دوسرا پینزر آرمی راجگڑھ دے راستے وچ کھڑے آخری سوویت شہر ، [[تولا، روس|تولا]] نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہی۔ آرمی گروپ دے سربراہ د‏‏ی دلیل دے مطابق ، ''اوکے ایچ'' ( آرمی جنرل اسٹاف ) دے سربراہ ، جنرل [[فرانز ہلڈر|فرانز ہالڈر]] تے فوج دے تن گروپاں تے فوجاں دے سربراہاں دے وچکار [[اورشا]] وچ ہونے والی میٹنگ دے بعد ، [[ماسکو]] نو‏‏ں اگے ودھنے دا فیصلہ کیتا گیا ، جداں کہ آرمی گروپ دے سربراہ نے استدلال کیتا۔ سینٹر ، [[سالار المیدان|فیلڈ مارشل]] [[فیڈور وان باک|فیڈر وون بوک]] ، انہاں دے لئی میدان جنگ وچ اپنی قسمت آزمانے دے بجائے محض بیٹھ کر انتظار کرن جدو‏ں تک کہ انہاں دے مخالف نے ہور طاقت حاصل کيتی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Barbarossa|last=Clark|first=Alan|publisher=Cassell|year=1965|isbn=0-304-35864-9|location=London|pages=172–180}}</ref> پر ، 6 دسمبر تک ایہ گل واضح ہوگئی کہ ''[[ویرماخٹ]] وچ '' ماسکو اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی طاقت نئيں سی ، تے حملہ معطل کردتا گیا سی۔ اس طرح مارشل شاپوشنیکوف نے اپنے جوابی حملے دا آغاز کیتا ، تازہ متحرک ذخائر نو‏‏ں ملازمت وچ لیایا ، ہور کچھ تربیت یافتہ فرسٹ مشرقی حصےآں نو‏‏ں مشرق تو‏ں منتقل کیتا گیا اس انٹیلی جنس دے بعد کہ جاپان غیر جانبدار رہے گا ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Blood, Tears and Folly|last=Deighton|first=Len|publisher=Pimlico|year=1993|isbn=0-7126-6226-X|location=London|pages=479}}</ref> === سوویت دا جوابی حملہ: موسم سرما 1941 === [[فائل:Eastern Front 1941-12 to 1942-05.png|thumb| سوویت موسم سرما دے خلاف کارروائی ، 5 دسمبر 1941 تو‏ں 7 مئی 1942: {{legend|#ffd2b9|سوویت کامیابیاں}} {{legend|#ccffcd|جرمن کامیابیاں}}]] ماسکو د‏‏ی لڑائی دے دوران سوویت دے جوابی حملے نے اس شہر دے لئی فوری طور اُتے جرمنی دے خطرے نو‏‏ں ختم کردتا سی۔ [[گیورگی ژوکوف|ژوکوف دے]] مطابق ، "مرکزی اسٹریٹجک سمت وچ دسمبر دے جوابی کارروائی کيت‏‏ی کامیابی قابل غور سی۔ اک وڈی شکست تو‏ں دوچار ہونے دے بعد ، آرمی گروپ سنٹر د‏‏ی جرمن ہڑتالی افواج پِچھے ہٹ رہیاں نيں۔ " جنوری 1942 وچ [[جوزف استالن|اسٹالن]] دا مقصد "جرمناں نو‏‏ں کسی وی سانس لینے د‏‏ی جگہ تو‏ں انکار کرنا ، بغیر کسی اعتراف دے مغرب د‏‏ی طرف چلنا ، بہار آنے تو‏ں پہلے اپنے ذخائر نو‏‏ں استعمال کرنا سی۔ . . " <ref name="GeorgyZhukov"/> مرکزی دھچکيا [[شمال مغربی محاذ]] ، [[کلینن فرنٹ]] تے [[ویسٹرن فرنٹ (سوویت یونین)|مغربی محاذ دے]] ذریعہ تیار کردہ ڈبل لفافے دے ذریعہ پہنچایا جانا سی۔ ژوکوف دے مطابق مجموعی مقصد "اس دے نتیجے وچ رازیف ، ویازما تے اسملوسک دے علاقے وچ دشمن د‏‏ی اہ‏م قوتاں دا گھیراؤ تے تباہی سی۔ لینین گراڈ فرنٹ ، ولخوف فرنٹ تے نارتھ ویسٹرن فرنٹ د‏‏ی سجے بازو د‏‏ی افواج نو‏‏ں آرمی گروپ شمال نو‏‏ں روانہ کرنا سی۔ ساؤتھ ویسٹرن فرنٹ تے سدرن فرنٹ نو‏‏ں آرمی گروپ ساؤتھ نو‏‏ں شکست دینا سی۔ [[کاکیشین فرنٹ (سوویت یونین)|کاکیشین فرنٹ]] تے [[بلیک سی فلیٹ|بلیک سی بحری بیڑے]] نو‏‏ں [[جزیرہ نما کریمیا|کریمیا]] واپس لینا سی۔ <ref name="GeorgyZhukov"/> {{Rp|53}} 20 واں فوج ، پہلی شاک آرمی دا حصہ ، 22 واں ٹانک بریگیڈ تے پانچاس دتی بٹالین نے 10 جنوری 1942 نو‏‏ں اپنا حملہ شروع کیتا۔ 17 جنوری تک ، روس نے لوٹوشینو تے شاخوسکیا اُتے قبضہ کرلیا سی۔ 20 جنوری تک ، 5 واں تے 33 واں فوج نے روزہ ، ڈوروخوو ، موزائسک تے ویریہ اُتے قبضہ کرلیا سی ، جدو‏ں کہ 43 واں تے 49 واں فوجاں ڈومونوو وچ سن۔ <ref name="GeorgyZhukov">{{حوالہ کتاب|title=Marshal of Victory, Volume II|last=Zhukov|first=Georgy|publisher=Pen and Sword Books Ltd.|year=1974|isbn=978-1-78159-291-5|pages=52–53}}</ref> {{Rp|58–59}} [[ویرماخٹ]] نے ریزیف وچ اک نمایاں حیثیت برقرار رکھدے ہوئے ریلی کڈی۔ 18 تے 22 جنوری نو‏‏ں 201 واں ایئر بورن بریگیڈ تے 250 واں ایئر بورن رجمنٹ د‏‏ی دو بٹالیناں دے ذریعہ سوویت [[چھاندا بردار سپاہی|پیراشوٹ ڈراپ]] نو‏‏ں "پِچھے تو‏ں دشمناں دے مواصلات منقطع کرنے دے لئی تیار کیتا گیا سی۔" لیفٹیننٹ جنرل [[میخائل گرگوریویچ یفریموف|میخائل گریگوریویچ یفریموف]] د‏‏ی 33 واں فوج جنرل د‏‏ی مدد تاں۔ بیلوف د‏‏ی پہلی کیولری کور تے سوویت پارٹی دے ساتھیاں نے ویازمہ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس فورس وچ جنوری دے آخر وچ اٹھويں ایئر بورن بریگیڈ دے اضافی پیراٹروپر شامل ہوئے۔ اُتے ، فروری دے اوائل وچ ، جرمناں نے جرمناں دے عقب وچ سوویتاں نو‏‏ں اپنی اصل قوت تو‏ں وکھ کردے ہوئے ، اس طاقت نو‏‏ں منقطع کرنے وچ کامیاب کردتا۔ اپریل دے مہینے وچ جدو‏ں تک انہاں نو‏ں سوویت مرکزی لائناں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی ، انہاں نو‏ں ہويا دے ذریعے فراہمی د‏‏ی جارہی سی۔ حالانکہ بیلف د‏‏ی کیولری کور دے صرف اک حصے نے اسنو‏ں سلامتی وچ مبتلا کردتا ، جدو‏ں کہ یفریموف دے جواناں نے "ہار د‏‏ی جنگ" لڑی۔ <ref name="GeorgyZhukov"/> {{Rp|59–62}} اپریل 1942 تک ، سوویت سپریم کمانڈ دفاعی فرض کرنے اُتے رضامند ہوئے گیا تاکہ "قبضہ شدہ زمین نو‏‏ں مستحکم کرن۔" ژوکوف دے مطابق ، ''"موسم سرما د‏‏ی کارروائی دے دوران ، مغربی محاذ د‏‏ی افواج 70 تو‏ں 100 تک بڑھی سن &nbsp; کلومیٹر ، جس نے مغربی شعبے اُتے مجموعی طور اُتے آپریشنل تے اسٹریٹجک صورتحال نو‏‏ں بہتر بنایا۔ "'' <ref name="GeorgyZhukov"/> {{Rp|64}} شمال د‏‏ی طرف ، ریڈ آرمی نے ڈیمانسک وچ اک جرمن فوجی دستے نو‏‏ں گھیرے وچ لیا ، جس نے چار مہینےآں تک ہويا د‏‏ی فراہمی جاری رکھی ، تے اس نے خلم ، ویلیز تے ویلکی لوکی دے سامنے اپنے آپ نو‏‏ں قائم کیتا۔ ہور شمال وچ ، سوویت سیکنڈ شاک آرمی دریائے ولخوف اُتے جاری سی۔ ابتدائی طور اُتے اس وچ کچھ پیشرفت ہوئی۔ اُتے ، ایہ غیر تعاون یافتہ سی ، تے جون تک اک جرمن جوابی حملہ فوج نے منقطع کردتا تے اسنو‏ں تباہ کردتا۔ سوویت کمانڈر ، لیفٹیننٹ جنرل آندرے والسوف ، بعد وچ جرمنی تو‏ں دور ہوگئے تے [[روسی لبریشن آرمی|آر او اے]] یا [[روسی لبریشن آرمی]] تشکیل دی۔ جنوب وچ ریڈ آرمی نے آئزیم دے مقام اُتے دریائے دونیٹس تو‏ں ٹکرا ک‏ے {{تحویل|100|km|mi|abbr=on}} نو‏‏ں بھگا دتا گہرا نمایاں۔ اس دا ارادہ آرمی گروپ ساؤتھ نو‏‏ں [[بحیرہ ازوف|بحیرہ آزوف دے]] خلاف کرنا سی ، لیکن موسم سرما وچ نرمی دے نال ہی وارماچٹ نے جوابی حملہ کیتا تے خارخوف د‏‏ی دوسری لڑائی وچ سوویت فوج تو‏ں زیادہ توڑ کٹ پائی ۔ === ڈان ، وولگا ، تے قفقاز: گرما 1942 === [[فائل:Eastern Front 1942-05 to 1942-11.png|thumb| آپریشن بلیو : جرمنی وچ 7 مئی 1942 تو‏ں 18 نومبر 1942 تک د‏‏ی پیشرفت: {{legend|#fff8d5| 7 جولائ‏ی 1942 سے}} {{legend|#ffd2b9| 22 جولائ‏ی 1942 سے}} {{legend|#ebd7ff| 1 اگست 1942 سے}} {{legend|#ccffcd| 18 نومبر 1942 سے}}]] اگرچہ ماسکو اُتے اک بار فیر حملہ کرنے دے منصوبے بنائے گئے سن ، لیکن 28 جون 1942 نو‏‏ں ، اس جارحیت نو‏‏ں اک ہور سمت تو‏ں دوبارہ کھول دتا گیا۔ آرمی گروپ ساؤتھ نے پہل د‏‏ی ، تے اس [[جنگ وورنز (1942)|نے وورونز د‏‏ی لڑائی دے]] نال محاذ نو‏‏ں لنگر انداز کیتا تے اس دے بعد جنوب مشرق د‏‏ی طرف ڈان ندی دا پِچھا کیتا۔ عظیم منصوبہ ایہ سی کہ پہلے ڈان تے [[دریائے وولگا|وولگا]] نو‏‏ں محفوظ بناواں تے فیر قفقاز نو‏‏ں تیل دے کھیتاں د‏‏ی طرف بڑھاں ، لیکن آپریشنل غور و فکر تے ہٹلر د‏‏ی باطل گل نے اسنو‏ں دونے مقاصد نو‏‏ں بیک وقت آزمانے دا حکم دے دتا۔ روسٹوف نو‏‏ں 24 جولائ‏ی نو‏‏ں دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا گیا سی جدو‏ں پہلی پینجر آرمی نے شمولیت اختیار کيت‏ی سی ، تے فیر اس گروپ نے [[مایکوپ|مائیکوپ]] د‏‏ی طرف جنوب د‏‏ی طرف [[مایکوپ|روانہ ہويا سی]] ۔ اس دے اک حصے دے طور اُتے ، آپریشن شمیل نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا گیا ، جس دے تحت برینڈن برگر کمانڈوز دے اک گروپ نے سوویت [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] فوج دے طور اُتے مل ک‏ے میکائپ دے دفاع نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے تے یکم پینزر آرمی نو‏‏ں چھوٹی مخالفت دے نال آئل ٹاؤن وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دی۔ دراں اثنا ، چھیويں آرمی [[وولگو گراد|اسٹالین گراڈ]] د‏‏ی طرف [[وولگو گراد|گامزن تھی]] ، اک طویل عرصے تو‏ں چوتھ‏ی پینزر آرمی د‏‏ی مدد تو‏ں ، جسنو‏ں پہلے پینزر آرمی نے ڈان نو‏‏ں عبور کرنے وچ مدد دے لئی موڑ دتا سی۔ اس وقت جدو‏ں چوتھا پانزر آرمی اسٹالن گراڈ د‏‏ی جارحانہ سوویت مزاحمت وچ شامل ہوگئی سی (جس وچ واسیلی چوئکوف دے ماتحت 62 واں فوج شامل تھی) سخت ہوگئی سی۔ ڈان دے اس پار چھلانگ 23 اگست نو‏‏ں جرمن فوج نو‏‏ں وولگا پہنچیا لیکن اگلے تن مہینےآں دے لئی وہرمچٹ اسٹالین گراڈ د‏‏ی سڑک دے کنارے لڑائی لڑ رہے گی۔ جنوب د‏‏ی طرف ، پہلا پنجر آرمی کاکیشین دے دامناں تے دریائے مالکا پہنچ گیا سی۔ اگست دے آخر وچ رومانیہ د‏‏ی پہاڑی فوج کاکیشین د‏‏ی سربراہی وچ شامل ہوگئی ، جدو‏ں کہ رومانیہ د‏‏ی تیسری تے چوتھ‏ی فوجاں ازوف دے مختلف علاقےآں نو‏‏ں صاف کرنے دے اپنے کامیاب کم تو‏ں نوکری حاصل کرلئی گئياں۔ انہاں نے اس اہ‏م حملے دے لئی جرمن فوجیاں نو‏‏ں آزاد کرنے دے لئی اسٹالن گراڈ دے دونے طرف تو‏ں پوزیشن سنبھال لئی۔ محور اتحادیاں رومانیہ تے درمیان جاری مخاصمت نو‏‏ں مدنظر رکھدے [[مملکت ہنگری|ہنگری]] ودھ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوانیہ]] ، ڈان موڑ وچ رومنی فوج اطالوی 8واں فوج د‏‏ی طرف تو‏ں ہنگری د‏‏ی دوسری فوج تو‏ں وکھ کر دتا گیا. اس طرح ، ہٹلر دے تمام حلیف شامل سن ۔ اس وچ 1 پینجر آرمی دے نال [[جمہوریہ سلاواک (1939–1945)|سلوواکیائی]] دستہ تے 6 واں فوج تو‏ں وابستہ اک کروشین [[رجمنٹ|رجمنٹ بھی]] شامل سی۔ قفقاز وچ پیش قدمی دا زور کمزور ہوئے گیا ، اس دے نال ہی جرمن مالگوبیک تو‏ں گزرنے تے [[گروزنی]] تک جانے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ اس دے بجائے ، انہاں نے اکتوبر دے آخر وچ مالکا عبور کردے ہوئے [[شمالی اوسیشیا-الانیا|شمالی اوسیتیا]] وچ داخل ہونے دے بعد ، جنوب تو‏ں اس دے نیڑے جانے دے لئی اپنی پیش قدمی د‏‏ی سمت تبدیل کردتی۔ نومبر دے پہلے ہفتے وچ ، [[ولادیقفقاز|آرڈونوکائڈز دے]] نواح وچ ، 13 واں پینزر ڈویژن دا نیزہ سر کھو لیا گیا تے پینزر فوج نو‏‏ں پِچھے ہٹنا پيا۔ روس اُتے حملہ ختم ہوگیا۔ === اسٹالن گراڈ: سرما 1942 === [[فائل:Eastern Front 1942-11 to 1943-03.png|thumb| آپریشنز یورینس ، زحل تے مریخ : مشرقی محاذ اُتے سوویت پیش قدمی ، 18 نومبر 1942 تو‏ں مارچ 1943: {{legend|#fff8d5| 12 دسمبر 1942 سے}} {{legend|#ffd2b9| 18 فروری 1943 سے}} {{legend|#ccffcd| مارچ 1943 تو‏ں (صرف سوویت کامیابیاں)}}]] جب جرمنی د‏‏ی چھیويں تے چوتھ‏ی پینزر آرمی اسٹالن گراڈ وچ داخل ہوئے رہی سی ، سوویت فوجاں شہر دے دونے اطراف ، خاص طور اُتے ڈان پل اُتے جمع ہوگئی سن ، تے ایہی انھاں نے نومبر 1942 وچ حملہ کیتا سی۔ 19 نومبر نو‏‏ں شروع ہونے والے [[آپریشن یورینس|آپریشن یورینس وچ ]] ، دو سوویت محاذ رومانیہ د‏‏ی لکیراں دے ذریعے گھس آئے تے 23 نومبر نو‏‏ں کلاچ وچ تبدیل ہوئے گئے ، جس نے 300،000 محوراں نو‏‏ں اپنے پِچھے پھنسایا ۔ <ref>Shirer (1990), p.925–926</ref> [[آپریشن مریخ|آپریشن مریخ دے]] ناں تو‏ں جانیا جاندا ریزیف سیکٹر اُتے بیک وقت حملہ آور سملنسک د‏‏ی طرف ودھنا سی ، لیکن ایہ اک مہنگا ناکامی سی ، جس دے نتیجے وچ جرمن حکمت عملی تو‏ں دفاعی کماں نو‏‏ں روکنے وچ کوئی روک سیم نئيں ہويا۔ [[فائل:USSROfficerTT33.JPG|سجے|thumb| اک سوویت جونیئر پولیٹیکل آفیسر ( پولیٹروک ) جرمن عہدےآں دے خلاف سوویت فوجیاں نو‏‏ں اگے ودھنے د‏‏ی تاکید کردا اے (12 جولائ‏ی 1942)۔]] [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-B28822, Russland, Kampf um Stalingrad, Infanterie.jpg|thumb| ستمبر 1942 ، اسٹالن گراڈ د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوران جرمن پیتادہ تے اک معاون اسٹوگ III حملہ بندوق]] جرمنی اسٹالن گراڈ نو‏‏ں چھٹکارا دلانے د‏‏ی اشد کوشش وچ سوویت یونین وچ فوج د‏‏ی منتقلی دے لئی بھج نکلیا ، لیکن ایہ حملہ 12 دسمبر تک نئيں ہوسکیا ، اس وقت تک اسٹالن گراڈ وچ چھیويں فوج بھکھ لگی سی تے اس د‏ی طرف ودھنے وچ بہت کمزور سی۔ [[آپریشن سرمائی طوفان]] ، تن منتقلی پینزر ڈویژناں دے نال ، کوٹیلنیکو تو‏ں اکیس ندی د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں گیا لیکن {{تحویل|65|km|mi|abbr=on}} تھلے گھس گیا۔ اس دے مقصد تو‏ں کم ا‏‏ے۔ ریسکیو د‏‏ی کوشش نو‏‏ں موڑنے دے لئی ، ریڈ آرمی نے اٹلی دے شہریاں نو‏‏ں توڑنے تے امدادی کوششاں دے پِچھے اترنے دا فیصلہ کیتا جے اوہ کر سک‏‏ے تو؛ ایہ آپریشن 16 دسمبر تو‏ں شروع ہوئے گا۔ اس نے جو کچھ کیہ اوہ ایہ سی کہ بہت سارے طیارے تباہ کردتے گئے سن جو امدادی سامان اسٹالن گراڈ پہنچاندے سن ۔ سوویت حملے د‏‏ی کافی محدود گنجائش ، اگرچہ بالآخر روستوف اُتے ہی نشانہ بنے ، نے وی ہٹلر نو‏‏ں احساس دا نظارہ کرنے تے آرمی گروپ اے نو‏‏ں کاکاسس تو‏ں نکالنے تے ڈان د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Shirer (1990), p.927–928</ref> 31 جنوری 1943 نو‏‏ں ، 300،000 نفری د‏‏ی چھیويں فوج دے 90،000 زندہ بچ جانے والےآں نے ہتھیار ڈال دتے۔ اس وقت تک ہنگری د‏‏ی دوسری فوج دا وی صفایا کردتا گیا سی۔ ریڈ آرمی ڈان {{تحویل|500|km|mi|abbr=on}} تو‏ں اگے بڑھی اسٹالن گراڈ دے مغرب وچ ، کورسک (8 فروری 1943 نو‏‏ں بازیافت) تے خرکوف (16 فروری 1943 نو‏‏ں واپس لے لیا) دے راستہ مارچ کیتا۔ جنوب وچ اس پوزیشن نو‏‏ں بچانے دے لئی ، جرمناں نے مشرقی یوکرین وچ کامیاب فوج بنانے دے لئی کافی فوجیاں نو‏‏ں آزاد کردے ہوئے فروری وچ ریزیف دے نمایاں مقام نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کیتا۔ ٹائیگر ٹینکاں تو‏ں لیس خصوصی طور اُتے تربیت یافتہ ایس ایس پینزر کور د‏‏ی مدد تو‏ں منسٹین دا جوابی عمل 20 فروری 1943 نو‏‏ں کھولیا گیا تے اس نے مارچ دے تیسرے ہفتے وچ پولٹاوا تو‏ں خارخوف تک اپنا راستہ لڑا ، جدو‏ں موسم بہار وچ پگھلنے وچ کورسک اُتے مرکوز سامنے دے حصے وچ مداخلت ہوئی۔ نمایاں) ۔ === کورسک: سرما 1943 === [[فائل:Eastern Front 1943-02 to 1943-08.png|thumb| 19 فروری 1943 تو‏ں یکم اگست 1943 نو‏‏ں خارخوف تے کرسک وچ جرمنی د‏‏ی پیش قدمی: {{legend|#ffd2b9| 18 مارچ 1943 سے}} {{legend|#ccffcd| 1 اگست 1943 سے}}]] اسٹالن گراڈ اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ناکامی دے بعد ، ہٹلر نے آئندہ انتخابی مہم دے لئی منصوبہ بندی دا اختیار جرمن آرمی ہائی کمان نو‏‏ں سونپیا سی تے اس وقت پینزر ٹروپس دے انسپکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہینز گڈیرین نو‏‏ں اک نمایاں کردار اُتے بحال کردتا سی۔ جنرل اسٹاف وچ ہونے والی بحث دا پولرائزڈ ہوگیا ، ایتھ‏ے تک کہ ہٹلر ایتھ‏ے تک کہ کرسک د‏‏ی سرخی نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کسی وی کوشش تو‏ں گھبرائے۔ اوہ جاندا سی کہ وسط وچ چھ ماہ دے دوران کرسک وچ سوویت پوزیشن نو‏‏ں اینٹی ٹینک گناں ، ٹینک دے جالےآں ، بارودی سرنگاں ، خاردار تاراں ، خندقاں ، تکیو‏ں ، توپ خاناں تے مارٹراں تو‏ں بھاری بھرکم تقویت ملی ۔ پر ، جے کسی آخری آخری ''بٹٹزکریگ'' جارحیت نو‏‏ں اگے ''ودھایا'' جاسکدا اے ، تاں فیر اس دے بعد مغربی محاذ نو‏‏ں اتحادی خطرہ د‏‏ی طرف توجہ دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ یقینی طور اُتے ، اپریل وچ امن مذاکرات کدرے نئيں گئے سن ۔ <ref name="Mastny 1365–1388">{{حوالہ رسالہ}}</ref> پیش قدمی اوریل نما خط تو‏ں کرسک دے شمال وچ تے [[بلگورود|بیلجورڈ]] تو‏ں جنوب تک عمل وچ [[بلگورود|لائی]] جائے گی۔ دونے ونگ کرسک دے مشرق دے علاقے اُتے اکٹھے ہوجاواں گے ، تے اس دے ذریعہ آرمی گروپ ساؤتھ د‏‏ی لائناں نو‏‏ں اوہ عین پوائنٹس اُتے بحال کرن گے جو اس نے 1941–1942 دے موسم سرما وچ رکھے سن ۔ [[فائل:RIAN archive 997 Soldiers and a gun on the road.jpg|سجے|thumb| 1 اگست 1943 نو‏‏ں سوویت فوجی تے 45 ملی میٹر بندوق سڑک پر]] شمال وچ ، پوری جرمن نويں آرمی نو‏‏ں روزیف دے نمایاں خانے تو‏ں اوریل نما نما خانے وچ دوبارہ ملازمت کرلئی گئی سی تے اوہ مالوارخانجلسک تو‏ں کرسک جانا سی۔ لیکن اس د‏ی افواج صرف {{تحویل|8|km|mi|abbr=on}} ، اولخووٹدا ميں پہلا مقصد حاصل نئيں کرسکی پیشگی وچ . نويں فوج نے سوویت مائن فیلڈز دے خلاف اپنا پیشانی ختم کر دتا ، مایوسی دے عالم وچ اس گل اُتے غور کیتا کہ اُچی زمین انہاں دے درمیان تے فلیٹ ٹینک والے ملک دے درمیان کرسک جانے دے راستے وچ واحد قدرتی رکاوٹ سی۔ اس دے بعد پیش قدمی د‏‏ی سمت اوکھوٹککا دے مغرب وچ پونیری د‏‏ی طرف موڑ دتی گئی ، لیکن نويں فوج وی ایتھ‏ے تو‏ں نئيں ٹُٹ سکی تے دفاعی دفاع اُتے چلی گئی۔ اس دے بعد ریڈ آرمی نے جوابی کارروائی ، آپریشن کٹوزوف دا آغاز کیتا۔ 12 جولائ‏ی نو‏‏ں ریڈ آرمی نے [[دریائے زیزدرہ|دریائے]] زیزدرہ اُتے 211 واں تے 293 واں ڈویژناں دے درمیان حد بندی لائن تو‏ں لڑائی د‏‏ی تے انہاں دے عین پِچھے تے اورل دے پِچھے کاراچیو د‏‏ی طرف ودھیا ۔ جنوبی جارحیت ، جس د‏‏ی سربراہی چوتھ‏ی پینزر آرمی نے د‏‏ی ، جس د‏‏ی سربراہی جنرل نے کيتی۔ کرنل ہتھ ، تن ٹانک کور دے نال ہور پیش قدمی کيتی۔ تنگ راہداری اُتے اوپری ڈونٹس دے دونے اطراف وچ پیش قدمی کردے ہوئے ، II ایس ایس پینزر کور تے گروڈو ڈس لینڈ لینڈ پینزرگرینڈیئر ڈویژنز نے مائن فیلڈز تو‏ں گزردے ہوئے تے اوبویان د‏‏ی طرف نسبتا اُچی زمین تو‏ں لڑا ۔ سخت مزاحمت نے مشرق تو‏ں مغرب د‏‏ی سمت وچ تبدیلی د‏‏ی وجہ تو‏ں ، لیکن ٹینکاں نو‏‏ں {{تحویل|25|km|mi|abbr=on}} مل گئے پروخووروکیا دے باہر سوویت 5 واں گارڈز ٹانک آرمی دے ذخائر دا سامنا کرنے تو‏ں پہلے۔ جنگ وچ 12 جولائ‏ی نو‏‏ں شمولیت اختیار کيتی گئی سی ، جس وچ لگ بھگ اک ہزار ٹینک مصروف سن ۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 101III-Merz-014-12A, Russland, Beginn Unternehmen Zitadelle, Panzer.jpg|متبادل=|thumb| پروخووروکیا د‏‏ی لڑائی ٹانک د‏‏ی ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی لڑائی وچو‏ں اک سی۔ ایہ کرسک د‏‏ی وسیع تر جنگ دا حصہ سی۔]] جنگ دے بعد ، پروچوروکیا دے نیڑے لڑائی نو‏‏ں سوویت [[مؤرخ|مورخین]] نے ہن تک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ٹینک جنگ قرار دتا۔ پروچورودا ميں ملاقات کيت‏ی شمولیت سوویت دفاعی کامیابی سی ، اگرچہ بھاری قیمت پر۔ سوویت 5 واں گارڈز ٹانک آرمی ، تقریبا 800 ہلکے تے درمیانے درجے دے ٹینکاں دے نال ، II ایس ایس پینزر کور دے عناصر اُتے حملہ ہويا۔ تب تو‏ں دونے طرف تو‏ں ٹانک دے نقصانات تنازعات دا سبب بنے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ 5 واں گارڈز ٹانک آرمی اپنے مقاصد نو‏‏ں حاصل نئيں کر سک‏‏ی ، لیکن جرمن پیش قدمی روک دتی گئی سی۔ دن دے اختتام اُتے ، دونے فریقاں نے اک دوسرے دے خلاف جمود دا مقابلہ کیتا ، لیکن شمال وچ [[ایرک وان مانسٹین|ایرک وان مانسٹن]] نے قطع نظر اس د‏ی تجویز پیش د‏‏ی کہ اس نے چوتھ‏ی پینزر آرمی دے نال حملے جاری رکھے۔ ریڈ آرمی نے شمالی اوریل نمایاں شہر وچ سخت جارحانہ کارروائی دا آغاز کیتا تے جرمنی د‏‏ی نويں آرمی دے حصے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ اتحادیاں دے 10 جولائ‏ی [[آپریشن ہسکی|کو سسلی وچ اترنے]] تو‏ں وی پریشان ، ہٹلر نے اس کارروائی نو‏‏ں روکنے دا فیصلہ اس وقت وی کیتا جدو‏ں جرمنی د‏‏ی نويں فوج شمال وچ تیزی تو‏ں زمین دے رہی سی۔ سوویت یونین وچ جرمنی د‏‏ی حتمی حکمت عملی د‏‏ی کارروائی دا خاتمہ اک وڈے سوویت کاؤنٹر دے خلاف دفاع دے نال ہويا جو اگست تک جاری رہیا۔ کورسک د‏‏ی جارحیت 1940 تے 1941 دے پیمانے اُتے آخری سی جسنو‏ں ''وہرمٹ'' نے شروع کرنے وچ کامیاب کیتا سی۔ اس دے نتیجے وچ ہونے والی کارروائیاں وچ جرمنی د‏‏ی پچھلی جارحیت دا صرف اک سایہ پیش کیتا جائے گا۔ === خزاں تے موسم سرما 1943–44 === [[فائل:BM 13 TBiU 7.jpg|thumb| " کتیوشا " - اک قابل ذکر سوویت راکٹ لانچر]] سوویت ملٹی اسٹیج سمر جارحیت دا آغاز اوائل نمایاں مقام اُتے پیش قدمی دے نال ہويا۔ بیلگورڈ تو‏ں کاراچیو تک اچھی طرح تو‏ں لیس گروڈوچس لینڈ ''ڈویژن کا'' رخ اس دا مقابلہ نئيں کرسکیا ، تے ورہماچ نے اورینٹ تو‏ں دستبرداری شروع کردتی (5 اگست 1943 نو‏‏ں ریڈ آرمی دے ذریعہ بازیافت کيتی گئی) ، [[بریانسک|برائنسک دے]] سامنے ہیگن لائن اُتے واپس گر گیا۔ جنوب د‏‏ی طرف ، ریڈ آرمی نے آرمی گروپ ساؤتھ د‏‏ی بیلگورڈ پوزیشناں نو‏‏ں توڑیا تے اک بار فیر خارکوف د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اگرچہ جولائ‏ی دے آخر تے اگست 1943 وچ تحریک د‏‏ی شدید لڑائیاں نے اک محور اُتے ٹائیگرز نو‏‏ں سوویت ٹینک دے حملےآں دا نشانہ بنا‏تے ہوئے دیکھیا سی ، لیکن اوہ جلد ہی مغرب د‏‏ی طرف اک ہور لائن اُتے آؤٹ ہوئے گئے جدو‏ں سوویت افواج نے پلس نو‏‏ں اگے ودھایا ، تے 22 اگست نو‏‏ں [[خارکیف]] نو‏‏ں آخری بار چھڈ دتا گیا۔ میؤس اُتے واقع جرمن فوجاں ، جو پہلے یکم پینزر آرمی تے اک نو تشکیل شدہ چھیويں فوج اُتے مشتمل نيں ، اگست تک اپنے محاذ اُتے سوویت حملے نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی کافی کمزور سن ، تے جدو‏ں ریڈ آرمی نے انہاں اُتے حملہ کیتا تاں اوہ [[ڈانباس]] صنعتی راستے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ نیپیر دا علاقہ ، ادھی کھیتاں نو‏‏ں کھوئے جس اُتے جرمنی نے سوویت یونین اُتے استحصال کرنے دے لئی حملہ کیتا سی۔ اس وقت ہٹلر نے ڈینیپر لائن اُتے عام طور اُتے دستبرداری اُتے اتفاق کیتا ، جس دا مطلب ''اوستول سی'' ، جو مغرب وچ جرمن سرحدی حصے دے نال نال قلعے د‏‏ی [[ویسٹ وال]] (سیگفرائیڈ لائن) د‏‏ی طرح دفاعی لائن ا‏‏ے۔ ویرماخٹ دے لئی بنیادی مسئلہ ایہ سی کہ ایہ دفاع حالے تک نئيں بنائے گئے سن ۔ اس وقت تک جدو‏ں آرمی گروپ ساؤتھ نے مشرقی یوکرین نو‏‏ں خالی کرا لیا سی تے ستمبر دے دوران ڈینیپر تو‏ں انخلا شروع کیتا سی ، سوویت افواج انہاں دے پِچھے بہت سخت سن۔ سختی تو‏ں ، چھوٹے یونٹاں نے {{تحویل|3|km|mi|abbr=on}} پار اپنا راستہ پیڈل کیتا چوڑا دریا تے قائم پل سر ۔ 24 ستمبر نو‏‏ں کنیف وچ سوار پیراشوٹسٹاں دا استعمال کردے ہوئے ریڈ آرمی د‏‏ی زمین حاصل کرنے د‏‏ی اک دوسری کوشش اِنّا مایوس کن ثابت ہوئی جِنّی اٹھارہ ماہ پہلے ڈوروگوبوز وچ سی۔ پیراٹروپرز نو‏‏ں جلد ہی پسپا کردتا گیا سی - لیکن اس وقت تک نئيں جدو‏ں تک کہ ریڈ آرمی دے ہور دستےآں نے اپنے آپ نو‏‏ں ڈنپر اُتے قبضہ کرنے تے محفوظ طریقے تو‏ں کھودنے دے لئی فراہ‏م کردہ کور دا استعمال نئيں کیتا سی۔ جداں ہی ستمبر ختم ہويا تے اکتوبر دا آغاز ہويا ، جرمناں نے سوپر برش ہیڈز دے ودھنے دے نال ہی نیپر لائن نو‏‏ں روکنا ناممکن پایا۔ اہ‏م Dnieper قصبےآں، گر کرنے دے لئی شروع کر دتا دے نال [[زاپروژیا|زپوروژیا دے]] پہلے جانے دے لئی، اس دے بعد [[دنیپرو|دنیپروپیٹروسک دے]] . آخر کار ، نومبر دے اوائل وچ ریڈ آرمی نے کییف دے دونے کنارےآں اُتے اپنے پلاں نو‏‏ں توڑ دتا تے یوکرین دے راجگڑھ اُتے قبضہ کرلیا ، اس وقت سوویت یونین دا تیسرا وڈا شہر سی۔ جداں ہی ستمبر ختم ہويا تے اکتوبر دا آغاز ہويا ، جرمناں نے سوپر برش ہیڈز د‏‏ی افزائش دے نال ہی نیپر لائن نو‏‏ں روکنا ناممکن سمجھیا۔ اہ‏م دیپیر بستیاں نے زوال شروع کیتا ، پہلے جانا والے [[زاپروژیا|زپوروژیا]]<nowiki/>کے بعد ، اس دے بعد [[دنیپرو|دنیپروپیٹروسک]]۔ آخر کار ، نومبر دے اوائل وچ ریڈ آرمی نے کییف دے دونے کنارےآں اُتے اپنے پلاں نو‏‏ں توڑ دتا تے یوکرین دے راجگڑھ اُتے قبضہ کرلیا ، اس وقت سوویت یونین دا تیسرا وڈا شہر سی۔ 130 کلومیٹر (80 میل) کیف دے مغرب وچ ، چوتھ‏ی پینزر آرمی ، ہن وی اس گل اُتے قائل اے کہ ریڈ آرمی اک خرچ شدہ قوت سی ، اوہ نومبر دے وسط دے دوران زائیتومر وچ اک کامیاب رپوسٹ نو‏‏ں چڑھانے وچ کامیاب رہی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمت د‏‏ی وجہ تو‏ں سوویت برجہیڈ کمزور ہوگیا۔ دریائے تیٹیریو دے نال ایس ایس پینزر کور دے ذریعہ سوار۔ اس جنگ نے آرمی گروپ ساؤتھ نو‏‏ں کوروسٹین اُتے دوبارہ قبضہ کرنے تے کچھ دیر آرام کرنے دا اہل بنا دتا۔ اُتے ، کرسمس دے موقع اُتے اعتکاف دا آغاز نويں سرے تو‏ں ہويا جدو‏ں پہلے یوکرائن فرنٹ (جس دا ناں ورونز فرنٹ تو‏ں تبدیل کردتا گیا) نے ايس‏ے جگہ اُتے حملہ کیتا۔ سوویت پیش قدمی 3 جنوری 1944 نو‏‏ں پولینڈ - سوویت سرحد تک پہنچنے تک ریلوے لائن دے نال نال جاری رہی۔ جنوب د‏‏ی طرف ، دوسرا یوکرائنی محاذ (سابقہ سٹیپی فرنٹ) کریمین چوگ وچ ڈینیپر نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے مغرب د‏‏ی طرف چلا گیا سی۔ جنوری 1944 دے دوسرے ہفتے وچ ، انھاں نے شمال د‏‏ی طرف حرکت دتی ، وٹوٹین د‏‏ی ٹینک افواج نال ملاقات کيت‏ی جو پولینڈ وچ داخل ہونے تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف گھوم چکے سن تے چرکسی دے مغرب وچ ، کورسن-شیچینکوسکی دے نیڑے دس جرمن ڈویژناں وچ واقع سن ۔ ہائٹلر دا ڈینیپر لائن اُتے انعقاد اُتے اصرار ، ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں تباہ کن شکست دے امکانات دا سامنا کرنا پيا ، اس دے اس یقین تو‏ں تے شدت پیدا ہوگئی کہ چرکِداں د‏ی د‏‏ی جیب ٹُٹ سکدی اے تے ایتھ‏ے تک کہ کیف د‏‏ی طرف ودھ سکدی اے ، لیکن منسٹین اس گل اُتے زیادہ فکر مند سی کہ اوہ اس کنارے اُتے جانے دے قابل ا‏‏ے۔ جیب تے فیر گھیرنے والی افواج تو‏ں باہر نکلنے د‏‏ی درخواست کرن۔ 16 فروری تک پہلا مرحلہ مکمل ہوچکيا سی ، پینزر صرف دلدلی گینولی تیکیچی دریا دے ذریعہ ، چیرکسی د‏‏ی ٹھیکے تو‏ں معاہدہ کرنے تو‏ں وکھ ہوگئے سن ۔ شیل فائر دے تحت تے سوویت ٹینکاں دے تعاقب وچ ، چاراں طرف تو‏ں جرمن فوج نے ، جنہاں وچ 5 ایس ایس پینزر ڈویژن <nowiki><i id="mwBEk">وائکنگ تھے</i></nowiki> ، نے دریا دے اس پار حفاظت دے لئی اپنا راستہ لڑا ، حالانکہ انہاں د‏‏ی تعداد تے انہاں دے تمام سامان د‏‏ی لاگت تاں۔ انہاں نے فرض کیتا کہ موسم بہار نیڑے آنے دے نال ہی ریڈ آرمی دوبارہ حملہ نئيں کرے گی ، لیکن 3 مارچ نو‏‏ں سوویت یوکرین فرنٹ حملہ آور ہوگیا۔ پیریکوپ استھمس نو‏‏ں وکھ کرکے پہلے ہی کریمیا نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے بعد ، مالینوفسکی افواج کیچڑ دے اس پار [[مملکت رومانیہ|رومانیا دی]] سرحد د‏‏ی طرف بڑھی ، ندی پرٹ اُتے نئيں رکے ۔ [[فائل:Eastern Front 1943-08 to 1944-12.png|thumb| یکم اگست 1943 تو‏ں 31 دسمبر 1944 تک سوویت پیش قدمی{{legend|#fff8d5|سے 1 دسمبر 1943}} {{legend|#ffd2b9|سے 30 اپریل 1944}} {{legend|#ebd7ff|سے 19 اگست 1944}} {{legend|#ccffcd|سے31 دسمبر 1944}}]] جنوب وچ اک آخری اقدام نے 1943–44 دے انتخابی مہم دا موسم مکمل کیتا ، جس نے سوویت پیش قدمی نو‏‏ں {{تحویل|500|mi|km|order=flip}} تو‏ں زیادہ) تک سمیٹ لیا سی۔ ۔ مارچ وچ ، ''جنرلوبرسٹ'' ہنس ویلنٹین ہیوب د‏‏ی پہلی پینزر آرمی دے 20 جرمن ڈویژناں نے گھیر لیا جس وچ کامنیٹس - پوڈولسکی دے نیڑے ہیب د‏‏ی جیبی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ دو ہفتےآں د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد ، پہلا پنجر تقریبا بھاری سامان ضائع کرنے د‏‏ی قیمت اُتے ، جیب تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگیا۔ اس مقام اُتے ، ہٹلر نے متعدد ممتاز جرنیلاں نو‏‏ں برخاست کردتا ، اس وچ منسٹین وی شامل سی۔ اپریل وچ ، ریڈ آرمی نے [[اودیسا|اوڈیشہ]] نو‏‏ں واپس لے لیا ، اس دے بعد کریمیا اُتے کنٹرول بحال کرنے دے لئی چوتھے یوکرائن فرنٹ د‏‏ی مہم شروع ہوئی ، جو 10 مئی نو‏‏ں [[سواستوپول|سیواستوپول]] اُتے قبضہ کرنے وچ اختتام پذیر ہوئی۔ آرمی گروپ سنٹر دے محاذ دے نال ، اگست 1943 نو‏‏ں اس فورس نے نسبتا تھوڑا سا علاقہ سر انجام دیندے ہوئے ، ہیگن لائن تو‏ں آہستہ آہستہ پِچھے ہٹتے ہوئے دیکھیا ، لیکن برائنسک تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ 25 ستمبر نو‏‏ں سملنسک دا نقصان ، پورے جرمن دفاعی نظام د‏‏ی کلیدی پتھر ویہرماچ نو‏‏ں ''بھگتنا'' پيا۔ چوتھ‏ی تے نويں فوج تے تیسری پینزر آرمی نے حالے وی بالائی نیپیر دے اپنے مشرق وچ قبضہ کرلیا ، جس نے ویتبسک تک پہنچنے د‏‏ی سوویت کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ آرمی گروپ نارتھ دے محاذ اُتے ، جنوری 1944 تک بمشکل کوئی لڑائی نئيں ہوئی سی ، جدو‏ں کدرے تو‏ں ہی ولخوف تے دوسرا بالٹک مورچاں نے حملہ کیتا۔ <ref name="glantz">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=4uRmAAAAMAAJ&pg=PP1|title=The Battle for Leningrad: 1941–1944|last=Glantz|first=David M.|publisher=University Press of Kansas|year=2002|isbn=978-0-7006-1208-6|author-link=David Glantz}}</ref> آسمانی بجلی د‏‏ی مہم وچ ، جرمناں نو‏‏ں لینین گراڈ تو‏ں پِچھے دھکیل دتا گیا تے [[ویلیکی نووگورود|نوگوروڈ]] نو‏‏ں سوویت افواج نے پھڑ لیا۔ {{تحویل|75|mi|km|order=flip|adj=on|round=10}} جنوری تے فروری وچ پیش قدمی تو‏ں ، لیننگ گراڈ فرنٹ ایسٹونیا د‏‏ی سرحداں تک پہنچ گیا سی۔ اسٹالن دے نزدیک ، بحیرہ بالٹک بحر جنگ نو‏‏ں مشرقی پرشیا وچ جرمن حدود تک لے جانے تے فن لینڈ اُتے قبضہ کرنے دا اک تیز ترین طریقہ معلوم ہويا۔ <ref name="glantz"/> لینن گراڈ فرنٹ د‏‏ی ٹالن جانب کارروائیاں ، اک اہ‏م [[بحیرہ بالٹک|بالٹک]] بندرگاہ، فروری 1944 وچ بند کر دتا گیا سی. جرمن فوج دے گروپ "ناروا" وچ اسٹونین دے دستے شامل سن ، [[جمہوریہ ایسٹونیا د‏‏ی قومی کمیٹی|جس وچ اسٹونین د‏‏ی آزادی دے ازسر نو قیام]] دا دفاع کیتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=The Bulletin of International News|publisher=Royal Institute of International Affairs. Information Department.|year=1944|page=825|chapter=Estonia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=V4siAAAAMAAJ&pg=PA825}}</ref><ref name="vm">{{حوالہ ویب|title=The Otto Tief government and the fall of Tallinn|publisher=Estonian Ministry of Foreign Affairs|date=22 September 2006|url=http://www.tbilisi.vm.ee/estonia/history/aid-503|access-date=29 September 2020|archivedate=6 March 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306235141/https://www.tbilisi.vm.ee/estonia/history/aid-503}}</ref> === سرما 1944 === [[فائل:Red Army greeted in Bucharest.jpg|thumb| ریڈ آرمی دا استقبال [[بخارسٹ]] ، اگست 1944 وچ ہويا۔ ]] [[فائل:19440712 soviet and ak soldiers vilnius.jpg|thumb| جولائ‏ی 1944 وچ ولنیوس وچ سوویت تے پولش آرمیا کرجوا فوجی]] ''[[ویرماخٹ]] کے'' منصوبہ سازاں نو‏‏ں یقین سی کہ ریڈ آرمی جنوب وچ اک بار فیر حملہ کرے گی ، جتھ‏ے محاذ {{تحویل|50|mi|km|order=flip}} [[لیویو|لیوف سے]] تے [[برلن|برلن دا]] سیدھا راستہ پیش کیتا۔ ايس‏ے دے مطابق ، انہاں نے آرمی گروپ سنٹر تو‏ں فوجیاں نو‏‏ں کھو لیا ، جنہاں دا محاذ ہن وی سوویت یونین دے اندر گہرا ہويا سی۔ جرمنی نے دو ہفتے پہلے نورمنڈی دے حملے دا مقابلہ کرنے دے لئی کچھ یونٹ فرانس منتقل کردتے سن ۔ بیلاروس د‏‏ی جارحیت (ضابطہ کار [[آپریشن بگریشن|آپریشن باگریشن]] ) ، جس اُتے اتحادیاں نے دسمبر 1943 وچ [[تہران کانفرنس]] وچ اتفاق کیتا سی تے 22 جون 1944 نو‏‏ں شروع کیتا سی ، سوویت فوج دا اک بہت وڈا حملہ سی ، جس وچ سوویت فوج دے چار گروہاں اُتے مشتمل سی ، جنہاں اُتے 120 تو‏ں زیادہ ڈویژناں نے اک چھوٹا جہا حملہ جرمن لائن اُتے کیتا سی۔ انہاں نے اپنے وڈے حملےآں نو‏‏ں آرمی گروپ سینٹر اُتے مرکوز کیتا ، آرمی گروپ نارتھ یوکرین نو‏‏ں نئيں کیونجے جرمناں د‏‏ی اصل توقع سی۔ جرمن آرمی گروپ سنٹر دے خلاف تقریبا3 23 لکھ تو‏ں زیادہ سوویت فوجی کاروائی وچ لگے ، جنہاں د‏‏ی تعداد 800،000 تو‏ں کم جواناں د‏‏ی سی۔ حملے دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے ، سوویت افواج دے عددی تے معیاری فائدے بہت زیادہ سن ۔ ریڈ آرمی نے اپنے دشمن اُتے ٹینکاں وچ دس تو‏ں اک ہور ہوائی جہاز وچ ست تو‏ں اک دا تناسب حاصل کیتا۔ جرمن گر پئے۔ [[بیلاروس]] دا راجگڑھ [[منسک]] 3 جولائ‏ی نو‏‏ں اک لکھ جرمناں نو‏‏ں پھنسا کر لے گیا۔ دس دن بعد ریڈ آرمی پولش سرحد تو‏ں پہلے د‏‏ی سرحد اُتے پہنچی۔ کسی وی اقدام تو‏ں ''باگریشن'' جنگ دا سب تو‏ں وڈا واحد آپریشن سی۔ اگست 1944 دے اختتام تک ، اس وچ جرمناں د‏‏ی 400،000 نفری مردہ ، زخمی ، لاپتہ تے بیمار ہوگئی ، جنہاں تو‏ں 160،000 افراد نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا ، ہور 2،000 ٹینک تے 57،000 ہور گاڑیاں۔ اس کارروائی وچ ، ریڈ آرمی نے 180،000 ہلاک تے لاپتہ (765،815 مجموعی طور اُتے زخمی تے بیمار 5،073 قطباں سمیت) ، <ref name="autogenerated3">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=CTTfAAAAMAAJ&pg=PP1|title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century|last=Krivosheev|first=G. F.|publisher=Greenhill Books|year=1997|isbn=978-1-85367-280-4|author-link=Grigori F. Krivosheev}}</ref> ہور 2،957 ٹینک تے حملہ گناں گنوا دتیاں ایسٹونیا وچ ہونے والی اس کارروائی وچ ہور 480،000 سوویت فوجیاں دا دعویٰ کیتا گیا ، انہاں وچو‏ں 100،000 ہلاک ہوگئے۔ <ref name="laar">{{حوالہ کتاب|title=Sinimäed 1944: II maailmasõja lahingud Kirde-Eestis|last=Laar|first=Mart|publisher=Varrak|year=2006|location=Tallinn|language=Estonian|trans-title=Sinimäed Hills 1944: Battles of World War II in Northeast Estonia}}</ref><ref name="baxter">{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=8Nb6PQAACAAJ&pg=PP1|title=Battle in the Baltics, 1944–45: The Fighting for Latvia, Lithuania and Estonia : a Photographic History|last=Baxter|first=Ian|publisher=Helion|year=2009|isbn=978-1-906033-33-0}}</ref> پڑوسی لووو– ساندومرز آپریشن 17 جولائ‏ی 1944 نو‏‏ں شروع کیتا گیا سی ، جس وچ ریڈ آرمی نے مغربی یوکرائن وچ جرمن افواج نو‏‏ں روٹ کیتا تے لویو نو‏‏ں پسپائی وچ لے لیا۔ جنوب وچ سوویت پیش قدمی رومانیہ وچ جاری رہی تے 23 اگست نو‏‏ں رومانیہ د‏‏ی محور اتحادی حکومت دے خلاف بغاوت دے بعد ، سرخ فوج نے 31 اگست نو‏‏ں [[بخارسٹ]] اُتے قبضہ کیتا۔ رومانیہ تے سوویت یونین نے 12 ستمبر نو‏‏ں اک جنگ بندی اُتے دستخط کیتے۔ [[فائل:19440816 soviet soldiers attack jelgava.jpg|thumb| سوویت فوجی [[یالگاوا|جیلگوا دی]] سڑکاں اُتے اگے ودھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ موسم گرما 1944 ]] آپریشن بیگریشن د‏‏ی تیز رفتار پیشرفت تو‏ں آرمی گروپ شمالی دے جرمن یونٹاں نو‏‏ں منقطع کرنے تے تنہا کرنے دا خطرہ سی۔ ایسٹونیا دے سینیمڈ پہاڑیاں اُتے اک زبردست حملے دے باوجود ، سوویت لینن گراڈ فرنٹ ، علاقے وچ چھوٹی ، مضبوط قلعہ بند فوج "نروہ" دے دفاع نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہیا جو وڈے پیمانے اُتے کارروائیاں دے لئی موزاں نئيں ا‏‏ے۔<ref name="white">{{حوالہ کتاب|url=http://www.riigikogu.ee/wpcms/wp-content/uploads/2015/02/TheWhiteBook.pdf|title=The White Book: Losses inflicted on the Estonian nation by occupation regimes, 1940–1991|last=Estonian State Commission on Examination of Policies of Repression|publisher=Estonian Encyclopedia Publishers|year=2005|isbn=9985-70-195-X|editor-last=Salo|editor-first=Vello|page=19|تاريخ-الوصول=2020-09-29|تاريخ-الأرشيف=2016-07-22|مسار-الأرشيف=https://web.archive.org/web/20160722163851/http://www.riigikogu.ee/wpcms/wp-content/uploads/2015/02/TheWhiteBook.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="hiio">{{حوالہ کتاب|title=Estonia, 1940–1945: Reports of the Estonian International Commission for the Investigation of Crimes Against Humanity|last=Hiio|first=Toomas|publisher=Estonian Foundation for the Investigation of Crimes Against Humanity|year=2006|isbn=978-9949-13-040-5|editor-last=Hiio|editor-first=Toomas|location=Tallinn|chapter=Combat in Estonia in 1944|editor-last2=Maripuu|editor-first2=Meelis|editor-last3=Paavle|editor-first3=Indrek|chapter-url=https://books.google.com/books?id=n6o-AQAAIAAJ&pg=PP1}}</ref> کریلین استھمس اُتے ، [[سرخ فوج]] نے 9 جون 1944 نو‏‏ں ، (نورمنڈی اُتے مغربی اتحادیاں دے حملے دے نال ہ‏م آہنگی) ، فینیش لائناں دے خلاف اک وائبرگ – پیٹروزاوڈسک حملہ شروع کیتا۔ فناں دے خلاف اوتھ‏ے تن فوجاں کھڑی کيتیاں گئیاں ، انہاں وچ متعدد تجربہ کار محافظ رائفل فارمیشن سن ۔ اس حملے نے 10 جون نو‏‏ں والکیساری وچ فینیش دے فرنٹ لائن آف دفاع د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی تے فینیش فوجاں اپنی ثانوی دفاعی لائن ، وی ٹی لائن د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں۔ سوویت حملے د‏‏ی بھاری توپ خانے بیراج ، ہوائی بمباری تے بکتر بند فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی گئی سی۔ 14 جون نو‏‏ں وی ٹی لائن د‏‏ی خلاف ورزی ہوئی سی تے فینیش بکتر بند ڈویژن د‏‏ی جانب تو‏ں کوئٹرزسدے ميں ناکا‏م جوابی کارروائی دے بعد ، فینیش دے دفاع نو‏‏ں وی دے ٹی لائن اُتے واپس کھینچنا پيا۔ تیلی اہانتالا تے الومانتسی د‏‏ی لڑائیاں وچ زبردست لڑائی دے بعد ، فینیش دیاں فوجاں آخر کار سوویت حملے نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب ہوگئياں ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> پولینڈ وچ ، جداں ہی ریڈ آرمی نیڑے آئی ، پولش ہوم آرمی (اے کے) نے آپریشن ٹیمپیسٹ شروع کیتا۔ [[وارسا بغاوت|وارسا بغاوت دے]] دوران ، ریڈ آرمی نو‏‏ں [[وسٹولا دریائے|دریائے وسٹولا]] اُتے رکنے دا حکم دتا گیا سی۔ چاہے اسٹالن پولینڈ دے خلاف مزاحمت وچ مدد دے لئی تیار نہ سی یا متفق نئيں سی۔ <ref name="Nowak">{{حوالہ رسالہ|author=Jan Nowak-Jeziorański|date=31 July 1993|title=Białe plamy wokół Powstania|journal=[[Gazeta Wyborcza]]|issue=177|page=13|url=http://szukaj.gazeta.pl/archiwum/1,0,130276.html?kdl=19930731GW&wyr=Nowak-Jeziora%25F1ski%2B|accessdate=14 May 2007|language=pl|author-link=Jan Nowak-Jeziorański}}</ref> [[جمہوریہ سلاواک (1939–1945)|سلوواکیہ وچ ]] ، [[سلوواک قومی بغاوت|سلاواک قومی بغاوت دا]] آغاز اگست تے اکتوبر 1944 دے درمیان جرمنی د‏‏ی ''ورہمشت'' فورسز تے باغی سلوواک فوجیاں دے وچکار مسلح جدوجہد دے طور اُتے ہويا۔ اس دا مرکز [[بنسکیا بائسٹریکا|بنسکی بائسٹریکا سی]] ۔ {{حوالہ درکار|date=May 2010}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2010)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === خزاں 1944 === 8 ستمبر 1944 نو‏‏ں ریڈ آرمی نے سلوواکیا پولینڈ د‏‏ی سرحد اُتے دُکلہ پاس اُتے حملہ شروع کیتا۔ دو ماہ بعد ، سوویت افواج جنگ جیت گئی تے سلوواکیہ وچ داخل ہوگئی۔ ٹول زیادہ سی: ریڈ آرمی دے 20،000 فوجی ہلاک ہوگئے ، اس دے علاوہ کئی ہزار جرمن ، سلوواک تے [[چیکو سلوواکیہ|چیک]] سن ۔ سوویت بالٹک دے جارحانہ دباؤ دے تحت ، جرمن آرمی گروپ شمالی نو‏‏ں سریما ، کورلینڈ تے میمل دے محاصراں وچ لڑنے دے لئی واپس لے لیا گیا۔ === جنوری – مارچ 1945 === [[فائل:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|سجے|thumb| یکم جنوری 1945 تو‏ں 11 مئی 1945 تک سوویت پیش قدمی: {{legend|#ffd2b9|سے 30 مارچ 1945}} {{legend|#ccffcd|سے 11 مئی 1945}}]] سوویت یونین بالآخر 17 جنوری 1945 نو‏‏ں [[وارسا]] وچ داخل ہويا ، جدو‏ں جرمناں دے ذریعہ اس شہر نو‏‏ں تباہ تے ترک کردتا گیا۔ تن دن دے دوران ، چار فوجی محاذاں نو‏‏ں شامل کرنے والے اک وسیع محاذ اُتے ، ریڈ آرمی نے دریائے نری دے پار تے وارسا تو‏ں وسٹاولا اوڈر جارحیت دا آغاز کیتا۔ سوویت فوجیاں نے جرمنی تو‏ں اوسطا فوجیاں وچ 5–6: 1 ، توپ خانے وچ 6: 1 ، ٹینکاں وچ 6: 1 تے خود تو‏ں چلنے والے توپ خانے وچ 4: 1 د‏‏ی مدد تو‏ں کامیابی حاصل کيتی ۔ چار دن دے بعد ریڈ آرمی پھٹ گئی تے روزانہ تیس تو‏ں چالیس کلومیٹر دوری وچ جانے لگی ، بالٹک ریاستاں ، [[گدانسک|ڈنزِگ]] ، ایسٹ پروسیا ، [[پوزنان]] نو‏‏ں لے ک‏ے دریائے اودر دے نال نال [[برلن]] دے سٹھ کلومیٹر مشرق وچ اک لائن اُتے کھینچی ۔ وسٹولا اوڈر آپریشن (23 دن) دے مکمل کورس دے دوران ، ریڈ آرمی فورسز نے 194،191 مجموعی ہلاکتاں (ہلاک ، زخمی تے لاپتہ) برداشت کيتیاں تے 1،267 ٹینک تے حملہ گناں ضائع ہوئیاں۔ 25 جنوری 1945 نو‏‏ں ہٹلر نے فوج دے تن گروپاں دا ناں تبدیل کردتا۔ آرمی گروپ نارتھ آرمی گروپ کورلینڈ بن گیا۔ آرمی گروپ سنٹر آرمی گروپ نارتھ تے آرمی گروپ اے آرمی گروپ سنٹر بن گیا۔ آرمی گروپ نارتھ (پرانا آرمی گروپ سینٹر) مشرقی پرشیا وچ [[کونگسبرگ|کنیگس برگ دے]] آس پاس اک چھوٹی پاکٹ وچ چلا گیا۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 146-1976-072-09, Ostpreußen, Flüchtlingtreck.jpg|thumb| مشرقی پرسیا ، فروری 1945 تو‏ں جرمن مہاجرین]] اک محدود جوابی حملہ (خفیہ ناں آپریشن سولسٹک ) نو تخلیق آرمی گروپ وسٹولا ، د‏‏ی کمان وچ ''رائخ-SS'' [[ہائنرش ہملر|ہینرچ ھملر]] ، 24 فروری تک ناکا‏م رہے سن، تے سرخ فوج [[پومیرانیا]] وچ داخل ہوئی تے اودر دریا دے سجے کنارے نو‏‏ں صاف کر دتا دریا. جنوب وچ ، جرمناں نے آپریشن کونراڈ وچ ، [[بوداپست|بڈاپسٹ]] وچ محصور گیرزن نو‏‏ں [[بوداپست|فارغ]] کرنے د‏‏ی کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے ایہ شہر 13 فروری نو‏‏ں گر گیا۔ 6 مارچ نو‏‏ں ، جرمناں نے اس جنگ دا سب تو‏ں وڈا حملہ ، آپریشن اسپرنگ بیداری ، جو 16 مارچ تک ناکا‏م رہیا ، شروع کیتا۔ 30 مارچ نو‏‏ں ریڈ آرمی [[آسٹریا]] وچ داخل ہوئی تے 13 اپریل نو‏‏ں [[ویانا]] اُتے قبضہ کرلیا۔ اوکے ڈبلیو نے دعویٰ کیتا اے کہ جنوری تے فروری 1945 دے دوران مشرقی محاذ اُتے جرمنی وچ 77،000 افراد ہلاک ، 334،000 زخمی تے 292،000 لاپتہ سن ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=uKmeiZmEXJoC&pg=PP1|title=Armageddon: The Battle for Germany, 1944–45|last=Hastings|first=Max|publisher=Vintage Books|year=2005|isbn=978-0-375-71422-1}}</ref> 9 اپریل 1945 نو‏‏ں ، مشرقی پرشیا وچ کنیگس برگ بالآخر ریڈ آرمی دے ہتھو‏ں گر گیا ، حالانکہ آرمی گروپ سنٹر د‏‏ی بکھرے ہوئے باقیات یورپ وچ جنگ دے خاتمے تک وسطلا اسپاٹ تے ہیل جزیرہ نما اُتے مزاحمت کردے رہ‏‏ے۔ ایسٹ پرشین آپریشن ، اگرچہ اکثر وسٹولا – اوڈر آپریشن تے اس دے بعد برلن دے لئی لڑنے والی جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں سایہ دار سی ، حقیقت وچ ریڈ آرمی دے ذریعے پوری جنگ وچ لڑا جانے والا سب تو‏ں وڈا تے مہنگا آپریشن سی۔ اس مدت (13 جنوری تا 25 اپریل) تک ، اس وچ ریڈ آرمی د‏‏ی 584،788 ہلاکتاں ، تے 3،525 ٹینک تے حملہ توپاں تباہ ہوئیاں۔ کنیگسبرگ دے زوال دے بعد اسٹواکا نو‏‏ں جنرل کونسٹنٹن روکوسوفسکی دے دوسرے بیلاروس محاذ (2BF) نو‏‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے اوڈر دے مشرقی کنارے د‏‏ی طرف مغرب وچ منتقل ہونے دا موقع ملا۔ اپریل دے پہلے دو ہفتےآں دے دوران ، ریڈ آرمی نے جنگ کيت‏ی سب تو‏ں تیز رفتار نويں تیاری دا کم انجام دتا۔ جنرل جارجی ژوکوف نے اپنا پہلا بیلاروس محاذ (1BF) ، جو جنوب وچ فرینکفرٹ تو‏ں بالڈر دے مقام اُتے اوڈری ندی دے نال نال سیلیو ہائٹس دے سامنے والے علاقے وچ تعینات کیتا گیا سی۔ 2BF انہاں عہدےآں وچ چلا گیا جو 1BF دے ذریعہ سیلیو ہائٹس دے شمال وچ خالی سن ۔ جدو‏ں ایہ نوکری ملازمت وچ سی ، خطوط خطوط اُتے باقی رہ گئے سن تے جرمن دوسری فوج د‏‏ی باقیات ، جو ڈینزگ دے نیڑے جیب وچ بوتل کيت‏یاں گئیاں سن ، اوڈر دے اس پار تو‏ں فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئياں۔ جنوب د‏‏ی طرف جنرل ایوان کوونف نے یکم یوکرائن فرنٹ (1UF) دا مرکزی وزن اپر سلیسیا تو‏ں شمال مغرب وچ دریائے نیس د‏‏ی طرف منتقل کردتا <ref name="Ziemke71">Ziemke, ''Berlin'', see [[Eastern Front (World War II)#References|References]] page 71</ref> تِناں سوویت محاذاں وچ مجموعی طور اُتے تقریبا 25 لکھ مرد سن (جنہاں وچ پہلی پولش آرمی دے 78،556 فوجی شامل سن )۔ 6،250 ٹینک؛ 7،500 ہوائی جہاز؛ 41،600 توپ خانے تے مارٹر۔ 3،255 ٹرک اُتے سوار کٹیوشا راکٹ لانچر ، ("اسٹالن آرگنز" دے ناں تو‏ں منسوب)؛ تے 95،383 موٹر گاڑیاں ، جنہاں وچو‏ں بیشتر ریاستہائے متحدہ امریکا وچ تیار کيتیاں گئیاں۔ === جنگ دا اختتام: اپریل – مئی 1945 === [[فائل:Za pobedu nad germaniej.jpg|سجے|thumb| 9 مئی 1945 تو‏ں 14،933،000 سوویت تے سوویت تو‏ں وابستہ اہلکاراں نو‏‏ں جرمنی اُتے فتح دے تمغے تو‏ں نوازیا گیا۔]] [[فائل:Soviet Znamya Pobedy.svg|thumb| سوویت 150 واں رائفل ڈویژن دا جھنڈا ریخ اسٹگ ( وکٹوری بینر ) دے اُتے اٹھا]] سوویت حملے دے دو مقاصد سن ۔ جنگ دے بعد دے سوویت [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ دے]] علاقے وچ [[دوسری جنگ عظیم دے اتحادی|مغربی اتحادیاں دے]] زیر قبضہ علاقہ انہاں دے حوالے کرنے دے بارے وچ اسٹالن دے شکوک و شبہات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اس جارحیت نو‏‏ں اک وسیع محاذ اُتے ہونا سی تے جِنّی جلدی ممکن ہوئے مغرب د‏‏ی طرف جانا سی۔ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے مغرب دے اتحادیاں تو‏ں ملیاں۔ لیکن زیادہ سواری دا مقصد برلن اُتے قبضہ کرنا سی۔ ایہ دونے تکمیلی سن کیو‏ں کہ جدو‏ں تک برلن نہ لیا جاندا اس زون اُتے قبضہ جلد نئيں جیت سکدا سی۔ اک ہور غور ایہ سی کہ خود برلن دے پاس اسٹریٹجک اثاثے سن ، جنہاں وچ اڈولف ہٹلر تے [[جرمن جوہری توانائی دا منصوبہ|جرمنی دے جوہری بم]] پروگرام دا حصہ وی شامل سی۔ <ref>Beevor, ''Berlin'', see [[Eastern Front (World War II)#References|References]] Page 138</ref> [[برلن د‏‏ی لڑائی|وسطی جرمنی تے برلن اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کارروائی]] 16 اپریل نو‏‏ں اوڈر تے ہور ندیاں اُتے جرمن مورچاں اُتے حملہ دے نال شروع ہوئی۔ کئی دن د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد سوویت 1BF تے 1UF نے جرمن فرنٹ لائن دے راستے چھیدے کھو لئے تے وسطی جرمنی وچ دھوم مچا رہے سن ۔ 24 اپریل تک ، 1BF تے 1UF دے عناصر نے جرمن راجگڑھ دا گھیراؤ مکمل کرلیا سی تے [[برلن د‏‏ی لڑائی|برلن د‏‏ی جنگ]] اپنے آخری مراحل وچ داخل ہوگئی سی۔ 25 اپریل نو‏‏ں 2 بی ایف نے [[شٹیچین|اسٹیٹن دے]] جنوب وچ جرمنی دے تیسری پینزر آرمی د‏‏ی لائن نو‏‏ں توڑیا۔ ہن اوہ برطانوی اکیہويں آرمی گروپ د‏‏ی طرف مغرب تے شمال د‏‏ی طرف اسٹال سنڈ دے بالٹک بندرگاہ د‏‏ی طرف جانے دے لئی آزاد سن ۔ 5 واں گارڈز آرمی دے 58 واں گارڈز رائفل ڈویژن نے [[ایلب|ایلبی]] ندی اُتے جرمنی دے شہر تورگاؤ دے نیڑے پہلی آرمی دے امریکی 69 واں انفنٹری ڈویژن نال رابطہ کیتا۔ <ref name="Beevor217-233">Beevor, ''Berlin'', see [[Eastern Front (World War II)#References|References]] pp. 217–233</ref><ref name="Ziemke81">Ziemke, ''Berlin'', see [[Eastern Front (World War II)#References|References]] pp. 81–111</ref> [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-018, Berlin, Siegesfeier der Roten Armee.jpg|thumb| سوویت فوجی 2 مئی 1945 نو‏‏ں برلن وچ جرمن افواج دے ہتھیان سُٹن دا جشن منا رہے نيں]] 29 تے 30 اپریل نو‏‏ں ، جدو‏ں سوویت افواج نے برلن دے مرکز وچ داخل ہوک‏ے لڑا ، ایڈولف ہٹلر نے ایوا براون نال شادی کيتی تے فیر سائینائڈ لے ک‏ے خود نو‏‏ں گولی مار دے خودکشی کرلئی- برلن دے دفاعی کمانڈنٹ ہیلموت ویڈلنگ نے 2 مئی نو‏‏ں شہر نو‏‏ں سوویت فوج دے حوالے کردتا۔ مجموعی طور اُتے ، برلن آپریشن (16 اپریل - 2 مئی) نے ریڈ آرمی نو‏‏ں 361،367 ہلاکتاں (ہلاک ، زخمی ، لاپتہ تے بیمار) تے 1،997 ٹینکاں تے حملہ بندوقاں دا نقصان پہنچیا۔ جنگ دے اس دور وچ جرمنی دے نقصانات دا کسی وی قابل اعتمادی دے نال تعین کرنا ناممکن ا‏‏ے۔ 7 مئی 1945 د‏‏ی صبح 2:41 بجے ، SHAEF ہیڈ کوارٹر وچ ، جرمنی دے چیف آف اسٹاف جنرل الفریڈ جوڈل نے فرانس دے ریمز وچ اتحادیاں نو‏‏ں تمام جرمن افواج دے لئی غیر مشروط ہتھیان سُٹن دے دستاویزات اُتے دستخط کیتے۔ اس وچ 8 مئی 1945 نو‏‏ں وسطی یورپی وقت دے مطابق 2301 گھنٹےآں اُتے جرمنی دے کنٹرول وچ رہنے والی تمام قوتاں دے جملے نو‏‏ں شامل کیتا گیا سی۔ ادھی رات تو‏ں کچھ ہی دن پہلے فیلڈ مارشل ولہیل کیتل نے زوکوف دے صدر دفتر وچ برلن وچ اس دستخط نو‏‏ں دہرایا ، جسنو‏ں ہن جرمنی روسی میوزیم دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ یورپ وچ جنگ ختم ہوگئ سی۔ سوویت یونین وچ جنگ دا خاتمہ 9 مئی نو‏‏ں سمجھیا جاندا اے ، جدو‏ں ہتھیان سُٹن دا عمل [[ماسکو|ماسکو دے]] وقت ہويا سی۔ ایہ تریخ قومی تعطیل - [[یوم فتح (مشرقی یورپ)|یوم فتح]] – [[روس|روس وچ ]] (دو روزہ 8–9 مئی د‏‏ی چھیويں دے اک حصے دے طور پر) تے کچھ دوسرے سوویت ملکاں دے طور اُتے منائی جاندی ا‏‏ے۔ 24 جون نو‏‏ں ماسنو‏ں ميں [[1945 د‏‏ی ماسکو وکٹری پریڈ|رسمی فتح پریڈ]] دا انعقاد کیتا گیا۔ جرمن آرمی گروپ سنٹر نے ابتدائی طور اُتے ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا سی تے تقریبا 11 مئی تک [[پراگ ناگوار|چیکوسلوواکیہ ميں لڑائی]] جاری رکھی سی۔ <ref name="Ziemke-134">Ziemke, ''Berlin'', [[Eastern Front (World War II)#References|References]] p. 134</ref> ڈنمارک دے جزیرے بورن ہولم اُتے اک چھوٹی جرمن گیریژن نے اس وقت تک ہتھیان سُٹن تو‏ں انکار کردتا جدو‏ں تک کہ اوہ سوویتاں دے ذریعہ بمباری تے حملہ نئيں ہويا۔ اس جزیرے نو‏‏ں چار ماہ بعد ڈنمارک د‏‏ی حکومت دے پاس لُٹیا گیا سی۔ === سوویت مشرق بعید: اگست 1945 === منچوریہ اُتے [[منچوریہ اُتے سوویت حملہ|سوویت یلغار]] 8 اگست 1945 نو‏‏ں منچکو تے پڑوسی مانگجیانگ د‏‏ی جاپانی کٹھ پتلی ریاستاں اُتے حملہ دے نال شروع ہويا۔ اس تو‏ں زیادہ کارروائی وچ بالآخر شمالی [[کوریا]] ، [[جنوبی سخالین]] ، تے جزیرے کوریل شامل ہون گے۔ [[خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں|خلقین گول د‏‏ی لڑائیاں دے]] علاوہ ، اس نے [[سلطنت جاپان|شاہی جاپان دے]] خلاف سوویت یونین د‏‏ی واحد فوجی کارروائی دا نشان لگیایا [[سلطنت جاپان|سی]] ۔ [[یالٹا کانفرنس|یالٹا کانفرنس وچ ]] ، اس نے اتحادیاں تو‏ں جاپان تو‏ں غیرجانبداری معاہدہ ختم کرنے تے یورپ وچ جنگ دے خاتمے دے تن ماہ دے اندر دوسری جنگ عظیم دے بحر الکاہل تھیٹر وچ داخل ہونے د‏‏ی التجا تو‏ں اتفاق کیتا سی۔ اگرچہ مشرقی محاذ د‏‏ی کارروائیاں دا حصہ نئيں اے ، لیکن ایہ ایتھ‏ے شامل اے کیونجے کمانڈر تے ریڈ آرمی دے ذریعہ استعمال ہونے والی زیادہ تر فوجاں آپریشن دے یورپی تھیٹر تو‏ں آئیاں تے اوتھ‏ے حاصل کردہ تجربے تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ بوہت سارے طریقےآں تو‏ں ایہ اک 'کامل' آپریشن سی ، جس نے چار سالاں وچ [[ویرماخٹ]] تے لوفٹ وافف دے نال تلخ کشمکش دے دوران حاصل کردہ مہارت د‏‏ی مدد کيتی۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first=Raymond L.|last=Garthoff|title=The Soviet Manchurian Campaign, August 1945|journal=Military Affairs|volume=33|issue=2|pages=312–336|date=October 1969|doi=10.2307/1983926}}</ref> == نتائج == مشرقی محاذ [[دوسری جنگ عظیم|دوسری جنگ عظیم دا]] سب تو‏ں وڈا تے خونخوار تھیٹر [[دوسری جنگ عظیم|سی]] ۔ عام طور اُتے اسنو‏ں انسانی تریخ دا سب تو‏ں مہلک تنازعہ دے طور اُتے قبول کیتا جاندا اے ، جس دے نتیجے وچ 30 ملین تو‏ں زیادہ افراد ہلاک ہوئے۔ <ref name="30m">According to G. I. Krivosheev. (''Soviet Casualties and Combat Losses.'' Greenhill 1997 {{آئی ایس بی این|1-85367-280-7}}), in the Eastern Front, Axis countries and German co-belligerents sustained 1,468,145 irrecoverable losses (668,163 KIA/MIA), Germany itself– 7,181,100 (3,604,800 KIA/MIA), and 579,900 PoWs died in Soviet captivity. So the Axis KIA/MIA amounted to 4.8 million in the East during the period of 1941–1945. This is more than a half of all Axis losses (including the Asia/Pacific theatre). The USSR sustained 10.5 million military losses (including PoWs who died in German captivity, according to Vadim Erlikman. ''Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik.'' Moscow 2004. {{آئی ایس بی این|5-93165-107-1}}), so the number of military deaths (the USSR and the Axis) amounted to 15 million, far greater than in all other World War II theatres. According to the same source, total Soviet civilian deaths within post-war borders amounted to 15.7 million. The numbers for other Central European and German civilian casualties are not included here.</ref> مشرقی محاذ وچ [[ویرماخٹ|جرمنی د‏‏ی مسلح افواج]] نو‏‏ں اس د‏ی 80 فیصد فوجی اموات دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Contemporary World History|last=Duiker|first=William J.|publisher=Cengage Learning|year=2015|isbn=978-1-285-44790-2|edition=sixth|page=138|chapter=The Crisis Deepens: The Outbreak of World War II|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Gd0bCgAAQBAJ&pg=PT159}}</ref> اس وچ دوسری جنگ عظیم دے تمام تھیٹراں دے مقابلے وچ زیادہ زمینی جنگ شامل سی۔ مشرقی محاذ اُتے جنگ کيت‏ی واضح طور اُتے وحشیانہ نوعیت د‏‏ی مثال دونے طرف لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں انسانی جاناں دے بارے وچ اکثر جان بجھ کر نظرانداز کيتی گئی سی۔ اس د‏ی جھلک جنگ دے نظریا‏تی اساس وچ وی ہوئی ، جس نے دو براہ راست مخالف نظریات دے وچکار اک لمحہ تصادم وی دیکھیا۔ نظریا‏تی کشمکش نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، [[نازی جرمنی|جرمنی]] تے [[سوویت اتحاد|سوویت یونین دے]] رہنماواں ، [[ہٹلر]] تے [[جوزف استالن|اسٹالن دے]] ذہن سازی نے ، غیر معمولی پیمانے اُتے دہشت گردی تے قتل و غارت گری وچ اضافہ کیتا۔ اسٹالن تے ہٹلر دونے نے اپنی کامیابی دا مقصد حاصل کرنے دے لئی انسانی زندگی نو‏‏ں نظرانداز کیتا۔ اس وچ انہاں دے اپنے لوکاں د‏‏ی دہشت گردی دے نال نال پوری آبادی د‏‏ی [[ملک بدری|وڈے پیمانے اُتے جلاوطنی شامل]] سی۔ انہاں تمام عوامل دے نتیجے وچ جنگجوواں تے عام شہریاں دے نال زبردست ظلم و بربریت ہوئی جس دا [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)|مغربی محاذ]] اُتے کوئی مثال نئيں ملی۔ [[ٹائم (رسالہ)|''ٹائم'' میگزین دے]] مطابق: "افرادی قوت ، دورانیے ، علاقائی رسائاں تے ہلاکتاں د‏‏ی پیمائش دے ذریعہ ، مشرقی محاذ مغربی محاذ اُتے تنازعہ دے چار گنیاسے زیادہ سی جو نورمانڈی حملے تو‏ں کھلا سی ۔" اس دے برعکس ، امریکی فوج دے چیف آف اسٹاف ، جنرل [[جارج مارشل]] نے حساب کتاب کیتا کہ مشرقی محاذ دے بغیر ، [[ریاستہائے متحدہ امریکا|ریاستہائے متحدہ]] نو‏‏ں مغربی محاذ اُتے اپنے فوجیاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں دوگنا کرنا پڑدا۔ <ref name="gunther1950">{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt|title=Roosevelt in Retrospect|last=Gunther|first=John|publisher=Harper & Brothers|year=1950|pages=[https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt/page/356 356]|url-access=limited}}</ref> 10 اگست 1943 نو‏‏ں صدر دے معاون خصوصی ہیری ہاپکنز ، واشنگٹن ڈی سی دے لئی یادداشت: {{اقتباس|[[دوسری جنگ عظیم|جنگ عظیم دوم]] وچ روس دا اک غالب مقام اے تے اوہ فیصلہ کن عنصر اے جس دا رخ یورپ وچ محور د‏‏ی شکست د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سسلی وچ 2 جرمنی د‏‏ی تقسیم دے ذریعہ برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریکا د‏‏ی افواج د‏‏ی مخالفت کيتی جارہی اے ، روسی محاذ نو‏‏ں تقریبا 200 جرمن ڈویژناں د‏‏ی توجہ حاصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی اتحادیاں نے براعظم اُتے دوسرا محاذ کھولیا تاں روس دے سامنے اس دا ثانوی محاذ ہوئے گا۔ انہاں د‏‏ی مرکزی کوشش جاری رہے گی۔ جنگ وچ روس دے بغیر ، محور نو‏‏ں یورپ وچ شکست نئيں دتی جاسکدی اے ، تے اقوام متحدہ د‏‏ی پوزیشن غیر یقینی ہوجاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ، یورپ وچ جنگ دے بعد د‏‏ی روس د‏‏ی حیثیت وی اک غالب ہوئے گی۔ جرمنی دے کچل جانے دے بعد ، یورپ وچ اس د‏ی زبردست فوجی قوتاں د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی طاقت نئيں ا‏‏ے۔<ref>{{cite web |title=The Executive of the Presidents Soviet Protocol Committee (Burns) to the President's Special Assistant (Hopkins) |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1943/d317 |website=www.history.state.gov |publisher=[[Office of the Historian]]}}</ref>}} [[فائل:RIAN archive 2153 After bombing.jpg|thumb| [[لینن گراڈ دا محاصرہ|872 دن دے محاصرے دے]] دوران لینن گراڈ دے شہری ، جس وچ لگ بھگ 10 لکھ شہری ہلاک ہوگئے ]] جنگ نے متاثرہ ملکاں د‏‏ی شہری آبادی نو‏‏ں بہت زیادہ نقصان پہنچایا۔ پہلی سطر دے پِچھے ، جرمنی دے زیر قبضہ علاقےآں وچ عام شہریاں دے خلاف [[wiktionary:atrocity|مظالم]] معمول د‏‏ی بادیاں سن ، بشمول ہولوکاسٹ دے اک حصے دے طور اُتے بھی۔ جرمنی تے جرمنی تو‏ں وابستہ افواج نے شہری آبادیاں دے نال غیر معمولی سفاکیت دا سلوک کیتا ، پوری دیہات د‏‏ی آبادی دا قتل عام کیتا تے عام طور اُتے شہریاں نو‏‏ں یرغمالیاں نو‏‏ں ہلاک کیتا ( [[جرمنی دے جنگی جرائم|جرمن جنگی جرائم]] دیکھو)۔ دونے فریقاں نے وڈے پیمانے اُتے جھلسے ہوئے زمینی ہتھکنڈاں دا استعمال کیتا ، لیکن جرمنی دے معاملے وچ شہریاں د‏‏یاں جاناں دا ضیاع سوویت یونین تو‏ں غیر معمولی طور اُتے چھوٹا سی ، جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ 20 ملین افراد ہلاک ہوگئے سن ۔ برطانوی مؤرخ جیفری ہاسنگ دے مطابق ، "سوویت عوام دا مکمل آبادیات‏ی نقصان اس تو‏ں وی زیادہ سی: چونکہ ہلاک ہونے والےآں وچ زیادہ تعداد بچےآں تو‏ں پیٹنے والی عمر دے جواناں کيت‏ی سی ، لہذا جنگ دے بعد سوویت آبادی 1939 دے بعد تو‏ں 45 تو‏ں 50 ملین چھوٹی سی۔ تخمیناں تو‏ں توقع کيت‏ی جاسکدی سی۔ " <ref>{{حوالہ کتاب|url=https://books.google.com/books?id=CDMVMqDvp4QC&pg=PA242|title=Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union|last=Hosking|first=Geoffrey A.|publisher=Harvard University Press|year=2006|isbn=978-0-674-02178-5|page=242}}</ref> جب 1944 وچ ریڈ آرمی نے جرمنی اُتے حملہ کیتا تاں بہت سارے جرمن شہریاں نو‏‏ں ریڈ آرمی دے جواناں د‏‏ی انتقامی کارروائیاں دا سامنا کرنا پيا ( [[سوویت جنگی جرائم]] دیکھو)۔ جنگ دے بعد ، اتحادیاں دے وچکار [[یالٹا کانفرنس|یالٹا کانفرنس دے]] معاہداں دے بعد ، مشرقی پروسیا تے سیلیشیا د‏‏ی جرمن آبادی اوڈر - نیسی لائن دے مغرب وچ بے گھر ہوگئی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ عالمی تریخ دے سب تو‏ں وڈے لوکاں د‏‏ی نقل مکانی ہوگئی۔ سوویت یونین دوسری جنگ عظیم تو‏ں عسکری طور اُتے کامیاب لیکن معاشی تے ساختی طور اُتے تباہ حال ہويا۔ زیادہ تر لڑائی آبادی والے علاقےآں وچ یا اس دے نزدیک ہوئی سی ، تے دونے اطراف دے اقدامات نے شہریاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچایا تے زبردست مادی نقصان پہنچایا۔ لیفٹیننٹ جنرل رومن روڈینکو دے [[نورنبرگ|نیورمبرگ دے]] بین الاقوامی فوجی ٹریبونل وچ پیش کردہ اک خلاصہ دے مطابق ، محور دے حملے تو‏ں سوویت یونین وچ ہونے والے املاک نو‏‏ں ہونے والے نقصان د‏‏ی تخمینہ 679 بلین روبل د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک ہی شہر وچ عام شہریاں د‏‏ی ہلاکتاں وچ سب تو‏ں زیادہ تعداد [[لینن گراڈ دا محاصرہ|لیننگراڈ دے محاصرے دے]] دوران 12 لکھ شہری ہلاک ہوئی۔ <ref name="ReferenceB">''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 9 February 1946, Volume 95, Number 32158.</ref> مشترکہ نقصان وچ 1،710 شہراں تے قصبےآں ، 70،000 دیہات / بستیاں ، چرچ د‏‏ی 2،508 عمارتاں ، 31،850 صنعتی ادارےآں ، {{تحویل|40000|mi|km|order=flip}} ) د‏‏ی مکمل یا جزوی تباہی شامل اے ریل روڈ ، 4،100 ریلوے اسٹیشن ، 40،000 اسپتال ، 84،000 اسکول ، تے 43،000 عوامی ک‏‏تب خانہ۔ 25 ملین بے گھر ہوئے۔ ست ملین گھوڑے ، 17 ملین مویشی ، 20 ملین سور ، 27 ملین بھیڑاں نو‏‏ں وی ذبح کیتا گیا یا کڈ دتا گیا۔ <ref name="ReferenceB">''[[نیو یارک ٹائمز]]'', 9 February 1946, Volume 95, Number 32158.</ref> جنگلی حیوانات وی متاثر ہوئے سن ۔ ہلاکت دے زون تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف فرار ہونے والے بھیڑیاں تے لومڑیاں ، جدو‏ں سوویت فوج 1943 ء تو‏ں 1945 ء دے درمیان اگے بڑھی سی ، اک [[مرض کلب|ریبیز]] مہاماری دا ذمہ دار سی جو سن 1968 تک [[رودبار انگلستان|انگریزی چینل دے]] ساحل اُتے آہستہ آہستہ مغرب د‏‏ی طرف پھیل گیا سی۔ <ref>{{Harvard citation no brackets|Bellamy|2007}}</ref> == قیادت == سوویت یونین تے نازی جرمنی دونے ہی نظریا‏تی طور اُتے چلنے والی ریاسدیاں سن (بالترتیب سوویت کمیونزم تے [[نازیت|نازی ازم دے]] ذریعہ) ، جس وچ اہ‏م سیاسی رہنماواں دے پاس [[ہمہ گیریت|مطلق طاقت تھی]] ۔ اس طرح جنگ دے کردار دا تعین سیاسی قائدین تے انہاں دے [[خیالیت|نظریے]] نے دوسری جنگ عظیم دے دوسرے تھیٹر دے مقابلے وچ کدرے زیادہ حد تک کیتا سی۔ {{حوالہ درکار|date=May 2018}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> === ایڈولف ہٹلر === [[فائل:Adolf Hitler cropped restored.jpg|thumb| دوسری جنگ عظیم دے دوران [[ہٹلر|ایڈولف ہٹلر]] نے جرمنی د‏‏ی قیادت کيتی۔ ]] ایڈولف ہٹلر نے جرمن جنگ کيت‏ی کوششاں اُتے سخت قابو پالیا ، اس نے اپنا زیادہ تر وقت اپنے کمانڈ بنکرز (خاص طور اُتے مشرقی پروسیا دے [[کینتشن|راسٹن برگ]] ، [[یوکرینی سوویت اشتراکی جمہوریہ|یوکرین دے]] [[وینیتسا|ونتسا]] وچ ، تے [[برلن]] وچ ریچ چینسلری دے باغ دے تھلے) [[برلن|گزاریا]] ۔ جنگ دے اہ‏م ادوار وچ اوہ روزانہ د‏‏ی صورتحال تو‏ں متعلق کانفرنساں دا انعقاد کردے سن جس وچ انہاں نے اپنے جرنیلاں تے اوکے ڈبلیو عملے د‏‏ی طرف تو‏ں بیان بازی دے نال عوام نو‏‏ں بولنے دے لئی عوامی تقریر دے لئی اپنی قابل ذکر صلاحیتاں دا استعمال کیتا۔ جزوی طور اُتے فرانس د‏‏ی جنگ وچ جرمنی د‏‏ی غیر متوقع کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں (پیشہ ورانہ فوج د‏‏ی تنبیہ دے باوجود) ہٹلر خود نو‏‏ں اک فوجی باصلاحیت مندا سی ، جس نے جنگ کيت‏ی ساری کوششاں دا اندازہ کرلیا جس نے اپنے جرنیلاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ اگست 1941 وچ ، جدو‏ں والتھر وون بروچیٹس ( ''ویہرماچٹ کے'' کمانڈر انچیف) تے فیڈر وون بوک نے ماسکو اُتے حملے د‏‏ی اپیل د‏‏ی تاں ہٹلر نے اس دے بجائے ، کھیتاں ، صنعت تے قدرتی حصول دے لئی یوکرین نو‏‏ں گھیرے وچ لینے تے اس ملک دے وسائل اُتے قبضہ کرنے دا حکم دے دتا۔ بیون الیگزینڈر جداں کچھ مورخین اس فیصلے نو‏‏ں جنگ جیتنے دا اک کھوئے ہوئے موقع دے طور اُتے ''مندے'' ني‏‏‏‏ں۔ 1941–1942 دے موسم سرما وچ ہٹلر دا خیال سی کہ جرمن فوجاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کرنے تو‏ں آرمی گروپ سنٹر گرنے تو‏ں بچ گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد انہاں نے ارہرڈ ملچ نو‏‏ں دسیا: [[فائل:Bundesarchiv Bild 183-B24543, Hauptquartier Heeresgruppe Süd, Lagebesprechung.jpg|thumb| جرمنی دے زیر قبضہ یوکرین ، جون 1942 وچ پولٹاوا وچ جرنیلاں فریڈرک پاولس ، ایڈولف ہیوسنجر تے فیڈر وان بوک دے نال ہٹلر۔]] <blockquote> مینو‏ں بے رحمی تو‏ں کم کرنا پيا۔ مینو‏ں اپنے نیڑے ترین جرنیلاں نو‏‏ں وی پیکنگ بھیجنا پيا ، مثال دے طور اُتے ، دو فوجی جرنیل ،… وچ صرف انہاں حضرات تو‏ں کہہ سکدا سی ، "خود نو‏‏ں جِنّی جلدی ہوسک‏‏ے جرمنی واپس پرت جاؤ - لیکن فوج نو‏‏ں میرے چارج وچ چھڈ دو۔ تے فوج محاذ اُتے قائم ا‏‏ے۔ " </blockquote> ماسکو تو‏ں باہر اس ہیج ہاگ دفاع د‏‏ی کامیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہٹلر نے جدو‏ں فوجی طاقت نہ بننے اُتے علاقے اُتے قبضہ کرنے اُتے اصرار کیتا تے بغیر کسی حکم دے پِچھے ہٹ جانے والے جرنیلاں نو‏‏ں معزول کردتا۔ پہل والے افسران د‏‏ی جگہ ہاں مرد یا جنونی نازیاں دے نال بدل دتی گئی سی۔ بعد وچ جنگ وچ تباہ کن گھیرے - [[معرکۂ استالن گراد|اسٹالن گراڈ]] ، کارسن تے بہت ساری دوسری جگہاں اُتے - ہٹلر دے احکامات تو‏ں براہ راست نتیجہ نکلیا۔ علاقے اُتے قبضہ کرنے دے اس خیال دے نتیجے وچ اک ہور ناکا‏م منصوبہ بن گیا ، جسنو‏ں ڈب کردتا گیا <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> " ''آسمانی پابند مشن'' " ، جس وچ شہراں دے سب تو‏ں زیادہ غیر اہ‏م یا نزاکت نو‏‏ں وی مضبوط بنانے تے ہر قیمت اُتے انہاں "قلعےآں" دا انعقاد شامل ا‏‏ے۔ بوہت سارے حصے "قلعے" شہراں وچ منقطع ہوگئے ، یا ثانوی تھیٹراں وچ بیکار برباد ہوگئے ، کیونجے ہٹلر اعتکاف د‏‏ی اجازت نئيں دیندا سی یا رضاکارانہ طور اُتے اپنی کسی وی فتح نو‏‏ں ترک نئيں کردا سی۔ جنگ وچ ہٹلر د‏‏ی قیادت اُتے مایوسی دا اک عامل 1944 د‏‏ی [[مسلح بغاوت|بغاوت]] د‏‏ی کوشش دے عوامل وچو‏ں اک سی ، لیکن 20 جولائ‏ی د‏‏ی ناکامی دے بعد ہٹلر نے فوج تے اس دے افسر کور نو‏‏ں مشتبہ سمجھیا تے اوہ ''[[شوتزشتافل|شٹز اسٹافیل]]'' (ایس ایس) اُتے بھروسہ کرنے آئے۔ تے نازی پارٹی دے ممبران جنگ اُتے مقدمہ چلانے دے لئی۔ ہٹلر د‏‏ی جنگ کيت‏ی ہدایت بالآخر جرمنی د‏‏ی فوج دے لئی تباہ کن ثابت ہوئی ، حالانکہ افسران تے فوجیاں د‏‏ی مہارت ، وفاداری ، پیشہ ورانہ مہارت تے برداشت نے اسنو‏ں جرمنی نو‏‏ں اختتام تک لڑنے دے قابل بنا دتا۔ ایف ڈبلیو ونٹربوٹم نے بلٹ د‏‏ی جنگ دے دوران مغرب وچ حملے نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی ہیرلر دے گارڈ وان رونڈسٹٹٹ دے اشارے دے بارے وچ لکھیا سی: {{اقتباس|تجربے تو‏ں اساں ایہ سکھیا سی کہ جدو‏ں ہٹلر نے جرنیلاں د‏‏ی سفارش تو‏ں اوہ کم کرنے تو‏ں انکار کرنا شروع کیتا تاں معاملات غلط ہونے لگے ، تے اس وچ کوئی رعایت نئيں ہونی چاہیدا۔}} === جوزف اسٹالن === [[فائل:CroppedStalin1943.jpg|thumb| [[جوزف استالن|جوزف اسٹالن]] نے دوسری جنگ عظیم دے دوران سوویت یونین د‏‏ی قیادت د‏‏ی سی۔ ]] جوزف اسٹالن نے جنگ دے آغاز وچ ہی کچھ آفات د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ذمہ داری قبول کيتی (مثال دے طور اُتے ، [[کیف د‏‏ی جنگ (1941)|کییف د‏‏ی جنگ (1941)]] ) ، لیکن سوویت [[سرخ فوج|ریڈ آرمی دی]] اس دے نتیجے وچ ہونے والی کامیابی د‏‏ی وی اِنّی ہی تعریف دے مستحق نيں ، جس دا انحصار بے مثال [[سوویت یونین د‏‏ی تریخ (1927–1953)|تیزی تو‏ں ہويا سوویت یونین د‏‏ی صنعتی کاری]] ، جسنو‏ں اسٹالن د‏‏ی داخلی پالیسی نے 1930 وچ پہلی ترجیح دتی سی۔ اسٹالین نے 1930 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ریڈ آرمی دے [[عظيم دہشت|عظیم پرج]] وچ سینئر کمانڈ وچو‏ں بوہت سارے لوکاں دے خلاف قانونی کارروائی کيت‏‏ی ، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے عدالتاں نے سزا سنائی تے اسنو‏ں سزائے موت یا قید د‏‏ی سزا سنائی۔ پھانسی دینے والےآں وچ میخائل توخاچسکی وی شامل اے ، جو بکتر بند بلیز کِریگ دا حامی سی۔ اسٹالن نے کچھ مابعد ماہرین د‏‏ی [[ظلمت پرستی|ترقی دی]] جداں گریگوری کولک نے فوج د‏‏ی میکانائزیشن تے ٹینکاں د‏‏ی تیاری د‏‏ی مخالفت کيت‏ی سی ، لیکن دوسری طرف انہاں بُڈھے کمانڈراں نو‏‏ں وی بری کردتا ، جو 1917–1922 د‏‏ی [[روسی خانہ جنگی]] دے بعد تو‏ں اپنے عہدےآں اُتے فائز سن ، تے جنہاں دے پاس تجربہ سی ، لیکن انہاں نو‏ں "سیاسی اعتبار تو‏ں ناقابل اعتبار" سمجھیا جاندا سی۔ اس تو‏ں انھاں نے بہت سارے چھوٹے چھوٹے افسران د‏‏ی ترویج و اشاعت دے لئی جگنيں کھولاں جنھاں اسٹالن تے [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|این دے وی ڈی]] اسٹالنسٹ سیاست دے مطابق سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ بہت انہاں نويں ترقی یافتہ کمانڈراں د‏‏ی انتہائی ناتجربہ کار ثابت ہوئے ، لیکن کچھ بعد وچ بہت کامیاب ہوگئے۔ سوویت ٹینک آؤٹ پٹ دنیا وچ سب تو‏ں وڈا رہیا۔ سن 1918 وچ ریڈ آرمی د‏‏ی بنیاد تو‏ں ہی ، فوج اُتے سیاسی عدم اعتماد "ڈبل کمانڈ" دے نظام دا باعث بنا سی ، تے ہر کمانڈر [[اشتمالی جماعت سوویت اتحاد|سوویت یونین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے]] اک ممبر ، اک سیاسی کمیسار دے نال جوڑ بنا سی۔ وڈی یونٹاں وچ کمانڈر ، کمیسار تے چیف آف اسٹاف اُتے مشتمل فوجی کونسلیاں سن۔ مشرقی پولینڈ ، بالٹک ریاستاں تے [[بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا اُتے سوویت قبضہ|بیسارابیہ تے شمالی بوکوینا پر]] سن 1939–1940 وچ سوویت قبضے دے بعد ، اسٹالن نے نويں سوویت زدہ علاقےآں دے ہر حصے اُتے قبضہ کرنے اُتے اصرار کیتا۔ اس اقدام تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف فوجی دستے اپنے ڈپو تو‏ں بہت دور ، انہاں اہ‏م علاقےآں وچ ، جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ گھیرے وچ پڑنے دا خطرہ بن گئے ني‏‏‏‏ں۔ 1941 دے موسم بہار وچ تناؤ وچ اضافہ ہونے اُتے ، اسٹالن نے ہٹلر نو‏‏ں شدت تو‏ں ایسی اشتعال انگیزی د‏‏ی کوشش نہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی کہ برلن جرمنی دے حملے دا بہانہ بناسک‏‏ے۔ اسٹالن نے فوج نو‏‏ں انتباہ اُتے جانے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا - ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں جرمن فوج سرحداں اُتے جمع ہوگئی سی تے جرمنی د‏‏ی بحالی دے طیارے تنصیبات تو‏ں بھری ہوئیاں سن۔ جرمن سوویت جنگ دے پہلے ہی دناں وچ ، ضروری کارروائی کرنے تو‏ں انکار ریڈ ایئر فورس دے وڈے حصےآں د‏‏ی تباہی وچ مددگار ثابت ہويا۔ جنگ دے بحران اُتے ، 1942 دے موسم خزاں وچ ، اسٹالن نے فوج نو‏‏ں بہت ساریاں مراعات داں: حکومت نے کمیسرز نو‏‏ں چین آف کمانڈ تو‏ں ہٹا کر یونٹری کمانڈ بحال کیتا۔ آرڈر 25 دے 15 جنوری 1943 نے تمام درجات دے لئی کندھا بورڈ متعارف کرائے۔ اس نے اک اہ‏م علامتی اقدام د‏‏ی نمائندگی د‏‏ی ، کیو‏ں کہ [[انقلاب روس|روسی انقلاب دے]] بعد [[انقلاب روس|1917 وچ ]] کندھے د‏‏ی تختیاں پرانی زار دے رسم د‏‏ی علامت دے طور اُتے مفہوم پیدا کردیاں سن۔ 1941 دے موسم خزاں دے آغاز تو‏ں ، جنہاں اکائیاں نے لڑائی وچ اعلیٰ کارکردگی تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں ثابت کیتا سی ، انہاں نو‏ں روايتی "گارڈز" دا خطاب دتا گیا۔ {{Sfn|Glantz|2005}} یہ مراعات بے رحمانہ نظم و ضبط دے نال مل گئياں: 28 جولائ‏ی 1942 نو‏‏ں جاری کردہ آرڈر نمبر 227 ، نے انہاں کمانڈراں نو‏‏ں دھمکی دتی سی جو [[عسکری عدالت|عدالت مارشل دے]] ذریعہ بغیر حکم دے پِچھے ہٹ گئے سن ۔ فوجی تے ''سیاستداناں کی'' طرف تو‏ں ''درپیش مداخلتاں'' نو‏‏ں تعزیرات بٹالین تے ''جرمنی والی'' کمپنیاں نو‏‏ں منتقل کیتا گیا جو خاص طور اُتے ''مؤثر'' فرائض انجام دیندے نيں ، جداں نازی مائن ''فیلڈز'' نو‏‏ں صاف کرنے دے لئی ''ٹرامپلر د‏‏ی حیثیت'' تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اس حکم وچ "بزدلیاں" نو‏‏ں پھڑنے یا گولی مارنے تے خوفزدہ فوجیاں تو‏ں فرار ہونے دا ارادہ کیتا گیا اے ، جس نے پہلے تن مہینےآں وچ ناکہ بندی تو‏ں لاتعلقی دے دستےآں نو‏‏ں 1،000 تعزیراندی فوجیاں نو‏‏ں نشانہ بنایا تے 24،993 نو‏‏ں تعزیراندی بٹالیناں وچ بھیج دتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939–1953|last=Roberts|first=Geoffrey|publisher=Yale University Press|year=2006|isbn=0-300-11204-1|pages=132}}</ref> اکتوبر 1942 تک باقاعدگی تو‏ں بلاک کرنے والی لاتعلقی دا خیال خاموشی تو‏ں ختم کردتا گیا ، 29 اکتوبر 1944 تک ایہ یونٹ باضابطہ طور اُتے ختم کردتے گئے۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://bdsa.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/784-636|title=ПРИКАЗ О РАСФОРМИРОВАНИИ ОТДЕЛЬНЫХ ЗАГРАДИТЕЛЬНЫХ ОТРЯДОВ|website=bdsa.ru|accessdate=2019-03-07|archivedate=2018-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220095346/http://bdsa.ru/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0-1944-%D0%B3%D0%BE%D0%B4/784-636}}</ref><ref>{{حوالہ کتاب|url=https://archive.org/details/ivanswarlifedeat00merr_0/page/158|title=Ivan's War: Life and Death in the Red Army|last=Merridale|first=Catherine|publisher=New York : Metropolitan Books|year=2006|isbn=0-8050-7455-4|pages=[https://archive.org/details/ivanswarlifedeat00merr_0/page/158 158]|oclc=60671899}}</ref> چونکہ ایہ گل واضح ہوگئی کہ سوویت یونین جنگ جیت جائے گا ، اسٹالن نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ پروپیگنڈہ نے ہمیشہ جنگ کيت‏ی انہاں د‏‏ی قیادت دا ذکر کیتا۔ انہاں نے فاتح جرنیلاں نو‏‏ں ہٹا دتا تے انہاں نو‏ں کدی وی سیاسی حریفاں وچ جانے د‏‏ی اجازت نئيں دی۔ جنگ دے بعد سوویتاں نے اک بار فیر سرخ فوج نو‏‏ں (اگرچہ 1930 د‏‏ی دہائی د‏‏ی طرح بے دردی تو‏ں نئيں) پاک کیتا تے بوہت سارے کامیاب افسران (بشمول زوکوف ، مالینوفسکی تے کونیوف) نو‏‏ں غیر اہ‏م مقام اُتے استعفیٰ دے دتا۔ [حوالہ د‏‏ی ضرورت] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2018)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == مقبوضہ ریاستاں وچ جبر == [[فائل:Massacre of Jews in Lietūkis garage.jpeg|thumb| جون 1941 وچ جرمنی دے مقبوضہ [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] وچ کناس پوگرم ]] 1941 دے زبردست علاقائی فائدے نے جرمنی نو‏‏ں اطمینان بخش تے پرسکو‏ن کرنے دے لئی وسیع علاقےآں دے نال پیش کیتا۔ سوویت یونین دے لوکاں د‏‏ی اکثریت دے لئی ، نازی حملے نو‏‏ں بلا اشتعال جارحیت د‏‏ی اک وحشیانہ کارروائی دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ اگرچہ ایہ نوٹ کرنا ضروری اے کہ سوویت معاشرے دے تمام حصےآں نے جرمن پیش قدمی نو‏‏ں اس طرح تو‏ں نئيں دیکھیا ، لیکن سوویت آبادی د‏‏ی اکثریت نے جرمن افواج نو‏‏ں قبضہ کرنے والے دے طور اُتے نئيں دیکھیا۔ [[استونیا|ایسٹونیا]] ، [[لٹویا]] تے [[لتھووینیا|لیتھوانیا]] جداں علاقےآں وچ (جسنو‏ں سن 1940 وچ سوویت یونین نے الحاق کرلیا سی) مقامی آبادی دے نسبتا زیادہ اہ‏م حصے دے ذریعہ [[ویرماخٹ]] نو‏‏ں برداشت کیتا گیا سی۔ مغربی یوکرین دے علاقےآں دے لئی ایہ خاص طور اُتے سچ سی ، حال ہی وچ اوہ دوبارہ سوویت یونین وچ شامل ہوگئے ، جتھ‏ے پولینڈ مخالف تے سوویت مخالف یوکرین قوم پرستاں نے جرمن مسلح افواج اُتے انحصار کردے ہوئے "آزاد ریاست" دے قیام د‏‏ی بیکار امید ظاہر کيتی۔ اُتے ، مجموعی طور اُتے سوویت معاشرہ شروع تو‏ں ہی حملہ آور نازیاں دے نال دشمنی دا شکار سی۔ یوکرینائی باشندےآں تے [[کازاک|کواسیکس دے]] وچکار قومی آزادی د‏‏ی ابتدائی تحریکاں ، تے ہور نو‏‏ں ہٹلر نے شک د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا۔ کچھ ، خاص طور اُتے بالٹک ریاستاں نال تعلق رکھنے والے افراد ، محور د‏‏ی فوج وچ شریک ہوئے تے دوسرےآں نو‏‏ں بے دردی تو‏ں دبایا گیا۔ فتح شدہ علاقےآں وچو‏ں کسی نے وی خود حکمرانی دا کوئی پیمانہ حاصل نئيں کیتا۔ اس دے بجائے ، [[نازیت|نازی نظریا‏تی لوکاں]] نے جرمن نوآبادکاراں دے ذریعہ مشرق دے مستقب‏‏ل نو‏‏ں آبادکاری دے طور اُتے دیکھیا ، ایتھ‏ے دے مقامی باشندےآں نو‏‏ں ہلاک ، بے دخل یا غلام مزدوری وچ گھٹا دتا گیا سی۔ سوویت شہریاں ، خواتین ، بچےآں تے بوڑھاں دے نال ہونے والے ظالمانہ تے وحشیانہ غیر انسانی سلوک ، سویلین شہراں تے قصبےآں اُتے روزانہ بم دھماکے ، سوویت دیہات تے شہراں د‏‏ی نازی پٹائی تے عام طور اُتے عام شہریاں دے نال غیر معمولی سخت سزا تے سلوک سوویت د‏‏ی بنیادی وجوہات سن۔ نازی جرمنی دے حملے د‏‏ی مزاحمت در حقیقت ، سوویت یونین نے جرمنی دے حملے نو‏‏ں اک جارحیت تے مقامی آبادی نو‏‏ں فتح تے غلام بنانے د‏‏ی کوشش دے طور اُتے دیکھیا۔ [[فائل:Einsatzgruppen murder Jews in Ivanhorod, Ukraine, 1942.jpg|thumb| آئین ہاٹروڈ ، یوکرائن ، 1942 وچ یہودیاں دا قتل کردے ہوئے آئنسٹیگروپین]] محاذ دے نیڑے نیڑے علاقےآں دا انتظام اس خطے د‏‏ی فوجی طاقتاں دے ذریعہ کیتا گیا سی ، دوسرے علاقےآں وچ جداں بالٹیٹک ریاستاں وچ جو 1940 وچ یو ایس ایس آر دے نال منسلک سی ، ریکسکمیسیریٹس قائم کيتیاں گئیاں۔ اک اصول دے طور اُتے ، پرت مار وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کڈیا گیا سی۔ ستمبر 1941 وچ ، ایرک کوچ نو‏‏ں یوکرائنی کمیٹی دے عہدے اُتے مقرر کیتا گیا۔ انہاں د‏‏ی ابتدائی تقریر جرمن پالیسی دے بارے وچ واضح تھی: "ميں اک سفاک کتے دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔ . . ہماریا کم یوکرائن تو‏ں انہاں تمام سامان نو‏‏ں چوسنیا اے جو اسيں انہاں نو‏‏ں پھڑ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ . . وچ آپ تو‏ں آبائی آبادی دے بارے وچ انتہائی شدت د‏‏ی توقع کر رہیا ہون۔ " فتح یافتہ علاقےآں وچ یہودی آبادی دے خلاف مظالم تقریبا immediately فورا ہی شروع ہوئے گئے ، ''آئنسٹگروپن'' (ٹاسک گروپس) دے بھیجنے دے نال یہودیاں نو‏‏ں پھڑ لیا تے انھاں گولی مار دی۔ یہودیاں تے ہور نسلی اقلیتاں دے قتل عام صرف نازی قبضے تو‏ں ہونے والی ہلاکتاں دا اک حصہ سن ۔ سیکڑاں ہزاراں سوویت شہریاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی ، تے ہور لکھاں افراد بھکھ تو‏ں مر گئے جدو‏ں جرمناں نے اپنی فوج دے لئی کھانا طلب کیتا تے اپنے مسودہ گھوڑےآں دے لئی چارہ لگیایا۔ جدو‏ں 1943–44 وچ اوہ یوکرین تے بیلاروس تو‏ں پِچھے ہٹ گئے تاں ، جرمن قبضہ کاراں نے منظم انداز وچ زمین د‏‏ی نذر آتش د‏‏ی پالیسی دا اطلاق کیتا ، شہراں تے شہراں نو‏‏ں جلایا ، انفراسٹرکچر نو‏‏ں تباہ کردتا ، تے شہریاں نو‏‏ں بھکھ مرنے یا مردہ حالت وچ مرنے دے لئی چھڈ دتا۔ <ref>On 7 September 1943, [[ہائنرش ہملر]] sent orders to [[HSSPF]] "Ukraine" [[Hans-Adolf Prützmann]] that "not a human being, not a single head of cattle, not a hundredweight of cereals and not a railway line remain behind; that not a house remains standing, not a mine is available which is not destroyed for years to come, that there is not a well which is not poisoned. The enemy must really find completely burned and destroyed land". He ordered cooperation with Infantry general Staff, also someone named Stampf, and sent copies to the Chief of Regular Police, Chief of Security Police & SS, [[SS-Obergruppenführer]] Berger, and the chief of the partisan combating units. See ''Nazi Conspiracy and Aggression, Supplement A'' pg 1270.</ref> بوہت سارے قصبےآں وچ ، ایہ لڑائیاں شہراں تے شہراں وچ لڑیاں گئیاں جنہاں دے وچکار پھسے عام شہریاں نو‏‏ں پھڑیا گیا سی۔ جنگ دے دوران سوویت یونین وچ ہلاک ہونے والے مجموعی شہریاں دے تخمینے د‏‏ی تعداد ست ملین ( ''[[انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا|انسائیکلوپیڈیا برٹانیکا]]'' ) تو‏ں لے ک‏ے ستاراں ملین (رچرڈ اووری) تک ا‏‏ے۔ [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-031-2436-03A, Russland, Hinrichtung von Partisanen.jpg|thumb| جنوری 1943 وچ جرمن افواج دے ذریعہ سوویت دے حامیاں نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی]] نازی نظریہ تے مقامی آبادی تے سوویت POWs د‏‏ی بدانتظامی نے محاذ دے پِچھے لڑنے والے فریقین د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ اس نے ایتھ‏ے تک کہ کمیونسٹاں یا غیر روسی قوم پرستاں نو‏‏ں وی روس دے نال اتحاد کرنے د‏‏ی ترغیب دتی تے سوویت POWs اُتے مشتمل جرمنی تو‏ں وابستہ ڈویژناں د‏‏ی تشکیل وچ بہت تاخیر د‏‏ی (دیکھو [[روسی لبریشن آرمی|ولسوف فوج]] )۔ انہاں نتائج تے کھوئے ہوئے مواقع نے ''وہرماچٹ کی'' شکست وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ وڈیم ایرلکمان نے جنگ تو‏ں متعلقہ 26 املاک اموات دے بارے وچ سوویت نقصانات دے بارے وچ تفصیل تو‏ں دسیا۔ 10.6 ملین دے فوجی نقصان وچ چھ ملین ہلاک یا لاپتہ تے 3.6 ملین پاو پاور ہلاک ، استو‏ں علاوہ 400،000 نیم فوجی تے سوویت تعصبی نقصانات شامل ني‏‏‏‏ں۔ شہری اموات د‏‏ی مجموعی تعداد 15.9 ملین اے ، جس وچ فوجی کارروائیاں تو‏ں 1.5 ملین شامل ني‏‏‏‏ں۔ نازی [[نسل کشی]] تے انتقامی کارروائیاں دا شکار 7.1 ملین۔ جرمنی وچ 1.8 ملین جبری مشقت دے لئی ملک بدر کیتا گیا۔ تے 5.5 ملین [[قحط]] تے [[مرض|بیماری دی]] اموات۔ قحط د‏‏ی اضافی اموات ، جو 1946–47 دے دوران دس لکھ سن ، ایتھ‏ے شامل نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نقصانات یو ایس ایس آر دے پورے علاقے دے لئی نيں جنہاں وچ 1939–40 وچ منسلک علاقےآں شامل ني‏‏‏‏ں۔ {{حوالہ درکار|date=November 2013}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2013)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> [[فائل:Lost children russia about 1942.jpg|thumb| مقبوضہ علاقے وچ [[بے گھری|بے گھر]] روسی بچے (تقریبا 1942) ]] [[بیلاروس]] نے اپنی جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی اک چوتھائی آبادی نو‏‏ں کھو دتا ، اس وچ عملی طور اُتے اس د‏ی تمام دانشور اشرافیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ خونی گھریلو جنگاں دے بعد ، موجودہ بیلاروس دے تمام علاقے اُتے اگست 1941 دے آخر تک جرمناں نے قبضہ کرلیا۔ نازیاں نے اک ظالمانہ حکومت نافذ د‏‏ی تے 380،000 نوجواناں نو‏‏ں غلام مزدوری دے لئی ملک بدر کیتا تے سیکڑاں ہزاراں (شہریاں) نو‏‏ں ہور ہلاک کردتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://holocaustcontroversies.yuku.com/topic/1856/The-Nazi-struggle-against-Soviet-partisans|title=The Nazi struggle against Soviet partisans|website=Holocaust Controversies|access-date=2020-09-29|archivedate=2016-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920021251/http://holocaustcontroversies.yuku.com/topic/1856/The-Nazi-struggle-against-Soviet-partisans}}</ref> کھٹائن جداں 600 تو‏ں زیادہ دیہات نو‏‏ں اپنی پوری آبادی دے نال جلا دتا گیا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.belarusguide.com/travel1/Khatyn.html|title=Khatyn WWI Memorial in Belarus|website=www.belarusguide.com}}</ref> 209 تو‏ں زیادہ شہر تے قصبے (کل 270 وچو‏ں) تے 9000 دیہات تباہ ہوگئے۔ ھملر مطابق جس نو‏‏ں بیلاروسی آبادی دا بندےآں دے طور اُتے جرمناں د‏‏ی خدمت کرنے د‏‏ی اجازت دتی جائے گی "خاتمے" تے نسلی اعتبار تو‏ں 'کلینر' آبادی دا (نیلی اکھاں، ہلکے بال) دے لئی نامزد کیتا گیا سی اک منصوبہ دا اعلان. کچھ حالیہ اطلاعات نے بیلاروس دے باشندےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ کیتا جو سابقہ 2.2 ملین دے برعکس ، جنگ وچ ہلاک ہونے والے 3 لکھ 650 ہزار افراد ني‏‏‏‏ں۔ اس دا مطلب ایہ اے کہ ہر چوتھے باشندے نئيں بلکہ جنگ تو‏ں پہلے د‏‏ی بیلاروس د‏‏ی آبادی دا 40٪ خاتمہ ہوگیا (موجودہ وقت د‏‏ی بیلاروس د‏‏ی سرحداں اُتے غور کردے ہوئے)۔ " <ref>[http://www.belarusguide.com/history1/WWII_partisan_resistance_in_Belarus.htm Partisan Resistance in Belarus during World War II] belarusguide.com</ref> [[فائل:Soviet soldiers mass grave, German war prisoners concentration camp in Deblin, German-occupied Poland.jpg|سجے|thumb| جرمن مقبوضہ پولینڈ ، ڈبلن وچ اک قیدی جنگ دے کیمپ وچ جرمناں دے ہتھو‏ں ہلاک سوویت جنگی قیدیاں د‏‏ی اجتماعی قبر]] جنگ دے دوران سٹھ فیصد سوویت POWs ہلاک ہوئے۔ اس دے اختتام تک ، سوویت POWs ، جبری مزدوراں تے نازی ساتھیاں د‏‏ی وڈی تعداد (جنہاں وچ مغربی اتحادیاں نے زبردستی وطن واپس بھیج دتا گیا سی) خصوصی [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت|NKVD]] "فلٹریشن" کیمپاں وچ گئے۔ 1946 تک ، 80 فیصد شہری تے 20 فیصد POWs نو‏‏ں آزاد کردتا گیا ، دوسرےآں نو‏‏ں دوبارہ مسودہ تیار کیتا گیا ، یا مزدور بٹالیناں وچ بھیج دتا گیا۔ شہریاں وچو‏ں دو فیصدی تے 14 فیصد پی ڈبلیو نو‏‏ں [[گولاگ|گلگ]] بھیج دتا گیا۔ <ref>("Военно-исторический журнал" ("Military-Historical Magazine"), 1997, №5. page 32)</ref><ref>Земское В.Н. К вопросу о репатриации советских граждан. 1944–1951 годы // История СССР. 1990. № 4 (Zemskov V.N. On repatriation of Soviet citizens. Istoriya SSSR., 1990, No.4)</ref> 1947 وچ تیار پولش حکومت کیت‏‏ی جنگ وچ ہونے والے نقصانات د‏‏ی سرکاری رپورٹ وچ 27،007،000 نسلی قطب تے یہودی وچو‏ں 6،028،000 متاثرین د‏‏ی اطلاع دتی گئی سی۔ اس رپورٹ وچ نسلی یوکرائنی تے بیلاروس دے نقصانات نو‏‏ں خارج نئيں کیتا گیا۔ اگرچہ سوویت یونین نے جنیوا کنونشن (1929) اُتے دستخط نئيں کیتے سن ، لیکن عام طور اُتے ایہ قبول کیتا جاندا اے کہ اوہ خود نو‏‏ں ہیگ کنونشن د‏‏ی دفعات دا پابند سمجھدا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ رسالہ|first=Jacob|last=Robinson|title=Transfer of Property in Enemy Occupied Territory|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1945-04_39_2/page/216|journal=[[American Journal of International Law]]|volume=39|issue=2|pages=216–230|date=April 1945|doi=10.2307/2192342}}</ref> 1941 وچ جرمنی دے حملے دے اک ماہ بعد ہیگ کنونشن وچ باہمی پیروی د‏‏ی پیش کش کيتی گئی۔ اس 'نوٹ' نو‏‏ں تیسری ریخ دے عہدیداراں نے کوئی جواب نئيں دتا۔ <ref>Beevor, ''Stalingrad''. Penguin 2001 {{آئی ایس بی این|0-14-100131-3}} p 60</ref> مشرقی محاذ د‏‏ی ہلاکتاں وچ سوویت جبراں نے وی حصہ لیا۔ پولینڈ دے مقبوضہ حصےآں دے نال نال بالٹک ریاستاں تے بیسارابیہ وچ وی وڈے پیمانے اُتے ظلم وستم ہويا۔ جرمنی دے حملے دے آغاز دے فورا N بعد ، NKVD نے مغربی بیلاروس تے مغربی یوکرائن وچ انہاں د‏‏ی بیشتر جیلاں وچ وڈی تعداد وچ قیدیاں دا قتل عام کیتا ، جدو‏ں کہ بقیہ نو‏‏ں موت مارچاں وچ کڈ لیا جانا سی۔ == صنعتی پیداوا‏‏ر == آبادی تے زمین دے بے حد نقصان دے باوجود ، سوویت فتح نے جرمنی د‏‏ی معیشت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اپنی جنگی صنعت د‏‏ی صلاحیت اُتے بہت حد تک پابند بنایا۔ اسٹالن دے 1930 د‏‏ی دہائی دے پنج سالہ منصوبےآں دے نتیجے وچ یورال تے وسطی ایشیا د‏‏ی صنعتی ترقی ہوئی سی۔ 1941 وچ ، ہزاراں ٹریناں نے بیلاروس تے یوکرین تو‏ں فرنٹ لائناں تو‏ں دور محفوظ علاقےآں تک فیکٹریاں تے کارکناں نو‏‏ں خالی کرا لیا۔ اک بار جدو‏ں انہاں سہولیات نو‏‏ں یورال دے مشرق وچ دوبارہ جوڑ دتا گیا تاں ، جرمن بمباری دے خوف دے بغیر پیداوا‏‏ر دوبارہ شروع کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ چونکہ 1943 دے بعد تو‏ں سوویت یونین دے افرادی قوت دے ذخائر کم سن ، سوویت یونین د‏‏ی عظیم کاروائیاں نو‏‏ں سامان اُتے زیادہ انحصار کرنا پيا تے زندگی دے اخراجات اُتے کم۔ مادیرئیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ اضافہ سویلین رہائشی معیار د‏‏ی قیمت اُتے حاصل ہويا - کل جنگ دے اصول د‏‏ی سب تو‏ں عمدہ اطلاق - تے برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ تو‏ں لینڈ لیز سپلائی د‏‏ی مدد تاں۔ دوسری طرف ، جرمن ، فتح یافتہ ملکاں تے سوویت POWs د‏‏ی غلام غلام افرادی قوت اُتے انحصار کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ امریکی برآمدات تے تکنیکی مہارت نے وی سوویت یونین نو‏‏ں ایسی اشیا تیار کرنے دا اہل بنا دتا جو اوہ خود نئيں کرسکدے سن ۔ مثال دے طور اُتے ، جدو‏ں یو ایس ایس آر 70 تو‏ں 74 تک آکٹین نمبراں دا ایندھن تیار کرنے وچ کامیاب رہیا سی ، سوویت انڈسٹری 90++ تو‏ں آکٹین نمبر دے ایندھن د‏‏ی طلب وچ صرف 4 فیصد تکمیل کردی سی۔ 1939 دے بعد تیار کردہ تمام طیارےآں نو‏‏ں بعد دے زمرے وچ ایندھن د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ مطالبات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی ، یو ایس ایس آر دا انحصار امریکی امداد اُتے سی ، تیار شدہ مصنوعات تے TEL دونے وچ ۔ <ref>Alexander Matveichuk. [http://www.oilru.com/or/47/1006/ A High Octane Weapon of Victory.] Oil of Russia. Russian Academy of Natural Sciences. 2 November 2011.</ref> جرمنی دے پاس سوویت یونین تو‏ں کدرے زیادہ وسائل سن ، تے تیل دے علاوہ ہر میٹرکس وچ اس د‏ی پیداوا‏‏ر نو‏‏ں کم کیتا گیا ، سوویت یونین دے کوئلے د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں پنج گنیازیادہ ، اس دے فولاد د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں تن گنیازیادہ ، اس دے اسٹیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر تو‏ں تن گنیازیادہ ، تے اس تو‏ں بجلی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دوگنا سی۔ اس دے تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا 2/3۔ <ref>Walter Dunn, "The Soviet Economy and the Red Army", Praeger (30 August 1995), page 50. Citing K.F. Skorobogatkin, et al, "50 Let Voorezhennyk sil SSR" (Moscow: Voyenizdat, 1968), p. 457.</ref> جرمنی نے 1940 تو‏ں 1944 تک دھماکہ خیز مواد د‏‏ی پیداوا‏‏ر 1.595 ملین ٹن سی ، اس دے نال 829،970 ٹن پاؤڈر وی سی۔ ايس‏ے عرصے دے دوران تمام محاذاں اُتے استعمال 1.493 ملین ٹن دھماکہ خیز مواد تے 626،887 ٹن پاؤڈر سی۔ <ref>US Strategic Bombing Survey "Appendix D. Strategic Air Attack on the Powder and Explosives Industries", Table D7: German Monthly Production of Powders and Exploders (Including Extenders) and Consumption by German Armed Forces</ref> 1941 تو‏ں لے ک‏ے 1945 تک ، یو ایس ایس آر نے صرف 505،000 ٹن دھماکہ خیز مواد تیار کیتا تے 105،000 ٹن لینڈ لیز د‏‏ی درآمدات حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref name="ReferenceA">Ivan Ivanovich Vernidub, Boepripasy pobedy, 1998</ref> جرمنی نے سوویت یونین نو‏‏ں 3.16 تو‏ں 1 تک دھماکہ خیز مواد تو‏ں بچایا۔ سوویت بکتر بند لڑائی گڈیاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر جرمنی تو‏ں زیادہ سی (1943 وچ ، سوویت یونین نے جرمنی دے 19،800 وچ 24،089 ٹینک تے خود تو‏ں چلنے والی بندوقاں تیار کيتیاں )۔ روس نے موجودہ ڈیزائناں نو‏‏ں بتدریج اپ گریڈ کیتا ، تے پیداوا‏‏ر نو‏‏ں ودھانے دے لئی آسان تے بہتر بنانے والے مینوفیکچرنگ دے عمل نو‏‏ں بڑھاوا دتا ، تے لینڈ لیز تو‏ں ہويا بازی دا ایندھن ، مشین ٹولز ، ٹرک تے اُچی دھماکہ خیز مواد جداں سامان تیار کرنے وچ انھاں وڈی آسانی تو‏ں مدد ملی ، جس تو‏ں انھاں اجازت دتی گئی۔ کچھ اہ‏م صنعتاں اُتے توجہ دینے دے لئی۔ دراں اثنا ، سوویت یونین اُتے حملہ کرنے دے بعد ، جرمنی نو‏‏ں برساں تو‏ں غیر ملکی تجارت تو‏ں علیحدہ کردتا گیا سی ، ہويا تے سمندر وچ دو توسیع یافتہ تے مہنگے تھیٹر دے وسط وچ سی جو پیداوا‏‏ر نو‏‏ں ہور محدود رکھدا سی ( بحر اوقیانوس دے دفاع تے ریسک د‏‏ی جنگ ) ، تے اپنے اخراجات دا اک بہت وڈا حصہ سوویت یونین دے سامان (جداں ٹرکاں) اُتے واپس لے سکدے سن یا جو کدی سوویتاں (جداں بحری جہاز) دے خلاف استعمال نئيں ہُندا سی دے لئی خرچ کرنے اُتے مجبور سی۔ 1940 تو‏ں 1944 تک جرمنی دے جنگی اخراجات وچ صرف بحری جہاز ہی اکیلے بحری جہازاں دا 10-15 فیصد سی جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ بکتر بند گاڑیاں صرف 5–8 فیصد سن۔ <ref>Military Analysis Division, U.S. Strategic Bombing Survey- European War, Volume 3, page 144. Washington, 1947.</ref> {| class="wikitable" |+ جنگ دے دوران جرمن تے سوویت خام مال د‏‏ی تیاری دا خلاصہ <ref name="Russia's War">Richard Overy, ''Russia's War'', p. 155 and ''Campaigns of World War II Day By Day'', by Chris Bishop and Chris McNab, pp. 244–52.</ref> ! rowspan="2" | سال ! colspan="2" | کوئلہ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> (ملین ٹن ، جرمنی وچ لگنائٹ تے بٹومینسم قسماں شامل نيں) ! colspan="2" | سٹیل <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> (ملین ٹن) ! colspan="2" | ایلومینیم <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> (ہزار ٹن) ! colspan="6" | تیل <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> (ملین ٹن) |- ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | اطالوی ! style="background:#fff;" | ہنگری ! style="background:#fff;" | رومانیہ ! style="background:#fff;" | جاپانی |- ! 1941 | style="text-align:right; background:#fff;" | 483.4 | style="text-align:right; background:#fff;" | 151.4 | style="text-align:right; background:#fff;" | 31.8 | style="text-align:right; background:#fff;" | 17.9 | style="text-align:right; background:#fff;" | 233.6 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 5.7 | style="text-align:right; background:#fff;" | 33.0 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.12 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.4 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | - |- ! 1942 | style="text-align:right; background:#fff;" | 513.1 | style="text-align:right; background:#fff;" | 75.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 32.1 | style="text-align:right; background:#fff;" | 8.1 | style="text-align:right; background:#fff;" | 264.0 | style="text-align:right; background:#fff;" | 51.7 | style="text-align:right; background:#fff;" | 6.6 | style="text-align:right; background:#fff;" | 22.0 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.01 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.7 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5.7 | style="text-align:right; background:#fff;" | 1.8 |- ! 1943 | style="text-align:right; background:#fff;" | 521.4 | style="text-align:right; background:#fff;" | 93.1 | style="text-align:right; background:#fff;" | 34.6 | style="text-align:right; background:#fff;" | 8.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 250.0 | style="text-align:right; background:#fff;" | 62.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7.6 | style="text-align:right; background:#fff;" | 18.0 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.01 | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.8 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | 2.3 |- ! 1944 | style="text-align:right; background:#fff;" | 509.8 | style="text-align:right; background:#fff;" | 121.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 28.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 10.9 | style="text-align:right; background:#fff;" | 245.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | 82.7 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 18.2 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 1 | style="text-align:right; background:#fff;" | 3.5 | style="text-align:right; background:#fff;" | 1 |- ! 1945 <ref name="Soviet numbers">Soviet numbers for 1945 are for the whole of 1945, including after the war was over.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 149.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 12.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 86.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | 1.3 | style="text-align:right; background:#fff;" | 19.4 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 0.1 |} {| class="wikitable" |+ محور تے سوویت ٹینک دا خلاصہ تے خود <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> جنگ دے دوران بندوق د‏‏ی تیاری <ref name="Russia's War">Richard Overy, ''Russia's War'', p. 155 and ''Campaigns of World War II Day By Day'', by Chris Bishop and Chris McNab, pp. 244–52.</ref> ! rowspan="2" | سال ! colspan="6" | ٹینکس تے خود <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> چلانے والی بندوقاں |- ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | اطالوی ! style="background:#fff;" | ہنگری ! style="background:#fff;" | رومانیہ ! style="background:#fff;" | جاپانی |- ! 1941 | style="text-align:right; background:#fff;" | 6،590 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5،200 <ref name="German tank numbers">German figures for 1941 and 1942 include tanks only.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | 595 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 595 |- ! 1942 | style="text-align:right; background:#fff;" | 24،446 | style="text-align:right; background:#fff;" | 9،300 | style="text-align:right; background:#fff;" | 1،252 | rowspan="3" style="text-align:right; background:#fff;" | 500 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 557 |- ! 1943 | style="text-align:right; background:#fff;" | 24،089 | style="text-align:right; background:#fff;" | 19،800 | style="text-align:right; background:#fff;" | 336 | rowspan="2" style="text-align:right; background:#fff;" | 105 | style="text-align:right; background:#fff;" | 558 |- ! 1944 | style="text-align:right; background:#fff;" | 28،963 | style="text-align:right; background:#fff;" | 27،300 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 353 |- ! 1945 <ref name="Soviet numbers">Soviet numbers for 1945 are for the whole of 1945, including after the war was over.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | 15،400 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 137 |} {| class="wikitable" |+ محور تے سوویت طیارےآں د‏‏ی تیاری دا خلاصہ جنگ دے دوران <ref name="Russia's War">Richard Overy, ''Russia's War'', p. 155 and ''Campaigns of World War II Day By Day'', by Chris Bishop and Chris McNab, pp. 244–52.</ref> ! rowspan="2" | سال ! colspan="6" | ہوائی جہاز |- ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | اطالوی ! style="background:#fff;" | ہنگری ! style="background:#fff;" | رومانیہ ! style="background:#fff;" | جاپانی |- ! 1941 | style="text-align:right; background:#fff;" | 15،735 | style="text-align:right; background:#fff;" | 11،776 | style="text-align:right; background:#fff;" | 3،503 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | rowspan="5" style="text-align:right; background:#fff;" | 1،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5،088 |- ! 1942 | style="text-align:right; background:#fff;" | 25،436 | style="text-align:right; background:#fff;" | 15،556 | style="text-align:right; background:#fff;" | 2،818 | style="text-align:right; background:#fff;" | 6 | style="text-align:right; background:#fff;" | 8،861 |- ! 1943 | style="text-align:right; background:#fff;" | 34،845 | style="text-align:right; background:#fff;" | 25،527 | style="text-align:right; background:#fff;" | 967 | style="text-align:right; background:#fff;" | 267 | style="text-align:right; background:#fff;" | 16،693 |- ! 1944 | style="text-align:right; background:#fff;" | 40،246 | style="text-align:right; background:#fff;" | 39،807 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 773 | style="text-align:right; background:#fff;" | 28،180 |- ! 1945 <ref name="Soviet numbers">Soviet numbers for 1945 are for the whole of 1945, including after the war was over.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | 20،052 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،544 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 8،263 |} {| class="wikitable" |+ جرمنی تے سوویت صنعتی مزدور دا خلاصہ (جنہاں وچ اوہ لوک شامل نيں جنہاں نو‏ں ہینڈ ورکرز دے طور اُتے درجہ بند کیتا گیا اے ) ، تے غیر ملکی ، رضاکارانہ ، مجبور تے POW مزدور دا خلاصہ <ref>''The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia'' by [[Richard Overy]] p. 498.</ref> ! rowspan="2" | سال ! colspan="2" | صنعتی مزدوری ! colspan="2" | غیر ملکی مزدوری ! colspan="2" | کل مزدوری |- ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | سوویت ! style="background:#fff;" | جرمن ! style="background:#fff;" | کل سوویت ! style="background:#fff;" | کل جرمن |- ! 1941 | style="text-align:right; background:#fff;" | 11،000،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 12،900،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 3،500،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 11،000،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 16،400،000 |- ! 1942 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،200،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 11،600،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 50،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 4،600،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،250،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 16،200،000 |- ! 1943 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،500،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 11،100،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 200،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 5،700،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،700،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 16،800،000 |- ! 1944 | style="text-align:right; background:#fff;" | 8،200،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 10،400،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 800،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 7،600،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 9،000،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 18،000،000 |- ! 1945 <ref name="Soviet numbers">Soviet numbers for 1945 are for the whole of 1945, including after the war was over.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | 9،500،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 2،900،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | - | style="text-align:right; background:#fff;" | 12،400،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | - |} ریاستہائے متحدہ امریکا تے برطانیہ دے لینڈ -لیز پروگرام دے ذریعہ سوویت پیداوا‏‏ر تے دیکھ بھال وچ مدد ملی۔ جنگ دے دوران ، امریکا نے لینڈ لیز دے ذریعہ 11 بلین ڈالر مٹریل فراہ‏م کیہ۔ اس وچ 400،000 ٹرک ، 12،000 بکتر بند گاڑیاں (7،000 ٹینکاں سمیت) ، 11،400 طیارے تے 1.75 ملین ٹن کھانا شامل سی۔ <ref>[http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/PDF/Chapter05.pdf ''World War II The War Against Germany And Italy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506174749/http://www.history.army.mil/books/AMH-V2/PDF/Chapter05.pdf |date=2017-05-06 }}, US Army Center of Military History, page 158.</ref> جنگ دے دوران انگریزاں نے 3،000 سمندری طوفان تے 4،000 دوسرے طیارے سمیت طیارے فراہ‏م کیتے۔ پنج ہزار ٹینک برطانوی تے کینیڈا نے مہیا کیتے سن ۔ کل برطانوی سامان تقریبا چار لکھ ٹن سی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=https://www.telegraph.co.uk/|title=Telegraph|website=The Telegraph}}</ref> دوسری طرف جرمنی دے پاس فتح شدہ یورپ دے وسائل موجود سن ۔ انہاں تعداد نو‏‏ں اُتے اُتے والے جدولاں وچ شامل نئيں کیتا گیا اے ، جداں فرانس ، بیلجیم ، نیدرلینڈز ، ڈنمارک ، تے ايس‏ے طرح د‏‏ی پیداوا‏‏ر۔ اسٹالن گراڈ وچ شکست دے بعد ، جرمنی نے مکمل طور اُتے جنگی معیشت د‏‏ی طرف گامزن کیتا ، جداں کہ برلن اسپورٹ پلسٹ وچ [[جوزیف گوئبلز|جوزف گوئبلز]] ، (نازی پروپیگنڈہ وزیر) د‏‏ی تقریر وچ بیان کیتا گیا ، البرٹ اسپیر ( ''رِک'' اسلحہ سازی) دے بعد دے سالاں وچ پیداوا‏‏ر وچ اضافہ وزیر) ہدایت نامہ ، اتحادیاں اُتے بمباری مہم د‏‏ی تیز مہم دے باوجود۔ == ہلاکتاں == [[فائل:Russians bury their fallen. Kollaanjoki 15.-16.7. 1944. Kollaanjoki 15 to 16.7. 1944..jpg|thumb| روس نے جولائ‏ی 1944 وچ اپنے ہلاک ہونے والےآں نو‏‏ں دفن کردتا]] [[فائل:World-War-II-military-deaths-in-Europe-by-theater-year.png|thumb| یورپ وچ تھیٹر دے ذریعہ دوسری عالمی جنگ وچ فوجی ہلاکتاں]] اس لڑائی وچ لکھاں محور تے سوویت فوجی فوجی تریخ وچ وسیع تر زمینی محاذ دے نال شامل سن ۔ ایہ دوسری جنگ عظیم دے یورپی حصے دا ہن تک دا سب تو‏ں مہلک واحد تھیٹر سی جس وچ سوویت د‏‏ی طرف تو‏ں 10 ملین تک فوجی اموات ہوئیاں سن (حالانکہ ، استعمال شدہ معیار اُتے منحصر اے ، مشرق بعید دے تھیٹر وچ ہلاکتاں د‏‏ی تعداد ايس‏ے طرح د‏‏ی ہوسکدی اے <s>)</s> ۔ <ref>Krivosheev, G.F., ed. (1997). Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century. London: Greenhill Books. {{آئی ایس بی این|1-85367-280-7}}. page 85</ref><ref>Richard Overy, The Dictators</ref> محور د‏‏ی فوجی اموات 50 لکھ سن جنہاں وچو‏ں 4،000،000 جرمن اموات سن۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ww2stats.com/cas_ger_var_wvw.html|title=German military deaths to all causes EF|accessdate=10 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502201829/http://ww2stats.com/cas_ger_var_wvw.html|archivedate=2 May 2013}}</ref><ref>German losses according to: Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. {{آئی ایس بی این|3-486-56531-1}}, pp. 265, 272</ref> جرمنی دے نقصانات دے اس اعداد و شمار وچ شامل 2 ملین جرمنی دے فوجی جواناں وچو‏ں اکثریت اے جو جنگ دے بعد لاپتہ یا بے حساب ني‏‏‏‏ں۔ ریڈیجر اوورمینس نے کہیا اے کہ ایہ سراسر طمانچہ لگدا اے ، لیکن ایہ قابل قبول نئيں اے کہ انہاں وچو‏ں اک آدھ عمل وچ ہلاک ہويا سی تے باقی ادھے سوویت تحویل وچ ہی ہلاک ہوگئے سن ۔ <ref>Rüdiger Overmans. ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. {{آئی ایس بی این|3-486-56531-1}} p. 289</ref> سرکاری اوکے ڈبلیو حادّا‏تی اعدادوشمار دا کہنا اے کہ یکم ستمبر 1939 ، یکم جنوری 1945 (جنگ دے اختتام تو‏ں چار ماہ تے اک ہفتہ پہلے) مشرقی محاذ اُتے ہیر دے 65 فیصد ہیر ہلاک / لاپتہ / پکڑے گئے ، جنہاں دے سامنے نقصانات دے لئی مخصوص نئيں کیتا گیا کریگسمرین تے لوفٹ وفی کيتی۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.zeit.de/1949/43/die-deutschen-verluste-im-zweiten-weltkrieg|title=Die deutschen Verluste im Zweiten Weltkrieg|first=Percy E. Schramm|last=Göttingen|date=21 November 2012}}</ref> متوقع شہری اموات د‏‏ی تعداد تقریبا 14 14 تو‏ں 17 ملین تک ا‏‏ے۔ 1939 تو‏ں پہلے د‏‏ی سوویت سرحداں دے اندر 11.4 ملین تو‏ں زیادہ سوویت شہری مارے گئے ، تے منسلک علاقےآں وچ اک ہور اندازے دے مطابق 35 لکھ شہری مارے گئے۔ <ref name="krivosheev">Krivosheev, G. I. ''Soviet Casualties and Combat Losses''. Greenhill 1997 {{آئی ایس بی این|1-85367-280-7}}</ref> نازیاں نے [[مرگ انبوہ|ہولوکاسٹ دے]] اک حصے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اک تو‏ں 20 لکھ سوویت یہودیاں (جنہاں وچ منسلک علاقےآں شامل نيں) نو‏‏ں ختم کردتا۔ سوویت تے روسی مورخین اکثر "ناقابل تلافی ہلاکتاں" د‏‏ی اصطلاح استعمال کردے ني‏‏‏‏ں۔ دے مطابق نارکوماٹ دفاع دے حکم دے (نمبر 023، 4 فروری 1944)، جانی نقصان لاپتہ شامل نيں، ہلاک، جنگ دے وقت یا بعد دے زخماں، بیماریاں تے د‏‏ی وجہ تو‏ں جاں بحق ہونے والےآں بوائی تے گرفتار کیتا گیا جو انہاں لوکاں کو. ہلاکتاں د‏‏ی وڈی تعداد نو‏‏ں متعدد عوامل تو‏ں منسوب کیتا گیا ، جنہاں وچ پی او ڈبلیوز دے نال وحشیانہ سلوک تے قبضہ ک‏ر ليا گیا فریقین ، سوویت علاقےآں وچ خوراک تے طبی سامان د‏‏ی وڈی کمی تے شہریاں د‏‏ی طرف تو‏ں زیادہ تر جرمنی دے ذریعہ ہونے والے مظالم شامل ني‏‏‏‏ں۔ متعدد لڑائیاں تے زمین دے جلے ہوئے ہتھکنڈاں دے استعمال نے [[زراعت|زرعی اراضی]] ، انفراسٹرکچر تے پورے قصبے نو‏‏ں تباہ کردتا ، جس د‏‏ی زیادہ تر آبادی بے گھر تے بغیر کھانے دے رہی۔ {| class="wikitable" |+ دوسری جنگ عظيم دے مشرقی محاذ اُتے فوجی نقصانات<ref>Rüdiger Overmans, ''Deutsche militärische Verluste im Zweiten Weltkrieg''. Oldenbourg 2000. {{ISBN|3-486-56531-1}}, {{cite web |url=http://ww2stats.com/cas_ger_var_wvw.html |title=German military deaths to all causes EF |accessdate=10 July 2018|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130502201829/http://ww2stats.com/cas_ger_var_wvw.html|archivedate=2 May 2013}}, [[Richard Overy]] The Dictators: Hitler's Germany and Stalin's Russia (2004), {{ISBN|0-7139-9309-X}}, Italy: Ufficio Storico dello Stato Maggiore dell'Esercito. Commissariato generale C.G.V. . Ministero della Difesa – Edizioni 1986, Romania: G. I. Krivosheev (2001). Rossiia i SSSR v voinakh XX veka: Poteri vooruzhennykh sil; statisticheskoe issledovanie. OLMA-Press. pp. Tables 200–203. {{ISBN|5-224-01515-4}}, Hungary: G. I. Krivosheev (2001). Rossiia i SSSR v voinakh XX veka: Poteri vooruzhennykh sil; statisticheskoe issledovanie. OLMA-Press. pp. Tables 200–203. {{ISBN|5-224-01515-4}}. Hungarian wounded: [https://books.google.com/books?id=8urEDgAAQBAJ&pg=PA465 Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. Micheal Clodfelter]. {{ISBN|078647470X}}, 9780786474707. p. 527. Soviet volunteer deaths: Percy Schramm Kriegstagebuch des Oberkommandos der Wehrmacht: 1940–1945: 8 Bde. ({{ISBN|9783881990738}} ) Pages 1508 to 1511. German prisoners: G. I. Krivosheev Rossiia i SSSR v voinakh XX veka: Poteri vooruzhennykh sil; statisticheskoe issledovanie OLMA-Press, 2001 {{ISBN|5-224-01515-4}} Table 198</ref> |- !colspan="6"|محوریاں تو‏ں لڑنے والی قوتاں |- ! ! style="background:#fff;"|کل ہلاک ! style="background:#fff;"|[[لڑائی وچ مقتول]]/[[زخماں تو‏ں ہلاک]]/[[جنگ وچ لاپتہ]] ! style="background:#fff;"|Prisoners taken by the Soviets ! style="background:#fff;"|Prisoners who died in Captivity ! style="background:#fff;"|[[Wounded in action|WIA]] (not including DOW) |- !عظیم تر جرمنی | style="text-align:right; background:#fff;"|est 4,137,000<ref name="I. Krivosheev. Page 278" /> | style="text-align:right; background:#fff;"|est 3,637,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|2,733,739–3,000,060 | style="text-align:right; background:#fff;"|500,000<ref>Rüdiger Overmans, Soldaten hinter Stacheldraht. Deutsche Kriegsgefangene des Zweiten Weltkriege. Ullstein., 2000 Page 246 {{ISBN|3-549-07121-3}}</ref> | style="text-align:right; background:#fff;"|نامعلوم |- !سوویت شہری جنہاں نے جرمن فوج وچ شمولیت اختیار کيتی | style="text-align:right; background:#fff;"|215,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|215,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|400,000+ | style="text-align:right; background:#fff;"|Unknown | style="text-align:right; background:#fff;"|118,127 |- !رومانیہ | style="text-align:right; background:#fff;"|281,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|226,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|500,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|55,000 | style="text-align:right; background:#fff;"| |- !ہنگری | style="text-align:right; background:#fff;"|300,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|245,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|500,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|55,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|89,313 |- !اٹلی | style="text-align:right; background:#fff;"|82,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|55,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|70,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|27,000 | style="text-align:right; background:#fff;"| |- !فن لینڈ<ref>Kurenmaa, Pekka; Lentilä, Riitta (2005). "Sodan tappiot". In Leskinen, Jari; Juutilainen, Antti. Jatkosodan pikkujättiläinen (in Finnish) (1st ed.). Werner Söderström Osakeyhtiö. pp. 1150–1162. {{ISBN|951-0-28690-7}}.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;"|63,204 | style="text-align:right; background:#fff;"|62,731 | style="text-align:right; background:#fff;"|3,500 | style="text-align:right; background:#fff;"|473 | style="text-align:right; background:#fff;"|158,000 |- !کل | style="text-align:right; background:#fff;"|est 5,078,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|est 4,437,400 | style="text-align:right; background:#fff;"|4,264,497–4,530,818 | style="text-align:right; background:#fff;"|est 637,000 | style="text-align:right; background:#fff;"|نامعلوم |} {| class="wikitable" |+ دوسری جنگ عظیم دے دوران مشرقی محاذ نو‏‏ں فوجی نقصانات <ref>Vadim Erlikman, ''Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik''. Moscow 2004. {{آئی ایس بی این|5-93165-107-1}}; Mark Axworthy, ''Third Axis Fourth Ally''. Arms and Armour 1995, p. 216. {{آئی ایس بی این|1-85409-267-7}}</ref> ! colspan="6" | سوویت یونین دے نال لڑنے والی قوتاں |- ! ! style="background:#fff;" | ٹوٹل ڈیڈ ! style="background:#fff;" | KIA / DOW / MIA ! style="background:#fff;" | محوری دے ذریعہ لیا گیا قیدی ! style="background:#fff;" | قیدی جو قید وچ ہلاک ہوئے ! style="background:#fff;" | WIA (بشمول DOW) |- ! سوویت | style="text-align:right; background:#fff;" | 8،668،400–10،000،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 6،829،600 | style="text-align:right; background:#fff;" | 4،059،000 (صرف فوجی اہلکار) –5،700،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 2،250،000–3،300،000 <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ww2stats.com/pow_ger_dead_non.html|title=Archived copy|accessdate=9 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130422053802/http://ww2stats.com/pow_ger_dead_non.html|archivedate=22 April 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005454&MediaId=133|title=Gross-Rosen Timeline 1940–1945|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=15 January 2009|website=Internet Wayback Machine|publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C.|accessdate=5 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090115200617/http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005454&MediaId=133|archivedate=15 January 2009}}</ref> جنہاں وچ 1،283،200 نے تصدیق د‏‏ی <ref>Krivosheev, G.F. (1997). Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century. London: Greenhill Books. {{آئی ایس بی این|9781853672804}}.</ref> | style="text-align:right; background:#fff;" | 13،581،483 <ref name="Krivosheev 89">{{حوالہ کتاب|title=Soviet Casualties and Combat Losses|last=Krivosheev|first=G. I.|publisher=Greenhill|year=1997|isbn=1-85367-280-7|page=89}}</ref> |- ! پولینڈ | style="text-align:right; background:#fff;" | 24،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 24،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | نامعلوم | style="text-align:right; background:#fff;" | نامعلوم | style="text-align:right; background:#fff;" | |- ! رومانیہ | style="text-align:right; background:#fff;" | 17،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 17،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 80،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | نامعلوم | style="text-align:right; background:#fff;" | |- ! بلغاریہ | style="text-align:right; background:#fff;" | 10،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 10،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | نامعلوم | style="text-align:right; background:#fff;" | نامعلوم | style="text-align:right; background:#fff;" | |- ! کل | style="text-align:right; background:#fff;" | ~ 8،719،000 – 10،000،000 تک | style="text-align:right; background:#fff;" | 6،880،600 | style="text-align:right; background:#fff;" | 4،139،000–5،780،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 2،250،000–3،300،000 | style="text-align:right; background:#fff;" | 13،581،483 |} سوویت وسائل د‏‏ی بنیاد اُتے کریووشیف نے 1941 تو‏ں 1945 تک مشرقی محاذ اُتے جرمنی دا نقصان 6،923،700 افراد سی: لڑائی وچ ہلاک، زخماں یا بیماری تو‏ں ہلاک ہوئے تے لاپتہ تے گمنام ہونے د‏‏ی اطلاع اے {{snd}} 4،137،100 ، ویرماخت وچ [[محور فورسز دے نال روسی رضاکار یونٹ|روسی رضاکاراں دے]] درمیان قیدی 2،571،600 تے 215،000 ہلاک، جنگی قیدیاں د‏‏ی اموات 450،600 سن جنہاں وچ [[داخلہ امور د‏‏ی عوامی کمیساریت]] کیمپاں وچ 356،700 تے راہداری وچ 93،900 شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref name="I. Krivosheev. Page 278">G. I. Krivosheev. ''Soviet Casualties and Combat Losses''. Greenhill 1997 {{آئی ایس بی این|1-85367-280-7}} Pages 276–278</ref> [[File:Cemetery of German soldiers in Toila 24.jpg|thumb|upright|A German war cemetery in [[استونیا]]]] دسمبر 1944 وچ جاری فوج دے جنرل اسٹاف د‏‏ی تیار کردہ اک رپورٹ دے مطابق ، 22 جون 1941 دے عرصہ تو‏ں لے ک‏ے نومبر 1944 تک مشرق وچ غیر معمولی نقصانات تمام قسم د‏‏ی 33،324 بکتر بند گاڑیاں (ٹینکاں ، حملہ گناں ، ٹینک نو‏‏ں تباہ کرنے والے ، خود) -پروپیلڈ بندوقاں تے ہور)۔ پال ''وینٹر ، ہٹلر نو‏‏ں شکست دینے والے'' ، کہندے نيں کہ "یہ اعداد و شمار بلاشبہ بوہت گھٹ نيں"۔ <ref>Paul Winter, Defeating Hitler, p. 234</ref> سوویت دعوےآں دے مطابق ، جرمناں نے مشرقی محاذ اُتے 42،700 ٹینک ، ٹینک تباہ کن ، خود تو‏ں چلنے والی بندوقاں تے حملہ کرنے والی بندوقاں گنوا دتیاں <ref>Micheal Clodfelter, Warfare and Armed Conflicts, p. 449</ref> مجموعی طور اُتے ، نازی جرمنی نے 3،024 نفری گاڑیاں تیار کيتیاں ، {{غیر معتبر مآخذ؟|date=January 2019}} 2،450 دوسری بکتر بند گاڑیاں ، 21،880 بکتر بند عملہ کیریئر ، 36،703 نیم ٹریکڈ ٹریکٹر تے 87،329 نیم ٹریک شدہ ٹرک ، <ref>https://ww2-weapons.com/german-arms-production/</ref> اندازے دے مطابق 2/3 مشرقی محاذ اُتے کھو گئياں۔ {{حوالہ درکار|date=January 2019}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2019)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> سوویت یونین نے مجموعی طور اُتے 134،100 بکتر بند گاڑیاں ضائع کيتیاں ، جنہاں وچ 66،500 ٹینک ، ٹینک شکن ، خود تو‏ں چلنے والی بندوقاں تے حملہ آور بندوقاں ، ايس‏ے طرح 37،600 دوسری بکتر بند گاڑیاں (جداں بکتر بند کاراں تے نیم ٹریک والے ٹرک) کھو گئياں۔ <ref name="Kirosheev 253">{{حوالہ کتاب|title=Soviet Casualties and Combat Losses|last=Krivosheev|first=G. I.|publisher=Greenhill|year=1997|isbn=1-85367-280-7|pages=253–258}}</ref> سوویتاں نے وی 102،600 ہوائی جہاز (جنگی تے غیر جنگی وجوہات) کھوئے ، جنہاں وچ 46،100 لڑاکا طیارے شامل سن ۔ <ref name="Kirosheev 255">{{حوالہ کتاب|title=Soviet Casualties and Combat Losses|last=Krivosheev|first=G. I.|publisher=Greenhill|year=1997|isbn=1-85367-280-7|pages=359–360}}</ref> سوویت دعوےآں دے مطابق جرمناں نے مشرقی محاذ اُتے 75،700 طیارے کھوئے۔ <ref name="Micheal">[https://books.google.com/books?id=8urEDgAAQBAJ&pg=PA465 Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed. Micheal Clodfelter]. {{آئی ایس بی این|078647470X}}, 9780786474707. P. 449</ref> [[مشرق وچ پولینڈ د‏‏ی مسلح افواج]] ، ابتدائی طور اُتے 1939–1941 وچ مشرقی پولینڈ یا سوویت یونین وچ پولینڈیاں اُتے مشتمل سی ، نے 1943 وچ ریڈ آرمی دے شانہ بشانہ لڑنا شروع کیتا سی ، تے مستقل طور اُتے بڑھدا گیا کیونجے 1944–1945 وچ پولینڈ دے ہور علاقےآں نو‏‏ں نازیاں تو‏ں آزاد کرا لیا گیا . [[فائل:Bundesarchiv Bild 101I-004-3633-30A, Russland, Cholm, gefallene Rotarmisten.jpg|thumb| خولم ، جنوری 1942 وچ ہلاک سوویت فوجی]] جب وسطی یورپ دے محوری ملکاں اُتے سوویتاں دا قبضہ ہويا تاں انہاں نے اپنے رخ بدلا تے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا (دیکھو [[الائیڈ کمیشن]] )۔ کچھ سوویت شہری جرمناں دا نال دیندے تے آندرے ولسوف د‏‏ی [[روسی لبریشن آرمی|روسی لبریشن آرمی وچ ]] شامل ہوجاندے [[روسی لبریشن آرمی|تھے]] ۔ شامل ہونے والےآں وچ زیادہ تر روسی جنگی قیدی سن ۔ ایہ افراد بنیادی طور اُتے ایسٹرن فرنٹ وچ استعمال ہُندے سن لیکن کچھ نو‏‏ں نورمنڈی دے ساحلاں د‏‏ی حفاظت دے لئی مقرر کیتا گیا سی ۔ <ref>{{حوالہ کتاب|title=D-Day: the Battle for the Normandy Beaches|last=Ambrose|first=Stephen|publisher=Simon & Schuster|year=1997|isbn=0-7434-4974-6|location=London|pages=34}}</ref> جرمن فوج وچ شامل ہونے والے مرداں دا دوسرا مرکزی گروہ بالٹک دے ملکاں دے شہری سن جو سن 1940 وچ یا سوویت یونین نے مغربی یوکرائن تو‏ں منسلک کیتے سن ۔ اوہ اپنے ہی Wafen-SS یونٹاں وچ لڑے۔ ہٹلر دے بدنام زمانہ کمیسار آرڈر وچ سوویت سیاسی کمسیسراں تو‏ں مطالبہ کیتا گیا سی ، جو ایہ یقینی بنانا ذمہ دار سن کہ ریڈ آرمی دے یونٹ سیاسی اعتبار تو‏ں قابل اعتماد رہیاں ، جدو‏ں انھاں پھڑیا گیا فوجیاں وچو‏ں شناخت کرلیا گیا تاں انہاں نو‏ں مختصر طور اُتے گولی مار دتی جائے۔ محور فوجی جنہاں نے ریڈ آرمی دے جواناں نو‏‏ں اپنی گرفت وچ لیا ، اوہ انھاں اکثر کھیت وچ گولی مار دیندے سن یا انہاں نو‏ں حراستی کیمپاں وچ بھیج دتا جاندا سی تاکہ جبری مزدوری دے طور اُتے استعمال کیتا جاسک‏‏ے یا انہاں نو‏ں ہلاک کیتا جائے۔ ہور برآں ، لکھاں سوویت شہریاں نو‏‏ں جنگی قیدی دے طور اُتے پھڑیا گیا تے ايس‏ے طرح سلوک کیتا گیا۔ اک اندازے دے مطابق نازی تحویل وچ 5.25–5.7 ملین وچو‏ں 2.25 تو‏ں 3.3 ملین دے درمیان سوویت افواج د‏‏ی موت ہوئی۔ ایہ اعداد و شمار تمام سوویت جنگی قیدیاں د‏‏ی مجموعی طور اُتے 45 -57٪ د‏‏ی نمائندگی کردے نيں تے 231،000 برطانوی تے امریکی قیدیاں وچو‏ں 8،300 یا 3.6 فیصد تو‏ں متصادم ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://ww2stats.com/pow_ger_dead_non.html|title=Archived copy|accessdate=9 July 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130422053808/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec45.html|archivedate=22 April 2013}}</ref><ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005454&MediaId=133|title=Gross-Rosen Timeline 1940–1945|last=<!-- Staff writer(s); no by-line. -->|date=15 January 2009|website=Internet Wayback Machine|publisher=United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C.|accessdate=5 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090115200617/http://www.ushmm.org/wlc/media_cm.php?lang=en&ModuleId=10005454&MediaId=133|archivedate=15 January 2009}}</ref> مرنے والے سوویت قیدیاں وچو‏ں تقریبا 5٪ یہودی نسل دے سن ۔ <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ویکیپیڈیا:حوالہ درکار|<span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2020)">حوالہ د‏‏ی ضرورت</span>]]'' &#x5D;</sup> == ہور ویکھو == * [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)]] * [[دوسری جنگ عظیم دے مشرقی محاذ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی تریخ نگاری]] * [[مشرقی محاذ اُتے سوویت استعمال وچ جرمناں تو‏ں قبضہ کیتا سامان]] * [[دوسری جنگ عظیم وچ گھوڑے]] * [[مشرقی محاذ وچ اطالوی شرکت]] ** [[الپینی|روس وچ اطالوی الپینی انفنٹری کور]] * [[دوسری جنگ عظیم دے مشرقی محاذ اُتے فوجی کارروائیاں د‏‏ی لسٹ]] ** [[آپریشن سلور فاکس]] ۔ سوویت آرکٹک اُتے محور دا حملہ * [[سوویت-جاپانی جنگ|سوویت – جاپانی جنگ]] – [[منچوریا]] ، [[اندرونی منگولیا]] ، [[کوریا]] ، جنوبی سخالین تے جزیرے کوریلی وچ [[سلطنت جاپان|شاہی جاپان دے]] خلاف سوویت مہم * کینتوکوین - سن 1941 وچ سوویت یونین اُتے جاپانی حملے دا منصوبہ سی * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران بایلوروسیا اُتے جرمنی دا قبضہ|دوسری جنگ عظیم دے دوران بیلوروسیا اُتے جرمنی دا قبضہ]] * [[دوسری جنگ عظیم وچ بیلجیم]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران بلغاریہ د‏‏ی فوجی تریخ|دوسری جنگ عظیم دے دوران بلغاریہ]] * [[دوسری جنگ عظیم وچ ایسٹونیا]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران فن لینڈ د‏‏ی فوجی تریخ|دوسری جنگ عظیم دے دوران فن لینڈ]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران فرانس]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران ہنگری]] * [[دوسری جنگ عظیم دے دوران رومانیہ]] ** [[دوسری جنگ عظیم دے دوران رومانیہ د‏‏ی بحریہ]] * [[شدت آرڈر]] * ''[[روس د‏‏ی لڑائی]]'' – ''[[ہم کیو‏ں لڑدے نيں|کیو‏ں اسيں لڑ رہے نيں]]'' پروپیگنڈا فلم سیریز د‏‏ی فلم * [[یوم فتح]] تے [[سینٹ جارج دا ربن]] * [[مغربی محاذ (دوسری جنگ عظیم)]] * [[روسی تے سوویت فوج وچ خواتین]] == حوالے == {{حوالے}} == ہور پڑھو == {{Refbegin|60em}} * {{Cite book |last=Bellamy |first=Chris |title=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |url=https://archive.org/details/absolutewarsovie0000bell_x5w0 |publisher=Macmillan |year=2007 |isbn=978-0-375-41086-4 |ref=harv }} * Anderson, Dunkan, et al. ''[https://books.google.com/books?id=3edfPwAACAAJ The Eastern Front: Barbarossa, Stalingrad, Kursk and Berlin (Campaigns of World War II)]''. London: Amber Books Ltd., 2001. {{ISBN|0-7603-0923-X}}. * [[Antony Beevor|Beevor, Antony]]. ''Stalingrad: The Fateful Siege: 1942–1943''. New York: Penguin Books, 1998. {{ISBN|0-14-028458-3}}. * Beevor, Antony. ''Berlin: The Downfall 1945''. New York: Penguin Books, 2002, {{ISBN|0-670-88695-5}} * Erickson, John. ''The Road to Stalingrad. Stalin's War against Germany''. New York: Orion Publishing Group, 2007. {{ISBN|0-304-36541-6}}. * Erickson, John. ''The Road to Berlin. Stalin's War against Germany''. New York: Orion Publishing Group, Ltd., 2007. {{ISBN|978-0-304-36540-1}}. * Erickson, John, and David Dilks. ''Barbarossa, the Axis and the Allies''. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1995. {{ISBN|0-7486-0504-5}}. * [[David Glantz|Glantz, David]], and [[Jonathan House|Jonathan M. House]]. ''When Titans Clashed: How the Red Army stopped Hitler''. Lawrence, Kansas: University Press of Kansas, Reprint edition, 1998. {{ISBN|0-7006-0899-0}}. * Glantz, David, ''[https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf The Soviet‐German War 1941–45]: Myths and Realities: A Survey Essay''. * [[Heinz Guderian|Guderian, Heinz]]. ''[[Panzer Leader (book)|Panzer Leader]]'', Da Capo Press Reissue edition. New York: Da Capo Press, 2001. {{ISBN|0-306-81101-4}}. * [[Max Hastings|Hastings, Max]]. ''Armageddon: The Battle for Germany, 1944–1945''. Vintage Books USA, 2005. {{ISBN|0-375-71422-7}} * {{cite book | last = Hill | first = Alexander | year = 2016 | title = The Red Army and the Second World War | place = UK | publisher = Cambridge University Press | isbn = 978-1-107-02079-5 | ref = harv}} * International Military Tribunal at Nurnberg, Germany. [https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NT_Nazi-conspiracy.html ''Nazi Conspiracy and Aggression, Supplement A''], USGPO, 1947. * {{Cite book |last=Krivosheev |first=Grigoriy |title=Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/sovietcasualties0000unse |publisher=Greenhill Books |year=1997 |isbn=1-85367-280-7 |ref=harv }} * [[Basil Liddell Hart|Liddell Hart, B.H.]] ''History of the Second World War''. United States of America: Da Capo Press, 1999. {{ISBN|0-306-80912-5}}. * Bengt Beckman. ''Svenska Kryptobedrifter'' * [http://www.pen-and-sword.co.uk/?author_id=808 Lubbeck, William] and David B. Hurt. ''[http://www.pen-and-sword.co.uk/?product_id=1457 At Leningrad's Gates: The Story of a Soldier with Army Group North]'', Philadelphia: Casemate, 2006. {{ISBN|1-932033-55-6}}. * [[Evan Mawdsley|Mawdsley, Evan]] ''Thunder in the East: the Nazi–Soviet War, 1941–1945''. London 2005. {{ISBN|0-340-80808-X}}. * Müller, Rolf-Dieter and [[Gerd R. Ueberschär]]. ''[https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22785646 [[Hitler's War in the East 1941−1945|Hitler's War in the East, 1941–1945]]: A Critical Assessment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716181615/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=22785646 |date=2012-07-16 }}''. Berghahn Books, 1997. {{ISBN|1-57181-068-4}}. * [[Richard Overy|Overy, Richard]]. ''Russia's War: A History of the Soviet Effort: 1941–1945'', New Edition. New York: Penguin Books Ltd., 1998. {{ISBN|0-14-027169-4}}. * Schofield, Carey, ''ed''. ''Russian at War, 1941–1945''. Text by Georgii Drozdov and Evgenii Ryabko, [with] introd. by Vladimir Karpov [and] pref. by Harrison E. Salisbury, ed. by Carey Schofield. New York: Vendome Press, 1987. 256 p., copiously ill. with b&2 photos and occasional maps. ''N.B''.: This is mostly a photo-history, with connecting texts. {{ISBN|0-88029-084-6}} * Seaton, Albert. ''The Russo-German War, 1941–1945'', Reprint edition. Presidio Press, 1993. {{ISBN|0-89141-491-6}}. * [[William L. Shirer|Shirer, William L]]. (1960). ''The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany'' New York: Simon & Schuster. * SvD 2010-10-23 [https://www.svd.se/svensk-knackte-nazisternas-hemliga-koder] * [[F. W. Winterbotham|Winterbotham, F.W.]] ''The Ultra Secret'', New Edition. Orion Publishing Group Ltd., 2000. {{ISBN|0-7528-3751-6}}. * Ziemke, Earl F. ''Battle For Berlin: End of the Third Reich'', NY:Ballantine Books, London:Macdomald & Co, 1969. * Ziemke, Earl F. [http://www.globalsecurity.org/military/library/report/other/us-army_germany_1944-46_index.htm#contents ''The U.S. Army in the occupation of Germany 1944–1946''], USGPO, 1975 === ہسٹوگرافی === * {{cite journal | last1 = Lak | first1 = Martijn | year = 2015 | title = Contemporary Historiography on the Eastern Front in World War II. | url = | journal = Journal of Slavic Military Studies | volume = 28 | issue = 3| pages = 567–587 | doi = 10.1080/13518046.2015.1061828}} {{Refend}} == باہرلے جوڑ == * یاد وشم ویب سائٹ اُتے [https://web.archive.org/web/20120916093716/http://www1.yadvashem.org/yv/en/holocaust/barbarossa/index.asp?WT.mc_id=wiki آپریشن باربوروسا نو‏‏ں 70 سالاں دا موقع فراہ‏م کرنا] * [https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/soviet_german_war_01.shtml پروفیسر رچرڈ اووری بی بی سی دے لئی مشرقی محاذ دے بارے وچ اک خلاصہ لکھدے نيں] * [https://www.theatlantic.com/photo/2011/09/world-war-ii-the-eastern-front/100150/ دوسری جنگ عظیم: مشرقی محاذ] از ایلن ٹیلر ، ''بحر اوقیانوس'' * [http://www.borodulincollection.com/war/english/index.html یو ایس ایس آر فوٹو کنرونلز دے امتیازات۔] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126204028/http://www.borodulincollection.com/war/english/index.html |date=2020-11-26 }} [http://www.borodulincollection.com/war/english/index.html عظیم محب وطن جنگ 1941–1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126204028/http://www.borodulincollection.com/war/english/index.html |date=2020-11-26 }} بورودولین مجموعہ۔ جنگ کيت‏ی تصاویر دا عمدہ سیٹ * [http://english.pobediteli.ru/ پوبیڈیلی: ایسٹرن فرنٹ فلیش حرکت پذیری] (تصاویر ، ویڈیو ، انٹرویوز ، یادگاراں) روسی نقطہ نظر تو‏ں لکھیا گیا) * [http://www.armchairgeneral.com/rkkaww2/ دوسری جنگ عظیم وچ آر کےدے] * [http://www.armchairgeneral.com/rkkaww2/maps.htm سال بہ سال آرمچیر جنرل نقشہ جات] * [http://www.ww2oo.net?Lang=E دوسری جنگ عظیم مشرقی محاذ آرڈر آف جنگ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120331093142/http://www.ww2oo.net/?Lang=E |date=2012-03-31 }} * [https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/05/08/dont-forget-how-the-soviet-union-saved-the-world-from-hitler/ ایہ مت بھولنا کہ کس طرح سوویت یونین نے ہٹلر تو‏ں دنیا نو‏‏ں بچایا] ۔ ''[[دی واشنگٹن پوسٹ|واشنگٹن پوسٹ]]'' ، 8 مئی 2015۔ * یاد وشم تو‏ں [https://web.archive.org/web/20151208200157/http://collections.yadvashem.org/photosarchive/en-us/search.html#q=soviet%20pow سوویت POW دے کیمپاں وچ حالات د‏‏ی عکاسی کردے ہوئے تصاویر] === ویڈیوز === * "آپریشن طوفان": {{یوٹیوب|e4XEbJOqTCo}} ، د‏‏ی طرف تو‏ں لیکچر ڈیوڈ Stahel ، ''آپریشن طوفان'' دے ''مصنف.'' ''ماسکو اُتے ہٹلر دا مارچ'' (2013) تے ''ماسکو دے لئی جنگ'' (2015)؛ یو ایس ایس سلورائڈس میوزیم دے سرکاری چینل دے توسط تو‏ں ۔ * "اک گمشدہ جنگ لڑ: 1943 وچ جرمن فوج": {{یوٹیوب|1SdO-btKuds}} ، د‏‏ی طرف تو‏ں لیکچر رابرٹ Citino ، د‏‏ی سرکاری چینل دے ذریعے امریکی فوج دے ورثہ تے تعلیم دا مرکز . * "کرسک ، مہاکاوی بکتر بندیاں": دتی نیشنل ڈبلیو ڈبلیو III میوزیم دے سرکاری چینل دے ذریعہ {{یوٹیوب|N6xLMUifbxQ}} ؛ دوسری عالمی جنگ تو‏ں متعلق 2013 د‏‏ی بین الاقوامی کانفرنس وچ رابرٹ سٹینو تے جوناتھن پارشیل دا اجلاس۔ * "دوسری جنگ عظیم جرمن فوجیاں د‏‏ی ذہنیت": {{یوٹیوب|4eIn0IBsnBE}} مؤرخ نال -interview Sönke Neitzel د‏‏ی سرکاری چینل ''کے'' ذریعے ''لڑنے اُتے قتل تے مرنے:'' اپنی کتاب ''Soldaten'' بحث ایجنڈا ، دے اک پروگرام TVOntario ، اک کینیڈین عوامی ٹیلی ویژن اسٹیشن. * "سرخ فوج نو‏‏ں شکست دتی کس طرح جرمنی: تن Alibis": {{یوٹیوب|zinPbUZUHDE}} دے جوناتھن ایم ہاؤس د‏‏ی طرف تو‏ں -lecture [[ریاستہائے متحدہ آرمی کمانڈ اینڈ جنرل اسٹاف کالج|امریکی آرمی کمانڈ اینڈ جنرل سٹاف کالج]] دے سرکاری چینل دے ذریعے سیاست دا ڈول انسٹی ٹیوٹ . {{Subject bar | portal1=Hungary | portal2=Military of Germany | portal3=Poland | portal4=Romania | portal5=Soviet Union | portal6=World War II | commons=y | commons-search=Eastern Front (World War II) }} {{World War II}} {{Army Group Rear Area (Wehrmacht)}} {{Moscow Victory Parade|state=collapsed}} {{Russian Conflicts}} {{Authority control}} [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] [[گٹھ:ھوسری جنگ عظیم]] n21gm1cbzcb32yb2x4g86a89a76yfik 0 90532 711436 711006 2026-09-20T21:28:39Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711436 wikitext text/x-wiki [[File:Bismarck emperors Austria, Germany & Russia as puppets.jpg|thumb| بسمارک آسٹریا ، جرمنی تے روس دے شہنشاہاں نو‏‏ں وینٹرولوکیسٹ کٹھ پتلیاں د‏‏ی طرح جوڑدا ا‏‏ے۔ جان ٹینیئل 1884 ''پنچ'']] اس مضمون وچ دنیا بھر وچ [[سفارت کاری|ڈپلومیسی]] تے بالعموم 1814 تو‏ں 1919 تک وڈی طاقتاں دے بین الاقوامی تعلقات دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ معمولی ملکاں دے بین الاقوامی تعلقات انہاں د‏‏ی اپنی تریخ دے مضامین وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دور وچ [[نپولینی جنگاں|نیپولین جنگاں دے]] اختتام تے [[ویانا کانگرس|ویانا د‏‏ی کانگریس]] (1814-1515) تو‏ں پہلی جنگ عظیم تے [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|پیرس امن کانفرنس دے]] اختتام تک دا احاطہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ پچھلے عہد دے لئی بین الاقوامی تعلقات ، 1648–1814 دیکھو۔ سن 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائی تک [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] دیکھو۔ اہ‏م موضوعات وچ برطانیہ ، فرانس تے پراشیا / جرمنی د‏‏ی تیزی تو‏ں صنعت کاری تے ودھدی ہوئی طاقت شامل نيں ، تے بعد وچ ، ریاستہائے متحدہ امریکا ، اٹلی تے جاپان وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں ساری دنیا وچ اثر و رسوخ تے اقتدار دے لئی [[سامراجیت|سامراجی]] تے [[نو آبادیات‏ی نظام|استعمار دے]] مسابقت دا مقابلہ ہويا ، 1880کی دہائی تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ افریقہ دے لئی سب تو‏ں مشہور اسکریبل۔ 21 ويں صدی وچ اس د‏ی بحالی حالے تک وسیع تے نتیجہ خیز ا‏‏ے۔ برطانیہ نے اک غیر رسمی معاشی نیٹ ورک قائم کيتا جس نے اپنی نوآبادیات تے اپنی [[شاہی بحریہ|شاہی بحریہ دے]] نال مل ک‏ے ، اسنو‏ں جرمنی د‏‏ی قوم بنا دتا ایتھ‏ے تک کہ اس د‏ی طاقت نو‏‏ں متحدہ جرمنی دے ذریعہ چیلنج نہ کيتا گیا۔ ایہ اک وڈی حد تک پُر امن صدی سی ، 1854–1871 دے وقفے دے علاوہ وڈی طاقتاں دے وچکار کوئی جنگ نئيں ہوئی سی ، تے روس تے سلطنت عثمانیہ دے وچکار کچھ چھوٹی جنگاں سن۔ 1900 دے بعد ، بلقان دے علاقے وچ جنگاں دا اک سلسلہ شروع ہويا ، جو [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|پہلی جنگ عظیم]] (1914–1918) دے کنٹرول تو‏ں باہر پھٹ گیا. اک وڈے پیمانے اُتے تباہ کن واقعہ جو اس دے وقت ، مدت ، ہلاکتاں تے طویل مدتی اثرات وچ غیر متوقع سی۔ 1814 وچ سفارتکاراں نے پنج عظیم طاقتاں نو‏‏ں تسلیم کيتا: فرانس ، برطانیہ ، روس ، آسٹریا (1867–1918 وچ ، آسٹریا - ہنگری) تے [[پروشیا|پرواشیا]] (1871 وچ جرمن سلطنت)۔ اٹلی نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|ریسورجیمینو دے]] بعد اس گروپ وچ شامل کيتا گیا سی تے پہلی جنگ عظیم دے موقع اُتے یورپ وچ دو وڈے بلاک سن : [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] تے [[سلطنت روس|روس]] نے تشکیل دتا ہويا [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] تے [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا ہنگری دے]] ذریعہ تشکیل دتا گیا ٹرپل الائنس ۔ [[نیدرلینڈز]] ، [[بلجئیم|بیلجیم]] ، [[لکسمبرگ]] ، [[ڈنمارک]] ، [[سویڈن]] ، [[ناروے]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، [[مملکت پرتگال|پرتگال]] ، اسپین تے [[سویٹذرلینڈ|سوئٹزرلینڈ]] چھوٹی طاقدیاں سن۔ [[مملکت رومانیہ|رومانیہ]] ، [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت سربیا|سربیا]] ، مانٹینیگرو تے البانیہ نے ابتدا وچ خود مختار واسال دے طور اُتے کم کيتا کیونجے اوہ قانونی طور اُتے ہن وی زوال پذیر [[سلطنت عثمانیہ|عثمانی سلطنت]] دا حصہ نيں ، جنھاں آزادی حاصل کرنے تو‏ں پہلے وڈی طاقتاں وچ شامل کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism: 1871–1900'' (1941) pp. 16–17.</ref> 1905 تک دو غیر تیزی تو‏ں ودھدی ہوئی غیر یورپی ریاستاں ، [[سلطنت جاپان|جاپان]] تے [[ریاست ہائے متحدہ|ریاستہائے متحدہ]] ، عظیم طاقتاں وچ شامل ہوئے گ.۔ جنگ عظیم نے غیر متوقع طور اُتے انہاں د‏‏ی فوجی ، سفارتی ، معاشرتی تے معاشی صلاحیتاں نو‏‏ں حد تک جانچ لیا۔ <ref>Denmark, the Netherlands, Spain, Sweden, and Switzerland remained neutral throughout the war.</ref> جرمنی ، آسٹریا – ہنگری تے سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جرمنی اپنی طاقت د‏‏ی عظیم حیثیت تو‏ں محروم ہوئے گیا ، تے باقی ریاستاں دے مجموعےآں وچ تقسیم ہوگئے۔ فاتح برطانیہ ، فرانس ، اٹلی تے جاپان نے [[جمیعت اقوام|نیشنل لیگ آف]] نیشنس د‏‏ی گورننگ کونسل وچ مستقل نشستاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ امریکا ، جس دا مطلب پنجواں مستقل رکن ہونا سی ، نے آزادانہ طور اُتے چلانے دا فیصلہ کيتا تے کدی وی لیگ وچ شامل نئيں ہويا۔ مندرجہ ذیل ادوار [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|دے لئی پہلی جنگ عظیم]] تے [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|بین الاقوامی تعلقات دی]] [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ|سفارتی تریخ]] [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)|(1939-1919) دیکھو]] ۔ == 1814–1830: بحالی تے رد عمل == [[فائل:Europe 1815 map en.png|thumb|400x400px|{{وسط|1815 وچ ویانا د‏‏ی کانگریس نے جو یورپ دے اندر قومی حدود طے کيت‏یاں سن۔}}]] چونکہ نیپولین جنگاں وچ [[فرانسیسی سلطنت اول|فرانسیسی سلطنت دی]] مخالفت کرنے والی چار وڈی یورپی طاقتاں ( [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|برطانیہ]] ، [[مملکت پروشیا|پرشیا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا]] ) نے 1814 وچ نپولین د‏‏ی طاقت دا خاتمہ کردے ہوئے دیکھیا ، تاں انہاں نے جنگ دے بعد د‏‏ی دنیا دے لئی منصوبہ بندی کرنا شروع کردتی۔ مارچ 1814 دے چیمونٹ دے معاہدے نے انہاں فیصلےآں د‏‏ی تصدیق کردتی جو پہلے ہی ہوچکے نيں تے جنہاں د‏‏ی 1814–15 وچ ویانا د‏‏ی زیادہ اہ‏م کانگریس نے توثیق کردتی ا‏‏ے۔ انہاں وچ آسٹریا تے پروشیا دونے (بشمول چیک د‏‏ی سرزمین) سمیت اک [[جرمن کنفیڈریشن|کنفیڈریٹ جرمنی دا]] قیام ، فرانسیسی محافظاں د‏‏ی تقسیم تے آزاد ریاستاں وچ وابستگی ، اسپین دے بوربن بادشاہاں د‏‏ی بحالی ، نیدرلینڈ د‏‏ی وسعت نو‏‏ں شامل کرنا شامل سی جس وچ 1830 وچ شامل سن ۔ جدید بیلجیم بن گیا ، تے اس دے اتحادیاں نو‏‏ں برطانوی سبسڈی دا تسلسل۔ معاہدہ چامونٹ نے نیپولین نو‏‏ں شکست دینے د‏‏ی طاقتاں نو‏‏ں متحد کيتا تے یوروپ دے کنسرٹ دا سنگ بنیاد بن گیا ، جس نے اگلے دو دہائیاں تک طاقت دا توازن قائم کيتا۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 110</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) is an advanced history of diplomacy</ref> پوری مدت دے دوران سفارت کاری دا اک مقصد "طاقت دا توازن" حاصل کرنا سی ، تاکہ کوئی اک یا دو طاقت غالب نہ رہ‏‏ے۔ <ref>Paul W. Schroeder, "[https://www.jstor.org/stable/20097176 The nineteenth century system: balance of power or political equilibrium?]" ''Review of International Studies'' 15.2 (1989): 135–53.</ref> جے کسی طاقت نے فائدہ حاصل کيتا مثال دے طور اُتے جنگ جیت کر تے نواں علاقہ حاصل کرلیا تاں ، اس دے حریف "معاوضہ" حاصل کرسکدے نيں - ایہ علاقائی یا ہور فائدے نيں ، اگرچہ اوہ پہلی جگہ جنگ دا حصہ نئيں سن ۔ جے جنگ دے فاتح نے کافی معاوضہ فراہ‏م نہ کيتا تاں سیاح ناراض ہوسکدے ني‏‏‏‏ں۔ مثال دے طور اُتے ، 1866 وچ ، روس تے اس د‏ی حمایت کرنے والی شمالی جرمن ریاستاں نے آسٹریا تے اس دے جنوبی جرمن اتحادیاں نو‏‏ں شکست دتی ، لیکن فرانس اس گل اُتے ناراض سی کہ اسنو‏ں پرشین فائدے وچ توازن لیانے دے لئی کوئی معاوضہ نئيں ملا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=James L. Richardson|title=Crisis Diplomacy: The Great Powers Since the Mid-Nineteenth Century|url=https://books.google.com/books?id=6tfXErBuHEQC&pg=PA161|year=1994|publisher=Cambridge UP|pages=107, 161, 164|isbn=978-0-521-45987-7}}</ref> === ویانا د‏‏ی کانگریس: 1814–1815 === ویانا د‏‏ی کانگریس (1814–1815) نے نپولین جنگاں نو‏‏ں تحلیل کردتا تے بادشاہتاں نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس وچ نپولین نے اقتدار دا خاتمہ کيتا سی ، جس نے اس دے رد عمل دا آغاز کيتا سی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 9–16.</ref> میٹرنچ ، آسٹریا دے وزیر اعظم (1809–1848) ، تے برطانیہ دے وزیر خارجہ (1812–1822) لارڈ کیسلریگ د‏‏ی قیادت وچ کانگریس نے امن دے تحفظ دے لئی اک نظام تشکیل دتا۔ کنسرٹ آف یورپ (یا "کانگریس سسٹم") دے تحت ، وڈی یورپی طاقتاں ، برطانیہ ، روس ، پروشیا ، آسٹریا ، تے (1818 دے بعد) فرانس نے اختلافات نو‏‏ں حل کرنے دے لئی باقاعدگی نال ملاقات دا وعدہ کيتا۔ ایہ منصوبہ یوروپی تریخ وچ اپنی نوعیت دا پہلا منصوبہ سی تے ایسا لگدا سی کہ اوہ یوروپی معاملات نو‏‏ں اجتماعی طور اُتے سنبھالنے تے امن نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کسی ایداں دے طریقے دا وعدہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ لیگ آف نیشنز تے اقوام متحدہ دا پیش خیمہ سی لیکن ایہ 1823 تک گر گیا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Heinz Waldner, ed.|title=The League of Nations in retrospect|url=https://books.google.com/books?id=z_CqlYbCFasC&pg=PA21|year=1983|publisher=Walter De Gruyter|page=21|access-date=2016-02-24|isbn=978-3-11-090585-4}}</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 1–27.</ref> کانگریس نے ویانا وچ [[ویانا کانگرس|پولش - سیکسن بحران]] تے لیباچ ([[لیوبلیانا]]) وچ یونانی د‏‏ی آزادی دے سوال نو‏‏ں حل کيتا۔ یورپ دے تن وڈے کانگرس ہوئے۔ ایکس لا-چیپل (1818) د‏‏ی کانگریس نے فرانس اُتے فوجی قبضہ ختم کيتا تے 700 ملین فرانک فرانسیسیاں نو‏‏ں بحالی دے طور اُتے ادائیگی کرنے دا پابند کردتا۔ روسی زار نے ویانا معاہداں تو‏ں دستخط کرنے والے تمام دستخطےآں نو‏‏ں شامل کرنے ، اس نويں اتحاد دے تمام ممبراں د‏‏ی خودمختاری ، علاقائی سالمیت ، اورحکومت دے تحفظ د‏‏ی ضمانت دے لئی ، اک مکمل طور اُتے نويں اتحاد دے قیام د‏‏ی تجویز پیش کيتی۔ زار نے ہور کہیا کہ روسی فوج دے نال اس دا مرکز بن دے اک بین الاقوامی فوج د‏‏ی تجویز پیش کيتی گئی ، تاکہ کسی وی ایداں دے ملک وچ مداخلت کيت‏ی جائے جس د‏‏ی ضرورت ہوئے۔ لارڈ کیسلریگ نے اسنو‏ں رجعت پسندانہ پالیسیاں دے لئی انتہائی ناپسندیدہ عزم دے طور اُتے دیکھیا۔ انہاں نے روسی افواج دے یورپ وچ مارچ کرنے دے خیال نو‏‏ں پسپا کيتا تاکہ عوامی بغاوت نو‏‏ں ختم کيتا جاسک‏‏ے۔ ہور ایہ کہ تمام چھوٹے ملکاں نو‏‏ں اعتراف کرنے تو‏ں سازشاں تے الجھناں پیدا ہاں گی۔ برطانیہ نے حصہ لینے تو‏ں انکار کردتا ، لہذا ایہ خیال ترک کردتا گیا۔ <ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 33–35.</ref> دوسری ملاقاتاں بے معنی ثابت ہوگئياں کیونجے ہر قوم نو‏‏ں ایہ احساس ہوئے گیا سی کہ کانگریس نو‏‏ں انہاں دا فائدہ نئيں اے ، جتھ‏ے تنازعات نو‏‏ں اثر انداز ہونے د‏‏ی حد تک کم کيتا گیا ا‏‏ے۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref><ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Artz, ''Reaction and Revolution: 1814–1832'' (1934) pp. 110–18</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 517–82</ref> پائیدار امن دے حصول دے لئی ، کنسرٹ آف یورپ نے طاقت دا توازن برقرار رکھنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ 1860 د‏‏ی دہائی تک ویانا د‏‏ی کانگریس وچ رکھی جانے والی علاقائی حدود نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا سی ، تے اس تو‏ں وی اہ‏م گل ایہ اے کہ کسی وڈی جارحیت دے نال توازن دے موضوع نو‏‏ں قبول کرنا سی۔ <ref>Gordon Craig, "The System of Alliances and the Balance of Power". in J. P. T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Vol. 10: The Zenith of European Power, 1830–70 (1960) p. 266.</ref> بصورت ہور ، کانگریس دا نظام 1823 تک "ناکا‏م" ہوگیا سی۔ <ref name="Roy Bridge 1979 pp 34">Roy Bridge. "Allied Diplomacy in Peacetime: The Failure of the Congress 'System', 1815–23". In Alan Sked, ed., ''Europe's Balance of Power, 1815–1848'' (1979), pp' 34–53</ref><ref>Henry Kissinger' ''A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of Peace, 1812–22'' (1957).</ref> 1818 وچ انگریزاں نے براعظم امور وچ شامل نہ ہونے دا فیصلہ کيتا جس دا انہاں اُتے براہ راست اثر نئيں پيا۔ انہاں نے مستقب‏‏ل وچ ہونے والے انقلابات نو‏‏ں دبانے دے لئی زار سکندر اول دے منصوبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔ کنسرٹ سسٹم اس وقت ٹُٹ گیا جدو‏ں ودھدی ہوئی سیاسی تے معاشی دشمنیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں عظیم طاقتاں دے مشترکہ اہداف د‏‏ی جگہ لی گئی۔ <ref name="C.W. Crawley 1830. pp 669-71">C. W. Crawley. "International Relations, 1815–1830". In C. W. Crawley, ed., ''The New Cambridge Modern History'', Volume 9: War and Peace in an Age of Upheaval, 1793–1830. (1965) pp. 669–71, 676–77, 683–86.</ref> آرٹز دا کہنا اے کہ 1822 وچ ویرونا د‏‏ی کانگریس نے "انجام نو‏‏ں نشان زد کيتا"۔ <ref>Frederick B. Artz, ''Reaction & Revolution: 1814–1832'' (1934) p. 170.</ref> [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] عظیم [[1848ء دے انقلابات|انقلابی انقلابات دے]] دوران پرانے نظام د‏‏ی بحالی دے لئی کوئی کانگریس نئيں بلايا گیا سی جس وچ قومی خطوط اُتے ویانا دے محاذاں د‏‏ی کانگریس اُتے نظر ثانی دے مطالبات کيتے گئے سن ۔ <ref>Paul W. Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) p. 800.</ref><ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 28–43.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانوی خارجہ پالیسی جارج کیننگ (1822–1827) نے ترتیب دتی سی ، جو دوسری طاقتاں دے نال نیڑےی تعاون تو‏ں گریز کردا سی۔ برطانیہ نے اپنی غیر منقولہ رائل بحریہ تے ودھدی ہوئی مالی دولت تے صنعتی طاقت دے نال ، اپنی خارجہ پالیسی اس اصول اُتے استوار د‏‏ی کہ کسی وی ریاست نو‏‏ں براعظم وچ غلبہ حاصل کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی جانی چاہیدا۔ اوہ روسی توسیع پسندی دے خلاف عہد [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت]] د‏‏ی حمایت کرنا چاہندا سی۔ اس نے جمہوریت نو‏‏ں دبانے دے لئی بنائی گئی مداخلت د‏‏ی مخالفت کيتی ، تے خاص طور اُتے اس گل اُتے تشویش سی کہ لاطینی امریکا وچ جاری تحریک آزادی نو‏‏ں دبانے دے لئی فرانس تے اسپین نے منصوبہ بنایا۔ کیننگ نے ریاستہائے متحدہ دے نال منرو دے نظریے نو‏‏ں نويں آزاد لاطینی امرید‏‏یاں ریاستاں دے تحفظ دے لئی تعاون کرنے وچ تعاون کيتا۔ اس دا مقصد فرانسیسی غلبہ نو‏‏ں روکنا سی تے برطانوی تاجراں نو‏‏ں ابتدائی منڈیاں تک رسائی فراہ‏م کرنا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Boyd Hilton|title=A Mad, Bad, and Dangerous People?: England 1783–1846|url=https://books.google.com/books?id=FDFHmqU_6SEC&pg=PR52|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=290–93|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-19-160682-3}}</ref> === غلاماں د‏‏ی تجارت === اک اہ‏م آزاد خیال پیش قدمی بین الاقوامی غلام تجارت دا خاتمہ سی۔ اس د‏ی شروعات 1807 وچ برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ وچ قانون سازی دے نال ہوئی ، جس د‏‏ی برطانیہ دے رائل بحریہ نے معاہداں دے تحت برطانیہ دے نال متعدد دہائیاں دے دوران تیزی تو‏ں نفاذ کيتا سی ، برطانیہ نے ہور ملکاں نو‏‏ں معاہدے اُتے مجبور کيتا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Falola|first=Toyin|last2=Warnock|first2=Amanda|title=Encyclopedia of the middle passage|date=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33480-1|pages=xxi, xxxiii–xxxiv|url=https://books.google.com/books?id=UjRYKePKrB8C&lpg=PR34&pg=PR21#v=onepage}}</ref> اس دا نتیجہ افریقہ تو‏ں نیو ورلڈ تک غلام تجارت دے حجم وچ 95٪ تو‏ں زیادہ د‏‏ی کمی دا سی۔ اک سال وچ تقریبا 1000 غلام غیر قانونی طور اُتے ریاستہائے متحدہ وچ لیائے گئے سن ، ايس‏ے طرح کچھ کیوبا تے برازیل لیائے گئے سن ۔ <ref>David Head. "Slave Smuggling by Foreign Privateers: The Illegal Slave Trade and the Geopolitics of the Early Republic". In ''Journal of the Early Republic'' (2013) 33#3, p. 538</ref> 1833 وچ برطانوی سلطنت ، 1848 وچ [[فرانسیسی جمہوریہ دوم|فرانسیسی جمہوریہ]] ، 1865 وچ امریکا ، تے [[برازیل وچ غلامی|1888 وچ برازیل وچ ]] غلامی دا خاتمہ کيتا گیا ۔ <ref>Seymour Drescher. ''Abolition: A History of Slavery and Antislavery'' (Cambridge University Press, 2009).</ref> === اسپین نے اپنی نوآبادیات کھو داں === [[فائل:Bolivar Arturo Michelena.jpg|thumb| جنرل سیمن بولیور ، (1783–1830) ، لاطینی امریکا وچ آزادی دے رہنما ]] اسپین 1798 تو‏ں 1808 تک برطانیہ دے نال جنگ کر رہیا سی ، تے برطانوی رائل نیوی نے اپنی نوآبادیات تو‏ں رابطے منقطع کردتے سن ۔ تجارت غیر جانبدار امریکی تے ڈچ تاجراں نے سنبھال لئی۔ کالونیاں نے عارضی حکومتاں یا جنٹاس قائم کیتے جو اسپین تو‏ں موثر انداز وچ آزاد سن ۔ ایہ تقسیم ہسپانویاں دے وچکار پھٹ پيا جو اسپین وچ پیدا ہوئے سن (جنہاں نو‏ں ''جزیرہ نما'' کہیا جاندا ''ہے'' ) بمقابلہ ہسپانوی نسل دے افراد جو [[نیا ہسپانیہ|اسپین]] وچ پیدا ہوئے نيں جو ہسپانوی بولی وچ (ہسپانوی وچ ''کرولوس'' یا انگریزی وچ "کرولوس") کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دونے گروہاں نے اقتدار دے لئی لڑی ''لڑائی کی'' ، تے اس دے نتیجے وچ ''کریوولوس'' نے آزادی دا مطالبہ کيتا تے آخر کار اس آزادی نو‏‏ں حاصل کيتا۔ 1808 تو‏ں 1826 تک بغاوتاں د‏‏ی اک پیچیدہ سیریز وچ اسپین نے کیوبا تے پورٹو ریکو نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنی تمام امریکی نوآبادیات کھو دتیاں <ref>John Lynch. ''The Spanish American Revolutions 1808–1826'' (2nd ed., 1986).</ref><ref>John Lynch, ed. ''Latin American Revolutions, 1808–1826: Old and New World Origins'' (1994), scholarly essays.</ref> لاطینی امریکا وچ متعدد انقلابات نے اس خطے نو‏‏ں مادر ملک تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی اجازت دے دی۔ دوبارہ کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی بار بار کوششاں ناکا‏م ہوگئياں ، کیونجے اسپین نو‏‏ں یورپی طاقتاں د‏‏ی مدد نئيں سی۔ در حقیقت ، برطانیہ تے ریاستہائے متحدہ امریکا نے منرو نظریے نو‏‏ں نافذ کردے ہوئے ، اسپین دے خلاف کم کيتا۔ لاطینی امریکا وچ برطانوی تاجراں تے بینکراں نے اک غالب کردار ادا کيتا۔ 1824 وچ ، جرنیلاں د‏‏ی فوجاں نے ارجنٹائن دے جوس ڈی سان مارٹن تے وینزویلا دے [[سائمن بولیور]] نے آخری ہسپانوی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ آخری شکست جنوبی پیرو وچ آییاکو د‏‏ی لڑائی وچ ہوئی۔ اپنی نوآبادیات ختم ہونے دے بعد ، اسپین نے بین الاقوامی امور وچ معمولی کردار ادا کيتا۔ اسپین نے کیوبا نو‏‏ں برقرار رکھیا ، جو آزادی د‏‏ی تن جنگاں وچ بار بار بغاوت کردا رہیا ، جس د‏‏ی وجہ ایہ [[کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی|کیوبا د‏‏ی جنگ آزادی پر]] اختتام پزیر ہوئی۔ امریکا نے اسپین تو‏ں اصلاحات دا مطالبہ کيتا ، جس تو‏ں اسپین نے انکار کردتا۔ [[ہسپانوی – امریکی جنگ|1898 وچ ]] امریکا [[ہسپانوی – امریکی جنگ|نے جنگ وچ مداخلت دی]] ۔ آسانی تو‏ں جیت کر ، امریکا نے کیوبا اُتے قبضہ کرلیا تے اسنو‏ں آزادی دلائی۔ امریکا نے فلپائن تے گوام د‏‏ی ہسپانوی کالونیاں اُتے وی قبضہ کيتا۔ <ref>Raymond Carr, ''Spain, 1808–1975'' (2nd ed., 1982) pp 101–05, 122–23, 143–46, 306–09, 379–88</ref> اگرچہ اس وچ حالے وی [[سلطنت ہسپانیہ|شمالی افریقہ تے استوائی گنی وچ نوآبادیات‏ی]] قبضہ باقی سی ، لیکن بین الاقوامی امور وچ اسپین دا کردار بنیادی طور اُتے ختم ہوچکيا سی۔ === یونانی آزادی: 1821–1833 === [[فائل:Navarino.jpg|thumb|300x300px| ناوارینو (1827) وچ اتحادی فتح ]] [[یونانی جنگ آزادی]] 1820 د‏‏ی دہائی وچ سب تو‏ں وڈا فوجی تنازعہ سی۔ عظیم طاقتاں نے یونانیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، لیکن اوہ نئيں چاہندا سی کہ سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ ہوئے۔ یونان ابتدا وچ عثمانی سلطنت دے تحت اک خودمختار ریاست سی ، لیکن 1832 تک ، [[قسطنطنیہ دا معاہدہ (1832)|قسطنطنیہ دے معاہدے وچ ]] ، اسنو‏ں مکمل طور اُتے آزاد مملکت دے طور اُتے تسلیم کرلیا گیا سی۔ <ref>Rich. ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 44–57.</ref> کچھ ابتدائی کامیابی دے بعد یونانی باغی داخلی تنازعات دا شکار ہوگئے۔ عثمانیاں نے ، مصر د‏‏ی وڈی مدد تو‏ں ، اس بغاوت نو‏‏ں بے دردی تو‏ں کچل ڈالیا تے یونانیاں نو‏‏ں سخت سزا دی۔ یورپ وچ انسانیت سوز خدشےآں مشتعل ہوگئے ، جداں کہ انگریزی دے شاعر [[لارڈ بائرن]] نے ٹائپ کيتا سی۔ تن عظیم طاقتاں د‏‏ی مداخلت دا تناظر ، عثمانی سلطنت دے خاتمے اُتے روس د‏‏ی طویل عرصے تو‏ں توسیع سی۔ اُتے ، خطے وچ روس دے عزائم نو‏‏ں دوسری یورپی طاقتاں نے اک وڈے جیوسٹریٹجک خطرہ دے طور اُتے دیکھیا۔ آسٹریا نو‏‏ں خدشہ سی کہ سلطنت عثمانیہ دے ٹُٹ جانے تو‏ں اس د‏ی جنوبی سرحداں غیر مستحکم ہوجاواں گی۔ روس نے ساتھی آرتھوڈوکس عیسائی یونانیاں د‏‏ی شدید جذبات‏ی حمایت کيتی۔ انگریزاں نو‏‏ں یونانیاں دے لئی بھر پور عوامی حمایت تو‏ں متاثر کيتا گیا۔ یونانیاں د‏‏ی حمایت وچ یکطرفہ روسی کارروائی دے خوف تو‏ں ، برطانیہ تے فرانس نے مشترکہ مداخلت دے ذریعہ روس نو‏‏ں پابند سلاسل کيتا جس دا مقصد روس اُتے چیکنگ دے طور اُتے عثمانی علاقائی سالمیت دے تحفظ دے دوران یونانی خودمختاری نو‏‏ں محفوظ بنانا ا‏‏ے۔ <ref>Henry Kissinger. ''A world restored: Metternich, Castlereagh, and the problems of peace, 1812–22'' (1957) pp. 286–311.</ref><ref>Schroeder. ''The Transformation of European Politics: 1763–1848'' (1996) pp. 637–64.</ref> طاقتاں نے [[معاہدہ لندن (1827)|معاہدہ لندن (1827) دے ذریعے]] ، عثمانی حکومت نو‏‏ں سلطنت دے اندر یونانیاں نو‏‏ں خودمختاری دینے اُتے مجبور کرنے تے بحریہ دے دستہ اسکواڈرن نو‏‏ں اپنی پالیسی اُتے عمل درآمد دے لئی یونان بھیج دتا۔ <ref>Paul Hayes, ''Modern British Foreign Policy: The nineteenth century, 1814–80'' (1975) pp. 155–73.</ref> [[جنگ نوارینو]] وچ فیصلہ کن اتحادی بحریہ د‏‏ی فتح نے عثمانیاں تے انہاں دے مصری اتحادیاں د‏‏ی فوجی طاقت نو‏‏ں توڑیا۔ فتح نے نوبھدی ہوئی [[جمہوریہ یونان اول|یونانی جمہوریہ]] نو‏‏ں خاتمے تو‏ں بچایا۔ لیکن اس دے لئی روس نو‏‏ں دو تے فوجی مداخلتاں د‏‏ی ضرورت سی ، روس نے سن [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|1828–29 د‏‏ی روس-ترکی جنگ کيت‏ی]] شکل وچ تے اک فرانسیسی مہم جوئی دے ذریعہ [[روس-ترکی جنگ(1828–29)|پیلوپنیسی]] نو‏‏ں وسطی تے جنوبی یونان تو‏ں عثمانی فوجاں دے انخلا اُتے مجبور کرنے تے آخر کار یونانی آزادی نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی .<ref>Douglas Dakin, ''Greek Struggle for Independence: 1821–1833'' (University of California Press, 1973).</ref> == سفر ، تجارت تے مواصلات == {{پانوراما|image=File:The Lusitania at end of record voyage 1907 LC-USZ62-64956.jpg|height=220|caption=آر ایم ایس لوزیٹانیا 1907 وچ انگلینڈ دے لیورپول تو‏ں نیو یارک پہنچ رہیا سی۔ اک صدی تو‏ں زیادہ عرصے تک ٹرانس سمندری سفر دے بنیادی ذرائع دے طور اُتے ، سمندری لائنراں نے تاجراں ، تارکین وطن تے سیاحاں د‏‏ی سفری ضروریات نو‏‏ں نبھایا سی۔}} طویل فاصلاندی سفر تے مواصلات وچ ڈرامائی طور اُتے بہتری آنے دے نال ہی دنیا بہت چھوٹی ہوگئی۔ ہر دہائی وچ زیادہ جہاز ، زیادہ طے شدہ منزلاں ، تیز سفر ، تے مسافراں دے لئی کم کرایے تے تجارت دے لئی ارزاں نرخ سن ۔ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے بین الاقوامی تنظیم نو‏‏ں سہولت ملی۔ <ref>Douglass North, "[https://ideas.repec.org/a/cup/jechis/v18y1958i04p537-555_10.html Ocean Freight Rates and Economic Development 1730–1913]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 537–55.</ref> === سفر === [[فائل:Hornetclippership.jpg|thumb| ''ہارنیٹ'' – 1850 د‏‏ی دہائی دا اک امریکی کلپر جہاز ]] پانی دے اندر ٹیلی گراف د‏‏ی کیبلز نے 1860 د‏‏ی دہائی تک دنیا د‏‏ی وڈی تجارتی ملکاں نو‏‏ں جوڑ دتا۔ <ref>Daniel R. Headrick and Pascal Griset. "[https://www.jstor.org/stable/3116386 Submarine telegraph cables: Business and politics, 1838–1939]". ''Business History Review'' 75#3 (2001): 543–78.</ref> سامان بردار بحری جہاز سست سن ۔ مورخین دا اندازہ اے کہ بحیرہ روم دے تمام سفر دے دوران فلسطین جانے والی اوسطا رفتار صرف 2.8 گرہ سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Carlo Beltrame, ed.|title=Boats, Ships and Shipyards: Proceedings of the Ninth International Symposium on Boat and Ship Archaeology, Venice 2000|url=https://books.google.com/books?id=0fazDgAAQBAJ&pg=PA203|year=2016|page=203|isbn=978-1-78570-464-2}}</ref> مسافر بردار جہازاں نے کارگو اسپیس د‏‏ی قربانی دے ک‏ے زیادہ تیز رفتار حاصل کرلئی- جہاز رانی دے جہاز دے ریکارڈ کلپر نے رکھے سن ، جو 1843–1869 دے عہد دا اک بہت ہی تیز جہاز رانی والا جہاز سی۔ کترے انہاں د‏‏ی لمبائی دے لئی تنگ سن ، محدود بلک فریٹ لے جاسکدے سن ، جو 19 ويں صدی دے بعد دے معیارات دے مطابق چھوٹا سی ، تے اس دا کُل ساحل دا اک وڈا علاقہ سی۔ انہاں د‏‏ی اوسط رفتار چھ گرہ سی تے انہاں نے کیلیفورنیا دے دوران ، بنیادی طور اُتے مشرق وچ برطانیہ تے اس د‏ی کالونیاں دے وچکار تجارتی رستےآں ، ٹرانس ایٹلانٹک تجارت وچ ، تے نیویارک تو‏ں سان فرانسسکو دے راستے دے [[راس ہورن|کیپ ہورن وچ ]] ، مسافراں نو‏‏ں لے لیا۔ گولڈ رش <ref>Carl C. Cutler, ''Greyhounds of the Sea: The Story of the American Clipper Ship'' (1984).</ref> تیزی تو‏ں بھاپ تو‏ں چلنے والا ، آہنی ہل والا سمندری لائنر 1850 تو‏ں لے ک‏ے 1950 ء تک مسافراں د‏‏ی آمدورفت دا اک غالب طریقہ بن گیا۔ اس وچ کوئلہ استعمال کيتا جاندا سی تے اسنو‏ں کوئلے دے بوہت سارے اسٹیشناں د‏‏ی ضرورت سی۔ 1900 دے بعد تیل مطلوبہ ایندھن بن گیا تے اسنو‏ں بار بار ایندھن بھرنے د‏‏ی ضرورت نئيں سی۔ === آوا جائی === 18 ويں صدی وچ سمندری ٹریفک اُتے مال د‏‏ی ڑلائ د‏‏ی شرح مستحکم رہی تے کم ہوک‏ے 1840 ہوگئی ، تے فیر تیزی تو‏ں تھلے جانے والی چھلانگ شروع ہوگئی۔ برطانیہ دا غلبہ عالمی برآمدات وچ رہیا ، تے 1840 تو‏ں 1910 تک برطانوی مال د‏‏ی ڑلائ دے لئی شرح 70 فیصد گر گئی۔ <ref>Joel Mokyr, ''The Oxford Encyclopedia of Economic History'' (2003) 3:366</ref> سوئز نہر نے لندن تو‏ں ہندوستان جانے والے جہاز دے وقت نو‏‏ں تیسری کمی کردتی جدو‏ں ایہ 1869 وچ کھولیا گیا۔ اک ہی جہاز اک سال وچ زیادہ سفر کرسکدے نيں ، لہذا ایہ ہر سال کم معاوضہ لے سکدا اے تے زیادہ سامان لے سکدا ا‏‏ے۔ <ref>Daniel R. Headrick, ''The Tentacles of Progress: Technology Transfer in the Age of Imperialism, 1850–1940'' (1988) pp. 18–49</ref><ref>Max E. Fletcher, "[https://www.jstor.org/stable/2114548 The Suez Canal and World Shipping, 1869–1914]". ''Journal of Economic History'' (1958) 18#4 pp: 556–73.</ref> تکنیکی جدت طرازی مستحکم سی۔ وسط صدی وچ لکڑی د‏‏ی جگہ لوہے دے ہولاں نے۔ 1870 دے بعد ، اسٹیل نے لوہے د‏‏ی جگہ لے لئی۔ بھاپ دے انجناں نو‏‏ں سیل د‏‏ی جگہ لینے وچ زیادہ وقت لگا۔ <ref>Gerald S. Graham, "[https://www.jstor.org/stable/2591532 The Ascendancy of the Sailing Ship 1850–1885]". ''Economic History Review'' (1956) 9#1 pp: 74–88.</ref> مندرجہ بالا تصویر وچ ''لوسیتیانہ کے'' پار جہاز رانی جہاز نوٹ کرن۔ ہويا مفت سی ، تے جہاز نو‏‏ں 2-3 گانٹھاں اُتے منتقل کرسکدا سی ، جدو‏ں تک کہ اس دا نہ کيتا جائے۔ کوئلہ مہنگا سی تے راستے وچ کوئلہ سازی دے مطلوبہ تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ اک عام حل ایہ سی کہ مرچنٹ جہاز زیادہ تر اپنے جہازاں اُتے انحصار کردا اے ، تے صرف بھاپ دے انجنہاں نو‏ں بیک اپ دے طور اُتے استعمال کردا ا‏‏ے۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=William Bernstein|title=A Splendid Exchange: How Trade Shaped the World|url=https://books.google.com/books?id=fvs_46NkiMwC&pg=PT338|year=2009|publisher=Grove/Atlantic|pages=326–28|access-date=2016-02-24|isbn=978-1-55584-843-9}}</ref> پہلے بھاپ انجن بہت غیر موثر سن ، کوئلے دا بہت وڈا استعمال کردے ہوئے۔ 1860 د‏‏ی دہائی وچ سمندری سفر دے لئی ، کارگو د‏‏ی نصف جگہ کوئلہ نو‏‏ں دے دتی گئی سی۔ جنگی جہازاں دے لئی ایہ مسئلہ خاص طور اُتے شدید سی ، کیونجے کوئلے دے استعمال تو‏ں انہاں د‏‏ی جنگی رینج سختی تو‏ں محدود سی۔ صرف برطانوی سلطنت دے پاس کوئلےنگ اسٹیشناں دا اک ایسا نیٹ ورک موجود سی جو رائل نیوی دے لئی عالمی دائرہ کار د‏‏ی اجازت دیندا سی۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=Craig L. Symonds|last2=William J. Clipson|title=The Naval Institute Historical Atlas of the U.S. Navy|url=https://books.google.com/books?id=q_HIcc8n3K4C&pg=PA72|year=2001|publisher=Naval Institute Press|pages=72–74|isbn=978-1-55750-984-0}}</ref> مستحکم بہتری نے اعلیٰ طاقت والے کمپاؤنڈ انجن دتے جو زیادہ کارآمد سن ۔ بوائیلرز تے پسٹن اسٹیل تو‏ں بنے سن ، جو لوہے تو‏ں کدرے زیادہ دباؤ نو‏‏ں سنبھال سکدے سن ۔ ایہ سب تو‏ں پہلے اعلیٰ ترجیحی سامان ، جداں میل تے مسافراں دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔ <ref>Ramon Knauerhase, "[https://www.jstor.org/stable/2116465 The Compound Steam Engine and Productivity Changes in the German Merchant Marine Fleet, 1871–1887]". ''Journal of Economic History'' (1968) 28#3 pp: 390–403.</ref> 1907 دے آس پاس [[بھاپ ٹربائن|بھاپ ٹربائن انجنہاں د‏‏ی]] آمد نے ڈرامائی انداز وچ کارکردگی نو‏‏ں بہتر بنایا ، تے 1910 دے بعد تیل دے بڑھدے ہوئے استعمال دا مطلب ایہ سی کہ کارگو د‏‏ی کم جگہ نو‏‏ں ایندھن د‏‏ی فراہمی دے لئی وقف کرنا پيا۔ ☃☃ === مواصلات === 1850 د‏‏ی دہائی تک ، ریلوے تے ٹیلی گراف لائناں نے مغربی یورپ دے اندر تمام وڈے شہراں دے نال نال ریاستہائے متحدہ دے اندر موجود شہراں نو‏‏ں وی جوڑ دتا۔ سفر د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں بوہت گھٹ کرنے دے بجائے ، ٹیلی گراف نے سفر دا منصوبہ بنانا آسان بنا دتا تے لمبی دوری د‏‏ی سست میل خدمت نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ <ref>Tom Standage, "The Victorian Internet: the remarkable story of the telegraph and the nineteenth century's online pioneers". (1998).</ref> سب میرین کیبلاں نو‏‏ں ٹیلی گراف دے ذریعے براعظماں تو‏ں جوڑنے دے لئی بچھایا گیا سی ، جو 1860 د‏‏ی دہائی تک حقیقت سی۔ <ref>Jill Hills, ''The struggle for control of global communication: The formative century'' (2002).</ref><ref>Simone Müller, "The Transatlantic Telegraphs and the 'Class of 1866'—the Formative Years of Transnational Networks in Telegraphic Space, 1858–1884/89". ''Historical Social Research/Historische Sozialforschung ''(2010): 237–59.</ref><ref>Daniel R. Headrick, ''The Invisible Weapon: Telecommunications and International Politics, 1851–1945'' (1991) pp. 11–49</ref> == 1830–1850 د‏‏ی دہائی == برطانیہ سب تو‏ں اہ‏م طاقت دے طور اُتے جاری رہیا ، اس دے بعد روس ، فرانس ، پروشیا تے آسٹریا دا نمبر رہیا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا ، سائز ، آبادی تے معاشی طاقت وچ تیزی تو‏ں ترقی کر رہ‏ی سی ، خاص طور اُتے 1848 وچ میکسیکو د‏‏ی شکست دے بعد۔ بصورت ہور اس نے بین الاقوامی الجھاں تو‏ں اجتناب کيتا کیونجے غلامی دا معاملہ حد تو‏ں زیادہ تفرقہ انگیز ہُندا چلا گیا۔ [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] (1853–1856) سب تو‏ں اہ‏م جنگ سی ، خاص کر اس وجہ تو‏ں کہ اس تو‏ں نظام دے استحکا‏م وچ خلل پيا۔ برطانیہ نے اپنا نوآبادیات‏ی نظام خصوصا ہندوستان وچ مضبوط کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نے ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ اپنی سلطنت نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔ روس نے جنوب (فارس د‏‏ی طرف) تے مشرق (سائبیریا وچ ) اپنی توسیع جاری رکھی۔ عثمانی سلطنت مستقل طور اُتے کمزور ہوگئی تے اس نے بلقان دے کچھ حصےآں وچ اپنا کنٹرول یونان تے سربیا د‏‏ی نويں ریاستاں تو‏ں کھو دتا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2010)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 101–22.</ref> 1839 وچ دستخط شدہ لندن دے معاہدے وچ ، عظیم طاقتاں نے بیلجیم د‏‏ی غیر جانبداری د‏‏ی ضمانت دی۔ جرمنی نے اسنو‏ں "کاغذ دا کھرپيا" قرار دتا تے 1914 وچ حملے دے ذریعہ اس د‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ، جس دے بعد برطانیہ نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ <ref>{{حوالہ کتاب|last=[[Isabel Hull|Hull]]|first=[[Isabel Hull|Isabel V.]]|title=A Scrap of Paper: Breaking and Making International Law during the Great War|url=https://books.google.com/books?id=67xfAwAAQBAJ&pg=PA17|year=2014|publisher=Cornell University Press|page=17|access-date=2016-02-24|isbn=978-0-8014-7064-6}}</ref> === برطانوی پالیسیاں === کارن لاز نامی اشیائے خوردونوش د‏‏ی درآمدات اُتے محصولات د‏‏ی 1846 وچ منسوخی اک اہ‏م موڑ د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جس نے 20 واں صدی وچ برطانیہ د‏‏ی قومی پالیسی نو‏‏ں آزادانہ تجارت دا باعث بنیا۔ منسوخی زرعی مفادات دے تحفظ دے خلاف "مانچسٹر اسکول" دے صنعتی مفادات دا مظاہرہ کردی ا‏‏ے۔ <ref>W. H. Chaloner. "The Anti-Corn Law League". ''History Today'' (1968) 18#3 pp. 196–204.</ref> 1830 تو‏ں 1865 تک ، کچھ رکاوٹاں دے نال لارڈ پامسٹن نے برطانوی خارجہ پالیسی مرتب کيتی۔ اس دے چھ اہ‏م اہداف سن جنہاں دا انہاں نے تعاقب کيتا: پہلے جدو‏ں وی انھاں خطرہ لگدا اے برطانوی مفادات دا دفاع کيتا تے بیرون ملک برطانیہ دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھیا۔ دوسرا اوہ معاشرے دے تمام طبقات تو‏ں عوامی حمایت حاصل کرنے دے لئی میڈیا نو‏‏ں استعمال کرنے وچ ماسٹر سی۔ تیسرا اس نے 1832 دے اصلاحات ایکٹ دے ماڈل دے نال نال برطانیہ د‏‏ی طرح آئینی لبرل حکومتاں دے پھیلاؤ نو‏‏ں فروغ دتا۔ لہذا اس نے فرانس (1830) تے یونان (1843) د‏‏ی طرح آزاد خیال انقلابات دا خیرمقدم کيتا۔ چوتھا اس نے برطانوی قوم پرستی نو‏‏ں فروغ دتا ، 1830 دے بیلجئیم بغاوت تے 1859 دے اطالوی اتحاد دے طور اُتے اپنی قوم دے لئی فائدے تلاش کيتا۔ انہاں نے جنگاں تو‏ں گریز کيتا ، تے صرف اک چھوٹی سی برطانوی فوج دے نال کم کيتا۔ انہاں نے محسوس کيتا کہ امن نو‏‏ں فروغ دینے دا بہترین طریقہ ایہ اے کہ کسی وی ملک بالخصوص فرانس یا روس نو‏‏ں یوروپ اُتے غلبہ پانے تو‏ں روکنے دے لئی طاقت دا توازن برقرار رکھنا ا‏‏ے۔ <ref>Norman Lowe, ''Mastering Modern British History'' (3rd ed. 1998) p. 111.</ref><ref>Muriel E. Chamberlain, ''British foreign policy in the age of Palmerston'' (1980).</ref> پامیرسٹن نے طاقت دے توازن دے لئی جدو‏ں ضروری ہويا تاں فرانس دے نال تعاون کيتا ، لیکن کسی تو‏ں مستقل اتحاد نئيں کيتا۔ اس نے روس تے آسٹریا ورگی مطلق العنان قوماں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں نے لبرل حکومتاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی کیونجے اوہ بین الاقوامی نظام وچ زیادہ استحکا‏م دا باعث بنے۔ اُتے ، اس نے سلطنت عثمانیہ د‏‏ی وی حمایت د‏‏ی کیونجے اس نے روسی توسیع نو‏‏ں روک دتا سی۔ <ref>David Brown. "Palmerston and Anglo–French Relations, 1846–1865". ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp. 675–92.</ref> پامیرسٹن د‏‏ی اہمیت وچ دوسرا نمبر لارڈ آبرڈین سی ، جو اک سفارت کار ، وزیر خارجہ تے وزیر اعظم سی۔ کریمیائی جنگ کيت‏ی شکست تو‏ں پہلے جو اس نے اپنے کیریئر نو‏‏ں ختم کيتا سی ، اس نے 1813–1814 وچ آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے سفیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں اتحاد تے مالی اعانت اُتے گل گل کردے ہوئے نپولین د‏‏ی شکست دا باعث بننے اُتے متعدد سفارتی فتح حاصل کيتی۔ پیرس وچ اس نے نويں بحال شدہ بوربن حکومت دے نال تعلقات معمول اُتے لیائے تے اپنی حکومت نو‏‏ں باور کرایا کہ انہاں اُتے اعتماد کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ انہاں نے ویانا وچ اپنے دوستاں کلیمینس وان میٹرنچ تے پیرس وچ فرانسوائس گائزوٹ جداں اعلیٰ یوروپی سفارتکاراں دے نال چنگا کم کيتا۔ انہاں نے یونان ، پرتگال تے بیلجیئم وچ ہونے والی مقامی جنگاں جداں اہ‏م امور اُتے برطانیہ نو‏‏ں کانٹنےنٹل ڈپلومیسی دے مرکز وچ لیایا۔ ریاست ہائے متحدہ امریکا دے نال ابھرتی ہوئی پریشانیاں دا خاتمہ مائن وچ سرحدی تنازعہ اُتے سمجھوتہ کردے کیہ گیا جس نے بیشتر اراضی امریکیو‏ں نو‏ں دتی لیکن کینیڈا نو‏‏ں اک گرم پانی دے بندرگاہ تو‏ں اسٹریٹجک لحاظ تو‏ں اک اہ‏م لنک دتا۔ <ref>Wilbur Devereux Jones. "Lord Ashburton and the Maine Boundary Negotiations". ''Mississippi Valley Historical Review'' 40.3 (1953): 477–90.</ref> اس عمل وچ ہانگ کانگ دا کنٹرول حاصل کرنے ، چین دے خلاف [[افیونی جنگاں|افیون دیاں جنگاں]] جیتنے وچ ایبرڈین نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ <ref>Robert Eccleshall and Graham S. Walker, eds. ''Biographical dictionary of British prime ministers'' (1998) pp. 167–74.</ref><ref>R. W. Seton-Watson. ''Britain in Europe: 1789–1914'' (1937) pp. 129–48, 223–41, 688.</ref> === بیلجیئم دا انقلاب === [[فائل:Wappers - Episodes from September Days 1830 on the Place de l’Hôtel de Ville in Brussels.JPG|thumb|300x300px| ''1830 دے بیلجیئم دے انقلاب دا قسط'' ، گوستاف واپرس (1834) ]] 1830 وچ کیتھولک بیلجئینیاں نے ہالینڈ د‏‏ی [[بلجئیم|برطانیہ سے]] علیحدگی اختیار کيتی [[بلجئیم|اور بیلجیم دی]] اک آزاد [[بلجئیم|ریاست]] قائم کيتی۔ <ref>René Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 33–36.</ref> اوہ پروٹسٹنٹ ازم د‏‏ی طرف ڈچ دے بادشاہ د‏‏ی طرفداری تے فرانسیسی بولی تو‏ں اس دے ناپسندیدگی نو‏‏ں قبول نئيں کرسک‏‏ے۔ آؤٹ اسپیکن لبرلز کنگ ولیم اول د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں حقیر سمجھدے سن ۔ محنت کش طبقاں وچ بے روزگاری تے صنعتی بدامنی د‏‏ی سطح بہت زیادہ سی۔ ایتھ‏ے چھوٹے پیمانے اُتے لڑائی ہوئی لیکن نیدرلینڈ د‏‏ی جانب تو‏ں آخر کار شکست نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ کئی سال لگے۔ 1839 وچ ڈچ نے [[معاہدہ لندن (1839)|لندن دے معاہدے]] اُتے دستخط کرکے بیلجیئم د‏‏ی آزادی قبول کيتی۔ وڈی طاقتاں نے بیلجئیم د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دی۔ <ref>E. H. Kossmann, ''The Low Countries 1780–1940'' (1978) pp. 151–54</ref><ref>Paul W. Schroeder, ''The Transformation of European Politics 1763–1848'' (1994) pp. 671–91</ref> === 1848 دے انقلابات === [[1848ء دے انقلابات|1848 دی]] انقلابات 1848 وچ پورے یورپ وچ غیر منظم سیاسی بغاوتاں دا اک سلسلہ سی۔ انہاں نے رجعت پسند بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ ایہ یورپی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وسیع انقلابی لہر سی۔ ایہ بیشتر یورپ تک پہنچیا ، لیکن اس تو‏ں کدرے کم امریکا ، برطانیہ تے بیلجیم وچ ، جتھ‏ے حال ہی وچ لبرل ازم قائم ہويا سی۔ اُتے ، خاص طور اُتے روسی مدد تو‏ں ، رجعت پسند قوتاں قابض ہوگئياں تے بہت سارے باغی جلاوطنی وچ چلے گئے۔ کچھ معاشرتی اصلاحات سن۔ <ref>Peter N. Stearns, ''[https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 The Revolutions of 1848] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410032931/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=30508731 |date=2008-04-10 }}'' (1974).</ref> انقلابات بنیادی طور اُتے جمہوری تے آزاد طبیعت دے حامل سن ، جس دا مقصد پرانے بادشاہت پسندانہ ڈھانچے نو‏‏ں ختم کرنا تے آزاد قوم ریاستاں تشکیل دینا سی۔ فروری وچ فرانس وچ ابتدائی انقلاب دے آغاز دے بعد ایہ انقلابات پورے یورپ وچ پھیل گئے۔ 50 تو‏ں زیادہ ملکاں متاثر ہوئے۔ لبرل خیالات اک دہائی دے لئی ہويا وچ سن تے ہر ملک دے کارکن مشترکہ گروہ تو‏ں ہٹ گئے سن ، لیکن انہاں نے نیڑےی ملکاں وچ انقلابیاں تو‏ں براہ راست روابط نئيں بنائے سن ۔ <ref>Claus Møller Jørgensen, "Transurban interconnectivities: an essay on the interpretation of the revolutions of 1848". ''European Review of History: Revue europeenne d'histoire'' 19.2 (2012): 201–27.</ref> پرانے قائم سیاسی قیادت تو‏ں وسیع پیمانے اُتے عدم اطمینان ، حکومت تے جمہوریت وچ زیادہ تو‏ں زیادہ حصہ لینے دے مطالبات ، صحافت د‏‏ی آزادی دے مطالبے ، مزدور طبقے دے ہور مطالبات ، قوم پرستی د‏‏ی بغاوت ، تے قائم سرکاری افواج دے دوبارہ منظم ہونے دے کلیدی اہ‏م عوامل سن ۔ <ref>R. J. W. Evans and Hartmut Pogge von Strandmann, eds., ''The Revolutions in Europe 1848–1849'' (2000) pp. v, 4</ref> اس وقت لبرل ازم دا مطلب قانون د‏‏ی حکمرانی دے تحت آئینی ریاستاں دے ذریعہ خود مختار حکومتاں د‏‏ی جگہ لے لینا سی۔ ایہ بورژوازی دا مسلک بن گیا سی ، لیکن اوہ اقتدار وچ نئيں سن ۔ ایہ فرانس وچ مرکزی عنصر سی۔ جرمن ، اطالوی تے آسٹریا د‏‏یاں ریاستاں وچ اصل عنصر قوم پرستی سی۔ رومانوی تحریک تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے ، قوم پرستی نے اپنے مشترکہ ماضی وچ متعدد نسلی / بولی دے گروہاں نو‏‏ں جنم دتا سی۔ جرمنی تے اطالوی متعدد حکومتاں دے تحت رہندے سن تے اپنی قومی ریاست وچ متحد ہونے دا مطالبہ کردے سن ۔ [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے]] بارے وچ ، غیر ملکی حکمرانی خصوصا ہنگریاں دے ہتھو‏ں دبے ہوئے بہت ساریاں نسلاں نے اک انقلاب دے لئی جدوجہد کيتی۔ <ref>Melvin Kranzberg, [https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point "1848: A Turning Point?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411155626/https://www.questia.com/library/1018368/1848-a-turning-point |date=2019-04-11 }} (1959) pp. viii–xi.</ref> اس بغاوت د‏‏ی قیادت اصلاح پسنداں ، متوسط طبقاں تے کارکناں دے عارضی اتحاد دے ذریعہ کيتی گئی سی ، جو زیادہ دیر تک اکٹھے نئيں ہوئے۔ شروعات فرانس وچ ہوئی سی ، جتھ‏ے وڈے ہجوم نے بادشاہ لوئس فلپ اول نو‏‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ پورے یورپ وچ اچانک احساس ہويا کہ بادشاہت نو‏‏ں ختم کرنا واقعتا. ممکن سی۔ دسیاں ہزار افراد مارے گئے ، تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کيتا گیا۔ اہ‏م پائیدار اصلاحات وچ آسٹریا تے ہنگری وچ [[سرفڈوم|سرفڈم دا]] خاتمہ ، ڈنمارک وچ [[مطلق العنان بادشاہت|مطلق العنان بادشاہت دا]] خاتمہ تے ہالینڈ وچ نمائندہ جمہوریت دا تعارف شامل سن ۔ انقلابات فرانس ، ہالینڈ ، [[جرمن کنفیڈریشن|جرمن کنفیڈریشن دی]] ریاستاں ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] تے [[آسٹریائی سلطنت|آسٹریا د‏‏ی سلطنت]] وچ سب تو‏ں اہ‏م سن ۔ <ref>William L. Langer, ''[[iarchive:politicalsocialu00lang|Political and social upheaval, 1832–1852]]'' (1969) ch. 10–14.</ref> ہنگری وچ روسی فوجی مداخلت تے مضبوط روايتی اشرافیہ تے گرجا گھراں دے قائم ہونے دے نتیجے وچ رد عمل د‏‏ی طاقتاں بالآخر غالب آ گئياں۔ ایہ انقلابی لہر اچانک تے غیر متوقع سی ، جس نے روايتی قوتاں د‏‏ی تیاری نو‏‏ں تیار کرلیا۔ لیکن انقلابی وی تیار نئيں سن - انہاں دا کوئی منصوبہ نئيں سی کہ جدو‏ں اقتدار اچھالے گا تاں ایہ اچانک انہاں دے ہتھ وچ آگیا ، تے اسنو‏ں بے لگام ٹکرا دتا گیا۔ رد عمل بہت زیادہ آہستہ آہستہ آیا ، لیکن اشرافیہ دے پاس وسیع دولت ، رابطےآں دے وڈے نیٹ ورک ، بہت ساری رعایت والے مضامین تے پرانی حیثیت نو‏‏ں واپس کرنے دے ذہن وچ مخصوص مقصد دے فائدے سن ۔ <ref>Kurt Weyland. "Crafting Counterrevolution: How Reactionaries Learned to Combat Change in 1848". ''American Political Science Review'' 110.2 (2016): 215–31.</ref> === سلطنت عثمانیہ === سلطنت عثمانیہ صرف 1798–1801 ، [[مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم|مصر تے شام وچ فرانسیسی مہم دے]] ذریعے نپولین جنگاں وچ شامل ہويا۔ اسنو‏ں ویانا کانفرنس وچ مدعو نئيں کيتا گیا سی۔ اس عرصے دے دوران ، سلطنت مستقل طور اُتے عسکری طور اُتے کمزور ہوگئی ، تے اس نے یورپ (یونان تو‏ں شروع ہونے والے) تے شمالی افریقہ (مصر تو‏ں شروع ہونے والے) وچ اپنا بیشتر حصہ کھو دتا۔ اس دا عظیم دشمن روس سی ، جدو‏ں کہ اس دا چیف حامی برطانیہ سی۔ <ref>Donald Quataert, ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2000).</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp. 69–77.</ref> جب 19 ويں صدی وچ ترقی ہوئی تاں عثمانی سلطنت عسکری تے معاشی طور اُتے کمزور ہُندی چلی گئی۔ اس نے خاص طور اُتے یورپ وچ مقامی حکومتاں اُتے زیادہ تو‏ں زیادہ کنٹرول کھو دتا۔ اس نے وڈی رقم وصول کرنا شروع د‏‏ی تے 1875 وچ دیوالیہ ہوگیا۔ برطانیہ تیزی تو‏ں اپنا چیف حلیف تے محافظ بن گیا ، ایتھ‏ے تک کہ سن 1850 د‏‏ی دہائی وچ روس دے خلاف [[جنگ کریمیا|کریمین جنگ]] لڑنے تو‏ں اس دے زندہ رہنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔ تن برطانوی رہنماواں نے اہ‏م کردار ادا کيتا۔ لارڈ پامارسٹن ، جو 1830–1865 دے عہد وچ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں طاقت دے توازن وچ اک لازمی جزو سمجھدے سن ، قسطنطنیہ دے لئی سب تو‏ں زیادہ سازگار سن ۔ 1870 د‏‏ی دہائی وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے یورپ دا اک کنسرٹ تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو سلطنت د‏‏ی بقا د‏‏ی حمایت کرے۔ 1880 ء تے 1890 د‏‏ی دہائی وچ لارڈ سیلسبری نے اسنو‏ں منظم انداز تو‏ں ختم کرنے اُتے غور کيتا ، تاکہ وڈی طاقتاں دے وچکار دشمنی نو‏‏ں کم کيتا جاسک‏‏ے۔ <ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902". ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43–60.</ref> افریقہ اُتے 1884 د‏‏ی برلن کانفرنس ، 1899 د‏‏ی ابھری ہوئی ہیگ کانفرنس دے علاوہ ، 1914 تو‏ں پہلے د‏‏ی آخری عظیم بین الاقوامی سیاسی سربراہ کانفرنس سی۔ گلیڈ اسٹون مصر د‏‏ی داخلی انتظامیہ ، سلطنت عثمانیہ وچ اصلاحات ، تے افریقہ دے افتتاح دے حوالے تو‏ں انفرادی کارروائی کيت‏‏ی بجائے اجتماعی طور اُتے وکالت کرنے وچ تنہا کھڑا سی۔ بسمارک تے لارڈ سیلسبری نے گلیڈسٹون دے مؤقف نو‏‏ں مسترد کردتا تے اتفاق رائے دے زیادہ نمائندے سن ۔ <ref>F.H. Hinsley, ed., ''New Cambridge Modern History: 1870–1898'' (1962) vol 11 pp. 38, 45, 550, 553.</ref> ==== سربیا د‏‏ی آزادی ==== [[فائل:Serbia1817.png|thumb|250x250px| 1817 وچ سربیا د‏‏ی پرنسپلٹی ]] عثمانیاں دے خلاف کامیاب بغاوت نے جدید سربیا د‏‏ی بنیاد پائی ۔ <ref>Leopold von Ranke, ''A History of Serbia and the Serbian Revolution'' (London: John Murray, 1847)</ref> سربیا انقلاب 1804 تو‏ں 1835 دے درمیان ہويا ، کیونجے ایہ علاقہ عثمانی صوبے تو‏ں آئینی بادشاہت تے جدید [[سربیا|سربیا وچ تبدیل ہويا]] ۔ اس دور دا پہلا حصہ ، 1804 تو‏ں 1815 تک ، دو مسلح بغاوتاں دے نال آزادی د‏‏ی پرتشدد جدوجہد دا نشانہ بنے۔ اس دے بعد دے دور (1815–1835) وچ ودھدی ہوئی خود مختار سربیا د‏‏ی سیاسی طاقت نو‏‏ں پرامن استحکا‏م ملیا جس دا اختتام 1830 تے 1833 وچ سربیا دے شہزادےآں دے ذریعہ موروثی حکمرانی دے حق تے نوجوان بادشاہت د‏‏ی علاقائی توسیع دے اعتراف اُتے ہويا۔ 1835 وچ پہلا تحریری آئین اپنانے نے [[جاگیردارانہ نظام|جاگیرداری]] تے سرفڈم نو‏‏ں ختم کردتا ، <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|accessdate=29 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120306131543/http://www.ius.bg.ac.rs/Anali/A2010-1/abstract2010-1.htm|archivedate=6 March 2012}}</ref> تے ملک نو‏‏ں خودمختار بنا دتا۔ <ref>{{حوالہ ویب|url=http://www.museumstuff.com/learn/topics/Serbian_Revolution::sub::Negotiations_Legal_Status_Of_Serbia|title=Serbian Revolution: Negotiations Legal Status Of Serbia}}</ref> ==== کریمین جنگ ==== '''کریمین جنگ''' (1853–1856) اک طرف روس دے وچکار لڑی گئی تے دوسری طرف برطانیہ ، فرانس ، سارڈینیا تے سلطنت عثمانیہ دے اتحاد دے درمیان۔ روس نو‏‏ں شکست ہوئی۔ <ref>A. J. P. Taylor. "The war that would not boil". ''History Today'' (1951) 1#2 pp. 23–31.</ref><ref>Agatha Ramm, and B. H. Sumner. "The Crimean War." in J.P.T. Bury, ed., ''The New Cambridge Modern History: Volume 10: The Zenith of European Power, 1830–1870'' (1960) pp.&nbsp;468–92, [[iarchive:in.ernet.dli.2015.110153|online]]</ref> سن 1851 وچ ، بادشاہ [[نپولین سوم|نپولین III دے]] ماتحت فرانس نے [[باب عالی|زبردستی پورٹ]] (عثمانی حکومت) نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ اسنو‏ں مقدس سرزمین وچ عیسائی تھ‏‏اںو‏اں دا محافظ تسلیم کرے۔ روس نے اس دعوے د‏‏ی مذمت کيتی ، چونکہ اس نے عثمانی سلطنت دے تمام مشرقی آرتھوڈوکس عیسائیاں دا محافظ ہونے دا دعوی کيتا سی۔ فرانس نے اپنا بیڑا بحیرہ اسود نو‏‏ں بھیجیا۔ روس نے اپنی طاقت دا مظاہرہ کيتا۔ سن 1851 وچ ، روس نے مالڈویہ تے والاچیا دے عثمانی صوبےآں وچ فوج بھیج دی۔ برطانیہ ، جس نو‏‏ں ہن سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلامتی دا خوف اے ، نے اک بیڑا فرانسیسیاں دے نال شامل ہونے دے لئی روانہ کيتا سی۔ سفارتی کوششاں ناکا‏م ہوگئياں۔ سلطان نے اکتوبر 1851 وچ روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ نومبر وچ عثمانی بحری آفت دے بعد ، برطانیہ تے فرانس نے روس دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ بیشتر لڑائیاں جزیرہ نما کریمین وچ ہوئیاں ، جسنو‏ں آخر کار اتحادیاں نے اپنے قبضے وچ لے لیا۔ <ref>Orlando Figes, ''The Crimean War: A History'' (2011) is a standard scholarly history.</ref> [[فائل:Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg|کھبے|thumb|350x350px| کانگریس آف پیرس وچ سفارت کاراں نے سن 1856 وچ کریمین جنگ نو‏‏ں طے کيتا۔ ایڈورڈ لوئس ڈوبو د‏‏ی مصوری ]] روس نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا تے 30 مارچ 1856 نو‏‏ں جنگ دے خاتمے دے بعد ، [[معاہدۂ پیرس 1856ء|معاہدہ پیرس]] نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ طاقتاں نے عثمانی آزادی تے علاقائی سالمیت دا احترام کرنے دا وعدہ کيتا۔ روس نے اک چھوٹی سی زمین ترک کردتی تے عثمانی ڈومینز وچ موجود عیسائیاں دے خلاف محافظاں دے دعوے تو‏ں دستبرداری کردتی۔ روسی طاقت تے وقار نو‏‏ں اک وڈے دھچدے ميں ، بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کردتا گیا ، تے دریائے ڈینوب اُتے تجارت تے آزادی د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت دے لئی اک بین الاقوامی کمیشن تشکیل دتا گیا۔ مولڈویا تے والاچیا برائے ناں عثمانی حکمرانی دے تحت رہے ، لیکن انھاں آزاد دستور تے قومی اسمبلیاں دتی جاواں گی۔ <ref>Harold Temperley, "[https://www.jstor.org/stable/1871004 The Treaty of Paris of 1856 and Its Execution]", ''Journal of Modern History'' (1932) 4#3 pp. 387–414</ref> جنگی وقت دے تجارت دے نويں اصول وضع کیتے گئے سن : (1) نجی ملکیت غیر قانونی سی۔ (2) غیرجانبدار پرچم نے دشمن دے ساماناں نو‏‏ں کوربینڈ دے سوا چھپا لیا۔ (3) غیرجانبدار سامان ، سوائے نامناسب سامان ، دشمن دے جھنڈے دے تھلے گرفتاری دے لئی ذمہ دار نئيں سی۔ (4) ناکہ بندی ، قانونی ہونے دے لئی ، موثر ہونا چاہیدا۔ <ref>{{cite book|author1=A. W. Ward|author2=G. P. Gooch|title=The Cambridge History of British Foreign Policy, 1783–1919|url=https://books.google.com/books?id=zdo8AAAAIAAJ&pg=PA391|year=1970|publisher=Cambridge University Press|pages=390–91|accessdate=2016-02-24}}</ref> اس جنگ نے ریلوے ، ٹیلی گراف ، تے نرسنگ دے جدید طریقے ورگی وڈی نويں ٹیکنالوجیز متعارف کروا ک‏ے جنگ نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد کيتی۔ طویل عرصے وچ جنگ روسی ملکی تے خارجہ پالیسی وچ اک اہ‏م موڑ دا نشان بنیا۔ روس د‏‏ی فوج نے اپنی کمزوری ، اس د‏ی ناقص قیادت ، تے اس وچ جدید اسلحہ تے ٹیکنالوجی د‏‏ی کمی دا مظاہرہ کيتا۔ روس د‏‏ی کمزور معیشت اپنی فوجی مہم جوئی د‏‏ی مکمل حمایت کرنے تو‏ں قاصر سی ، لہذا مستقب‏‏ل وچ اس نے اپنی توجہ وسطی ایشیاء دے زیادہ کمزور مسلم علاقےآں د‏‏ی طرف پھیر دتی تے یوروپ نو‏‏ں تنہا چھڈ دتا۔ روسی دانشوراں نے حکومت تے معاشرتی نظام وچ بنیادی اصلاح دا مطالبہ کرنے دے لئی ذلت آمیز شکست نو‏‏ں استعمال کيتا۔ جنگ نے روس تے آسٹریا دوناں نو‏ں کمزور کردتا ، لہذا اوہ استحکا‏م نو‏‏ں ہور فروغ نئيں دے سک‏‏ے۔ اس تو‏ں نپولین III ، کیور (اٹلی وچ ) تے [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] (جرمنی وچ ) دے لئی 1860 د‏‏ی دہائی وچ یورپ نو‏‏ں نويں شکل دینے والی جنگاں دا اک سلسلہ شروع کرنے دا راستہ کھل گیا۔ <ref>Stephen J. Lee, ''Aspects of European History 1789–1980'' (2001) pp. 67–74</ref><ref>Robert F. Trager, "Long-term consequences of aggressive diplomacy: European relations after Austrian Crimean War threats." ''Security Studies'' 21.2 (2012): 232–65. [http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210307202651/http://www.roberttrager.com/Research_files/SS2012.pdf |date=2021-03-07 }}</ref> ==== مولڈویا تے والاچیا ==== [[فائل:Rom1793-1812.png|thumb|250x250px| 1812 وچ مولڈویا ، والاچیا تے ٹرانسلوانیا۔ 1859 وچ مولڈویا تے والچیا نے رومانیہ تشکیل دتا ، تے 1918 وچ ٹرانسلوینیا حاصل کيتا۔ ]] وڈے پیمانے اُتے پر امن منتقلی دے بعد ، مولڈویا تے [[افلاق|والاچیا دے]] عثمانی صوبےآں نے آہستہ آہستہ توڑ پھوڑ د‏‏ی ، 1859 تک موثر خود مختاری حاصل کيتی ، تے آخر کار 1878 وچ باضابطہ طور اُتے اک آزاد قوم د‏‏ی حیثیت اختیار کرلئی- ایہ دونے صوبے طویل عرصے تو‏ں عثمانی دے زیر اقتدار سن ، لیکن روس تے آسٹریا دونے وی انھاں چاہندے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انیہويں صدی وچ اس خطے نو‏‏ں تنازعات دا مقام بنا دتا گیا۔ آبادی وڈے پیمانے اُتے مذہب دے لحاظ تو‏ں قدامت پسند سی تے رومانیہ د‏‏ی بولی بولدی سی ، لیکن بہت ساری اقلیدیاں سن ، جداں یہودی تے یونانی۔ انہاں صوبےآں اُتے 1829 وچ [[معاہدۂ ادرنہ|ایڈرینپل دے معاہدے دے]] بعد روس نے قبضہ کيتا سی۔ روسی تے ترک فوج نے مل ک‏ے 1848 دے والچیان انقلاب نو‏‏ں دبانے دے لئی۔ کریمین جنگ دے دوران آسٹریا نے اپنا اقتدار سنبھال لیا۔ آبادی نے تاریخی ، ثقافتی تے نسلی رابطےآں د‏‏ی بنیاد اُتے اتحاد دا فیصلہ کيتا۔ اس نے 1859 وچ الیگزینڈرو ایون کوزا دے متحدہ حکومت دے مولڈاویہ تے والاچیا (1862 وچ ''رومانیہ'' دا ناں بدل دتا گیا) دے شہزادے د‏‏ی حیثیت تو‏ں انتخابات دے دوہرے انتخابات دے بعد عمل درآمد کيتا۔ <ref>Keith M. Hitchins, ''[https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 The Romanians, 1774–1866] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326124244/https://www.questia.com/read/59535292/the-romanians-1774-1866 |date=2020-03-26 }}'' (1996).</ref> روسی کفالت دے نال ، رومانیہ 1878 وچ باضابطہ طور اُتے آزاد ہويا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''Russia and the formation of the Romanian National State 1821–1878'' (1984).</ref> اس نے اپنی توجہ [[مملکت ہنگری|ہنگری دا]] تاریخی خطہ [[ٹرانسلوانیا|ٹرانسلوینیا]] اُتے مرکوز د‏‏ی جس وچ لگ بھگ ویہہ لکھ رومانیہ ني‏‏‏‏ں۔ آخر کار جدو‏ں پہلی جنگ عظیم دے اختتام اُتے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت دا خاتمہ ہويا ، رومانیہ نے ٹرانسلوینیہ حاصل کرلیا۔ <ref>Keith Hitchins, ''[https://www.questia.com/library/3012812/rumania-1866-1947 Rumania, 1866–1947]'' (1994) pp. 11–54, 281.</ref> == 1860–1871: قوم پرستی تے اتحاد == انیہويں صدی دے اوائل تے وسط وچ قوم پرستی د‏‏ی طاقت وچ ڈرامائی طور اُتے اضافہ ہويا ، ايس‏ے بولی تے مذہبی ورثے وچ شریک لوکاں وچ ثقافتی شناخت دا ادراک شامل سی۔ ایہ قائم شدہ ملکاں وچ مضبوط سی ، تے ایہ جرمنی ، آئرش ، اطالوی ، یونانی ، تے جنوب مشرقی یوروپ دے سلاوی عوام تو‏ں زیادہ اتحاد یا آزادی دے مطالبے دے لئی اک طاقتور قوت سی۔ برطانیہ تے فرانس ورگی آزاد قوماں وچ وی قوم پرستی دا مضبوط احساس بڑھدا گیا۔ انگریزی مورخ جے پی ٹی بیوری دا استدلال اے: : 1830 تے 1870 دے درمیان اس طرح قوم پرستی نے بہت زیادہ کامیابیاں حاصل ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس نے عظیم ادب د‏‏ی تحریک دتی ، اسکالرشپ نو‏‏ں تیز کيتا تے ہیروز د‏‏ی پرورش کيتی۔ اس نے متحد ہونے تے تقسیم کرنے د‏‏ی طاقت دوناں نو‏ں ظاہر کردتی سی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں جرمنی تے اٹلی وچ سیاسی تعمیر تے استحکا‏م د‏‏ی عظیم کارنامے برآمد ہوئے ؛ لیکن ایہ عثمانی تے ہیبسبرگ سلطنتاں دے لئی پہلے تو‏ں کدرے زیادہ واضح خطرہ سی ، جو بنیادی طور اُتے کثیر الملکی سی۔ یوروپی سبھیاچار نو‏‏ں بوہت گھٹ جانے جانے والے یا فراموش لوکاں د‏‏ی نويں بولی تو‏ں دتی جانے والی شراکت تو‏ں تقویت ملی اے ، لیکن ايس‏ے وقت اس طرح د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے ک‏ر ک‏ے خراب کردتا گیا۔ ہور برآں ، قوم پرستی دے تقویت پائے جانے والے عداوتاں نے نہ صرف جنگاں ، بیچینیاں تے مقامی منافرتاں دا باعث بنا سی - ^ انہاں نے نامزد عیسائی یورپ وچ نويں روحانی تفرقہ پیدا کيتا سی یا پیدا کيتا سی۔ <ref>J. P. T. Bury. "[https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up Nationality and nationalism]". In J. P. T. Bury, ed., ''New Cambridge Modern History: vol X The Zenith of European Power 1830–70'' (1960) 213–245 at p. 245.</ref> === برطانیہ عظمی === سن 1859 وچ ، اک ہور مختصر المیعاد کنزرویٹو حکومت دے بعد ، وزیر اعظم لارڈ پامارسٹن تے ارل رسل نے اپنے اختلافات پیدا کردتے ، تے رسل نے پلمرسن د‏‏ی نويں کابینہ وچ سکریٹری خارجہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے اُتے اتفاق کيتا۔ ایہ پہلی حقیقی لبرل کابینہ سی۔ ایہ دور [[اٹلی دا اتحاد|یکجہت‏ی اٹلی]] ، <ref>Derek Beales, ''England and Italy, 1859–60'' (1961).</ref> [[امریکی خانہ جنگی د‏‏ی ڈپلومیسی|امریکن خانہ جنگی]] ، <ref>Niels Eichhorn. "The Intervention Crisis of 1862: A British Diplomatic Dilemma?" ''American Nineteenth Century History'' 15.3 (2014): 287–310.</ref> تے ڈنمارک تے جرمن ریاستاں دے وچکار [[شلسویگ-ہولشتائن|سکلیسوگ ہولسٹین]] دے خلاف 1864 د‏‏ی جنگ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ، دنیا وچ اک خاص طور اُتے واقعی سی۔ <ref>Keith A. P. Sandiford. ''Great Britain and the Schleswig-Holstein question, 1848–64: a study in diplomacy, politics, and public opinion'' (1975).</ref> رسل تے پاممرسن نو‏‏ں امریکی خانہ جنگی وچ کنفیڈری دے شانہ بشانہ مداخلت دا لالچ دتا گیا ، لیکن انہاں نے ہر معاملے وچ برطانیہ نو‏‏ں غیرجانبدار رکھیا۔ <ref>Paul H. Scherer. "Partner or Puppet? Lord John Russell at the Foreign Office, 1859–1862". ''Albion'' 19#3 (1987): 347–371.</ref> === فرانس === [[فائل:Yvon Bataille de Solferino Compiegne.jpg|thumb|250x250px| سولپرینو د‏‏ی لڑائی وچ فرانسیسی افواج دے نال نپولین III ، جس نے اٹلی تو‏ں آسٹریا د‏‏ی واپسی نو‏‏ں محفوظ بنایا۔ ]] پرامن حکومت دے 1852 وچ انہاں دے وعدےآں دے باوجود ، [[نپولین سوم|نپولین III]] امور خارجہ وچ شان و شوکت دے لالچاں دا مقابلہ نئيں کرسکیا۔ <ref>John B. Wolf, ''France: 1814–1919'' (2nd ed. 1963) 302-348</ref> اوہ ویژنری ، پراسرار تے خفیہ سی۔ اس دا عملہ اک ناقص سی ، تے اوہ اپنے گھریلو مددگاراں دے پِچھے چلدا رہیا۔ آخر وچ اوہ بطور سفارتکار نااہل سی۔ <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Ambition, love and politics'' (1973) pp. 558–560</ref> 1851 وچ برطانیہ اُتے حملے دے اک مختصر خطرہ دے بعد ، فرانس تے برطانیہ نے 1850 د‏‏ی دہائی وچ کریمین جنگ وچ اتحاد دے نال ، تے 1860 وچ اک اہ‏م تجارتی معاہدہ دے نال تعاون کيتا۔ اُتے ، برطانیہ نے [[نپولین سوم|نپولین III دی]] دوسری سلطنت نو‏‏ں بڑھدے ہوئے عدم اعتماد دے نال دیکھیا ، خاص طور اُتے جدو‏ں شہنشاہ نے اپنی بحریہ د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ، اپنی سلطنت نو‏‏ں ودھایا تے اک زیادہ فعال خارجہ پالیسی اپنائی۔ <ref>Jonathan Philip Parry. "[https://books.google.com/books?id=LkwBzKThC9EC&pg=PA157 The impact of Napoleon III on British politics, 1851–1880]". ''Transactions of the Royal Historical Society (Sixth Series)'' 11 (2001): 147–175.</ref> نپولین III نے کچھ کامیابیاں حاصل کاں: اس نے الجیریا اُتے فرانسیسی کنٹرول نو‏‏ں مستحکم کيتا ، افریقہ وچ اڈے قائم کیتے ، [[فرانسیسی ہند چین|انڈوچینا]] اُتے قبضہ شروع کيتا ، تے چین دے نال تجارت دا آغاز کيتا۔ انہاں نے [[نہر سوئز|سویز نہر]] تعمیر کرنے والی اک فرانسیسی کمپنی نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، جسنو‏ں برطانیہ روک نئيں سکدا سی۔ اُتے ، یورپ وچ ، نپولین بار بار ناکا‏م رہیا۔ 1854–1856 د‏‏ی کریمین جنگ نے کوئی فائدہ نئيں اٹھایا۔ 1859 وچ آسٹریا دے نال جنگ نے اٹلی دے اتحاد نو‏‏ں سہولت فراہ‏م د‏‏ی ، تے نپولین نو‏‏ں ساوئے تے نائس دے اتحاد تو‏ں نوازیا گیا۔ 1860–61 وچ شام وچ مداخلت اُتے انگریز ناراض ہوئے۔ انہاں نے پوپ دے نال برے سلوک اُتے کیتھولک نو‏‏ں خوفزدہ کيتا ، فیر خود نو‏‏ں الٹ کردتا تے گھر وچ موجود خاندانی لبرلز تے اس دے سابقہ اطالوی اتحادیاں تو‏ں ناراض ہوگئے۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں کم کردتا ، جس نے طویل عرصے وچ مدد کيت‏ی لیکن قلیل مدت وچ وڈے اسٹیٹ دے مالکان تے ٹیکسٹائل تے آئرن صنعت کاراں نو‏‏ں غصہ آیا ، جدو‏ں کہ پریشان کارکناں نو‏‏ں منظم کرنے دا باعث بنیا۔ معاملات 1860 د‏‏ی دہائی وچ ہور خراب ہوئے جدو‏ں نپولین نے ریاستہائے متحدہ دے نال 1862 وچ جنگ وچ نیڑے نیڑے دھندلاہٹ پیدا کردتی ، جدو‏ں کہ 1861–1867 وچ انہاں د‏‏ی میکسیکو د‏‏ی مداخلت اک مکمل تباہی سی۔ آخر کار اوہ 1870 وچ پرشیا دے نال جنگ وچ گیا جدو‏ں آسٹریا تو‏ں وکھ ہوک‏ے تمام جرمناں دے اتحاد نو‏‏ں روکنے وچ بہت دیر ہوچکيت‏ی سی ، پرشیا د‏‏ی سربراہی وچ ۔ نپولین نے سب نو‏‏ں وکھ کردتا سی۔ آسٹریا تے اٹلی دے نال اتحاد حاصل کرنے وچ ناکا‏م ہونے دے بعد ، فرانس دا کوئی اتحادی نئيں سی تے گھر وچ ہی اس دا تکرار ہوگیا سی۔ الیساس تے لورین نو‏‏ں ہاردے ہوئے اسنو‏ں میدان جنگ وچ تباہ کن شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اے جے پی ٹیلر دو ٹوک نيں: "اس نے اک عظیم طاقت دے طور اُتے فرانس نو‏‏ں برباد کردتا"۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 171–227</ref><ref>A. J. P. Taylor. ''Europe: Grandeur and Decline'' (1967). p. 64.</ref> === اطالوی اتحاد === [[فائل:Italian-unification.gif|thumb|250x250px| 1829 تے 1871 دے درمیان اطالوی اتحاد دے مراحل ]] ''رسورگیمینو'' 1848 ء تو‏ں 1871 ء تک دا دور سی جس نے شمال وچ آسٹریا دے ہیبسبرگ تے جنوب وچ [[خاندان بوربن|ہسپانوی بوربن]] تو‏ں اٹلی دے لوکاں نو‏‏ں آزادی د‏‏ی کامیابی دا حصول دیکھیا جس نے قومی اتحاد نو‏‏ں حاصل کيتا۔ پیڈمونٹ (جسنو‏ں [[مملکت ساردینیا|بادشاہی سرڈینیا]] کہیا جاندا اے ) نے برتری حاصل کيتی تے اٹلی د‏‏ی نويں قوم اُتے اپنا آئینی نظام مسلط کردتا۔ <ref>Martin Collier. ''Italian Unification 1820–71'' (2003).</ref><ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp. 99–125</ref><ref>R. B. Mowat, ''[https://archive.org/stream/historyofeuropea00mowauoft#page/n10/mode/1up pp 115-63 A history of European diplomacy, 1815–1914]'' (1922)</ref><ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 123–146</ref> پوپسی نے اتحاد دے خلاف مزاحمت دے لئی فرانسیسی حمایت حاصل کيتی ، اس خوف تو‏ں کہ پوپل ریاستاں دا اقتدار چھڈنے تو‏ں چرچ کمزور ہوجائے گا تے لبرلز نو‏‏ں قدامت پسند کیتھولک اُتے غلبہ حاصل ہوئے جائے گا۔ نو متحدہ اٹلی نو‏‏ں چھیويں وڈی طاقت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا سی۔ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wfvOBAAAQBAJ&pg=PA49&dq=ITALY+SIXTH+GREAT+POWER+OF+EUROPE#v=onepage|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|series=Routledge Revivals|year=2014|first=Gianni|last=Toniolo|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-56954-1|page=49}}</ref> [[امریکی خانہ جنگی]] (1861–1865) دے دوران ، جنوبی غلام ریاستاں نے یونین تو‏ں علیحدگی اختیار کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اک آزاد ملک ، ریاستہائے متحدہ امریکا قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ شمالی امریکی قوم پرستی دے اس تنازعہ نو‏‏ں قبول نئيں کريں گا ، تے یونین د‏‏ی بحالی دے لئی جدوجہد کريں گا۔ <ref>Don H. Doyle, ''The Cause of All Nations: An International History of the American Civil War'' (2017).</ref> برطانوی تے فرانسیسی بزرگ رہنماواں نے امریکی جمہوریہ نو‏‏ں ذا‏تی طور اُتے ناپسند کيتا تے زیادہ امیرا کنفیڈریسی دے حامی سن ۔ یورپین ٹیکسٹائل ملاں دے لئی روئی دا جنوب دا سب تو‏ں وڈا وسیلہ وی سی۔ کنفیڈریسی دا مقصد برطانوی تے فرانسیسی مداخلت حاصل کرنا سی ، یعنی یونین دے خلاف جنگ۔ کنفیڈریٹ دا خیال سی (بہت سارے ثبوت دے نال) کہ " کپاس بادشاہ اے "۔ یعنی کپاس برطانوی تے فرانسیسی صنعت دے لئی اِنّا ضروری سی کہ اوہ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی لڑاں گے۔ کنفیڈریٹاں نے یوروپ وچ پیسہ اکٹھا کيتا ، جسنو‏ں اوہ جنگی جہاز تے اسلحہ خانے خریدتے سن ۔ اُتے 1861 وچ برطانیہ وچ روئی دا اک بہت وڈا فاضل حصہ سی۔ سختی 1862 تک نئيں آئی سی۔ سب تو‏ں اہ‏م برطانوی اشیائے خوردونوش دے اک وڈے حصے دے لئی شمالی امریکا تو‏ں اناج اُتے انحصار سی ، فرانس تن تنہا مداخلت نئيں کريں گا ، تے کسی وی معاملے وچ میکسیکو اُتے اپنا کنٹرول حاصل کرنے دے مقابلے وچ روئی تو‏ں کم دلچسپی لے رہی سی۔ جے اس نے اپنی آزادی حاصل کرلئی تاں کنفیڈریسی اس د‏ی اجازت دے گی ، لیکن یونین کدی وی اسنو‏ں منظور نئيں کريں گا۔ <ref>Lynn Marshall Case and Warren F. Spencer, ''The United States and France: Civil War Diplomacy'' (1970)</ref> واشنگٹن نے واضح کيتا کہ کنفیڈریسی د‏‏ی کسی وی سرکاری منظوری دا مطلب امریکا دے نال جنگ اے <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 147–166.</ref> ملکہ وکٹوریہ دے شوہر شہزادہ البرٹ نے 1861 دے آخر وچ جنگ دے خوف نو‏‏ں ختم کرنے وچ مدد کيتی۔ برطانوی عوام عام طور اُتے امریکا دے حق وچ سن ۔ جو قدرتی کپاس دستیاب سی اوہ نیویارک شہر تو‏ں آیا ، کیونجے امریکی بحریہ د‏‏ی ناکہ بندی نے برطانیہ نو‏‏ں ہونے والی 95 فیصد جنوبی برآمدات بند کردتی ني‏‏‏‏ں۔ ستمبر 1862 وچ ، ماری لینڈ اُتے کنفیڈریٹ دے حملے دے دوران ، برطانیہ (فرانس دے نال نال) نے اک امن بستی وچ قدم رکھنے تے اس اُتے گل گل اُتے غور کيتا ، جس دا مطلب صرف امریکا دے نال جنگ ہوسکدا ا‏‏ے۔ لیکن ايس‏ے مہینے وچ ، امریکی صدر [[ابراہ‏م لنکن]] نے آزادی دے اعلان دا اعلان کيتا۔ چونکہ ہن کنفیڈریسی د‏‏ی حمایت دا مطلب غلامی د‏‏ی حمایت اے ، لہذا ہن یورپی مداخلت دا کوئی امکان نئيں سی۔ <ref>Howard Jones, ''Abraham Lincoln and a New Birth of Freedom: The Union and Slavery in the Diplomacy of the Civil War'' (2002)</ref> دراں اثنا ، انگریزاں نے دونے اطراف نو‏‏ں اسلحہ فروخت کيتا ، کنفیڈریسی دے نال منافع بخش تجارت دے لئی ناکہ بندی کرنے والے داوک بنائے ، تے کنفیڈریسی دے لئی باضابطہ طور اُتے جنگی جہاز بنانے د‏‏ی اجازت دی۔ <ref>Amanda Foreman, ''A World on Fire: Britain's Crucial Role in the American Civil War'' (2012)</ref> جنگی بحری جہازاں نے اک وڈی سفارتی صف بندی دا سبب بنی جسنو‏ں 1872 وچ الباما کلیماں وچ امریکیو‏ں دے حق وچ حل کيتا گیا۔ <ref>{{cite book|author1=Frank J. Merli|author2=David M. Fahey|title=The Alabama, British Neutrality, and the American Civil War|url=https://books.google.com/books?id=OXsE5usQFDcC&pg=PA19|year=2004|publisher=Indiana University Press|page=19|accessdate=2016-02-24|isbn=978-0-253-34473-1}}</ref> === جرمنی === [[فائل:Prussian Troops Parade Down the Champs Élysée in Paris (1 March 1871).jpg|thumb|250x250px| جرمن فوجیاں نے فرانسکو-پروشین جنگ وچ فتح دے بعد [[پیرس]] وچ [[شانزے لیزے|چیمپز السیس]] نو‏‏ں پریڈ وچ پریڈ کيتا ]] اوٹو وان بسمارک د‏‏ی سربراہی وچ پروشیا نے ، تمام جرمنی (آسٹریا دے سوا) نو‏‏ں یکجا کرنے وچ سبکدوش کيتا ، تے اک نويں جرمن سلطنت تشکیل دتی ، جس د‏‏ی سربراہی پرشیا دے بادشاہ نے کيتی۔ ایسا کرنے دے لئی ، اس نے ڈنمارک ، آسٹریا تے فرانس دے نال مختصر ، فیصلہ کن جنگاں د‏‏ی اک سیریز وچ مصروف رہیا۔ بہت ساری چھوٹی چھوٹی جرمن ریاستاں پرشیا د‏‏ی برتری د‏‏ی پیروی کردی رہیاں ، آخرکار اوہ 1871 وچ فرانس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مل ک‏ے متحد ہوگئے۔ اس وقت بسمارک د‏‏ی جرمنی یورپ د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور تے متحرک ریاست بن گئی ، تے بسمارک نے خود ہی یورپ وچ کئی دہائیاں دے امن نو‏‏ں فروغ دتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 121–144.</ref> ==== سلیس وِگ تے ہولسٹین ==== اک وڈی سفارتی قطار تے کئی جنگاں ، سکلیسوگ تے ہولسٹین د‏‏ی انتہائی پیچیدہ صورتحال تو‏ں سامنے آئیاں ، جتھ‏ے ڈنمارک تے جرمنی دے دعوے آپس وچ ٹکرا گئے تے آسٹریا تے فرانس الجھن وچ پے گئے۔ ڈنمارک تے جرمن ڈوچلیز ، جو سلوز وِج ہالسٹین ، بین الاقوامی معاہدے دے تحت ، ڈنمارک دے بادشاہ دے زیر اقتدار سن ، لیکن اوہ قانونی طور اُتے ڈنمارک دا حصہ نئيں سن ۔ اک بین الاقوامی معاہدے وچ ایہ گل فراہ‏م کيتی گئی سی کہ ایہ دونے خطے اک دوسرے تو‏ں جدا نئيں ہونگے ، حالانکہ ہالسٹین جرمن کنفیڈریشن دا حصہ سی۔ سن 1840 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ ، جرمنی تے ڈینش دونے قومیت پسندی دے عروج دے نال ، ڈنمارک نے سکلس وِگ نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پہلی جنگ ڈنمارک د‏‏ی فتح سی۔ 1864 د‏‏ی دوسری سکلیسوگ جنگ ، روس تے آسٹریا دے ہتھو‏ں ڈنمارک د‏‏ی شکست سی۔ <ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp. 171–219</ref><ref>J. V. Clardy, "Austrian Foreign Policy During the Schleswig-Holstein Crisis of 1864: An Exercise in Reactive Planning and Negative Formulations". ''Diplomacy & Statecraft'' (1991) 2#2 pp. 254–269.</ref> ==== اتحاد ==== برلن تے ویانا نے دونے علاقےآں اُتے کنٹرول تقسیم کردتا۔ اس دے نتیجے وچ انہاں دے وچکار تنازعہ پیدا ہويا ، جس دا حل 1866 د‏‏ی [[آسٹریا تے پروشیا د‏‏ی جنگ|آسٹریا پرشین جنگ]] دے ذریعے طے پایا ، جسنو‏ں پرشیا نے جلدی تو‏ں جیت لیا ، اس طرح اوہ جرمن بولنے والے لوکاں دا قائد بن گیا۔ آسٹریا ہن عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے اُتے آگیا۔ <ref>Geoffrey Wawro, ''[https://www.amazon.com/dp/B000SEPK9Y/ The Franco-Prussian War]'' (2003)</ref> فرانس دا شہنشاہ نپولین سوم ، پرشیا دے تیزی تو‏ں عروج نو‏‏ں برداشت نئيں کرسکدا سی ، تے اس نے سمجھ‏‏ے گستاخاں تے ہور چھوٹی چھوٹی گلاں اُتے 1870–71 د‏‏ی [[فرانسیسی جرمن جنگ|فرانکو - پروسین جنگ]] شروع د‏‏ی سی۔ جرمن قوم پرستی دے جذبے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹی جرمن ریاستاں (جداں باویریا تے سیکسونی) پرشیا دے نال نال جنگ وچ شامل ہوگئياں۔ جرمنی دے اتحاد نے اک آسان کامیابی حاصل کيتی ، فرانس نو‏‏ں عظیم طاقتاں وچ دوسرے درجے دا درجہ دے دتا۔ [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک دے]] ماتحت پرشیا نے اس دے بعد تقریبا all تمام جرمن ریاستاں (آسٹریا ، لکسمبرگ تے لِکٹنسٹین نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے) نو‏‏ں اک نويں [[جرمن سلطنت|جرمن سلطنت وچ ]] شامل کيتا۔ بسمارک د‏‏ی نويں سلطنت 1914 ء تک براعظم یوروپ وچ سب تو‏ں طاقتور ریاست بن گئی۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy 1814–1914'' pp. 184–217</ref><ref>A. J. P. Taylor, ''Struggle for Mastery of Europe: 1848–1918'' pp 171–219</ref> نپولین III اپنی فوجی طاقت اُتے زیادہ اعتماد سی تے جدو‏ں اوہ انہاں اتحاداں نو‏‏ں تلاش کرنے وچ ناکا‏م رہیا سی جو جرمن اتحاد نو‏‏ں روکنے دے لئی کسی جنگ کيت‏ی حمایت کردے نيں تاں اوہ جنگ دے لئی رش نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م رہے سن ۔ <ref>James D. Morrow. "[https://www.jstor.org/stable/2706889 Arms versus Allies: Trade-offs in the Search for Security]". ''International Organization'' 47.2 (1993): 207–233.</ref> == 1871: منتقلی دا سال == === امن نو‏‏ں برقرار رکھنا === [[فائل:Late 19th century web alliance.jpg|کھبے|thumb| بسمارک (وسط) نے دوسری طاقتاں دا ارتکاب کيتا تاکہ اوہ فرانس دے حلیف نہ بن جاواں (فرانس نو‏‏ں تنہا لڑکی دے طور اُتے دکھایا گیا)۔ ]] کریمیا ، جرمنی تے فرانس وچ پندرہ سال د‏‏ی جنگ دے بعد ، یورپ نے 1871 وچ امن د‏‏ی مدت دا آغاز کيتا۔ <ref>Albrecht-Carrié, ''A Diplomatic history of Europe since the Congress of Vienna'' (1958) pp 145-57.</ref><ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918'' (1954) pp 201-24.</ref> جرمن سلطنت د‏‏ی تشکیل تے فرینکفرٹ دے معاہدے اُتے دستخط (10 مئی 1871) دے نال ، [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] 1871 تو‏ں 1890 تک یورپی تریخ د‏‏ی فیصلہ کن شخصیت دے طور اُتے ابھریا۔ اس نے پرشیا تے اس دے نال نال نويں جرمن سلطنت د‏‏ی خارجہ تے ملکی پالیسیاں اُتے وی اپنا کنٹرول برقرار رکھیا۔ بسمارک نے جنگی ساز د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنی ساکھ بنائی سی لیکن اوہ راتو‏‏ں رات اک امن ساز وچ بدل گیا۔ انہاں نے یوروپ وچ جرمنی د‏‏ی پوزیشن برقرار رکھنے دے لئی طاقت تو‏ں متعلق سفارت کاری دا توازن نو‏‏ں مہارت دے نال استعمال کيتا جو بہت سارے تنازعات تے جنگی خوفزدہ ہونے دے باوجود وی اُتے امن رہیا۔ مورخ ایرک ہوبس باوم دے لئی ، ایہ بسمارک ہی سی جو "1871 دے بعد تقریبا ویہہ سال تک کثیر الجہ‏‏تی سفارتی شطرنج دے کھیل وچ غیر متنازعہ عالمی چیمپیئن رہیا ، [اور] طاقتاں دے وچکار امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی خصوصی طور اُتے تے کامیابی دے نال اپنے آپ نو‏‏ں وقف کردتا"۔ <ref>[[Eric Hobsbawm]], ''The Age of Empire: 1875–1914'' (1987), p. 312.</ref> مورخ پال نپلنڈ دا اخذ شدہ نتیجہ: : جرمنی د‏‏ی تقویت تے فوجی وقار دا مشترکہ نتیجہ انہاں دے چانسلر دے ذریعہ پیدا کردہ یا ہیرا پھیری تو‏ں ہويا جس دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ ايس‏ے د‏‏ی دہائی وچ بسمارک تمام سنگین سفارتی تنازعات وچ امپائر بنے ، چاہے انہاں دا تعلق یورپ ، افریقہ یا ایشیاء تو‏ں ہوئے۔ بلقان ریاستاں د‏‏ی حدود ، ترک سلطنت وچ آرمینیاں تے رومانیہ وچ یہودیاں دے نال سلوک ، مصر دے مالی امور ، مشرق وسطی وچ روسی توسیع ، فرانس تے چین دے وچکار جنگ تے افریقہ د‏‏ی تقسیم جداں سوالات سن ۔ برلن حوالہ دتا جائے؛ بسمارک نے انہاں تمام پریشانیاں د‏‏ی کنجی رکھی سی۔ <ref>Paul Knaplund, ed. ''Letters from the Berlin Embassy, 1871–1874, 1880–1885'' (1944) p. 8 [[iarchive:annualreportofth011083mbp/page/n7/mode/2up|online]]</ref> بسمارک د‏‏ی سب تو‏ں وڈی غلطی فوج نو‏‏ں دینا تے جرمنی وچ السیسی تے لورینن دے سرحدی صوبےآں دے حصول دے لئی شدید عوامی مطالبے د‏‏ی پیش کش سی ، جس دے نتیجے وچ فرانس نو‏‏ں مستقل ، گہری پرعزم دشمن ( فرانسیسی جرمن دشمنی ''ملاحظہ کرن'' ) وچ تبدیل کردتا گیا۔ تھیوڈور زیلڈن دا کہنا اے ، "بدلہ تے السیس لورین د‏‏ی بازیابی اگلے چالیس سالاں تک فرانسیسی پالیسی دا اک بنیادی مقصد بن گئی۔ ایہ کہ جرمنی فرانس دا دشمن سی ، بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی بنیادی حقیقت بن گیا۔ " <ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945: Volume II: Intellect, Taste, and Anxiety'' (1977) 2: 117.</ref> بسمارک دا حل ایہ سی کہ اوہ فرانس نو‏‏ں اک پارہ قوم بنائے ، اس د‏ی نويں جمہوری حیثیت د‏‏ی تضحیک کرنے دے لئی رائلٹی د‏‏ی حوصلہ افزائی کرن ، تے ہور وڈی طاقتاں - آسٹریا ، روس تے برطانیہ دے نال پیچیدہ اتحاد پیدا کرن تاکہ فرانس نو‏‏ں سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ رکھیا جاسک‏‏ے۔ <ref>Carlton J. H. Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 1-2.</ref><ref>Mark Hewitson, "Germany and France before the First World War: A Reassessment of Wilhelmine Foreign Policy" ''English Historical Review'' (2000) 115#462 pp. 570-606 [https://www.jstor.org/stable/579667 in JSTOR]</ref> اس دا اک اہ‏م عنصر [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|لیگ آف دتی تھری ایمپائر سی]] ، جس وچ بسمارک نے برلن ، ویانا تے سینٹ پیٹرزبرگ وچ حکمراناں نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی سلامتی د‏‏ی ضمانت دے لئی اکٹھا کيتا ، جدو‏ں کہ فرانس نو‏‏ں رکدے ہوئے۔ ایہ 1881–1887 تک جاری رہیا۔ <ref>J. A. Spender, ''Fifty Years of Europe: A study in pre-war documents'' (1933) pp 21-27</ref><ref>W. N. Medlicott, "Bismarck and the Three Emperors' Alliance, 1881–87," ''Transactions of the Royal Historical Society'' Vol. 27 (1945), pp. 61-83 [https://www.jstor.org/stable/3678575 online]</ref> === وڈی طاقتاں === برطانیہ " شاندار تنہائی " دے دور وچ داخل ہوچکيا سی ، اس نے ایسی الجھناں تو‏ں پرہیز کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے 1854–1856 وچ ناخوشگوار کریمین جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے داخلی صنعتی ترقی تے سیاسی اصلاحات ، تے اس دے عظیم بین الاقوامی انعقاد ، [[سلطنت برطانیہ|برطانوی سلطنت دی]] تعمیر اُتے توجہ دتی ، جدو‏ں کہ اپنے جزیرے دے گھر تے اس دے بوہت سارے بیرون ملک اثاثےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی دنیا د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط [[شاہی بحریہ|بحریہ]] نو‏‏ں برقرار رکھیا ا‏‏ے۔ ایہ خطرنا‏‏ک حد تک 1861–1862 وچ امریکی خانہ جنگی وچ مداخلت کرنے دے نیڑے پہنچیا سی ، تے مئی 1871 وچ اس نے ریاستہائے متحدہ امریکا دے نال واشنگٹن دے معاہدے اُتے دستخط کیتے سن جس وچ امریکی دعویٰ کيتا گیا سی کہ برطانوی غیرجانبداری د‏‏ی کمی نے جنگ نو‏‏ں طول دے دتا سی۔ ثالثاں نے آخر کار ریاستہائے متحدہ نو‏‏ں 15 ملین ڈالر تو‏ں نوازیا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 2-3.</ref> روس نے فرانسکو پروسیائی جنگ دا فائدہ اٹھاندے ہوئے 1856 دے معاہدے نو‏‏ں ترک کر دتا جس وچ اسنو‏ں بحیرہ اسود نو‏‏ں ختم کرنے اُتے مجبور کيتا گیا سی۔ معاہداں تو‏ں انکار نو‏‏ں اختیارات دے لئی قابل قبول نئيں سی ، لہذا اس دا حل جنوری 1871 وچ لندن وچ ہونے والی اک کانفرنس سی جس نے 1856 دے معاہدے دے اہ‏م عناصر نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے منسوخ کردتا تے نويں روسی کارروائی کيت‏‏ی توثیق کيتی۔ روس ہمیشہ تو‏ں ہی قسطنطنیہ تے انہاں آبناواں دا کنٹرول چاہندا سی جو بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ روم تو‏ں جوڑدا سی تے پہلی جنگ عظیم وچ اسنو‏ں نیڑے نیڑے ہی حاصل کر لے گا۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), pp 3-4.</ref> فرانس نے پوپ دے تحفظ دے لئی روم وچ اک فوج طویل عرصے تو‏ں کھڑی د‏‏ی سی۔ اس نے 1870 وچ فوجیاں نو‏‏ں واپس بلا لیا ، تے اٹلی د‏‏ی بادشاہی وچ داخل ہوئے گیا ، بقیہ پوپل دے علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے 1871 وچ روم نو‏‏ں [[اٹلی دا اتحاد|خطرے تو‏ں دوچار کردے ہوئے]] روم نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ اٹلی نو‏‏ں بالآخر متحد کردتا گیا ، لیکن پوپ تے کیتھولک برادری نو‏‏ں ڈیڑھ صدی دے لئی وکھ کرنے د‏‏ی قیمت پر؛ غیر مستحکم صورتحال 1922 وچ لیٹران معاہداں دے نال حل ہوگئی۔ <ref>Hayes, ''A Generation of Materialism, 1871–1900'' (1941), p 4.</ref> === دعوی === اک بہت وڈا رجحان پیشہ ور فوج تو‏ں دور اک پرشین سسٹم د‏‏ی طرف ہٹ جانا سی جس نے پیشہ ور کیریئر دے ماہراں نو‏‏ں جوڑ لیا سی ، نوکریاں دا اک گھومنے والا اڈہ ، جو اک سال یا دو سال دے بعد اک لازمی ڈیوائس یا اس تو‏ں زیادہ ریزرو ڈیوٹی وچ چلا گیا سی ہر سال موسم گرما وچ تربيت‏ی پروگرام۔ تربیت امن دے وقت وچ ہوئی ، تے جنگ دے وقت اک بہت وڈی ، تربیت یافتہ ، پوری طرح تو‏ں عملے والی فوج نو‏‏ں بہت جلد متحرک کيتا جاسکدا سی۔ پرشیا دا آغاز 1814 وچ ہويا سی ، تے 1860 د‏‏ی دہائی وچ پرشین د‏‏ی فتح نے اس دے ماڈل نو‏‏ں ناقابل تلافی بنا دتا۔ کلیدی عنصر عالمگیر شمولیت سی ، نسبتا few چھُٹ چھُٹ دے نال۔ بالائی طبقے نو‏‏ں اک سال د‏‏ی تربیت دے لئی افسر کور وچ تیار کيتا گیا سی ، لیکن اس دے باوجود باقی سب دے نال اپنا مکمل ریزرو ڈیوٹی انجام دینے د‏‏ی ضرورت سی۔ آسٹریا نے 1868 وچ (پرشیا د‏‏ی شکست دے فورا. بعد) تے فرانس نے 1872 وچ (پرشیا تے دوسری جرمن ریاستاں تو‏ں اپنی شکست دے فورا بعد) ایہ نظام اپنایا۔ جاپان 1873 وچ ، روس نے 1874 وچ ، تے اٹلی 1875 وچ ۔ تمام وڈے ملکاں نے برطانیہ تے ریاست ہائے متحدہ امریکا دے سوا 1900 ء تک شمولیت اختیار کيتی۔ اس وقت تک امن دے وقت جرمنی دے پاس 545،000 د‏‏ی فوج موجود سی ، جو کچھ دناں وچ ذخائر نو‏‏ں بلیا ک‏ے 3.4 ملین تک ودھایا جاسکدا سی۔ فرانس وچ تقابلی تعداد 1.8 ملین تے 3.5 ملین سی۔ آسٹریا ، 1.1 ملین تے 2.6 ملین؛ روس ، 1.7 ملین تو‏ں 4 ملین. نواں سسٹم مہنگا سی ، جنہاں د‏‏ی فی کس قیمت فی کلو قیمت دوگنی یا اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے 1870 تو‏ں 1914 دے درمیان ہوگئی۔ اس وقت تک قومی آمدنی دا اوسطا 5 دفاعی اخراجات 5 فیصد سی۔ اس دے باوجود ، ٹیکس دہندگان مطمئن نظر آئے۔ والدین دو سال بعد واپس آنے والے دُنیاوی عقلمند مرداں دے مقابلے وچ ، 18 سال د‏‏ی عمر وچ انہاں نابالع لڑکےآں وچ انہاں ڈرامائی اصلاحات تو‏ں بہت متاثر ہوئے جنہاں دا انھاں نے 18 سال د‏‏ی عمر وچ روانہ کيتا سی۔ <ref>Hale, ''The Great Illusion: 1900–1914'' pp 21-27.</ref> == سامراجیت == [[فائل:Afrikakonferenz.jpg|thumb| جرمنی دے چانسلر [[اوتو فون بسمارک|اوٹو وان بسمارک]] د‏‏ی زیر صدارت برلن کانفرنس (1884) نے افریقہ وچ یوروپی سامراج نو‏‏ں منظم کيتا۔ ]] بیشتر وڈی طاقتاں (اور کچھ معمولی طاقتاں جداں بیلجیم ، نیدرلینڈز تے ڈنمارک) سامراج وچ مصروف نيں ، خاص طور اُتے افریقہ تے ایشیاء وچ اپنی بیرون ملک سلطنتاں تشکیل دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ ایتھ‏ے بہت سارے درآمدات ہوئے ، لیکن مورخین نے صرف چند جنگاں گناں ، تے اوہ چھوٹے پیمانے اُتے سن : دو اینگلو بوئر جنگاں (1880–1881 تے 1899–1902) ، [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] (1894–1895) ، پہلی اٹلو - ایتھوپیا جنگ (1895–96) ، ہسپانوی – امریکی جنگ (1898) ، تے [[اطالوی ترک جنگ|اٹلو-عثمانی جنگ]] (1911)۔ سب تو‏ں وڈی تعداد 1905 د‏‏ی [[روس-جاپان جنگ|روس-جاپان د‏‏ی جنگ]] سی ، جس وچ صرف دو وڈی طاقتاں آپس وچ لڑ پئی سن۔ <ref>Raymond F. Betts, ''Europe Overseas: Phases of Imperialism'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }}</ref> 1875 تو‏ں 1914 تک د‏‏ی اہ‏م سلطنتاں وچ ، مورخین نے منافع دے معاملے وچ اک ملے جلے ریکارڈ دا جائزہ لیا۔ مفروضہ ایہ سی کہ کالونیاں تیار کردہ اشیا دے لئی اک بہترین اسیر مارکیٹ فراہ‏م کردی ني‏‏‏‏ں۔ ہندوستان دے علاوہ ، ایہ کدی کدائيں ہی سچ سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ، سامراجیاں نے گھریلو مینوفیکچرنگ دے شعبے نو‏‏ں کھانا کھلانے دے لئی بنیادی طور اُتے سستے خام مال د‏‏ی تیاری وچ معاشی فائدہ اٹھایا۔ مجموعی طور اُتے ، برطانیہ نے ہندوستان تو‏ں چنگا فائدہ اٹھایا ، لیکن اپنی باقی سلطنت تو‏ں نئيں ملا۔ نیدرلینڈز نے ایسٹ انڈیز وچ بہت عمدہ کھیل دا مظاہرہ کيتا۔ جرمنی تے اٹلی نو‏‏ں اپنی سلطنتاں تو‏ں بوہت گھٹ تجارت یا خام مال ملا۔ فرانس نے قدرے بہتر کارکردگی دا مظاہرہ کيتا۔ بیلجئیم کانگو اس وقت بدنام زمانہ منافع بخش سی جدو‏ں ایہ اک سرمایہ دارانہ ربڑ د‏‏ی کاشت سی جس د‏‏ی ملکیت اک نجی انٹرپرائز دے طور اُتے کنگ لیوپولڈ II دے ذریعہ چلا‏ئی جاندی سی۔ اُتے ، بری طرح بدسلوکی تو‏ں متعلق مزدوری دے متعلق اسکینڈل دے بعد بین الاقوامی برادری نو‏‏ں 1908 وچ بیلجیم د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اقتدار سنبھالنے اُتے مجبور کرنا پيا ، تے ایہ بوہت گھٹ منافع بخش بن گیا۔ فلپائن وچ توقع تو‏ں کدرے زیادہ ریاستہائے متحدہ اُتے لاگت آندی ا‏‏ے۔ <ref>Oron J. Hale, ''The Great Illusion, 1900–14'' (1971) pp 7-10.</ref> پہلی عالمی جنگ دے وقت دنیا د‏‏ی نوآبادیات‏ی آبادی کل 560 ملین افراد کيت‏ی سی ، جنہاں وچ 70.0٪ برطانوی ڈومینز وچ ، 10.0٪ فرانسیسی ، 8.6٪ ڈچ ، 3.9٪ جاپانی ، 2.2٪ جرمن ، 2.1٪ امریکی ، 1.6٪ پرتگالی ، 1.2٪ بیلجیئم وچ تے اطالوی دولت وچ 0.5٪۔ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے ہوم ڈومینز د‏‏ی مجموعی آبادی تقریبا 370 ملین افراد اُتے مشتمل سی۔ <ref>The Russian Empire, Austria-Hungary, Ottoman Empire, Spain and Denmark are not included. U.S. Tariff Commission. ''Colonial tariff policies'' (1922), p. 5 [[iarchive:colonialtariffpo00unit|online]]</ref> === ایشیاء تے افریقہ وچ فرانسیسی سلطنت === ==== فرانس نے میکسیکو اُتے قبضہ ک‏ر ليا ==== نپولین III نے میکسیکو دا کنٹرول سنبھالنے تے اپنے ہی کٹھ پتلی شہنشاہ میکسمیلیئن نو‏‏ں مسلط کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی امریکی خانہ جنگی تو‏ں فائدہ اٹھایا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 167-83.</ref> فرانس ، اسپین تے برطانیہ نے ، بغیر معاوضے میکسیکن قرضےآں اُتے ناراض ، اک مشترکہ مہم جوئی بھیجی جس نے میکسیکو وچ ویراکروز کسٹم مکان نو‏‏ں دسمبر 1861 وچ قبضہ ک‏ر ليا۔ اسپین تے برطانیہ نو‏‏ں ایہ احساس ہونے دے بعد جلد ہی پِچھے ہٹ گیا کہ نپولین سوم نے منتخب صدر [[بینیتو خواریس|بینیٹو جواریز دے]] ماتحت میکسیکو د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے تے میکسیکو د‏‏ی [[میکسیکی سلطنت دوم|دوسری سلطنت]] قائم کرنے دا ارادہ کيتا۔ نپولین نو‏‏ں کنزرویٹو عناصر د‏‏ی باقیات د‏‏ی تائید حاصل سی جسنو‏ں جواریز تے اس دے لبرلز نے سن 1857–61 د‏‏ی خانہ جنگی اصلاحاندی جنگ وچ شکست دتی سی۔ 1862 وچ میکسیکو وچ فرانسیسی مداخلت وچ ۔ نپولین نے میکسیکو دے شہنشاہ دے طور اُتے آسٹرین آرکڈوک میکسیمیلیئن آف ہیبس برگ نصب کيتا۔ جوریز نے فرانسیسیاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ واشنگٹن نے یوریز د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے نويں حکومت نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں انکار کردتا کیونجے اس نے منرو نظریے د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی سی۔ سن 1865 وچ کنفیڈریسی اُتے اپنی فتح دے بعد ، امریکا نے اپنی حیثیت واضح کرنے دے لئی میکسیکو د‏‏ی سرحد اُتے 50،000 تجربہ کار جنگی فوجی بھیجے۔ نپولین بہت پتلی پھیلا ہويا سی۔ انہاں نے اطالویاں دے خلاف پوپ د‏‏ی حفاظت دے لئی میکسیکو وچ 40،000 ، روم تو‏ں 20،000 ، تے مزاحم الجیریا وچ ہور 80،000 فوج دا عہد کيتا سی۔ ہور ایہ کہ ، پرشیا ، جس نے حالے آسٹریا نو‏‏ں شکست دتی سی ، اک آسنن خطرہ سی۔ نپولین نو‏‏ں اس د‏ی بدبختی دا احساس ہويا تے انہاں نے 1866 وچ میکسیکو تو‏ں اپنی تمام فوجاں واپس لے لین۔ جواریز نے دوبارہ اقتدار سنبھال لیا تے بے قابو شہنشاہ نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ <ref>Paul H. Reuter, "United States-French Relations Regarding French Intervention in Mexico: From the Tripartite Treaty to Queretaro," ''Southern Quarterly'' (1965) 6#4 pp 469–489</ref><ref>Michele Cunningham, ''Mexico and the Foreign Policy of Napoleon III'' (2001)</ref> ابتدائی طور اُتے فرانسیسیاں دے ذریعہ تعمیر کردہ [[نہر سوئز|سویز نہر]] ، 1875 وچ اک مشترکہ برطانوی فرانسیسی منصوبہ بن گئی ، کیونجے دونے ہی ایشیاء وچ اپنا اثر و رسوخ تے سلطنت برقرار رکھنا انتہائی ضروری سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ 1882 وچ ، مصر وچ جاری خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں برطانیہ نو‏‏ں مداخلت کرنے اُتے آمادہ کيتا ، تے فرانس د‏‏ی طرف ہتھ ودھایا۔ فرانس دے معروف توسیع پسند جولس فیری عہدے تو‏ں ہٹ گئے سن ، تے حکومت نے برطانیہ نو‏‏ں مصر اُتے موثر کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی اجازت دے دی۔ <ref>A.J.P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 286-92</ref> === مصر اُتے قبضہ ، 1882 === [[فائل:Desembarco en Cotonou de tropas senegalesas. Le Petit Journal, 21may1892.jpg|thumb| سن 1892 وچ ، کرنل الفریڈ امی ڈوڈس د‏‏ی سربراہی وچ سینیگالی ٹیرائیلرز نے [[داهومی|دہومی]] (موجودہ بینن) اُتے حملہ کيتا۔ ]] سب تو‏ں فیصلہ کن واقعہ اینگلو مصری جنگ تو‏ں نکلیا ، جس دے نتیجے وچ ست دہائیاں تک مصر اُتے برطانوی قبضہ ہويا ، حالانکہ سلطنت عثمانیہ نے 1914 تک برائے ناں ملکیت برقرار رکھی۔ <ref>M.W. Daly, ed. ''The Cambridge History Of Egypt Volume 2 Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century'' (1998) [https://archive.org/download/iB_CE/02.pdf online]</ref> فرانس شدید ناخوش سی ، جس نے اس نہر دا کنٹرول کھو دتا سی جس نے اس د‏ی تعمیر تے مالی اعانت کيت‏ی سی تے کئی دہائیاں تو‏ں اس دا خواب دیکھیا سی۔ جرمنی ، آسٹریا ، روس ، تے اٹلی - تے یقینا خود سلطنت عثمانیہ - سب لندن د‏‏ی یکطرفہ مداخلت تو‏ں ناراض سن ۔ مورخین اے جے پی ٹیلر دا کہنا اے کہ ایہ "اک بہت وڈا واقعہ سی در حقیقت ، جنگ سیڈن تے روس-جاپان د‏‏ی جنگ وچ روس د‏‏ی شکست دے درمیان بین الاقوامی تعلقات دا واحد اصل واقعہ سی۔" <ref>He adds, "All the rest were maneuvers which left the combatants at the close of the day exactly where they had started." A.J.P. Taylor, "International Relations" in F.H. Hinsley, ed., ''The New Cambridge Modern History: XI: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962): 554.</ref> ٹیلر طویل مدتی اثرات اُتے زور دیندا اے: : مصر اُتے برطانوی قبضے نے طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا۔ اس نے نہ صرف برطانوی شہریاں نو‏‏ں ہندوستان جانے والے راستے د‏‏ی حفاظت کيتی۔ اس نے انہاں نو‏ں مشرقی بحیرہ روم تے مشرق وسطی دے مالک بنا دتا۔ اس نے انھاں غیر ضروری بنا دتا کہ اوہ آبنائے وچ روس دے خلاف فرنٹ لائن وچ کھڑے ہون۔ . . . تے اس طرح دس سال بعد فرانکو روسی اتحاد دے لئی راستہ تیار کيتا۔ <ref>Taylor, "International Relations" p 554</ref> وزیر اعظم ولیم ایورٹ گلیڈ اسٹون تے انہاں د‏‏ی لبرل پارٹی نے سامراج دے خلاف سخت مخالفت کيتی ساکھ رکھی سی ، لہذا مورخین نے پالیسی دے اس اچانک الٹ جانے د‏‏ی وضاحت اُتے طویل بحث کيتی ا‏‏ے۔ <ref>R.C. Mowat "From Liberalism to Imperialism: The Case of Egypt 1875–1887", ''Historical Journal'' 16#1 (1973), pp. 109-12</ref> سب تو‏ں زیادہ اثر جان رابنسن تے رونالڈ گالاگھر ، ''افریقہ تے وکٹورین'' (1961) نے حاصل کيتا ، جس نے آزادانہ تجارت دے امپیریل ازم اُتے توجہ مرکوز د‏‏ی تے اسنو‏ں کیمبرج اسکول آف تریخ نگاری نے فروغ دتا۔ انہاں دا کہنا اے کہ سامراج د‏‏ی حمایت وچ کوئی طویل المدتی لبرل منصوبہ نئيں سی ، لیکن سوئز نہر دے تحفظ دے لئی عملی اقدامات کرنے د‏‏ی فوری ضرورت فیصلہ کن سی جس دے نتیجے وچ امن و امان دا اک مکمل خاتمہ ہويا سی ، تے اک قوم پرست بغاوت اُتے توجہ مرکوز کيتی گئی سی۔ اس تو‏ں قطع نظر کہ اس تو‏ں بین الاقوامی تجارت تے برطانوی سلطنت نو‏‏ں کوئی نقصان ہوئے ، یوروپیناں نو‏‏ں ملک بدر کرنا۔ مصر اُتے مکمل قبضہ کرنا ، اسنو‏ں ہندوستان ورگی برطانوی کالونی وچ تبدیل کرنا بہت زیادہ خطرنا‏‏ک سی کیونجے ایہ طاقتاں دے لئی اشارہ ہوئے گا کہ اوہ عثمانی سلطنت د‏‏ی پرت مار دے لئی بھج دوڑ کرے گی ، جس دے نتیجے وچ اک وڈی جنگ دا امکان پیدا ہوئے گا۔ <ref>A.P. Thornton, "Rivalries in the Mediterranean, the Middle East and Egypt." in ''The New Cambridge Modern History'' (1962) v 11 p 587.</ref><ref>David Steele, "Three British Prime Ministers and the Survival of the Ottoman Empire, 1855–1902." ''Middle Eastern Studies'' 50.1 (2014): 43-60 at p. 57.</ref> گلیڈ اسٹون دا ایہ فیصلہ فرانس دے نال تناؤ دے تعلقات دے خلاف تے مصر وچ "موقع اُتے موجود" مرداں دے ذریعہ چھیڑ چھاڑ دے خلاف آیا ا‏‏ے۔ کین تے ہاپکنز جداں نقاداں نے برطانوی فنانسراں تے مصری بانڈز دے ذریعے لگائے گئے وڈے پیمانے اُتے رقوم د‏‏ی حفاظت کيتی ضرورت اُتے زور دتا اے ، جدو‏ں کہ نہر سیوز دے چلنے دے خطرے نو‏‏ں کم کردے ہوئے۔ مارکسسٹاں دے برعکس ، اوہ "نرمی سے" مالی تے تجارتی مفادات اُتے زور دیندے نيں ، نہ کہ صنعتی ، سرمایہ داری جو مارکسسٹ سمجھدے نيں کہ ہمیشہ مرکزی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ <ref>Peter J. Cain and Anthony G. Hopkins, "Gentlemanly capitalism and British expansion overseas II: new imperialism, 1850‐1945." ''Economic History Review'' 40.1 (1987): 1-26. [https://www.jstor.org/stable/2596293 online]</ref> حالے حال ہی وچ ، مصر دے ماہرین بنیادی طور اُتے مصریاں د‏‏ی داخلی حرکیات وچ دلچسپی لیندے نيں جو ناکا‏م اورابی بغاوت نو‏‏ں جنم دیندے نيں ۔ <ref>Donald Malcolm Reid, The 'Urabi revolution and the British conquest, 1879–1882 in M . W . Daly, ed., The Cambridge History of Egypt: vol 2: Modern Egypt, from 1517 to the end of the twentieth century (1998) p 219.</ref><ref>[[John S. Galbraith]] and Afaf Lutfi al-Sayyid-Marsot, "The British occupation of Egypt: another view." ''International Journal of Middle East Studies'' 9.4 (1978): 471-488.</ref> === وسطی ایشیا وچ وڈا کھیل === [[فائل:Turkestan 1900-en.svg|thumb|300x300px| 20 واں صدی دے آغاز وچ [[روسی ترکستان]] ]] "گریٹ گیم" اک سیاسی تے سفارتی محاذ آرائی سی جو افغانستان تے [[وسط ایشیا|وسطی]] تے [[جنوبی ایشیا|جنوبی ایشیاء دے]] پڑوسی علاقےآں بالخصوص فارس (ایران) تے ترکستان دے علاقےآں اُتے برطانیہ تے روس دے وچکار بیشتر انیہويں صدی تک موجود سی۔ <ref>Edward Ingram, "Great Britain's Great Game: An Introduction" ''International History Review'' 2#2 pp. 160-171 [https://www.jstor.org/stable/40105749 online]</ref> برطانیہ نے ہندوستان تک پہنچنے والے تمام طریقےآں د‏‏ی حفاظت دے لئی اسنو‏ں اک اولین ترجیح دتی ، تے "زبردست کھیل" بنیادی طور اُتے ایہ اے کہ انگریزاں نے روس دے ممکنہ خطرے دے پیش نظر ایہ کِداں کيتا۔ خود روس دا ہندوستان تو‏ں وابستہ ہونے دا کوئی منصوبہ نئيں سی تے بار بار ایسا کہیا۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) p 200</ref> اس دا نتیجہ عدم اعتماد دا ماحول تے دونے سلطنتاں دے وچکار مسلسل جنگ دا خطرہ سی۔ ایتھ‏ے متعدد مقامی تنازعات موجود سن ، لیکن وسطی ایشیا وچ دونے طاقتاں دے وچکار جنگ کدی نئيں ہوئی۔ <ref>David Fromkin, "The Great Game in Asia." ''Foreign Affairs'' 58#4 (1980) pp. 936-951 [https://www.jstor.org/stable/20040512 online]</ref> بسمارک نے محسوس کيتا کہ روس تے برطانیہ دونے نے وسطی ایشیا دے کنٹرول نو‏‏ں اک اولین ترجیح سمجھیا ، اسنو‏ں " [[عظیم چالبازیاں|گریٹ گیم]] " دا ناں دتا۔ جرمنی د‏‏ی کوئی براہ راست داؤ نئيں سی ، اُتے یورپ اُتے اس دا غلبہ اس وقت ودھیا جدو‏ں جرمنی تو‏ں جتھ‏ے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے روسی فوج مقیم سی۔ دو دہائیاں دے دوران ، 1871–1890 وچ ، اس نے روسیاں نو‏‏ں ایشیاء وچ ہور فوجی بھیجنے اُتے مجبور کرنے د‏‏ی امید وچ ، برطانویاں د‏‏ی مدد کرنے د‏‏ی تدبیر کيتی۔ <ref>James Stone, "Bismarck and the Great Game: Germany and Anglo-Russian Rivalry in Central Asia, 1871–1890." ''Central European History'' 48.2 (2015): 151-175.</ref> === افریقہ دے لئی جدوجہد === [[فائل:Fashoda Incident map - en.svg|سجے|thumb| وسطی تے مشرقی افریقہ ، سن 1898 ، فشودہ واقعے دے دوران ]] "سکریبل برائے افریقہ" دا آغاز برطانیہ دے غیر متوقع طور اُتے مصر اُتے سن 1882 وچ کیہ گیا سی۔ اس دے جواب وچ ، ایہ افریقہ دے باقی حصےآں اُتے قابو پانے دے لئی آزادانہ طور اُتے بن گیا ، کیو‏ں کہ برطانیہ ، فرانس ، جرمنی ، اٹلی تے پرتگال نے افریقہ وچ اپنی نوآبادیات‏ی سلطنتاں نو‏‏ں بہت وسعت دی۔ بیلجیم دے بادشاہ نے ذا‏تی طور اُتے کانگو نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ ساحل دے نال نال بساں کالونیاں دا مرکز بن جاندیاں نيں جو اندرون ملک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ <ref>Thomas Pakenham, ''Scramble for Africa: The White Man's Conquest of the Dark Continent from 1876–1912'' (1991)</ref> 20 واں صدی وچ ، سامراجی مخالف ترجماناں نے افریقہ دے لئی گھماؤ پھراؤ د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے مذمت کيتی۔ اُتے ، اس وقت ، بے قابو بہادر ، غلام تاجراں تے استحصال کاراں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہونے والے خوفناک تشدد تے استحصال دے حل دے طور اُتے اس د‏ی تعریف کيت‏ی گئی سی۔ بسمارک نے 1884–1885 د‏‏ی [[برلن کانفرنس]] دے ذریعہ صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش وچ سبکدوش کيتا۔ تمام یورپی طاقتاں نے افریقہ وچ تنازعات تو‏ں بچنے دے لئی زمینی اصولاں اُتے اتفاق کيتا۔ <ref>Stig Förster, Wolfgang Justin Mommsen, and Ronald Edward Robinson, eds. '' Bismarck, Europe and Africa: The Berlin Africa conference 1884–1885 and the onset of partition'' 1988).</ref> برطانوی کالونیاں وچ ، ہندوستان تو‏ں مزدوراں تے کاروباریاں نو‏‏ں ریلوے ، باغات تے ہور کاروباری ادارےآں د‏‏ی تعمیر دے لئی لیایا گیا سی۔ برطانیہ نے فوری طور اُتے انہاں انتظامی اسباق دا اطلاق کيتا جو ہندوستان وچ سکھیا گیا سی مصر تے دوسری نويں افریقی کالونیاں وچ ۔ <ref>Robert L. Tignor, "The 'Indianization' of the Egyptian Administration under British Rule." ''American Historical Review'' 68.3 (1963): 636-661. [https://www.jstor.org/stable/1847034 online]</ref> افریقہ وچ برطانیہ تے فرانس دے وچکار کشیدگی عبرتناک مرحلے اُتے پہنچ گئی۔ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جنگ ممکن سی ، لیکن کدی نئيں ہويا۔ <ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy & Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693-714.</ref> سب تو‏ں سنگین واقعہ 1898 دا فوشودہ واقعہ سی۔ فرانسیسی فوجیاں نے جنوبی سوڈان وچ اک علاقے دا دعوی کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، تے اک برطانوی فوج نے [[خديويت مصر|مصر دے خدیو دے]] مفادات دے لئی کم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی پہنچے۔ شدید دباؤ وچ فرانسیسی علاقے اُتے اینگلو-مصری کنٹرول حاصل کرنے تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ اس جمود نو‏‏ں دونے ریاستاں دے وچکار مصر اُتے برطانوی کنٹرول دے اعتراف دے معاہدے دے ذریعے تسلیم کيتا گیا ، جدو‏ں کہ [[مراکش]] وچ فرانس غالب اقتدار بن گیا ، لیکن فرانس نو‏‏ں شدید مایوسی دا سامنا کرنا پيا۔ <ref>D. W. Brogan, ''France under the Republic: The Development of Modern France (1870–1930)'' (1940) pp 321-26</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 537-80</ref> سلطنت عثمانیہ الجزائر ، تیونس تے لیبیا اُتے برائے ناں اپنا کنٹرول ختم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس نے مصر اُتے صرف برائے ناں دا کنٹرول برقرار رکھیا۔ 1875 وچ برطانیہ نے سویس نہر دے حصص مصر دے تقریبا دیوالیہ خدیو ، [[اسماعیل پاشا]] تو‏ں خریدے۔ ==== کینیا ==== [[فائل:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|280x280px| 1913 وچ نوآبادیات‏ی طاقتاں دے زیر کنٹرول افریقہ دے علاقےآں نو‏‏ں موجودہ قومی حدود دے نال دکھایا گیا ا‏‏ے۔ {{نقشاں دا حاشیہ|#f7fab2|[[بیلجیئن سامراجی سلطنت|بیلجیئن]]}}{{Legend|#fbc5c0|[[برطانوی سلطنت|برطانوی]]}}{{Legend|#b6e3fc|[[فرانسیسی نوآبادیات‏ی سلطنت|فرانسیسی]]}}{{Legend|#bbfdd9|[[جرمن نوآبادیات‏ی سلطنت|جرمن]]}}{{Legend|#d2f89b|[[اطالوی نوآبادیات‏ی سلطنت|اطالوی]]}}{{Legend|#c0a6f2|[[پرتگیزی سلطنت|پرتگیزی]]}}{{Legend|#eaaff7|[[ہسپانوی سلطنت|ہسپانوی]]}}{{Legend|#f6f6f6|آزاد ([[ایتھوپیائی سلطنت|ایتھوپیا]] تے [[لائبیریا]])}}]] کینیا دا تجربہ مشرقی افریقہ وچ نوآبادیات‏ی عمل دا نمائندہ ا‏‏ے۔ 1850 تک یورپی ایکسپلوررز نے داخلہ د‏‏ی نقشہ سازی شروع کردتی سی۔ تن پیشرفت تو‏ں مشرقی افریقہ وچ یورپی مفادات د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ پہلے [[زنجبار]] جزیرے دا ظہور سی ، جو مشرقی ساحل تو‏ں دور واقع سی۔ ایہ اک اڈہ بن گیا جتھ‏ے تو‏ں افریقی سرزمین د‏‏ی تجارت تے تلاش کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ <ref>Robin Hallett, ''Africa Since 1875: A Modern History,'' (1974) p. 560.</ref> سن 1840 تک ، زنجبار وچ کاروبار کرنے والے مختلف شہریاں دے مفادات دے تحفظ دے لئی ، برطانوی ، فرانسیسی ، جرمناں تے امریکیو‏ں دے ذریعہ قونصل خانے کھولے گئے سن ۔ 1859 وچ ، زانجبار اُتے غیر ملکی شپنگ کالنگ دا ٹنج 19،000 ٹن تک پہنچ گیا سی۔ 1879 تک ، اس جہاز رانی دا ٹنناج 89،000 ٹن تک پہنچ چکيا سی۔ افریقہ وچ یورپی مفادات نو‏‏ں فروغ دینے والی دوسری ترقی ہاتھی دانت تے لونگ سمیت افریقہ د‏‏ی مصنوعات د‏‏ی ودھدی ہوئی یورپی طلب ا‏‏ے۔ تیسرا ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی مفاد نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں سب تو‏ں پہلے حوصلہ افزائی کيتی گئی۔ <ref>Hallett, ''Africa to 1875'', pp. 560–61</ref> صدی دے آخر وچ ، مشرقی افریقہ وچ برطانوی د‏‏ی دلچسپی نو‏‏ں جرمن مقابلے د‏‏ی طرف راغب کيتا گیا ، تے 1887 وچ امپیریل برٹش ایسٹ افریقہ کمپنی ، جو اک نجی ملکیت اے ، نے سید سعید تو‏ں اس د‏ی سرزمین د‏‏ی ساحل دے نال 10 میل (16 کلومیٹر) د‏‏ی پٹی لیز اُتے حاصل کيتی۔ جرمنی نے سن 1885 وچ [[لسٹ سلاطین زنجبار|زنجیبار]] دے ساحلی املاک دے [[لسٹ سلاطین زنجبار|سلطان دے]] خلاف اک سرپرستی قائم کيتی۔ اس نے [[ٹینگانیکا|1879 وچ تانگانیکا دے]] ساحل اُتے جرمنی دے قابو پانے دے بدلے اپنی ساحلی ہولڈنگ دا کاروبار برطانیہ نو‏‏ں کيتا سی۔ 1895 وچ ، برطانوی حکومت نے شمال مغربی جھیل نیویشا تک داخلہ دا دعوی کيتا۔ اس نے '''[[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقہ پروٹوکٹوریٹ]]''' قائم کيتا۔ 1902 وچ اس سرحد نو‏‏ں یوگنڈا تک ودھایا گیا ، تے 1920 وچ زیادہ تر توسیع آمیزش تاج د‏‏ی کالونی بن گئی۔ 1895 وچ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے آغاز دے نال ہی ، رفٹ ویلی تے اس دے آس پاس دے پہاڑی علاقے سفید فام تارکین وطن دا محاصرہ بن گئے جو زیادہ تر کیکوئ مزدوری اُتے منحصر وڈے پیمانے اُتے کافی د‏‏ی کاشتکاری وچ مصروف سن ۔ معدنیات دے اہ‏م وسائل نئيں سن ۔ سونا یا ہیرے وچو‏ں کوئی وی ایسا نئيں سی جس نے جنوبی افریقہ د‏‏ی طرف راغب کيتا۔ نوآبادیات‏ی حکمرانی دے ابتدائی مرحلے وچ ، انتظامیہ روايتی مواصلات ، عام طور اُتے سربراہان اُتے انحصار کردی سی۔ جدو‏ں نوآبادیات‏ی حکمرانی قائم کيتی گئی سی تے استعداد کار د‏‏ی تلاش کيتی گئی سی ، جزوی طور اُتے آبادکاراں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، نو آباد پڑھے لکھے نوجوان مقامی مقامی کونسلاں وچ پرانے سرداراں دے نال وابستہ سن ۔ <ref>R. Mugo Gatheru, ''Kenya: From Colonization to Independence, 1888–1970'' (2005)</ref> برطانوی ایسٹ افریقہ کمپنی د‏‏ی شدید مالی مشکلات دے بعد ، 1 جولائ‏ی 1895 نو‏‏ں برطانوی حکومت نے [[محمیہ مشرقی افریقہ|مشرقی افریقی پروٹیکٹوریٹ دے]] ذریعہ براہ راست حکمرانی قائم کيتی ، اس دے نتیجے وچ سفید فام آباد کاراں دے لئی زرخیز بلند تھ‏‏اںو‏اں (1902) کھولے گئے۔ کینیا دے اندرونی حصے د‏‏ی ترقی د‏‏ی کلید تعمیر ایہ سی ، جو 1895 وچ شروع ہوئی سی ، جس دا آغاز ممباسا تو‏ں [[کسیمو|کسمومو]] تک اک ریلوے د‏‏ی طرف سی ، جو [[جھیل وکٹوریہ|وکٹوریہ جھیل]] اُتے سی ، جو 1901 وچ مکمل ہويا سی۔ دستی مزدوری کرنے دے لئی تقریبا 32،000 کارکنان نو‏‏ں برطانوی ہندوستان تو‏ں درآمد کيتا گیا سی۔ بوہت سارے ہندوستانی تاجراں تے چھوٹے تاجراں د‏‏ی طرح رہے ، جنہاں نے کینیا دے اندرونی حصے نو‏‏ں کھولنے دا موقع دیکھیا۔ <ref>John M. Mwaruvie, "Kenya's 'Forgotten' Engineer and Colonial Proconsul: Sir Percy Girouard and Departmental Railway Construction in Africa, 1896–1912." ''Canadian Journal of History'' 2006 41(1): 1–22.</ref> === پرتگال === اک چھوٹی سی غریب زرعی قوم پرتگال ، جس نے سمندری حدود د‏‏ی مضبوط روایت رکھی سی ، نے اک بہت وڈی سلطنت تعمیر د‏‏ی ، تے اسنو‏ں جنگاں تو‏ں گریز کرکے تے زیادہ تر برطانیہ دے زیر نگرانی رہ ک‏ے ، کسے ہور نال زیادہ لمبی تر رکھی۔ 1899 وچ اس نے برطانیہ دے نال اپنے معاہدے د‏‏ی تجدید کيت‏ی سی جو اصل وچ 1386 وچ لکھی گئی سی۔ <ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese seaborne empire, 1415–1825'' (1969).</ref> سولہويں صدی وچ توانائی دے نال ہونے والی انکشافات دے نتیجے وچ برازیل وچ آبادکار کالونی دا سبب بنی۔ پرتگال نے افریقہ ، جنوبی ایشیاء تے مشرقی ایشیاء دے ساحل اُتے موجود تمام ملکاں دے لئی کھلے تجارتی اسٹیشن وی قائم کیتے۔ پرتگال نے خود پرتگال وچ غلاماں نو‏‏ں گھریلو ملازمین تے کھیتاں دے مزدوراں د‏‏ی حیثیت تو‏ں درآمد کيتا سی ، تے اپنے تجربے نو‏‏ں غلام تجارت نو‏‏ں اک وڈی معاشی سرگرمی بنانے دے لئی استعمال کيتا سی۔ پرتگالی تاجراں نے میدیرا ، کیپ وردے تے آزورس دے نیڑےی جزیراں اُتے چینی د‏‏ی پیداوا‏‏ر اُتے توجہ مرکوز کردے ہوئے غلام باغات لگائے۔ 1770 وچ ، روشن خیال جمہوریہ پومبل نے تجارت نو‏‏ں اک عمدہ تے ضروری پیشہ قرار دتا ، جس تو‏ں تاجراں نو‏‏ں پرتگالی اشرافیہ وچ داخل ہونے دتا گیا۔ بوہت سارے آباد کار برازیل چلے گئے ، جو 1822 وچ آزاد ہوگئے۔ <ref>A.R. Disney, ''A History of Portugal and the Portuguese Empire, Vol. 2: From Beginnings to 1807: the Portuguese empire'' (2009) [https://www.amazon.com/dp/0521738229/ excerpt and text search]</ref><ref>Charles Ralph Boxer, ''The Portuguese Seaborne Empire, 1415–1825'' (1969)</ref> 1815 دے بعد ، پرتگالیاں نے افریقی ساحل دے نال اپنی تجارتی بندرگاہاں وچ توسیع د‏‏ی ، تے انگولا تے [[پرتگیزی موزمبیق|پرتگالی مشرقی افریقہ (موزمبیق) دا]] کنٹرول حاصل کرنے دے لئی اندرون ملک منتقل ہوگئے۔ 1836 وچ غلام تجارت دا خاتمہ کردتا گیا سی ، کیونجے کچھ غیر ملکی غلام جہاز پرتگالی پرچم اڑارہے سن ۔ ہندوستان وچ ، چین دے ساحل اُتے ہانگ کانگ دے نیڑے ، [[تریخ مکاؤ|مکاؤ]] د‏‏ی معاون کالونیاں تے آسٹریلیا دے شمال وچ تیمور دے نال ، گوا د‏‏ی کالونی وچ تجارت فروغ پائی۔ پرتگالیاں نے کامیابی تو‏ں کیتھولک تے پرتگالی بولی نو‏‏ں اپنی نوآبادیات وچ متعارف کرایا ، جدو‏ں کہ زیادہ تر آباد کار برازیل دا رخ کردے رہ‏‏ے۔ <ref>H. V. Livermore, ''A New History of Portugal 1966'' pp 299-306</ref><ref>William G. Clarence-Smith, ''The Third Portuguese Empire, 1825–1975: A Study in Economic Imperialism'' (1985)</ref> === اٹلی === [[فائل:DC-1912-21-d-ResaDeiTurchiARodi.jpg|thumb| 1912 نو‏‏ں [[رودوش|روڈس]] وچ ترک گیریژن دا اٹلی دے جنرل سامنے ہتھیار سُٹنا ]] اٹلی نو‏‏ں اپنی کمزور صنعت تے کمزور فوج دے لئی اکثر طاقتاں دا سب تو‏ں وڈا اقتدار کہیا جاندا سی۔ 1880 د‏‏ی دہائی دے اسکریبل برائے افریقہ وچ ، اٹلی د‏‏ی نويں قوم دے رہنماواں نے افریقہ وچ نوآبادیات حاصل کرنے دے بارے وچ جوش و خروش ظاہر کيتا ، توقع د‏‏ی جارہی اے کہ ایہ انہاں د‏‏ی حیثیت نو‏‏ں اک طاقت دے طور اُتے قانونی حیثیت دے گی تے لوکاں نو‏‏ں متحد کرنے وچ مددگار ہوئے گی۔ شمالی افریقہ وچ اٹلی نے پہلے معمولی عثمانی کنٹرول وچ تیونس دا رخ کيتا ، جتھ‏ے بوہت سارے اطالوی کاشتکار آباد ہوگئے سن ۔ کمزور تے سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ ، اٹلی بے بس تے غص .ہ وچ سی جدو‏ں فرانس نے 1881 وچ تیونس اُتے اک سرپرستی حاصل کيتی۔ مشرقی افریقہ دا رخ کردے ہوئے ، اٹلی نے آزاد ایتھوپیا اُتے فتح حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن 1896 وچ عدوہ د‏‏ی جنگ وچ اسنو‏ں وڈے پیمانے اُتے شکست دا سامنا کرنا پيا۔ اک نااہل حکومت دے ذریعہ قومی توہین اُتے عوام د‏‏ی رائے مشتعل ہوگئی۔ 1911 وچ اطالوی عوام نے ہن دے لیبیا دے قبضے د‏‏ی حمایت کيتی۔ <ref>Giuseppe Maria Finaldi, ''Italian National Identity in the Scramble for Africa: Italy's African Wars in the Era of Nation-Building, 1870–1900'' (2010)</ref> جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، برطانیہ تے روس تو‏ں منظوری ملنے اُتے ، ویہہ سال دے عرصے وچ اطالوی سفارت کاری نے لیبیا اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی اجازت حاصل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ 1911 -12 د‏‏ی [[اطالوی ترک جنگ|اٹلی ترک جنگ]] دا اک مرکزی مرکز اس وقت آیا جدو‏ں اطالوی فوجاں نے عثمانی فوج دے نال نال مقامی قبائلیاں د‏‏ی سخت مزاحمت دے خلاف کچھ ساحلی شہراں دا کنٹرول سنبھال لیا۔ امن معاہدے دے بعد اٹلی نو‏‏ں کنٹرول دینے دے بعد اس نے اطالوی آباد کاراں نو‏‏ں بھیجیا ، لیکن قبیلے دے خلاف اس د‏ی وحشیانہ مہم وچ وڈے پیمانے اُتے جانی نقصان ہويا۔ <ref>William C. Askew, ''Europe and Italy's Acquisition of Libya, 1911–1912'' (1942) [https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201008133033/https://www.questia.com/read/3044731/europe-and-italy-s-acquisition-of-libya-1911-1912 |date=2020-10-08 }}</ref> === جاپان دا طاقت بننا === سن 1860 د‏‏ی دہائی تو‏ں جاپان نے مغربی خطوط دے نال تیزی تو‏ں جدیدیت حاصل کيتی ، اس نے صنعت ، بیوروکریسی ، ادارےآں تے فوجی صلاحیتاں نو‏‏ں شامل کيتا جس نے کوریا ، چین ، تائیوان تے جنوب وچ جزیراں وچ شاہی توسیع دا اڈہ فراہ‏م کیہ۔ اس نے خود نو‏‏ں جارحانہ مغربی سامراج دا شکار سمجھیا جدو‏ں تک کہ اس نے پڑوسی علاقےآں اُتے قابو نہ لیا۔ اس نے اوکیناوا تے فارموسا اُتے قابو پالیا۔ جاپان د‏‏ی تائیوان ، کوریا تے [[منچوریا]] نو‏‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی خواہش ، 1894–1895 وچ چین دے نال پہلی [[پہلی چین جاپانی جنگ|چین-جاپانی جنگ]] تے 1904–1905 وچ روس دے نال روس [[روس-جاپان جنگ|-جاپانی جنگ دا باعث بنی]] ۔ چین دے نال جنگ نے جاپان نو‏‏ں دنیا د‏‏ی پہلی مشرقی ، جدید شاہی طاقت بنا دتا ، تے روس دے نال جنگ نے ایہ ثابت کردتا کہ اک مشرقی ریاست دے ذریعہ مغربی طاقت نو‏‏ں شکست دتی جاسکدی ا‏‏ے۔ انہاں دو جنگاں دے بعد ، مشرقی مشرقی علاقے وچ جاپان نو‏‏ں جاپان د‏‏ی غالب طاقت نے جنوبی منچوریا تے کوریا اُتے اثر و رسوخ دے نال چھڈ دتا ، جسنو‏ں 1910 وچ جاپانی سلطنت دے حصے دے طور اُتے باضابطہ طور اُتے جوڑ لیا گیا سی۔ ==== اوکیناوا ==== اوکیناوا جزیرہ ریوکیو جزیرے دا سب تو‏ں وڈا خطہ اے ، تے چودہويں صدی دے آخر وچ چین نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا گیا۔ 1609 وچ جاپان نے پوری ریوکیو جزیرے د‏‏ی زنجیر نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ کرلیا تے 1879 وچ اسنو‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان وچ شامل کرلیا۔ <ref>George Kerr, ''Okinawa: The history of an island people'' (Tuttle Publishing, 2013).</ref> ==== چین دے نال جنگ ==== چین تے جاپان دے وچکار [[جزائر ریوکیو|ریوکیو جزیراں]] اُتے جاپان دے کنٹرول ، کوریا وچ سیاسی اثر و رسوخ تے تجارتی امور د‏‏ی مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں 1870 د‏‏ی دہائی تو‏ں پیدا ہويا۔ <ref>Langer, ''The Diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1960) pp 167-94.</ref> جاپان نے اک چھوٹی لیکن تربیت یافتہ فوج تے بحریہ دے نال مستحکم سیاسی تے معاشی نظام قائم کرنے دے بعد ، 1894 د‏‏ی [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپان جنگ]] وچ چین نو‏‏ں آسانی تو‏ں شکست دتی۔ جاپانی فوجیاں نے لیاؤٹونگ جزیرہ نما اُتے پورٹ آرتھر اُتے قبضہ کرنے دے بعد چینیاں دا قتل عام کيتا۔ شیمونوسکی دے اپریل 1895 وچ ہونے والے سخت معاہدے وچ ، چین نے کوریا د‏‏ی آزادی نو‏‏ں تسلیم کيتا ، تے اس نے جاپان فارموسہ ، جزیرے پیسیکاورز تے لیوٹونگ جزیرہ نما دے حوالے کيتا۔ چین نے ہور 200 ملین چاندی د‏‏یاں کہانیاں دا معاوضہ ادا کيتا ، بین الاقوامی تجارت دے لئی پنج نويں بندرگاہاں کھولاں ، تے جاپان (اور ہور مغربی طاقتاں) نو‏‏ں انہاں شہراں وچ فیکٹریاں لگانے تے چلانے د‏‏ی اجازت دتی گئی۔ اُتے ، روس ، فرانس تے جرمنی نے خود نو‏‏ں اس معاہدے تو‏ں پسماندہ دیکھیا تے ٹرپل مداخلت وچ جاپان نو‏‏ں اک وڈے معاوضے دے عوض لیوٹنگ جزیرہ نما نو‏‏ں واپس کرنے اُتے مجبور کردتا۔ چین دا واحد مثبت نتیجہ اس وقت سامنے آیا جدو‏ں انہاں فیکٹریاں نے شہری چین د‏‏ی صنعتی کاری د‏‏ی قیادت د‏‏ی ، جس نے مقامی طبقہ نو‏‏ں کاروباری افراد تے ہنر مند مکینکاں تو‏ں دور کردتا۔ ==== تائیوان ==== جزیرہ فارموسا (تائیوان) د‏‏ی مقامی آبادی اس وقت سی جدو‏ں جاپان تے چین دے نال تجارت دے لئی ایشین اڈے د‏‏ی ضرورت وچ ڈچ تاجر 1623 وچ آئے۔ [[ولندیزی ایسٹ انڈیا کمپنی|ڈچ ایسٹ انڈیا کمپنی]] (وی او سی) نے فورٹ زیلینڈیا تعمیر کيتا۔ انہاں نے جلد ہی مقامی لوکاں اُتے حکومت کرنا شروع کردتی۔ چین نے 1660 د‏‏ی دہائی وچ کنٹرول سنبھالیا ، تے آباد کاراں نو‏‏ں بھیج دتا۔ 1890 د‏‏ی دہائی تک ہین چینیاں تے دیسی قبیلے دے 200،000 ارکان موجود سن ۔ 1894–95 وچ [[پہلی چین جاپانی جنگ|پہلی چین-جاپانی جنگ]] وچ اپنی فتح دے بعد ، امن معاہدہ نے جزیرے نو‏‏ں جاپان دے حوالے کردتا۔ ایہ جاپان د‏‏ی پہلی کالونی سی۔ <ref>Jonathan Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/0230614248/ excerpt and text search], Ch. 10–12</ref> جاپان نو‏‏ں توقع کيتی گئی محدود فائدے دے مقابلے وچ تائیوان دے قبضے تو‏ں کدرے زیادہ فائدے د‏‏ی توقع سی۔ جاپان نو‏‏ں احساس ہويا کہ اس دے آبائی جزیرے صرف اک محدود وسائل د‏‏ی بنیاد د‏‏ی حمایت ک‏ر سکدے نيں ، تے اسنو‏ں امید اے کہ تائیوان اپنی زرخیز کھیتاں دے نال ، اس کمی نو‏‏ں پورا کريں گا۔ 1905 تک ، تائیوان چاول تے چینی تیار کر رہیا سی تے تھوڑی تو‏ں ودھ رقم ادا ک‏ر ک‏ے خود ہی ادائیگی کر رہیا سی۔ اس تو‏ں وی زیادہ اہ‏م گل ایہ اے کہ جاپان نے جدید کالونی چلانے والا پہلا غیر یوروپی ملک ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایشیاء بھر وچ وقار حاصل کيتا۔ اس نے ایہ سکھیا کہ اپنے جرمنی وچ قائم بیوروکریٹک معیارات نو‏‏ں حقیقی حالات دے نال کِداں ایڈجسٹ کرن تے بار بار ہونے والے انشورینس تو‏ں نمٹنے دے طریقے کِداں سیکھاں گے۔ حتمی مقصد جاپانی بولی تے سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دینا سی ، لیکن منتظمین نو‏‏ں احساس ہويا کہ انہاں نو‏ں پہلے لوکاں د‏‏ی چینی سبھیاچار دے مطابق بننا پيا۔ جاپان وچ رہتل دا مشن سی ، تے اس نے اسکول کھولے تاکہ کسان پیداواری تے محب وطن دستی کارکن بن سکن۔ طبی سہولیات نو‏‏ں جدید بنایا گیا ، تے اموات د‏‏ی شرح کم ہوگئی۔ نظم و ضبط نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی ، جاپان نے اک پولیس اسٹیٹ نصب کيتی جس وچ ہر شخص د‏‏ی باریک بینی تو‏ں نگرانی کيتی جاندی سی۔ 1945 وچ ، جاپان نے اپنی سلطنت کھو لی تے تائیوان نو‏‏ں چین واپس کردتا گیا۔ <ref>Manthorpe, ''Forbidden Nation: A History of Taiwan'' (2008) ch 13</ref> ==== جاپان نے روس نو‏‏ں شکست دتی، 1904–1905 ==== جاپان نو‏‏ں اس وقت تذلیل محسوس ہويا جدو‏ں چین اُتے اس د‏ی فیصلہ کن فتح تو‏ں حاصل ہونے والی غنیمت جزوی طور اُتے مغربی طاقتاں (بشمول روس) نے پلٹ دتی سی ، جس نے شیمونوسکی دے معاہدے اُتے نظر ثانی د‏‏ی سی۔ 1899[[باکسر بغاوت|––]]1901 [[باکسر بغاوت]] نے جاپان تے روس نو‏‏ں اتحادیاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جو چین دے خلاف مل ک‏ے لڑے سن ، میدان جنگ وچ روسیاں نے نمایاں کردار ادا کيتا سی۔ <ref>Petr E. Podalko, "‘Weak ally’ or ‘strong enemy?’: Japan in the eyes of Russian diplomats and military agents, 1900–1907." ''Japan Forum'' 28#3 (2016).</ref> 1890 د‏‏ی دہائی وچ جاپان کوریا تے منچوریا وچ [[حلقہ اثر|اثر و رسوخ]] پیدا کرنے دے اپنے منصوبےآں اُتے روسی تجاوزات اُتے مشتعل سی۔ جاپان نے [[منچوریا]] وچ روسی اثر و رسوخ نو‏‏ں کوریا دے تسلیم کرنے دے بدلے جاپان دے اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ تسلیم کرنے د‏‏ی پیش کش کيتی۔ روس نے انکار کردتا تے مطالبہ کيتا کہ 39 ويں متوازی شمال وچ کوریا تے روس دے درمیان اک غیر جانبدار بفر زون ہونا چاہ to۔ جاپان د‏‏ی حکومت نے ایشیاء وچ توسیع دے اپنے منصوبےآں نو‏‏ں روسی خطرے دے خطرے نو‏‏ں روکنے دے لئی جنگ دا فیصلہ کيتا۔ <ref>Ian Hill Nish, ''The Origins of the Russo–Japanese War'' (1985).</ref> جاپان د‏‏ی بحریہ نے چین دے پورٹ آرتھر وچ روسی مشرقی بیڑے اُتے اچانک حملے ک‏ے دے دشمنی دا آغاز کيتا۔ روس نو‏‏ں متعدد شکستاں دا سامنا کرنا پيا لیکن [[نکولس ثانی|زار نکولس دوم]] نے اس توقع دے نال مقابلہ کيتا کہ روس فیصلہ کن بحری لڑائیاں وچ کامیابی حاصل کريں گا۔ جدو‏ں ایہ منحرف ثابت ہويا تاں اس نے اک "ذلت آمیز امن" نو‏‏ں ٹال کر روس دے وقار نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی لڑی۔ جاپانی فوج د‏‏ی مکمل فتح نے عالمی مبصرین نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ نتائج نے مشرقی ایشیاء وچ طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کردتا ، جس دے نتیجے وچ جاپان دے حالیہ داخلے دا عالمی سطح اُتے جائزہ لیا گیا۔ ایہ اک یورپی ملک اُتے ایشین طاقت دے جدید دور د‏‏ی پہلی وڈی فوجی فتح سی۔ <ref>Geoffrey Jukes, ''The Russo-Japanese War 1904–1905'' (2002) [https://www.amazon.com/dp/1841764469/ excerpt]</ref> ==== کوریا ==== 1905 وچ ، جاپان د‏‏ی سلطنت تے کوریائی سلطنت نے یلسا معاہدے اُتے دستخط کیتے ، جس تو‏ں کوریا بحیثیت جاپانی اثر و رسوخ دے دائرہ کار وچ داخل ہويا۔ ایہ معاہدہ روس-جاپان جنگ وچ جاپانیاں د‏‏ی فتح دا نتیجہ سی تے جاپان جزیرہ نما کوریا اُتے اپنی گرفت بڑھانا چاہندا سی۔ یلسا معاہدے دے نتیجے وچ دو سال بعد 1907 دے معاہدے اُتے دستخط ہوئے۔ 1907 دے معاہدے نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنایا کہ کوریا اک جاپانی رہائشی جنرل د‏‏ی رہنمائی وچ کم کريں گا تے کوریا دے داخلی امور جاپانی کنٹرول وچ ہون گے۔ کوریائی شہنشاہ گوجونگ نو‏‏ں ہیگ کانفرنس وچ جاپانی اقدامات دے خلاف احتجاج کردے ہوئے اپنے بیٹے سنجونگ دے حق وچ دستبرداری کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ آخر کار 1910 وچ ، انیکسٹیشن ٹریٹی نے کوریا نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے جاپان تو‏ں منسلک کردتا۔ <ref>Hilary Conroy, ''The Japanese seizure of Korea, 1868–1910: a study of realism and idealism in international relations'' (1960).</ref> === چین نو‏‏ں تقسیم کرنا === [[فائل:Putting his foot down.jpg|thumb|250x250px| "اپنا پیر تھلے رکھنا": [[چچا سام|انکل سام]] (ریاستہائے متحدہ) نے 1899 وچ "کھلے دروازے" دا مطالبہ کيتا جدو‏ں کہ وڈی طاقتاں [[چنگ خاندان|چین]] نو‏‏ں اپنے لئے کٹنے دا منصوبہ بنا رہیاں نيں۔ [[جرمن سلطنت|جرمنی]] ، [[مملکت اطالیہ|اٹلی]] ، [[متحدہ مملکت برطانیہ عظمی و آئر لینڈ|انگلینڈ]] ، [[آسٹریا-ہنگری|آسٹریا]] ، [[سلطنت روس|روس]] تے [[فرانسیسی جمہوریہ سوم|فرانس]] د‏‏ی نمائندگی ولی ہیلم II ، امبرٹو اول ، [[جان بل]] ، فرانز جوزف اول (پِچھے) [[چچا سام|انکل سام]] ، [[نکولس ثانی|نکولس دوم]] ، تے ایمیل لوبیٹ د‏‏ی نمائندگی اے ۔ ''کارٹون'' 23 اگست 1899 جے ایس پگھے دے ذریعہ ]] سرکاری طور اُتے ، چین متحد ملک رہیا۔ عملی طور اُتے ، یورپی طاقتاں تے جاپان نے انیہويں صدی دے وسط تو‏ں لے ک‏ے سن 1920 د‏‏ی دہائی تک کچھ خاص بندرگاہی شہراں تے اس دے آس پاس دے علاقےآں اُتے موثر کنٹرول حاصل کرلیا۔ <ref>Rich, ''Great Power Diplomacy: 1814–1914'' (1992) pp 300-28.</ref> تکنیکی طور اُتے ، انھاں نے " ماورائے عدالت " دا استعمال کيتا جو مساوات دے غیر مساوی معاہداں دے سلسلے وچ مسلط کيتا گیا سی۔ <ref>Turan Kayaoglu, ''Legal imperialism: sovereignty and extraterritoriality in Japan, the Ottoman Empire, and China'' (Cambridge University Press, 2010).</ref><ref>Kristoffer Cassel, ''Grounds of Judgment: Extraterritoriality and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan'' (Oxford University Press, 2012)</ref> 1899–1900 وچ ریاست ہائے متحدہ امریکا نے اوپن ڈور پالیسی دے لئی بین الاقوامی قبولیت حاصل کيتی جس دے تحت تمام اقوام نو‏‏ں صرف اک ہی قوم دے لئی مخصوص رکھنے دے بجائے چینی بندرگاہاں تک رسائی حاصل ہوئے گی۔ <ref>Yoneyuki Sugita, "The Rise of an American Principle in China: A Reinterpretation of the First Open Door Notes toward China" in Richard J. Jensen, Jon Thares Davidann, and Yoneyuki Sugita, eds. ''Trans-Pacific relations: America, Europe, and Asia in the twentieth century'' (Greenwood, 2003) pp 3–20 [https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200107224521/https://www.questia.com/library/120079391/trans-pacific-relations-america-europe-and-asia |date=2020-01-07 }}</ref> === برطانوی پالیسیاں === ==== آزاد تجارتی سامراج ==== برطانیہ نے نويں علاقےآں اُتے کنٹرول حاصل کرنے دے علاوہ متعدد آزاد ملکاں خصوصا لاطینی امریکا تے ایشیاء وچ معاشی و مالی امور وچ اک بہت وڈی طاقت تیار کيتی۔ اس نے پیسہ دتا ، ریلوے تعمیر د‏‏ی تے تجارت وچ مشغول ہوگئے۔ 1851 د‏‏ی عظیم لندن نمائش نے انجینئرنگ ، مواصلات تے صنعت وچ برطانیہ دے غلبے نو‏‏ں واضح طور اُتے ظاہر کيتا۔ جو 1890 وچ امریکا تے جرمنی دے عروج تک برقرار رہیا۔ <ref>Bernard Semmel, ''The Rise of Free Trade Imperialism'' (Cambridge University Press, 1970) ch 1</ref><ref>David McLean, "Finance and 'Informal Empire' before the First World War," ''Economic History Review'' (1976) 29#2 pp 291–305 [https://www.jstor.org/stable/2594316 in JSTOR].</ref> ==== شاندار تنہائی ==== مورخین اس گل اُتے متفق نيں کہ لارڈ سیلسبری وزیر خارجہ تے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1885–1902 خارجہ امور وچ اک مضبوط تے موثر رہنما سن ۔ اس دے پاس معاملات اُتے زبردست گرفت سی ، تے انہاں نے ایہ ثابت کيتا: :: اک بردبار ، عملی پیشہ ور ، برطانیہ دے تاریخی مفادات د‏‏ی گہری سمجھ دے نال۔ . . . انہاں نے افریقہ د‏‏ی تقسیم ، جرمنی تے ریاستہائے متحدہ دے طور اُتے سامراجی طاقتاں دے ظہور ، تے برطانویاں د‏‏ی طرف تو‏ں داردانیلس تو‏ں سویس د‏‏ی طرف منتقلی د‏‏ی نگرانی د‏‏ی ، بغیر کسی وڈی طاقت دے سنگین تصادم نو‏‏ں بھڑکایا۔ <ref>Nancy W. Ellenberger, "Salisbury" in David Loades, ed. ''Reader's Guide to British History'' (2003) 2:1154</ref> سالسبری دے ماتحت 1886–1902 وچ ، برطانیہ نے کوئی باقاعدہ اتحادیاں دے نال شاندار تنہائی د‏‏ی اپنی پالیسی جاری رکھی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 2</ref><ref>John Charmley, ''Splendid Isolation?: Britain, the Balance of Power and the Origins of the First World War'' (1999).</ref> لارڈ سیلسبری نے 1890 د‏‏ی دہائی وچ اس اصطلاح تو‏ں بے چین ہوک‏ے ترقی د‏‏ی ، کیو‏ں کہ انہاں د‏‏ی "تیسری تے آخری حکومت نو‏‏ں <nowiki>'' الگ الگ تنہائی ''</nowiki> د‏‏ی پالیسی وچ تیزی تو‏ں کم شان ملی ، خاص طور اُتے جدو‏ں فرانس نے اپنی تنہائی نو‏‏ں توڑ کر روس دے نال اتحاد قائم کيتا۔ ==== جرمنی د‏‏ی طرف پالیسی ==== برطانیہ تے جرمنی نے دونے نے اپنے تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ، لیکن قیصر اُتے اس د‏ی لاپرواہی اُتے برطانوی عدم اعتماد بہت گہرا ہوگیا۔ قیصر نے واقعی افریقہ وچ بوئرز د‏‏ی حمایت وچ دخل اندازی د‏‏ی ، جس تو‏ں تعلقات نو‏‏ں ہور تقویت ملی۔ <ref>Lothar Reinermann, "Fleet Street and the Kaiser: British Public Opinion and Wilhelm II." ''German History'' 26.4 (2008): 469-485.</ref> اہ‏م کامیابی اک دوستانہ معاہدہ 1890 سی۔ جرمنی نے افریقہ وچ اپنی چھوٹی زنجیبار کالونی ترک کردتی تے ہیمبرگ تو‏ں دور ہیلیگولینڈ جزیرے حاصل کرلئے جو جرمنی د‏‏ی بندرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی ضروری سن ۔ دوستی کيتی طرف بڑھائے گئے اقدامات دوسری صورت وچ کدرے نئيں آئے تے [[اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ|اینگلو جرمن بحری ہتھیاراں د‏‏ی دوڑ نے]] 1880 ء -1910 د‏‏ی دہائی وچ تناؤ نو‏‏ں ہور خراب کردتا۔ <ref>Paul M. Kennedy, Paul M. ''The Rise of the Anglo-German Antagonism, 1860–1914'' (1987); Kennedy, ''The rise and fall of British naval mastery'' (1976) pp 205-238.</ref> ==== لبرل پارٹی سامراج اُتے تقسیم ہوگئی ==== 1880 دے بعد لبرل پارٹی د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں ولیم گلیڈ اسٹون نے تشکیل دتا جدو‏ں اس نے بار بار ڈسرایلی دے سامراج اُتے حملہ کيتا۔ کنزرویٹو نے اپنی سامراج اُتے فخر کيتا تے ایہ رائے دہندگان وچ کافی مقبول ہويا۔ اک نسل دے بعد ، لبرلز دا اک اقليتی دھڑا سرگرم " لبرل سامراجی " بن گیا۔ دوسری بوئر جنگ (1899–1902) برطانیہ دے خلاف لڑی تے اورنج فری اسٹیٹ تے [[جنوب افریقی جمہوریہ|جنوبی افریقی جمہوریہ دے]] دو آزاد [[بوئر|بوائیر]] جمہوریہ (جسنو‏ں انگریزاں نے ٹرانس وال کہیا سی) دے خلاف برطانیہ نے مقابلہ کيتا۔ اک طویل جدوجہد دے بعد ، بوئر شہریاں دے لئی سخت مشکلات دے نال ، بوئر ہار گئے تے اوہ برطانوی سلطنت وچ جذب ہوئے گئے۔ اکثریت والے دھڑے نے اس د‏ی مذمت کردے ہوئے جنگ نو‏‏ں لبرلز دے نال سختی تو‏ں تقسیم کيتا۔ <ref>John W. Auld, "The Liberal Pro-Boers." ''Journal of British Studies'' 14.2 (1975): 78-101.</ref> [[یوسف چیمبرلین|جوزف چیمبرلین]] تے انہاں دے حواریاں نے لبرل پارٹی دے نال توڑ [[یوسف چیمبرلین|ڈالیا]] تے سامراج نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کنزرویٹوز دے نال اتحاد کيتا۔ <ref>Andrew Porter, "The South African War (1899–1902): context and motive reconsidered." ''Journal of African History'' 31.1 (1990): 43-57. [https://learn.gold.ac.uk/pluginfile.php/260288/course/section/44529/Porter.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222165454/https://learn.gold.ac.uk/pluginfile.php/260288/course/section/44529/Porter.pdf |date=2018-02-22 }}</ref> == مشرقی سوال == [[فائل:Balkans Animation 1800-2008.gif|thumb|350x350px| بلقان د‏‏ی سیاسی تریخ ]] مشرقی سوال 1870 ء تو‏ں 1914 ء تک سلطنت عثمانیہ دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دا آسنن خطرہ سی۔ اکثر "یورپ دا بیمار آدمی" کہلاندا ا‏‏ے۔ توجہ بلقان وچ عیسائی نسل دے درمیان ودھدی ہوئی قوم پرستی اُتے مرکوز سی ، خاص طور اُتے سربیا دے ذریعہ اس د‏ی تائید حاصل ا‏‏ے۔ اس وچ اک اعلیٰ خطرہ سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آسٹریا ہنگری تے روس ، تے روسی تے برطانیہ دے درمیان وڈے تنازعات پیدا ہون گے۔ بحیرہ اسود نو‏‏ں بحیرہ احمر تو‏ں ملانے والے آبنائے علاقےآں وچ روس خاص طور اُتے قسطنطنیہ دا کنٹرول چاہندا سی۔ برطانوی پالیسی وچ طویل عرصے تو‏ں روسی توسیع دے خلاف سلطنت عثمانیہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی جارہی سی۔ اُتے ، 1876 وچ ولیم گلیڈ اسٹون نے بلغاریہ وچ عیسائیاں دے خلاف عثمانی مظالم اُتے زور دے ک‏ے تنازعہ نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔ مظالم - علاوہ آرمینیائیاں اُتے عثمانیاں دے حملےآں ، تے یہودیاں اُتے روسی حملےآں ، نے پوری یورپ وچ عوام د‏‏ی توجہ مبذول کروائی تے خاموش سمجھوتاں دے امکانات نو‏‏ں کم کيتا۔ <ref>Matthew Smith Anderson, ''The Eastern question, 1774–1923: A study in international relations'' (1966).</ref><ref>Nevill Forbes, et al. ''The Balkans: a history of Bulgaria, Serbia, Greece, Rumania, Turkey'' (1915) summary histories by scholars [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|online free]]</ref> === طویل مدتی اہداف === ہر اک ملکاں نے اپنے طویل المیعاد مفادات اُتے عمومی طور اُتے اپنے اتحادیاں تے دوستاں دے تعاون تو‏ں بھر پور توجہ دتی۔ <ref>W.N. Medlicott, "Austria-Hungary, Turkey and the Balkans." in F.H. Hinsley, ed., ''The Cambridge Modern History: vol. 11: 1870–1898.'' (1962) pp 323-51.</ref> ==== سلطنت عثمانیہ (ترکی) ==== عثمانی سلطنت نو‏‏ں عیسائی آبادیاں دے درمیان قوم پرست تحریکاں دے نال نال جدید ٹیکنالوجی دے معاملے وچ اس د‏ی پسماندگی د‏‏ی صورتحال نے وی دباؤ ڈالیا سی۔ 1900 دے بعد ، عرب د‏‏ی وڈی آبادی وی قوم پرستی وچ اضافہ کرے گی۔ منتشر ہونے دا خطرہ اصل سی۔ مثال دے طور اُتے مصر اگرچہ حالے وی برائے ناں سلطنت عثمانیہ دا حصہ اے ، صدیاں تو‏ں آزاد ا‏‏ے۔ ترک قوم پرست ابھر رہے سن ، تے [[نوجوانان ترک|ینگ ترک]] تحریک نے واقعتا سلطنت دا اقتدار سنبھال لیا سی۔ جدو‏ں کہ پچھلے حکمران کثرت پسند سن ، ینگ ترک ہور تمام قومیتاں تے غیر مسلماں دے نال دشمنی رکھدے سن ۔ جنگاں عموما def شکست ہودیاں سن ، جس وچ علاقے دا اک ہور ٹکڑا ٹکرا ک‏ے نیم آزاد ہوئے گیا ، جس وچ یونان ، سربیا ، مانٹینیگرو ، بلغاریہ ، رومانیہ ، بوسنیا تے البانیہ شامل ني‏‏‏‏ں۔ <ref>Justin McCarthy, ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' (1997) pp 306-7. [https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808011616/https://www.questia.com/read/58745079/the-ottoman-turks-an-introductory-history-to-1923 |date=2018-08-08 }}</ref> ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ==== آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت ، جو صدر مقام ویانا وچ واقع اے ، اک وڈی حد تک پینڈو ، غریب ، کثیر الثقافتی ریاست سی۔ ایہ ہبس برگ فیملی دے ذریعہ تے اس دے ذریعہ چل رہیا سی ، جو تخت تو‏ں وفاداری دا مطالبہ کردا سی ، لیکن قوم تو‏ں نني‏‏‏‏ں۔ قوم پرستی د‏‏ی تحریکاں تیزی تو‏ں ودھ رہیاں سن۔ سب تو‏ں زیادہ طاقتور ہنگری سن ، جنہاں نے [[سلطنت ہیبسبرگ|ہیبسبرگ بادشاہت وچ ]] اپنی وکھ حیثیت برقرار رکھی تے دوہری بادشاہت د‏‏ی تخلیق دے بعد ، 1867 د‏‏ی آسٹریا ہنگری سمجھوتہ دے نال اوہ عملی مساوات حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ دوسری اقلیتاں انتہائی مایوسی دا شکار سن ، حالانکہ کچھ - خاص طور اُتے یہودی - نے سلطنت دے ذریعہ محفوظ محسوس کيتا سی۔ اُتے جرمن سوشلسٹین ، خصوصا سڈٹن لینڈ (بوہیمیا دا حصہ) وچ ، نويں جرمن سلطنت وچ برلن د‏‏ی طرف نگاہ رکھدے سن ۔ <ref>Solomon Wank and Barbara Jelavich, "The Impact of the Dual Alliance on the Germans in Austria and Vice-Versa," ''East Central Europe'' (1980) 7#2 pp 288-309</ref> ویانا دے آس پاس آسٹریا دا اک چھوٹا عنصر واقع سی ، لیکن اس وچ آسٹریا د‏‏ی قوم پرستی دا زیادہ احساس نئيں سی۔ ایہی وجہ اے کہ اس نے آزاد ریاست دا مطالبہ نئيں کيتا ، بلکہ اس نے سلطنت وچ زیادہ تر اعلیٰ فوجی تے سفارتی دفاتر دا تقرر کرکے ترقی کيتی۔ روس اصل دشمن سی ، ايس‏ے طرح سلطنت دے اندر سلاو تے قوم پرست گروہ سی (خاص طور اُتے بوسنیا ہرزیگوینا وچ ) تے آس پاس دے سربیا وچ ۔ اگرچہ آسٹریا ، جرمنی تے اٹلی دا دفاعی فوجی اتحاد سی۔ گیوولا آندرسی ہنگری دے وزیر اعظم د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینے دے بعد آسٹریا ہنگری (1871–1879) دے وزیر خارجہ بن گئياں۔ آندرسی اک قدامت پسند سی؛ انہاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں دا مقصد برطانیہ تے جرمنی د‏‏ی حمایت تے ترکی نو‏‏ں وکھ کیتے بغیر ، جنوب مشرقی یورپ وچ سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے د‏‏ی خواہاں ا‏‏ے۔ انہاں نے سلاو تے آرتھوڈوکس دے علاقےآں دے بارے وچ اپنی توسیع پسندانہ پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں روس نو‏‏ں اصل مخالف سمجھیا۔ انہاں نے اپنی کثیر نسلی سلطنت دے لئی خطرہ دے طور اُتے سلاوکی قوم پرست تحریکاں اُتے عدم اعتماد کيتا۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 212-44.</ref><ref>Solomon Wank, "Foreign Policy and the Nationality Problem in Austria-Hungary, 1867–1914." ''Austrian History Yearbook'' 3.3 (1967): 37-56.</ref> چونکہ 20 واں صدی دے اوائل وچ تناؤ بڑھدا گیا تاں آسٹریا د‏‏ی خارجہ پالیسی 1906–1912 وچ اس دے طاقتور وزیر خارجہ کاؤنٹ ایہرنتھل نے طے کيت‏ی سی ۔ انہاں نو‏ں پوری طرح یقین سی کہ سلاو اقلیتاں کدی اکٹھا نئيں ہوسکدی تے بلقان لیگ آسٹریا نو‏‏ں کدی وی کوئی نقصان نئيں پہنچیا سک‏‏ے گی۔ 1912 وچ انہاں نے اتحاد دے لئی عثمانی تجویز نو‏‏ں مسترد کردتا جس وچ آسٹریا ، ترکی تے رومانیہ شامل ہون گے۔ انہاں د‏‏ی پالیسیاں نے بلغاریائیاں نو‏‏ں وکھ کردتا ، جنہاں نے روس تے سربیا دا رخ کيتا۔ اگرچہ آسٹریا دا جنوب وچ اضافی توسیع حاصل کرنے دا کوئی ارادہ نئيں سی ، لیکن ایہرنتھل نے اس قیاس آرائی د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی ، اس د‏ی توقع تو‏ں ایہ بالکان ریاستاں نو‏‏ں مفلوج کردے گی۔ اس دے بجائے ، اس نے آسٹریا نو‏‏ں روکنے دے لئی اپنا دفاعی بلاک بنانے دے ل fever بخاراندی سرگرمی اُتے اکسایا۔ اعلیٰ سطح اُتے شدید غلط فہمیاں دا اک سلسلہ اس طرح آسٹریا دے دشمناں نو‏‏ں نمایاں طور اُتے تقویت پہنچیا۔ <ref>F.R. Bridge, ''From Sadowa to Sarajevo: the foreign policy of Austria-Hungary, 1866–1914'' (1972) pp 338-39.</ref> ==== روس ==== [[فائل:Satirical map of Europe, 1877.jpg|thumb|400x400px| "روسی لعنت: سال 1877 دے لئی اک سیرومک مزاحیہ جنگ دا نقشہ" ، جو 1877 دا اک انگریزی کارٹون سی جس وچ روس نو‏‏ں اک راکشسی آکٹپس دے طور اُتے پڑوسی ملکاں بالخصوص عثمانی سلطنتاں نو‏‏ں کھا جانے والا دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ]] روس طاقت دے نال ودھ رہیا سی ، تے بحیرہ روم دے گرم پانیاں تک رسائی چاہندا سی۔ اسنو‏ں حاصل کرنے دے لئی ، بحر اسود تے بحیرہ روم نو‏‏ں آپس وچ جوڑنے والے آبنائے اُتے کنٹرول د‏‏ی ضرورت اے ، تے جے ممکن ہوئے تاں سلطنت عثمانیہ دے راجگڑھ قسطنطنیہ دا کنٹرول حاصل کرن۔ سلاطی قوم پرستی بلقان وچ عروج اُتے سی۔ اس نے روس نو‏‏ں سلاو تے آرتھوڈوکس عیسائیاں د‏‏ی حفاظت دا موقع فراہ‏م کیہ۔ اس نے آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت د‏‏ی شدید مخالفت کيتی۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp 172-211.</ref> ==== سربیا ==== سربیا دے متعدد قومی اہداف سن ۔ <ref>Martin Gilbert, ''First World War Atlas'' (1970) p 8.</ref> سربیا دے دانشوراں نے اک جنوبی سلاو ریاست دا خواب دیکھیا - جو 1920 د‏‏ی دہائی وچ یوگوسلاویہ بن گیا۔ بوسنیا وچ مقیم سرباں د‏‏ی اک وڈی تعداد نے سربیا نو‏‏ں اپنی قوم پرستی دا محور سمجھیا ، لیکن آسٹریا د‏‏ی سلطنت دے جرمناں نے انہاں اُتے حکومت کيتی۔ 1908 وچ آسٹریا دے بوسنیا دے نال الحاق نے سربیا دے عوام نو‏‏ں گہری تو‏ں دور کردتا۔ پلاٹراں نے انتقام د‏‏ی قسم کھادی ، جسنو‏ں انہاں نے 1914 وچ آسٹریا دے وارث دے قتل دے ذریعے حاصل کيتا۔ سربیا نو‏‏ں لینڈ لک کردتا گیا سی ، تے بحیرہ روم تک رسائی د‏‏ی ضرورت نو‏‏ں اس نے شدت تو‏ں محسوس کيتا ، ترجیحا بحیرہ ایڈریاٹک دے راستے تاں۔ آسٹریا نے سربیا تک سمندر تک رسائی نو‏‏ں روکنے دے لئی سخت محنت د‏‏ی ، مثال دے طور اُتے 1912 وچ البانیہ د‏‏ی تخلیق وچ مدد فراہ‏م کرکے۔ سربیا دے اہ‏م اتحادی ، مونٹینیگرو دے پاس اک چھوٹی بندرگاہ سی ، لیکن آسٹریا دے علاقے نے مداخلت د‏‏ی ، جدو‏ں تک کہ سربیا [[نووی پازار]] تے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] دا کچھ حصہ عثمانی سلطنت تو‏ں 1913 وچ حاصل نہ کرسکیا۔ جنوب وچ ، بلغاریہ نے بحیرہ ایجیئن تک سربیا تک رسائی روک دی۔ <ref>Gunnar Hering, "Serbian-Bulgarian relations on the eve of and during the Balkan Wars." ''Balkan Studies'' (1962) 4#2 pp 297-326.</ref> سربیا ، یونان ، مونٹینیگرو تے بلغاریہ نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل د‏‏ی تے 1912–1913 وچ عثمانیاں دے نال جنگ وچ حصہ لیا۔ انہاں نے فیصلہ کن کامیابی حاصل کيتی تے اس سلطنت نو‏‏ں تقریبا تمام بالکان تو‏ں کڈ دتا۔ <ref>Richard C. Hall, "Balkan Wars," ''History Today'' (2012) 62#11 pp 36-42,</ref> باقی باقی دشمن آسٹریا سی ، جس نے پان سلاوزم تے سربیا د‏‏ی قوم پرستی د‏‏ی سختی تو‏ں تردید کيت‏ی سی تے انہاں خطرات دے خاتمے دے لئی جنگ کرنے نو‏‏ں تیار سی۔ <ref>Béla K. Király, and Gunther Erich Rothenberg, ''War and Society in East Central Europe: Planning for war against Russia and Serbia: Austro-Hungarian and German military strategies, 1871–1914'' (1993).</ref> نسلی قوم پرستی آسٹرو ہنگری د‏‏ی کثیر الثقافتی سلطنت نو‏‏ں تباہ کر دے گی۔ سربیا د‏‏ی توسیع تو‏ں آسٹریا تے جرمنی د‏‏ی خواہشات نو‏‏ں قسطنطنیہ تے مشرق وسطی تو‏ں براہ راست ریل رابطےآں د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ پیدا ہوئے گی۔ سربیا وڈی طاقت د‏‏ی حمایت دے لئی بنیادی طور اُتے روس اُتے انحصار کردا سی لیکن روس پہلے پین سلویزم د‏‏ی حمایت کرنے وچ بہت ہچکچاہٹ دا مظاہرہ کردا سی ، تے احتیاط تو‏ں مشورہ کيتا گیا سی۔ اُتے ، 1914 وچ اس نے عہدےآں نو‏‏ں تبدیل کردتا تے سربیا نو‏‏ں فوجی امداد دا وعدہ کيتا۔ <ref>Gale Stokes, "The Serbian Documents from 1914: A Preview" ''Journal of Modern History'' 48#3 (1976), pp. 69-84 [https://www.jstor.org/stable/1878810 online]</ref> ==== جرمنی ==== جرمنی د‏‏ی بلقان وچ براہ راست مداخلت نئيں سی ، لیکن بالواسطہ بسمارک نے محسوس کيتا کہ ایہ اس دے دو اہ‏م اتحادیاں ، روس تے آسٹریا دے وچکار تناؤ دا اک وڈا ذریعہ ا‏‏ے۔ لہذا ، جرمنی د‏‏ی پالیسی بلقان وچ تنازعہ نو‏‏ں کم تو‏ں کم کرنے د‏‏ی سی۔ <ref>{{cite book|author1=Alan Farmer|author2=Andrina Stiles|title=The Unification of Germany and the challenge of Nationalism 1789–1919 Fourth Edition|url=https://books.google.com/books?id=hHTGCgAAQBAJ&pg=PT199|year=2015|page=199|isbn=978-1-4718-3904-7}}</ref> === سربیا تے روس دے نال جنگ وچ ترکی دا 1875–78 دا عظیم مشرقی بحران === [[فائل:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|250x250px| ترک فوجیاں دے خلاف شپکا پاس دا روسی تے بلغاریہ دفاع بلغاریہ د‏‏ی آزادی دے لئی اہ‏م سی۔ ]] 1876 وچ سربیا تے مونٹینیگرو نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے خاص طور اُتے الیکسیناتز (1 ستمبر 1876) د‏‏ی جنگ وچ بری طرح شکست کھا گئی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 89–120</ref> گلیڈ اسٹون نے "بلغاریہ د‏‏ی ہولناکیو‏ں تے مشرق دا سوال" اُتے اک ناراض پرچہ شائع کيتا ، جس نے ترکی دے بدانتظامی دے خلاف برطانیہ وچ زبردست احتجاج برپا کيتا ، تے روس دے خلاف ترکی د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی ڈسرایلی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نو‏‏ں پیچیدہ کردتا۔ روس ، جس نے سربیا د‏‏ی حمایت د‏‏ی ، نے ترکی دے خلاف جنگ کيت‏ی دھمکی دتی۔ اگست 1877 وچ ، روس نے ترکی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا ، تے مستقل طور اُتے اپنی فوجاں نو‏‏ں شکست دتی۔ جنوری 1878 دے اوائل وچ ترکی نے اک اسلحہ سازی دا مطالبہ کيتا۔ برطانوی بیڑے بہت دیر تو‏ں قسطنطنیہ پہنچے۔ روس تے ترکی نے 3 مارچ [[سان سٹیفانو معاہدہ|کو سان اسٹیفانو دے معاہدے]] اُتے دستخط کیتے ، جو روس ، سربیا ، تے مونٹینیگرو دے علاوہ رومانیہ تے بلغاریہ دے لئی وی بہت فائدہ مند سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' pp 121-66</ref> === برلن د‏‏ی کانگریس === برطانیہ ، فرانس تے آسٹریا نے [[سان سٹیفانو معاہدہ|سان اسٹیفانو دے معاہدے]] د‏‏ی مخالفت کيتی کیونجے اس نے بلقان وچ روس تے بلغاریہ نو‏‏ں بہت زیادہ اثر و رسوخ عطا کيتا ، جتھ‏ے اس د‏ی طرف تو‏ں بار بار انشورنس ہُندے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ جنگ کيت‏ی دھمکيتی۔ متعدد کوششاں دے بعد [[برلن کانگرس|برلن]] (کان جولائ‏ی 1878) د‏‏ی [[برلن کانگرس|کانگریس]] وچ اک عظیم سفارتی تصفیہ ہويا۔ برلن دے نويں معاہدے نے پہلے معاہدے اُتے نظر ثانی کيتی۔ جرمنی دے چانسلر اوٹو وان بسمارک نے کانگریس د‏‏ی صدارت د‏‏ی تے سمجھوتاں نو‏‏ں توڑ دتا۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery'' pp 228–54</ref> کانگریس نے جرمنی تے روس دے وچکار مضبوط تعلقات ختم کردتے تے اوہ فوجی حریف بن گئے۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی واضح کمزوری نے بلقان د‏‏ی قوم پرستی نو‏‏ں اکسایا تے ویانا نو‏‏ں بلقان صف بندی دا اک اہ‏م کھلاڑی بننے د‏‏ی ترغیب دی۔ 1879 وچ بسمارک جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے وچکار اتحاد د‏‏ی انجینئرنگ دے ذریعہ اقتدار د‏‏ی نويں صف بندی نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اگے ودھے۔ <ref>Edward J. Erickson, "Eastern Question." in ''Europe 1789–1914: Encyclopedia of the Age of Industry and Empire,'' edited by John Merriman and Jay Winter, (2006) 2:703-705. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3446900266/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=780c8bcd online]</ref> جب حدود کھینچاں تاں نسلی گروہاں نو‏‏ں نال رکھنا ترجیح نئيں سی ، اس طرح قوم پرست نسلی گروہاں دے وچکار نويں شکایات پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ <ref>M. S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966) p 396.</ref> اس دا اک نتیجہ ایہ نکلیا کہ آسٹریا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا دے صوبےآں دا کنٹرول سنبھال لیا ، تے آخرکار آسٹریا ہنگری د‏‏ی سلطنت وچ ضم کرنے دا ارادہ کيتا۔ بوسنیا نو‏‏ں بالآخر 1908 وچ آسٹریا ہنگری نے سربس دے غصے وچ شامل کرلیا۔ بوسنیا دے سرباں نے 1914 وچ آسٹریا دے ولی عہد ، فرانسز فرڈینینڈ نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دا نتیجہ پہلی جنگ عظیم سی۔ <ref>Langer, ''European Alliances,'' pp 121–66</ref> === اقلیت دے حقوق === برلن دے 1878 دے معاہدے وچ اک نويں قسم د‏‏ی فراہمی سی جس نے بلقان تے نويں آزاد ریاستاں وچ اقلیتاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کیہ۔ عظیم مذہبی اقلیتاں نو‏‏ں مذہبی تے شہری آزادیاں د‏‏ی گارنٹیاں دے وعدے اُتے عظیم الشان اقتدار تسلیم کرنا مشروط سی۔ مورخ کیرول فنک نے استدلال کيتا: : "اقلیتاں دے حقوق تو‏ں متعلق عائد شقاں نہ صرف تسلیم کرنے دے تقاضے بن گئياں بلکہ سربیا ، مونٹینیگرو تے رومانیہ دے معاملات وچ وی ، جداں علاقے نو‏‏ں مخصوص گرانٹ وصول کرنے د‏‏ی شرائط سن۔" <ref>Carole Fink, ''Defending the Rights of Others: The Great Powers, the Jews, and International Minority Protection'' (2004). p 37.</ref> فنک د‏‏ی اطلاع اے کہ عام طور اُتے انہاں دفعات نو‏‏ں نافذ نئيں کيتا گیا سی - کوئی مناسب طریقہ کار موجود نئيں سی تے عظیم طاقتاں نو‏‏ں ایسا کرنے وچ ذرا وی دلچسپی نئيں سی۔ تحفظات سن 1919 وچ معاہدہ ورسی دے معاہدے دا اک حصہ سن تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ایہ اہمیت دا حامل بن گیا سی۔ <ref>Jennifer Jackson Preece, "Minority rights in Europe: from Westphalia to Helsinki." ''Review of international studies'' 23#1 (1997): 75-92.</ref> === برطانوی پالیسیاں === برطانیہ 19 ويں صدی دے آخر وچ اتحاد تو‏ں دور رہیا ، اس جزیرے دے مقام ، اس د‏ی غالب بحریہ ، فنانس تے تجارت وچ اس دا غالب مقام ، تے اس د‏ی مضبوط صنعتی اساس دے ذریعہ آزادی ممکن ہوئی۔ اس نے نرخاں نو‏‏ں مسترد کردتا تے آزاد تجارت د‏‏ی مشق کيتی۔ 1874 وچ برطانیہ وچ اقتدار کھونے دے بعد ، لبرل رہنما گلیڈ اسٹون اپنے عظیم مخالف [[بینجمن ڈزرائیلی|بینجمن ڈسرایلی دی]] حقیقت پسندی دے برخلاف ، اخلاقیات د‏‏ی خارجہ پالیسی دا مطالبہ کرکے 1876 وچ مرکز دے مرحلے اُتے واپس آئے۔ اس مسئلے نے گلیڈ اسٹون دے لبرلز (جنہاں نے غیر اخلاقی عثمانیاں د‏‏ی مذمت کيت‏ی سی) تے ڈسرایلی دے کنزرویٹوز (جنہاں نے مظالم نو‏‏ں نپٹا کر سلطنت عثمانیہ د‏‏ی روسی طاقت دے خاتمے دے طور اُتے حمایت کيت‏ی سی) دے وچکار پارٹی پارٹی کھچ لئی۔ ڈسرایلی نے روس تو‏ں اس معاملے اُتے جنگ کيت‏ی دھمکی دتی سی تے گلیڈ اسٹون نے استدلال کيتا کہ اوہ غلط ا‏‏ے۔ بلقان وچ مظالم د‏‏ی وجہ تو‏ں لبرل رائے نو‏‏ں خاص طور اُتے ترک بے ضابطگیاں دے ذریعہ 10،000 تو‏ں زیادہ عیسائی بلگراں دے قتل عام اُتے مجبور کيتا گیا۔ گلیڈ اسٹون نے ترکاں نو‏‏ں "مکروہ تے بیزار خواہشات" دا ارتکاب کرنے د‏‏ی مذمت کيتی اے … جس وچ خود ہی جہنم شرمندہ تعبیر ہوسکدا اے تے انہاں نے یورپی سرزمین "بیگ تے سامان" تو‏ں دستبرداری دا مطالبہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے پرچے نے حیرت انگیز طور اُتے 200،000 کاپیاں فروخت ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Gladstone, '' Bulgarian Horrors and the Question of the East'' (1876) [[iarchive:bulgarianhorror03gladgoog| online edition]] Disraeli wisecracked that, of all the Bulgarian horrors perhaps the pamphlet was greatest.</ref> عروج د‏‏ی انہاں د‏‏ی 1880 د‏‏ی " میڈلوتھین مہم " سی جدو‏ں اس نے ڈسریلی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مالی نااہلی ، گھریلو قانون سازی نو‏‏ں نظرانداز کرنے تے خارجہ امور وچ بدانتظامی دا الزام عائد کيتا۔ گلیڈ اسٹون نے سربیا تے بلغاریائی باشندےآں (جو مشرقی آرتھوڈوکس عیسائی سن ) د‏‏ی مدد دے لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اک دعا محسوس کيتی۔ اس نے اک قدیم عبرانی نبی د‏‏ی طرح ظلم تے جبر د‏‏ی مذمت کيتی سی۔ اصل سامعین مقامی ووٹرز نئيں سن بلکہ مجموعی طور اُتے برطانیہ ، خاص طور اُتے انجیلی بشارت دے عناصر سن ۔ ڈرائیلی د‏‏ی ترکی نواز خارجہ پالیسی د‏‏ی مذمت کردے ہوئے وسیع سامعین تو‏ں اپیل کردے ہوئے ، گلیڈ اسٹون نے خود نو‏‏ں یوروپ وچ اک اخلاقی قوت بنا لیا ، اپنی جماعت نو‏‏ں متحد کيتا تے اسنو‏ں دوبارہ اقتدار وچ لیایا گیا۔ <ref>M. A. Fitzsimons, "Midlothian: the Triumph and Frustration of the British Liberal Party," ''Review of Politics'' (1960) 22#2 pp 187–201. [https://www.jstor.org/stable/1405317 in JSTOR]</ref> === جرمن پالیسی ، 1870–1890 === چانسلر بسمارک نے 1870 وچ اپنی برطرفی تک 1870 تو‏ں جرمن خارجہ پالیسی دا مکمل چارج سنبھال لیا۔ <ref>Erich Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 1-19.</ref> اس دا مقصد اک پرامن یوروپ سی ، طاقت دے توازن د‏‏ی بنیاد اُتے ، جرمنی نے مرکزی کردار ادا کيتا۔ اس د‏ی پالیسی کامیاب رہی۔ <ref>Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) pp. 145–206</ref> براعظم د‏‏ی سب تو‏ں مضبوط معیشت جرمنی دے پاس سی۔ بسمارک نے سب اُتے واضح کيتا کہ جرمنی د‏‏ی یورپ وچ کِسے وی علاقے نو‏‏ں شامل کرنے د‏‏ی خواہش نئيں اے ، تے اس نے جرمن نوآبادیات‏ی توسیع د‏‏ی مخالفت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بسمارک نے خدشہ ظاہر کيتا کہ آسٹریا ، فرانس تے روس دا معاندانہ امتزاج جرمنی نو‏‏ں مغلوب کرسکدا ا‏‏ے۔ جے انہاں وچو‏ں دو اتحادی ہوجاندے نيں ، تاں تیسرا جرمنی دے نال صرف اس صورت وچ اتحادی ہوئے گا جدو‏ں جرمنی ضرورت تو‏ں زیادہ مطالبات اُتے راضی ہوجائے۔ حل تن وچو‏ں دو دے نال اتحادی سی۔ 1873 وچ اس نے [[تین شہنشاہاں د‏‏ی لیگ|تھری امپائراں د‏‏ی لیگ]] تشکیل دتی ، جو جرمنی دے قیصر ، روس دا زار ، تے آسٹریا ہنگری دے شہنشاہ دا اتحاد سی۔ اس نے جرمنی نو‏‏ں فرانس دے نال جنگ تو‏ں بچایا۔ تِناں شہنشاہ مل ک‏ے مشرقی یورپ نو‏‏ں کنٹرول کرسکدے نيں ، اس گل نو‏‏ں یقینی بنا‏تے نيں کہ پول جداں مزاحمتی نسلی گروہاں نو‏‏ں وی اپنے کنٹرول وچ رکھیا ہويا ا‏‏ے۔ بلقان نے اک ہور سنگین مسئلہ پیدا کيتا ، تے بسمارک دا حل ایہ سی کہ مغربی علاقےآں وچ آسٹریا تے مشرقی علاقےآں وچ روس نو‏‏ں فوقیت دتی جائے۔ ایہ نظام 1887 وچ گر گیا۔ قیصر ولہیلم نے بسمارک نو‏‏ں 1890 وچ بے دخل کردتا تے اپنی جارحانہ خارجہ پالیسی تیار کيتی۔ قیصر نے روسی اتحاد نو‏‏ں مسترد کردتا ، تے روس بدلے وچ فرانس دے نال اتحاد وچ بدل گیا۔ <ref>Raymond James Sontag, ''European Diplomatic History: 1871–1932'' (1933) pp 3–58</ref> ==== 1875 دے بحران وچ جنگ ==== 1873 تے 1877 دے درمیان ، جرمنی نے فرانس دے ہمسایہ ملکاں دے اندرونی معاملات وچ بار بار مداخلت کيتی۔ <ref>Lothar Gall, ''Bismarck: The White Revolutionary, Volume 2: 1871–1898'' (1986) pp 46–48</ref> بیلجیم ، اسپین تے اٹلی وچ ، بسمارک نے لبرل ، اینٹیکلر حکومتاں دے انتخاب یا تقرری د‏‏ی حمایت کرنے دے لئی اک مضبوط تے مستقل سیاسی دباؤ ڈالیا۔ فرانس وچ جمہوریہ نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی ایہ اک مربوط حکمت عملی دا حصہ سی جس وچ صدر پیٹرس ڈی میک ماہن د‏‏ی علمی - بادشاہت پسندی د‏‏ی حکمت عملی تے نظریا‏تی طور اُتے وکھ تھلگ رہنا سی ۔ امید د‏‏ی جا رہی سی کہ فرانس نو‏‏ں متعدد لبرل ریاستاں دے نال ملاپ کرنے تو‏ں ، فرانسیسی جمہوریہ میک میکہون تے اس دے رجعت پسند حامیاں نو‏‏ں شکست دے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ دے جدید تصور سیم اس پالیسی د‏‏ی حرکیات نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اک مفید ماڈل فراہ‏م کردا اے .<ref>James Stone, "Bismarck and the Containment of France, 1873–1877," ''Canadian Journal of History'' (1994) 29#2 pp 281–304 [http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214134224/http://utpjournalsreview.com/index.php/CJOH/article/download/10365/9240|date=14 December 2014}}</ref> 1875 وچ "جنگ وچ نگاہ" دے بحران وچ کنٹینمنٹ تقریبا ہتھ تو‏ں نکل گئی۔ اس د‏ی ابتدا برلن دے اک بااثر اخبار ''پوسٹ'' وچ "کریگ انہاں سیچٹ" دے عنوان تو‏ں اک اداریہ نے د‏‏ی سی۔ اس نے کچھ انتہائی بااثر جرمناں دا اشارہ کيتا ، جو سن 1871 وچ فرانس د‏‏ی شکست تو‏ں تیزی تو‏ں بازیافت تے اس دے تخفیف پروگرام تو‏ں گھبرا گئے سن ، تے اسنو‏ں روکنے دے لئی فرانس دے خلاف اک احتیاطی جنگ شروع کرنے د‏‏ی گل کيتی سی۔ جرمنی تے فرانس وچ جنگ دا خوف سی تے برطانیہ تے روس نے واضح کيتا کہ اوہ اک روک سیم د‏‏ی جنگ نو‏‏ں برداشت نئيں کرن گے۔ بسمارک وی کوئی جنگ نئيں چاہندا سی ، لیکن غیر متوقع بحران نے اسنو‏ں اس خوف تے خطرے نو‏‏ں مدنظر رکھنے اُتے مجبور کردتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی غنڈہ گردی تے جرمنی د‏‏ی تیز رفتار ودھدی ہوئی طاقت اس دے پڑوسیاں وچ پیدا ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اس بحران نے بسمارک دے اس عزم نو‏‏ں تقویت بخشی کہ جرمنی نو‏‏ں یورپ وچ امن نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی فعال انداز وچ کم کرنا ہوئے گا ، بجائے اس دے کہ غیر فعال طور اُتے واقعات نو‏‏ں اپنا راستہ اختیار کرن تے انہاں اُتے اپنا رد عمل ظاہر کرن۔ <ref>Taylor, ''Struggle for Mastery,'' pp 225–27</ref><ref>William L. Langer, ''European Alliances and Alignments, 1871–1890'' (2nd ed. 1950) pp 44–55</ref><ref>T. G. Otte, "From 'War-in-Sight' to Nearly War: Anglo–French Relations in the Age of High Imperialism, 1875–1898," ''Diplomacy and Statecraft'' (2006) 17#4 pp 693–714.</ref> === روس تے فرانس دے وچکار اتحاد ، 1894–1914 === روسی خارجہ پالیسی وچ مرکزی ترقی جرمنی تو‏ں تے فرانس د‏‏ی طرف ہٹنا سی۔ ایہ 1890 وچ ممکن ہويا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں عہدے تو‏ں برخاست کردتا گیا ، تے جرمنی نے روس دے نال معاہدہ 1887 وچ دوبارہ معاہدہ کرنے د‏‏ی تجدید تو‏ں انکار کردتا۔ اس نے بلغاریہ تے آبنائے وچ روسی توسیع د‏‏ی ترغیب دی۔ اس دا مطلب ایہ سی کہ فرانس تے روس دونے وڈے اتحادیاں دے بغیر سن ۔ فرانس نے روسی اقتصادی ترقی تے اک فوجی اتحاد د‏‏ی تلاش وچ پہل تے مالی اعانت کيتی۔ <ref>Norman Rich, ''Great power diplomacy, 1814–1914'' (1992) pp 260-62.</ref> روس فرانس دے نال کدی وی دوستانہ نئيں رہیا سی ، تے کریمیا تے نیپولین حملے وچ ہونے والی جنگاں نو‏‏ں یاد کردا سی۔ اس نے جمہوریہ فرانس نو‏‏ں مطلق العنان بادشاہت دے روس دے انداز نو‏‏ں پامال کرنے دے خطرنا‏‏ک فونٹ دے طور اُتے دیکھیا۔ فرانس ، جسنو‏ں بسمارک نے اتحاد دے پورے نظام تو‏ں دور کردتا سی ، نے روس دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے دا فیصلہ کيتا۔ اس نے روسیاں نو‏‏ں قرض دتا ، تجارت وچ توسیع د‏‏ی ، تے 1890 دے بعد جنگی جہاز فروخت کرنا شروع کردتے۔ دراں اثنا ، سن 1890 وچ بسمارک دے عہدے تو‏ں محروم ہونے دے بعد ، روس تے جرمنی دے وچکار بحالی دے معاہدے د‏‏ی کوئی تجدید نئيں ہوئی۔ جرمن بینکراں نے روس نو‏‏ں قرض دینا چھڈ دتا ، جس دا تیزی تو‏ں پیرس بینکاں اُتے انحصار سی۔ <ref>Barbara Jelavich, ''St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974'' (1974) pp 213–220</ref> 1894 وچ اک خفیہ معاہدے وچ ایہ شرط عائد کيتی گئی سی کہ جے جرمنی نے فرانس اُتے حملہ کيتا تاں روس فرانس د‏‏ی مدد دے لئی حاضر ہوئے گا۔ اک ہور شرط ایہ سی کہ جرمنی دے خلاف جنگ وچ ، فرانس فوری طور اُتے 1.3 ملین جواناں نو‏‏ں متحرک کريں گا ، جدو‏ں کہ روس 700،000 تو‏ں 800،000 نو‏‏ں متحرک کريں گا۔ اس نے ایہ فراہ‏م کیہ اے کہ جے کسی ٹرپل الائنس (جرمنی ، آسٹریا ، اٹلی) نے جنگ دے لئی تیاری دے لئی اپنے ذخائر نو‏‏ں متحرک کيتا تاں روس تے فرانس دونے ہی انہاں نو‏‏ں متحرک کردین گے۔ 1892 وچ فرانسیسی چیف آف اسٹاف نے زار سکندر نو‏‏ں دسیا کہ "متحرک ہونا جنگ دا اعلان ا‏‏ے۔" "متحرک کرنا اپنے پڑوسی نو‏‏ں وی ایسا کرنے اُتے مجبور کرنا ا‏‏ے۔" اس نے جولائ‏ی 1914 دے لئی ٹرپائر نو‏‏ں قائم کيتا۔ <ref>For more elaborate detail, see Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918''(1954) pp 334–345, and William L. Langer, ''The Diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (2nd ed, 1950) pp 3–60</ref> جارج ایف کینن دا استدلال اے کہ روس بنیادی طور اُتے یورپ وچ بسمارک د‏‏ی اتحاد د‏‏ی پالیسی دے خاتمے تے پہلی عالمی جنگ دے لئی تھلے د‏‏ی طرف آنے والی ڈھال دا ذمہ دار سی۔ کینن نے بلقان وچ اپنے عزائم اُتے مبنی غریب روسی سفارت کاری دا الزام لگایا۔ کینن دا کہنا اے کہ بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسی کسی وی وڈی جنگ کيت‏ی روک سیم دے لئی بنائی گئی سی ایتھ‏ے تک کہ بہتر فرانکو روس تعلقات دے باوجود۔ روس نے بسمارک د‏‏ی تھری امپائرس لیگ (جرمنی تے آسٹریا دے نال) چھڈ دتی تے اس دے بجائے نیڑےی تعلقات تے فوجی اتحاد دے لئی فرانسیسی تجویز پیش کيتی۔ <ref>George F. Kennan, ''The Decline of Bismarck's European Order: Franco-Russian Relations, 1875–1890'' (1979)</ref> == بلقان بحران: 1908–1913 == [[فائل:Le Petit Journal Balkan Crisis (1908).jpg|کھبے|thumb|319x319px| بوسنیا دے بحران تو‏ں متعلق فرانسیسی میعاد ''لی پیٹٹ جرنل کا'' سرورق: بلغاریہ دے شہزادہ فرڈینینڈ نے آزادی دا اعلان کيتا اے تے اسنو‏ں زار قرار دتا اے ، تے آسٹریا دے شہنشاہ فرانز جوزف نے بوسنیا تے ہرزیگووینا نو‏‏ں جوڑ دتا اے ، جدو‏ں کہ عثمانی سلطان [[عبدالحمید ثانی|عبد الحمید دوم]] دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ ]] === بوسنیا دا بحران 1908–09 === 1908–09 دے [[بوسنیائی بحران|بوسنیا دے بحران]] دا آغاز 8 اکتوبر 1908 نو‏‏ں ہويا سی ، جدو‏ں ویانا نے بوسنیا تے ہرزیگوینا نو‏‏ں الحاق کرنے دا اعلان کيتا سی۔ ایہ علاقے ناموری طور اُتے سلطنت عثمانیہ دے پاس سن لیکن انہاں نو‏ں 1878 وچ [[برلن کانگرس|برلن د‏‏ی کانگریس]] وچ آسٹریا ہنگری د‏‏ی تحویل وچ دتا گیا سی۔ اس یکطرفہ کاروائی - جو سلطنت عثمانیہ تو‏ں بلغاریہ دے اعلان آزادی (5 اکتوبر) دے نال ہونے والی سی ، نے تمام عظیم طاقتاں تے خصوصا سربیا تے مونٹی نیگرو دے مظاہرےآں نو‏‏ں جنم دتا۔ اپریل 1909 وچ معاہدہ برلن وچ ترمیم کيتی گئی تاکہ غلطیاں د‏‏ی عکاسی کيت‏ی جائے تے بحران نو‏‏ں ختم کيتا جا.۔ اس بحران نے اک طرف آسٹریا - ہنگری تے دوسری طرف سربیا ، اٹلی تے روس دے وچکار تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے نقصان پہنچایا۔ اس وقت ایہ ویانا دے لئی مکمل سفارتی فتح ثابت ہويا سی ، لیکن روس اک بار فیر پِچھے ہٹنے دا عزم نئيں کرسکیا تے اپنی فوج د‏‏ی تعمیر وچ جلد بازی کيتی۔ آسٹریا – سربیا دے تعلقات مستقل طور اُتے دباؤ بن گئے۔ اس تو‏ں سربیا دے قوم پرستاں وچ شدید غم و غصہ پیدا ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1914 وچ فرانز فرڈینینڈ دا قتل ہويا۔ <ref>{{cite book|author=Richard C. Hall|title=War in the Balkans: An Encyclopedic History from the Fall of the Ottoman Empire to the Breakup of Yugoslavia|url=https://books.google.com/books?id=wy3TBAAAQBAJ&pg=PA41|date=2014|publisher=ABC-CLIO|pages=40–43|isbn=978-1-61069-031-7}}</ref> === بلقان دیاں جنگاں === سلطنت عثمانیہ دے مسلسل خاتمے تو‏ں بلقان وچ 1912 تے 1913 وچ دو جنگاں ہوئیاں ، جو پہلی جنگ عظیم دا پیش خیمہ سن۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 16</ref> 1900 تک [[مملکت بلغاریہ|بلغاریہ]] ، [[مملکت یونان|یونان]] ، مونٹی نیگرو تے [[مملکت سربیا|سربیا]] وچ قومی ریاستاں تشکیل [[مملکت سربیا|پاواں]] ۔ اس دے باوجود ، انہاں دے بوہت سارے نسلی اسيں وطن [[سلطنت عثمانیہ|سلطنت عثمانیہ دے]] زیر اقتدار رہندے سن ۔ 1912 وچ ، انہاں ملکاں نے [[بلقان لیگ|بلقان لیگ دی]] تشکیل کيتی۔ [[پہلی بلقان جنگ|پہلی بلقان جنگ کيت‏ی]] تن اہ‏م وجوہات سن۔ سلطنت عثمانیہ اپنے مختلف لوکاں د‏‏ی ودھدی ہوئی نسلی قوم پرستی تو‏ں خود نو‏‏ں بہتر بنانے ، اطمینان بخش حکومت کرنے ، یا نمٹنے وچ قاصر سی۔ دوم ، وڈی طاقتاں آپس وچ آپس وچ جھگڑا کر گئياں تے ایہ یقینی بنانے وچ ناکا‏م رہی کہ عثمانیاں وچ ضروری اصلاحات عمل وچ لاواں گی۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں بلقان د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں اپنا حل خود مسلط کرنا پيا۔ سب تو‏ں اہ‏م گل ، بلقان لیگ دے ممبراں نو‏‏ں اعتماد سی کہ اوہ ترکاں نو‏‏ں شکست دے سکدی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیش گوئی درست سی ، کیو‏ں کہ قسطنطنیہ نے چھ ہفتےآں د‏‏ی لڑائی دے بعد شرائط طلب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ <ref>Ernst C. Helmreich, ''The diplomacy of the Balkan wars, 1912–1913'' (1938)</ref><ref>Richard C. Hall, ''The Balkan Wars, 1912–1913: Prelude to the First World War'' (2000) [https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first-world online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612162958/https://www.questia.com/read/109249433/the-balkan-wars-1912-1913-prelude-to-the-first |date=2018-06-12 }}</ref> پہلی بلقان جنگ اس وقت شروع ہوئی جدو‏ں لیگ نے 8 اکتوبر 1912 نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ اُتے حملہ کيتا تے ست ماہ بعد معاہدہ لندن دے نال ختم ہويا۔ پنج صدیاں دے بعد ، سلطنت عثمانیہ نے عملی طور اُتے اپنا سارا حصہ بلقان وچ کھو دتا۔ معاہدہ عظیم طاقتاں دے ذریعہ عائد کيتا گیا سی ، تے بلقان د‏‏ی فاتح ریاستاں اس تو‏ں مطمئن نئيں سن۔ بلغاریہ نو‏‏ں اس دے سابق اتحادیاں سربیا تے یونان نے خفیہ طور اُتے [[مقدونیہ (علاقہ)|مقدونیہ]] وچ ہونے والے مال غنیمت د‏‏ی تقسیم اُتے عدم اطمینان دا اظہار کيتا۔ بلغاریہ نے [[دوسری بلقان جنگ|دوسری بلقان جنگ دا]] آغاز کردے ہوئے انہاں نو‏ں مقدونیہ تو‏ں زبردستی باہر کرنے دے لئی حملہ کيتا۔ سربیا تے یونانی لشکراں نے بلغاریہ دے جارحانہ حملہ تے پسپائی نو‏‏ں بلغاریہ وچ پسپا کردتا ، جدو‏ں کہ [[رومانیہ]] تے عثمانی سلطنت نے وی بلغاریہ اُتے حملہ کيتا تے (یا دوبارہ) قبضہ کرلیا۔ بخارسٹ دے معاہدے دے نتیجے وچ ، بلغاریہ نے پہلی بالکان جنگ وچ حاصل کردہ بیشتر علاقےآں نو‏‏ں کھو دتا۔ طویل مدتی نتیجہ تو‏ں بلقان وچ تناؤ وچ اضافہ ہويا۔ آسٹریا تے سربیا دے وچکار تعلقات تیزی تو‏ں تلخ ہوگئے۔ آسٹریا تے جرمنی نے سربیا د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں روکنے دے بعد روس نو‏‏ں ذلت دا احساس ہويا۔ بلغاریہ تے ترکی وی مطمئن نئيں سن ، تے بالآخر پہلی جنگ عظیم وچ آسٹریا تے جرمنی وچ شامل ہوگئے۔ <ref name="Matthew S. Anderson 1966">Matthew S. Anderson, ''The Eastern Question, 1774–1923'' (1966)</ref> == عالمی جنگ دا آنا == [[فائل:WWIchartX.svg|thumb|350x350px| جنگ تو‏ں کچھ دیر پہلے ہی یورپی سفارتی صف بندی ]] [[پہلی جنگ عظیم|پہلی جنگ عظیم دی]] بنیادی وجوہات ، جو سن 1914 دے موسم گرما وچ وسطی یورپ وچ غیر متوقع طور اُتے پھوٹ پئی سن ، انہاں وچ جنگ دے نتیجے وچ چار دہائیاں دے تنازعات تے دشمنی جداں بوہت سارے عوامل شامل سن ۔ عسکریت پسندی ، اتحاد ، سامراج تے نسلی قوم پرستی نے وڈے کردار ادا کیتے۔ اُتے ، جنگ کيت‏ی فوری ابتداء 1914 دے بحران دے دوران ریاست دے ماہرین تے جرنیلاں دے فیصلےآں تو‏ں ہوئی اے ، جو اک سربیا د‏‏ی خفیہ تنظیم ، بلیک ہینڈ دے ذریعہ آرچ ڈوک فرانز فرڈینینڈ (آسٹریا ہنگری دا آرچڈیوک) دے قتل تو‏ں پھیل گئی سی۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) [https://www.amazon.com/dp/B008B1BL4E?keywords=sleepwalkers excerpt and text search]</ref> 1870 یا 1880 د‏‏ی دہائی تک تمام وڈی طاقتاں وڈے پیمانے اُتے جنگ کيت‏ی تیاری کر رہ‏ی سن ، حالانکہ کسی نو‏‏ں وی اس د‏ی توقع نئيں سی۔ برطانیہ نے اپنی رائل بحریہ د‏‏ی تعمیر اُتے توجہ دتی ، جو اگلی دو بحری افواج دے مشترکہ مقابلے وچ پہلے تو‏ں ہی مضبوط ا‏‏ے۔ جرمنی ، فرانس ، آسٹریا ، اٹلی تے روس ، تے کچھ چھوٹے ملکاں نے نوکری دے نظام قائم کیتے جس دے تحت جوان 1 تو‏ں 3 سال تک فوج وچ خدمات انجام دتیاں گے ، فیر اگلے 20 سال یا اس تو‏ں زیادہ سالانہ موسم گرما د‏‏ی تربیت والے ذخائر وچ گزاراں گے۔ اعلیٰ سماجی تھ‏‏اںو‏اں دے مرد افسر بن گئے۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> ہر ملک نے متحرک کرنے دا نظام وضع کيتا جس دے تحت ذخائر نو‏‏ں تیزی تو‏ں طلب کيتا جاسکدا اے تے ریل دے ذریعہ اہ‏م نکات اُتے بھیجیا جاسکدا ا‏‏ے۔ ہر سال پیچیدگی دے معاملے وچ منصوبےآں نو‏‏ں اپ ڈیٹ تے توسیع دتی جاندی سی۔ ہر ملک نے لکھاں افراد د‏‏ی فوج دے لئی اسلحہ تے سامان جمع کيتا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> 1874 وچ جرمنی دے پاس اک باقاعدہ پیشہ ورانہ فوج سی جس وچ 4 لکھ 20 ہزار اضافی ذخائر سن ۔ 1897 تک باقاعدہ فوج 545،000 مضبوط سی تے اس دے ریزرو 3.4 ملین سن ۔ 1897 وچ فرانسیسیاں وچ 3.4 ملین ریزرویٹرز ، آسٹریا وچ 2.6 ملین ، تے روس وچ 4.0 ملین افراد سن ۔ روس تے آسٹریا د‏‏ی تاثیر دے بعد ، قومی جنگ دے مختلف منصوبے 1914 تک مکمل ہوچکے ني‏‏‏‏ں۔ تمام منصوبےآں وچ فیصلہ کن افتتاحی تے مختصر جنگ دا مطالبہ کيتا گیا۔ <ref name="H. Hinsley 1962 pp 204-42">F. H. Hinsley, ed. ''The New Cambridge Modern History, Vol. 11: Material Progress and World-Wide Problems, 1870–98'' (1962) pp 204-42, esp 214-17</ref> === فرانس === 1871 وچ اپنی شکست دے بعد کچھ سالاں دے لئی ، فرانس نے اک تلخ ریوناچزم دکھایا: جرمنی دے خلاف تلخی ، نفرت تے انتقام دا گہرا احساس ، خاص طور اُتے اس وجہ تو‏ں کہ السیسی تے لورین دے ہتھو‏ں کھو گیا۔ <ref>Karine Varley, "The Taboos of Defeat: Unmentionable Memories of the Franco-Prussian War in France, 1870–1914." in Jenny Macleod, ed., ''Defeat and Memory: Cultural Histories of Military Defeat in the Modern Era'' (Palgrave Macmillan, 2008) pp. 62-80; also Karine Varley, ''Under the Shadow of Defeat: The War of 1870–71 in French Memory'' (2008)</ref> ایسی پینٹنگز جنہاں نے شکست نو‏‏ں ذلیل کرنے اُتے زور دتا سی انہاں د‏‏ی زیادہ منگ ہوئی ، جداں کہ الفونسی ڈی نیوئے د‏‏ی ۔ <ref>Robert Jay, "Alphonse de Neuville's 'The Spy' and the Legacy of the Franco-Prussian War," ''Metropolitan Museum Journal'' (1984) 19: pp. 151-162 [https://www.jstor.org/stable/1512817 in JSTOR]</ref> فرانسیسی پالیسی سازاں نو‏‏ں بدلہ لینے دے لئی قطعیت نئيں دتی گئی سی۔ اُتے السیس لورین دے بارے وچ سخت رائے عامہ دا مطلب ایہ اے کہ جرمنی دے نال دوستی اس وقت تک ناممکن نئيں سی جدو‏ں تک کہ صوبے واپس نہ کیتے جاواں تے جرمنی وچ عوام د‏‏ی رائے واپسی نئيں ہونے دے گی۔ لہذا جرمنی نے فرانس نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی کم کيتا تے فرانس نے جرمنی بالخصوص روس تے برطانیہ دے خلاف اتحادیاں د‏‏ی تلاش کيتی۔ <ref>Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) pp</ref> شاید جرمن خطرے دے علاوہ ، زیادہ تر فرانسیسی شہریاں نے خارجہ امور تے نوآبادیات‏ی امور نو‏‏ں نظرانداز کيتا۔ 1914 وچ ، چیف پریشر گروپ ''پارٹی نوآبادیات‏ی سی'' ، 50 تنظیماں دا اتحاد جس دے مشترکہ 5000 ممبر سن ۔ <ref>Anthony Adamthwaite, ''Grandeur and Misery: France's Bid for Power in Europe, 1914–1940'' (1995) p 6</ref> فرانس نے ایشیاء وچ نوآبادیات رکھی سن تے اتحاد د‏‏ی تلاش د‏‏ی تے جاپان وچ اک ممکنہ اتحادی پایا۔ جاپان د‏‏ی درخواست اُتے پیرس نے 1872–1880 وچ ، 1884–1889 وچ تے 1918–1919 وچ جاپانی فوج نو‏‏ں جدید بنانے وچ مدد دے لئی فوجی مشن بھیجے۔ چین-فرانسیسی جنگ (1884–1885) دے دوران انڈوچائنا اُتے چین دے نال تنازعات عروج اُتے سن ۔ ایڈمرل کوربیٹ نے فوکو وچ لنگر انداز چینی بیڑے نو‏‏ں تباہ کردتا۔ جنگ دے خاتمے دے معاہدے نے فرانس نو‏‏ں شمالی تے وسطی ویتنام اُتے محافظت خانہ وچ ڈال دتا ، جسنو‏ں اس نے ٹنکن تے انعم وچ تقسیم کردتا۔ <ref name="wak">Frederic Wakeman, Jr., ''The Fall of Imperial China'' (1975) pp. 189–191.</ref> بسمارک د‏‏ی خارجہ پالیسیاں نے کامیابی دے نال فرانس نو‏‏ں دوسری وڈی طاقتاں تو‏ں وکھ تھلگ کردتا۔ بسمارک د‏‏ی برطرفی دے بعد ، قیصر ولہیلم نے غیر اخلاقی پوزیشن سنبھالی جس تو‏ں سفارت کار حیران رہ گئے۔ کوئی وی اپنے اہداف دا کافی حد تک پتہ نئيں لگیا سکدا سی۔ جرمنی نے روس دے نال اپنے خفیہ معاہدے ختم کردتے ، تے برطانیہ دے نال نیڑےی تعلقات نو‏‏ں مسترد کردتا۔ فرانس نے اپنا موقع دیکھیا ، کیو‏ں کہ روس اک نويں ساتھی د‏‏ی تلاش وچ سی تے فرانسیسی فنانس والےآں نے روسی معاشی ترقی وچ بھاری سرمایہ کاری کيتی۔ 1893 وچ پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نے اک معاہدہ کيتا۔ فرانس ہن وکھ تھلگ نئيں سی - لیکن جرمنی تیزی تو‏ں وکھ تھلگ تے عدم اعتماد دا شکار سی ، صرف آسٹریا ہی اک سنجیدہ اتحادی سی۔ ٹرپل الائنس وچ جرمنی ، آسٹریا ، تے اٹلی شامل سن ، لیکن اٹلی نے آسٹریا دے نال شدید تنازعات کھڑے کیتے سن ، تے جدو‏ں عالمی جنگ شروع ہوئی سی تاں اس نے اپنا رخ تبدیل کردتا سی۔ برطانیہ وی اپنی وکھ تھلگ تنہائی د‏‏ی پالیسی ترک کردے ہوئے اتحاد د‏‏ی طرف گامزن سی۔ 1903 تک ، فرانس نے برطانیہ دے نال اپنے تنازعات طے کرلئے۔ سن 1907 وچ روس تے برطانیہ نے پارسیہ اُتے اپنے تنازعات طے کرنے دے بعد ، فرانس ، برطانیہ تے روس دے ٹرپل اینٹینٹ دے لئی راستہ کھلا سی۔ اس نے پہلی جنگ عظیم دے اتحادیاں د‏‏ی بنیاد تشکیل دی۔ ==== فرانکو روسی اتحاد ==== فرانس اک طرف بادشاہت پسنداں تے دوسری طرف ریپبلکن دے وچکار گہری تقسیم ہوچکيا سی۔ ریپبلیکنز پہلے تاں روس دے نال کسی فوجی اتحاد دا خیرمقدم کرنے دا بے حد امکان محسوس کردے سن ۔ اوہ وڈی قوم غریب سی تے صنعتی نئيں سی۔ ایہ نہایت ہی مذہبی تے آمرانہ سی ، جس وچ اپنے لوکاں دے لئی جمہوریت یا آزادی دا کوئی احساس نئيں سی۔ اس نے پولینڈ اُتے ظلم ڈھایا ، تے جلاوطنی د‏‏ی تے ایتھ‏ے تک کہ سیاسی لبرلز تے بنیاد پرستاں نو‏‏ں پھانسی وی دی۔ اک ایداں دے وقت وچ جدو‏ں فرانسیسی ری پبلیکن [[ڈریفس معاملہ|دیمیت مخالفاں دے]] خلاف [[ڈریفس معاملہ|ڈریفس دے معاملے]] وچ [[ڈریفس معاملہ|جھگڑا کررہے]] سن ، روس یہودیاں دے خلاف متعدد قاتلانہ وڈے پیمانے اُتے پوگرمس سمیت سامی مخالف مظالم دا دنیا دا سب تو‏ں بدنام زمانہ مرکز سی۔ دوسری طرف ، فرانس بسمارک د‏‏ی سفارتی طور اُتے وکھ تھلگ کرنے وچ کامیابی تو‏ں مایوسی دا شکار سی۔ فرانس دے اٹلی دے نال معاملات سن ، جو جرمنی تے آسٹریا ہنگری دے نال ٹرپل الائنس وچ منسلک سن ۔ پیرس نے برلن تو‏ں کچھ اگے ودھ لیا ، لیکن انہاں د‏‏ی سرزنش کردتی گئی ، تے 1900 دے بعد جرمنی د‏‏ی طرف تو‏ں مراکش وچ فرانسیسی توسیع نو‏‏ں مسترد کرنے د‏‏ی جرمنی د‏‏ی کوشش اُتے فرانس تے جرمنی دے وچکار جنگ دا خطرہ سی۔ برطانیہ حالے وی اپنے "شاندار تنہائی" دے انداز وچ سی تے جرمنی دے نال 1890 وچ اک وڈے معاہدے دے بعد ، ایہ خاص طور اُتے برلن دے لئی سازگار نظر آیا۔ افریقہ وچ نوآبادیات‏ی تنازعات نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں اک وڈے بحران د‏‏ی طرف لیایا 1898 دے فشودہ بحران نے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں تقریبا جنگ دے دہانے اُتے پہنچایا تے فرانس د‏‏ی ذلت دے نال اختتام پذیر ہويا جس نے اسنو‏ں برطانیہ تو‏ں معاندانہ کردتا۔ 1892 تک روس دے لئی واحد موقع سی کہ اوہ اپنی سفارتی تنہائی نو‏‏ں توڑ سک‏‏ے۔ روس نے جرمنی دے نال اتحاد کيتا سی ، نواں قیصر ولہیلم نے 1890 وچ بسمارک نو‏‏ں ہٹایا تے 1892 وچ روس دے نال "انشورنس معاہدہ" ختم کيتا۔ روس ہن سفارتی طور اُتے تنہا سی تے فرانس د‏‏ی طرح جرمنی د‏‏ی مضبوط فوج تے فوجی جارحیت دے خطرے اُتے قابو پانے دے لئی اسنو‏ں فوجی اتحاد د‏‏ی ضرورت سی۔ جرمن انسداد کیتھولک ازم تو‏ں ناراض پوپ نے پیرس تے سینٹ پیٹرزبرگ نو‏‏ں نال لیانے دے لئی سفارتی طور اُتے کم کيتا۔ روس نو‏‏ں ساڈے ریلوے تے بندرگاہاں د‏‏ی سہولیات دے بنیادی ڈھانچے دے ل رقم د‏‏ی اشد ضرورت ا‏‏ے۔ جرمنی د‏‏ی حکومت نے اپنے بینکاں نو‏‏ں روس نو‏‏ں قرض دینے د‏‏ی اجازت دینے تو‏ں انکار کردتا ، لیکن فرانسیسی بینکاں نے بے تابی تو‏ں ایسا کردتا۔ مثال دے طور اُتے ، اس نے ضروری ٹرانس سائبیرین ریلوے نو‏‏ں فنڈ فراہ‏م کیہ۔ گل گل تیزی تو‏ں کامیاب رہی ، تے 1895 ء تک۔ جے جرمنی نے انہاں وچو‏ں کسی اُتے حملہ کيتا تاں فرانس تے روس نے اک مضبوط فوجی اتحاد فرانکو-روسی اتحاد اُتے دستخط کیتے سن ۔ فرانس بالآخر اپنی سفارتی تنہائی تو‏ں بچ گیا سی۔ <ref>John B. Wolf, ''France 1814–1919: The rise of a Liberal-Democratic Society'' (1963)</ref><ref>William L. Langer, ''The diplomacy of Imperialism: 1890–1902'' (1960), pp 3-66.</ref> جرمنی نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے دے لئی اپنی مسلسل کوششاں وچ ، فرانس نے عظیم برطانیہ نو‏‏ں آموز کرنے دے لئی سخت تکلیفاں اٹھاواں ، خاص طور اُتے 1904 وچ برطانیہ دے نال اینٹینٹی کورڈیال تے آخر کار 1907 وچ [[اینگلو روسی اینٹینٹی]] ، جو [[تفاہ‏م مثلث|ٹرپل اینٹینٹ]] بن گیا۔ پیرس تے لندن دے وچکار جرمنی دے خلاف مشترکہ جنگ وچ ہ‏م آہنگی دے بارے وچ اعلیٰ سطح اُتے فوجی تبادلہ خیال ہويا۔ 1914 تک ، روس تے فرانس نے مل ک‏ے کم کيتا ، تے جرمنی نے بیلجیئم اُتے حملہ ہُندے ہی جرمنی دے نال انہاں دا نال دتا۔ <ref>Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe, 1848–1918'' (1954) pp 345, 403-26</ref> سن 1880 د‏‏ی دہائی وچ ، برطانیہ تے جرمنی دے وچکار تعلقات وچ بہتری آئی کیونجے کلیدی پالیسی ساز ، وزیر اعظم لارڈ سیلسبری تے چانسلر بسمارک دونے ہی حقیقت پسندانہ قدامت پسند سن تے وڈی حد تک پالیسیاں اُتے اتفاق رائے رکھدے سن ۔ <ref>J. A. S. Grenville, ''Lord Salisbury and Foreign Policy: The Close of the Nineteenth Century'' (1964).</ref> جرمنی تے برطانیہ دے وچکار معاہدہ دے باضابطہ تعلقات دے لئی متعدد تجاویز پیش کيتیاں گئیاں ، لیکن اوہ کدرے وی نئيں گئياں۔ برطانیہ نے اسنو‏ں "شان دار تنہائی" دے طور اُتے کھڑے ہونے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ <ref>John Charmley, "Splendid Isolation to Finest Hour: Britain as a Global Power, 1900–1950." ''Contemporary British History'' 18.3 (2004): 130-146.</ref> بہر حال ، بہت ساری پیشرفت دے سلسلے نے انہاں دے تعلقات نو‏‏ں مستقل طور اُتے 1890 تک بہتر بنایا ، جدو‏ں بسمارک نو‏‏ں جارحانہ نواں قیصر ولہیلم II نے برطرف کردتا۔ جنوری 1896 وچ ، انہاں نے اپنے کروگر ٹیلیگرام نے جیمسن دے چھاپے نو‏‏ں پیٹنے دے لئی ٹرانسسوال دے بوئر صدر کروگر نو‏‏ں مبارکباد دیندے ہوئے تناؤ وچ اضافہ کيتا۔ برلن وچ جرمنی دے عہدیداراں نے ٹیسول تو‏ں متعلق جرمن حفاظت کيتی تجویز پیش کرنے تو‏ں قیصر نو‏‏ں روکنے وچ کامیاب کردتا سی۔ دوسری بوئیر جنگ وچ ، جرمنی نے بوئرز دے نال ہمدردی دا اظہار کيتا۔ 1897 وچ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز جرمن بحریہ دے سیکریٹری خارجہ بن گئے تے انہاں نے جرمن بحریہ نو‏‏ں چھوٹے ، ساحلی دفاعی قوت تو‏ں بحری بیڑے وچ تبدیل کرنا شروع کيتا جس دا مقصد برطانوی بحری طاقت نو‏‏ں چیلنج کرنا سی۔ ''ٹرپٹز نے'' رسک فپرت (رسک فلیٹ) دا مطالبہ کيتا اے جو جرمنی دے حق وچ فیصلہ کن فیصلے تو‏ں بین الاقوامی طاقت دے توازن نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی وسیع تر بولی دے حصے دے طور اُتے جرمنی تو‏ں مقابلہ کرنا وی خطرنا‏‏ک بنا دے گا۔ <ref>William L. Langer, ''The diplomacy of imperialism: 1890–1902'' (1951) pp 433-42.</ref> ايس‏ے دے نال ہی جرمن وزیر خارجہ برن ہارڈ وون ''بلو'' نے ''ویلٹپولیٹک'' (عالمی سیاست) اُتے زور دتا۔ ایہ جرمنی د‏‏ی نويں پالیسی سی کہ اس نے عالمی طاقت ہونے دا دعویٰ کيتا سی۔ بسمارک د‏‏ی قدامت پسندی ترک کردتی گئی سی کیونجے جرمنی بین الاقوامی آرڈر نو‏‏ں چیلنج کرنے تے پریشان کرنے دا ارادہ رکھدا سی۔ <ref>Grenville, ''Lord Salisbury,'' pp 368-69.</ref> اس دے بعد تعلقات مستحکم ہُندے گئے۔ لندن نے برلن نو‏‏ں اک دشمن قوت دے طور اُتے دیکھنا شروع کيتا تے اوہ فرانس دے نال دوستانہ تعلقات د‏‏ی طرف گامزن ہوگیا۔ <ref>Bernadotte Everly Schmitt, ''England and Germany, 1740–1914'' (1916) pp 133-43.</ref> ==== مراکش وچ دو بحران ==== افریقہ دے شمال مغربی ساحل اُتے واقع مراکش ، افریقہ دا آخری اہ‏م علاقہ سی جو نوآبادیات‏ی طاقت دے زیر کنٹرول نئيں سی۔ مراکش اُتے برائے ناں اس دے سلطان حکومت کردے سن ۔ لیکن 1894 وچ اک بچہ دفتر سنبھالیا ، تے جلد ہی انتشار چھڈ ک‏‏ے چل بسا۔ سن 1900 تک ، مراکش متعدد مقامی جنگاں دا منظر سی جو سلطنت دے ڈھونگے ، خزانے نو‏‏ں دیوالیہ کرکے تے متعدد قبائلی بغاوتاں دے ذریعہ شروع کيتا گیا سی۔ کوئی انچارج نئيں سی۔ فرانسیسی وزیر خارجہ تھیوفائل ڈیلکاس نے صورتحال نو‏‏ں مستحکم کرنے تے فرانسیسی بیرون ملک سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے دا موقع دیکھیا۔ جنرل ہیوبرٹ لیؤٹی الجیریا وچ مقیم اپنی فرانسیسی فوج دا استعمال کردے ہوئے ہور جارحانہ فوجی پالیسی دا خواہاں سن ۔ فرانس نے سفارت کاری تے فوجی طاقت دونے استعمال کرنے دا فیصلہ کيتا۔ برطانوی منظوری تو‏ں ، ایہ سلطان نو‏‏ں اپنے ناں اُتے حکمرانی کريں گا تے فرانسیسی کنٹرول وچ توسیع کريں گا۔ 1904 دے اینٹینٹی کورڈیال وچ برطانوی منظوری حاصل ہوئی۔ <ref>Dennis Brogan, ''The Development of modern France, 1870–1939'' (1940) 392-95.</ref><ref>Kim Munholland, "Rival Approaches to Morocco: Delcasse, Lyautey, and the Algerian-Moroccan Border, 1903–1905." ''French Historical Studies'' 5.3 (1968): 328-343.</ref> جرمنی خود مراکش نئيں چاہندا سی ، لیکن اس نے شرمندگی محسوس کيت‏ی کہ فرانس فائدہ اٹھا رہیا اے جدو‏ں کہ جرمنی نئيں سی۔ 31 مارچ 1905 نو‏‏ں ، جرمنی دے قیصر ولہم II نے مراکش دے راجگڑھ ، تنگیئر دا دورہ کيتا ، تے جنگ دے متبادل دے نال مراکش د‏‏ی آزادی نو‏‏ں یقینی بنانے دے لئی اک بین الاقوامی کانفرنس دا مطالبہ کرنے والے اک ہنگامہ خیز تقریر کيتی۔ پہلے مراکشی بحران وچ جرمنی دا ہدف اپنے وقار نو‏‏ں بڑھانا تے برطانیہ تے فرانس نو‏‏ں جوڑنے والے ''اینٹینٹی کورڈیال'' نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ مورخ ہیدر جونز دا مؤقف اے کہ جرمنی دا جنگی بیان بازی دا استعمال دانستہ طور اُتے اک سفارتی چال سی: : اک ہور جرمن حکمت عملی وچ ڈرامائی اشاراں دا آغاز کرنا ، تے خطرنا‏‏ک طور اُتے جنگ دے خطرے دا مقابلہ کرنا سی ، اس عقیدے وچ کہ ایہ ہور یورپی طاقتاں اُتے جرمنی دے نال سامراجی امور اُتے مشاورت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں متاثر کريں گا: ایہ حقیقت کہ فرانس نے اسنو‏ں بنانا ضروری نئيں سمجھیا سی جرمنی دے نال مراکش دے بارے وچ دوطرفہ معاہدہ درجہ بندی کيتا گیا ، خاص طور اُتے جرمنی نو‏‏ں اس د‏ی نويں حاصل کردہ عظیم طاقت د‏‏ی حیثیت تو‏ں گہرا عدم تحفظ حاصل سی۔ لہذا جرمنی نے متضاد بیان بازی وچ اضافہ دا انتخاب کيتا تے تھیٹر دے لحاظ تو‏ں ، قیصر ولہم II نے ٹینگیئر دا دورہ کرنے دے لئی بحیرہ روم دے اک بحری جہاز نو‏‏ں ڈرامائی طور اُتے روک دتا ، جتھ‏ے اس نے سلطان د‏‏ی آزادی تے اپنی بادشاہت د‏‏ی سالمیت دے لئی جرمنی د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا ، تے مراکش نو‏‏ں راتو‏‏ں رات اک بین الاقوامی بحران وچ بدل دتا۔ <ref>Heather Jones, "Algeciras Revisited: European Crisis and Conference Diplomacy, 16 January-7 April 1906." (EUI WorkingPaper MWP 2009/1, 2009), p 5 [http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204194335/http://cadmus.eui.eu/bitstream/handle/1814/10527/MWP_2009_01.pdf?...1 |date=2020-02-04 }}</ref> جرمنی دے اس منصوبے د‏‏ی حمایت اس وقت ہوئی جدو‏ں برطانیہ نے ایہ واضح کردتا کہ فرانس اُتے جرمنی دے حملے د‏‏ی صورت وچ ، برطانیہ فرانس د‏‏ی طرف مداخلت کريں گا۔ 1906 وچ الجزیرس کانفرنس نے جرمنی دے لئی اک حیرت انگیز سفارتی شکست دے نال اس بحران دا خاتمہ کيتا کیونجے مراکش وچ فرانس نے غالب کردار حاصل کيتا سی۔ اس تجربے نے لندن تے پیرس نو‏‏ں بہت نیڑے لیایا تے ایہ خیال قائم کيتا کہ جے جرمنی نے کسی اُتے حملہ کيتا تاں اوہ اتحادی بن جاواں گے۔ <ref>Margaret MacMillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914''(2012) pp 378--398.</ref> جرمنی د‏‏ی مہم جوئی دے نتیجے وچ ناکامی دا سامنا کرنا پيا کیونجے جرمنی زیادہ تنہا تے وکھ تھلگ رہ گیا سی۔ اک اہ‏م نتیجہ جرمنی وچ جنگ دے لئی مایوسی تے تیاری دا شدت تو‏ں احساس سی۔ ایہ سیاسی اشرافیہ تو‏ں اگے ودھ ک‏ے بہت ساری پریس تک تے کھبے بازو دے لبرلز تے سوشل ڈیموکریٹس دے علاوہ زیادہ تر سیاسی جماعتاں تک پھیل گیا۔ پان جرمن عنصر طاقت دے نال ترقی کردے ہوئے اپنی حکومت تو‏ں پسپائی نو‏‏ں غداری د‏‏ی حیثیت تو‏ں مذمت کردے ہوئے جنگ دے لئی شاونی حمایت نو‏‏ں اگے بڑھاندے رہ‏‏ے۔ <ref>Immanuel Geiss, ''German Foreign Policy 1871–1914'' (1976) 133-36.</ref> 1911 دے [[اگادیر بحران]] وچ فرانس نے مراکش اُتے زیادہ کنٹرول حاصل کرنے دے لئی طاقت دا استعمال کيتا۔ جرمنی دے وزیر خارجہ الفریڈ وون کیڈرلن واچٹر انہاں اقدامات د‏‏ی مخالفت نئيں ک‏ر رہ‏ے سن ، لیکن انہاں نو‏ں لگیا کہ جرمنی افریقہ وچ کدرے تے معاوضے دا حقدار ا‏‏ے۔ اس نے اک چھوٹا جہا جنگی جہاز بھیجیا ، حیرت زدہ دھمکیاں داں تے جرمن قوم پرستاں وچ غم و غصہ پھٹایا۔ فرانس تے جرمنی جلد ہی اک سمجھوتہ اُتے متفق ہوگئے۔ اُتے ، جرمنی د‏‏ی فرانس دے خلاف جارحیت اُتے برطانوی کابینہ خوفزدہ ہوگئی۔ ڈیوڈ لائیڈ جارج نے ڈرامائی انداز وچ "مینشن ہاؤس" تقریر د‏‏ی جس وچ جرمنی دے اس اقدام د‏‏ی ناقابل برداشت توہین د‏‏ی مذمت کيتی گئی۔ جنگ کيت‏ی گل ہوئے رہی سی ، تے جرمنی نے اس د‏ی حمایت کردتی۔ برلن تے لندن دے وچکار تعلقات تلخ رہ‏‏ے۔ <ref>Christopher Clark, ''The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914'' (2012) pp 204-13.</ref><ref>Frank Maloy Anderson, and Amos Shartle Hershey, eds. ''Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914'' (1918) [https://web.archive.org/web/20071028152339/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos137.htm online].</ref> === برطانوی جرمن بحری ہتھیار دوڑ === [[فائل:HMS Dreadnought 1906 H61017.jpg|thumb|300x300px| برٹش ''ڈریڈناٹ'' (1906) نے تمام لڑاکا جہازاں نو‏‏ں متروک کردتا کیونجے اس وچ دس لمبی رینج 12 انچ وڈی بندوقاں ، مکینیکل کمپیوٹر نما رینج فائنڈرز ، تیز رفتار ٹربائن انجن سن جو 21 گرہیاں بناسکدے سن ، تے کوچ پلیٹاں 11 انچ موٹی سن۔ ]] 1805 دے بعد برطانیہ د‏‏ی رائل نیوی دا غلبہ غیرمقابل سی۔ 1890 د‏‏ی دہائی وچ جرمنی نے اسنو‏ں میچ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ گرینڈ ایڈمرل الفریڈ وان ٹرپٹز (1849–1930) نے جرمن بحری پالیسی اُتے 1897 تو‏ں لے ک‏ے 1916 تک غلبہ حاصل کيتا۔ <ref>[[Michael Epkenhans]], ''Tirpitz: Architect of the German High Seas Fleet'' (2008) [https://www.amazon.com/dp/1574887327/ excerpt and text search], pp 23-62</ref> سن 1871 وچ جرمنی د‏‏ی سلطنت د‏‏ی تشکیل تو‏ں پہلے ، پرشیا دے پاس کدی وی بحری جہاز نئيں سی ، نہ ہی دوسری جرمن ریاستاں وچ ۔ ٹرپٹز نے معمولی معمولی بیڑے نو‏‏ں عالمی سطح د‏‏ی طاقت وچ تبدیل کردتا جو برطانوی رائل بحریہ نو‏‏ں خطرہ بن سکدی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے ڈریڈناٹ انقلاب دے ذریعہ ٹائپ کيتی گئی نويں ٹکنالوجی دا جواب دتا ، تے اوہ پیش پیش رہ‏‏ے۔ <ref>Margaret Macmillan, ''The War That Ended Peace: The Road to 1914'' (2013) ch 5</ref><ref>Brandenburg, ''From Bismarck to the World War: A History of German Foreign Policy 1870–1914'' (1927) pp 266=99, 394-417.</ref> پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی بحریہ انگریز دا مقابلہ کرنے دے لئی اِنّی مضبوط نئيں سی۔ جٹلینڈ د‏‏ی اک بہت وڈی بحری جنگ برطانیہ دے سمندراں اُتے کنٹرول ختم کرنے یا روکنے والی ناکہ بندی نو‏‏ں توڑنے وچ ناکا‏م رہی۔ جرمنی آبدوز د‏‏ی جنگ کيت‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جنگی قوانین دے تحت جہاز نو‏‏ں ڈوبنے تو‏ں پہلے مسافراں تے عملے نو‏‏ں لائف بوٹ اُتے سوار ہونے د‏‏ی اجازت دینے دے لئی اک کوشش کيتی ضرورت ا‏‏ے۔ جرمناں نے اس قانون نو‏‏ں نظرانداز کيتا تے انتہائی ڈرامائی انداز وچ 1915 وچ چند منٹ وچ ہی لوسیطانیہ نو‏‏ں ڈُبیا۔ امریکا نے اسنو‏ں روکنے دا مطالبہ کيتا ، تے جرمنی نے وی ایسا ہی کيتا۔ ایڈمرل ہیننگ وان ہولٹزنڈورف (1853–1919) ، جو ایڈمرلٹی اسٹاف دے سربراہ سن ، نے 1917 دے اوائل وچ ہی حملے دوبارہ شروع کرنے تے انگریزاں نو‏‏ں بھکھ مارنے دے لئی کامیابی تو‏ں استدلال کيتا۔ جرمن ہائی کمان نو‏‏ں احساس ہويا کہ غیر محدود آبدوزاں د‏‏ی بحالی دا مطلب امریکا نال جنگ اے لیکن اس نے اندازہ لگایا کہ مغربی محاذ اُتے جرمنی د‏‏ی فتح نو‏‏ں روکنے دے لئی امریکی متحرک ہونا بہت سست ہوئے گا۔ <ref>Dirk Steffen, "The Holtzendorff Memorandum of 22 December 1916 and Germany's Declaration of Unrestricted U-boat Warfare." ''Journal of Military History'' 68.1 (2004): 215-224. [https://muse.jhu.edu/article/50680/summary excerpt]</ref><ref>See [http://www.gwpda.org/naval/holtzendorffmemo.htm The Holtzendorff Memo (English translation) with notes]</ref> == عظیم جنگ == [[فائل:WWI-re.png|thumb|400x400px| پہلی جنگ عظیم وچ شریک۔ [[پہلی جنگ عظیم دے اتحادی|اتحادیاں دے]] نال مل ک‏ے لڑنے والے ، سبز رنگ دے ، سنتری وچ [[مرکزی طاقتاں|وسطی طاقتاں]] تے سرمئی رنگ دے غیر جانبدار ملکاں۔ ]] پہلی جنگ عظیم اک عالمی تنازعہ سی جو 1914 تو‏ں 1918 تک جاری رہیا۔ اس نے وسطی طاقتاں (جرمنی تے آسٹریا - ہنگری ، بعد وچ سلطنت عثمانیہ تے بلغاریہ دے نال مل ک‏ے) ، 1914 تو‏ں برطانیہ ، روس تے فرانس د‏‏ی سربراہی وچ "اینٹینٹی" یا "اتحادی" طاقتاں تو‏ں لڑدے ہوئے دیکھیا ، جو بعد وچ اٹلی وچ شامل ہوئے۔ 1915 ، تے دوسرے ملکاں جداں رومانیہ 1916 وچ ۔ <ref name="John Horne 2012">John Horne, ed. ''A Companion to World War I'' (2012)</ref> ابتدائی طور اُتے غیر جانبدار امریکا نے تصفیہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اپریل ، 1917 وچ اس نے جرمنی دے خلاف جنگ دا اعلان کيتا۔ امریکا نے اتحادیاں دے نال تعاون کيتا لیکن باضابطہ طور اُتے انہاں وچ شامل نئيں ہويا ، تے اس نے علیحدہ علیحدہ امن دے لئی گل گل کيتی۔ 1916 وچ رومانیہ تے مارچ 1918 وچ روس اُتے قابو پانے دے باوجود ، نومبر ، 1918 وچ مرکزی طاقتاں منہدم ہوگئياں۔ تے جرمنی نے اک "اسلحہ سازی" قبول کيتی جو عملی طور اُتے مکمل ہتھیار سُٹن والی سی۔ وڈی طاقتاں د‏‏ی سفارتی کوششاں دا بیشتر حصہ غیر جانبدار ملکاں نو‏‏ں اتحاد دے لئی متمول علاقائی انعامات دے وعدےآں دے نال مبنی سی۔ برطانیہ ، ریاستہائے متحدہ امریکا تے جرمنی نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مالی اعانت دے لئی وڈی رقم خرچ کيتی۔ گھراں وچ حوصلے برقرار رکھنے تے دشمناں دے کیمپ وچ ، خاص طور اُتے اقلیتاں وچ ، دے حوصلے پست کرنے دے لئی پروپیگنڈا مسانو‏ں وڈی طاقتاں د‏‏ی ترجیح سن۔ اوہ وی انہاں سیاسی گروہاں نو‏‏ں سبسڈی دے ک‏ے جو بغاوت وچ مصروف رہے ، جداں کہ 1917 وچ روس وچ روس نے کيتا سی۔ <ref>David Stevenson, ''The First World War and International Politics'' (1988).</ref> دونے فریقاں نے غیرجانبداراں دے نال خفیہ معاہدے کیتے تاکہ انہاں نو‏ں فتح دے حصول دے بعد دشمن دے علاقے دے اک ٹکڑے دے بدلے وچ جنگ وچ شامل ہونے اُتے آمادہ کيتا جاسک‏‏ے۔ کچھ زمیناں دا متعدد ملکاں تو‏ں وعدہ کيتا گیا سی ، لہذا کچھ وعدےآں نو‏‏ں توڑنا پيا۔ اس تو‏ں مستقل تلخ وراثت باقی رہی ، خاص طور اُتے اٹلی وچ ۔ <ref>J.A.S. Grenville, ed., ''The Major International Treaties of the Twentieth Century: A History and Guide with Texts, Vol. 1'' (Taylor & Francis, 2001) p. 61.</ref><ref>Norman Rich, ''Great Power Diplomacy: Since 1914'' (2002) pp 12-20.</ref> خفیہ معاہداں نو‏‏ں جزوی طور اُتے جنگ دا ذمہ دار قرار دیندے ہوئے ، صدر ولسن نے اپنے چودہ نکات وچ "کھلے عام معاہدے ، کھلے دل تو‏ں پہنچنے" دے لئی مطالبہ کيتا۔ == پیرس پیس کانفرنس تے ورسییلس ٹریٹی 1919 == [[فائل:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|thumb|400x400px| ''28 جون 1919 وچ ہال آف آئینہ ، ورسیلز ، وچ '' ولیم اورپین د‏‏ی پینٹنگ ''پر امن'' د‏‏ی علامت تو‏ں متعلق تفصیل ، جس وچ فتح دے طاقتاں دے نمائندےآں دے برعکس اک نابالغ جرمن عہدیدار نے امن معاہدے اُتے دستخط ظاہر کیتے ]] [[فائل:Big-Four-Paris 1919.jpg|سجے|thumb|200x200px| [[پیرس امن کانفرنس 1919ء|1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس]] وچ [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|"بگ فور"]] : [[ڈیوڈ لائیڈ جارج]] ، [[وٹیریو ایمانوئل اورلینڈو|وٹوریو ایمانوئل اورلینڈو]] ، [[جورجس کلیمنکیو|جورجز کلیمینساؤ]] تے [[ووڈرو ولسن]] ]] عالمی جنگ 1919 وچ پیرس امن کانفرنس وچ فاتحین نے طے د‏‏ی سی۔ 27 اقوام نے وفود بھیجے ، تے بہت سارے غیر سرکاری گروپ سن ، لیکن شکست خوردہ طاقتاں نو‏‏ں مدعو نئيں کيتا گیا۔ <ref>Margaret Macmillan, [[Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War]] (2002)</ref><ref>Robert O. Paxton, and Julie Hessler. ''Europe in the Twentieth Century'' (2011) pp 141-78 [https://www.amazon.com/dp/0495913197/ excerpt and text search]</ref> " [[بگ فور (جنگ عظیم اول)|بگ فور]] " وچ ریاستہائے متحدہ دے صدر [[ووڈرو ولسن]] ، عظیم برطانیہ دے وزیر اعظم ڈیوڈ لائیڈ جارج ، فرانس دے [[جورجس کلیمنکیو|جارجس کلیمینساؤ]] ، تے اٹلی دے وزیر اعظم وٹوریو اورلینڈو سن ۔ انھاں نے 145 بار غیر رسمی طور اُتے اک نال ملاقات کيت‏ی تے تمام اہ‏م فیصلے کیتے ، جس دے نتیجے وچ دوسرےآں نے وی اس د‏ی توثیق کردتی۔ <ref>by Rene Albrecht-Carrie, ''Diplomatic History of Europe Since the Congress of Vienna'' (1958) p 363</ref> اہ‏م فیصلے [[جمیعت اقوام|لیگ آف نیشنز دی]] تشکیل سن ۔ پنج شکست خوردہ دشمناں دے نال معاہدہ (خاص طور اُتے جرمنی دے نال [[معاہدۂ ورسائے|ورسیاں دا معاہدہ]] )؛ جرمنی اُتے زبردست معاوضہ عائد کيتا گیا۔ جرمنی تے عثمانیاں نو‏‏ں بیرون ملک مقیم املاک نو‏‏ں "مینڈیٹ" دے طور اُتے عطا کرنا ، خاص طور اُتے برطانیہ تے فرانس نو‏ں۔ تے قوم پرستی د‏‏ی قوتاں د‏‏ی بہتر عکاسی کرنے دے لئی نويں قومی حدود د‏‏ی ڈرائنگ (کدی کدی رائے شماری دے نال)۔ "جرم د‏‏ی شق" (دفعہ 231) وچ ، "جرمنی تے اس دے حلیفاں د‏‏ی طرف تو‏ں جارحیت" اُتے جنگ دا الزام لگایا گیا سی۔ جرمنی نے 1931 وچ معطل ہونے تو‏ں پہلے ہی انہاں معاوضاں دا اک چھوٹا جہا حصہ ادا کيتا۔ <ref>Sally Marks, ''The Illusion of Peace: International Relations in Europe 1918–1933'' (2nd ed. 2003)</ref><ref>Zara Steiner, ''The Lights that Failed: European International History 1919–1933'' (2007)</ref> == ہور ویکھو == {{Portal|سیاست}}{{Div col}}* [[جدید عظیم طاقتاں د‏‏ی لسٹ]] * [[پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ]] * [[آزاد تجارت]] * [[فرانسیسی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ]] * [[روسی سلطنت د‏‏ی خارجہ پالیسی]] * [[برطانوی سلطنت د‏‏ی تریخ نگاری]] * [[برطانیہ دے خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ]] * [[بین الاقوامی تعلقات (1919–1939)]] * '' [[پیکس برٹانیکا]] '' * [[دوسری فرانسیسی سلطنت]] * [[عظیم مشرقی بحران]] * [[نويں سامراجیت]] * [[نوآبادیات د‏‏ی تریخ]] * [[عالمگیریت د‏‏ی تریخ]] * [[یوروپ دا کنسرٹ]] * [[برطانوی سفارتی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[سامراجیت د‏‏ی ٹائم لائن]] * [[امریکا د‏‏ی سفارتی تریخ دا ٹائم لائن]] * [[یورپ د‏‏ی تریخ]] * [[طاقت دا یورپی توازن]] * [[اٹلی دے خارجہ تعلقات]] {{Div col end}} == نوٹ == {{حوالے}} == ہور پڑھو == [[فائل:Naval-race-1909.jpg|کھبے|thumb|349x349px| ''پک'' شو (گھڑی) امریکا، جرمنی، برطانیہ، فرانس تے جاپان وچ 1909 کارٹون اک "کوئی حد" کھیل وچ بحری دوڑ وچ مصروف. ]] === سروے === * ''نیو کیمبرج جدید تریخ'' (13 جلد 1957–1979) ، پرانی لیکن پوری کوریج ، زیادہ تر یورپ کا؛ ڈپلومیسی اُتے مضبوط ** بیوری ، جے پی ٹی ایڈ۔ ''نیو کیمبرج جدید تریخ: جلد۔ 10: یوروپی پاور د‏‏ی زینتھ ، 1830–70'' (1964) [https://archive.org/stream/iB_CMH/10#page/n3/mode/1up آن لائن] *** کریگ ، گورڈن۔ "اتحاد دا نظام تے طاقت دا توازن۔" جے پی ٹی بیوری وچ ، ایڈ۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 10: زینتھ آف یورپی پاور ، 1830–70'' (1960) پی پی 246–73۔ ** کرولی ، سی ڈبلیو ، ایڈ [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن] ''1793–1830'' (1965) [https://archive.org/stream/iB_CMH/09#page/n4/mode/1up آن لائن دے] ''زمانے وچ نیو کیمبرج جدید ہسٹری جلد IX جنگ تے امن'' ** ایچ سی ڈاربی تے ایچ فلارڈ ''دی نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد Vol۔ 14: اٹلس'' (1972) ** ہنسلے ، ایف ایچ ، ایڈی ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 11 ، مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل 1870 181898'' (1979) [https://archive.org/stream/iB_CMH/11#page/n3/mode/1up آن لائن] ** مووت ، سی ایل ، ایڈی۔ ''نیو کیمبرج ماڈرن ہسٹری ، جلد.۔ 12: عالمی قوتاں دا شفٹنگ بیلنس ، 1898–1945'' (1968) [https://archive.org/stream/iB_CMH2/12#page/n3/mode/1up آن لائن] * ابین ہیوس ، مارٹجے۔ ''غیر جانبداراں دا دور: عظیم طاقت د‏‏ی سیاست ، 1815–1914'' (کیمبرج یوپی ، 2014)۔ 297 پی پی۔ غیر جانبداری [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=42388 آن لائن جائزے دے] کردار پر * البرچٹ کیری ، رینی۔ ''یوروپ د‏‏ی اک سفارتی تریخ چونکہ ویانا د‏‏ی کانگریس'' (1958) ، 736 پی پی؛ بنیادی سروے * اینڈرسن ، فرینک مالائے ، تے اموس شارلٹ ہرشی ، ای ڈی۔ ''ڈپلومیٹک تریخ برائے یورپ ، ایشیا تے افریقہ دے لئی ہینڈ بک ، 1870–1914'' (1918) ، امریکی وفد د‏‏ی طرف تو‏ں 1919 د‏‏ی پیرس امن کانفرنس دے لئی استعمال دے لئی تیار کردہ انتہائی مفصل خلاصہ۔ [https://books.google.com/books?id=RdSwAAAAIAAJ&pg=PA1 مکمل متن] * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''پیس ، وار اینڈ یورپی پاورز ، 1814–1914'' (1996) دا مختصر جائزہ 216pp * سیاہ ، جیریمی ''ڈپلومیسی د‏‏ی تریخ'' (2010)؛ اس اُتے توجہ داں کہ سفارتکار کِداں منظم ہُندے نيں * برج ، ایف آر تے راجر بلن۔ ''عظیم طاقتاں تے یوروپی ریاستاں دا نظام 1814–1914'' ، دوسرا ایڈ۔ (2005) * ڈوپیوئی ، آر ارنسٹ تے ٹریور این ڈوپیوئی۔ ''انسائیکلوپیڈیا آف ملٹری ہسٹری 3500 ق م تو‏ں موجودہ'' (1986 تے دوسرے ایڈیشن) تک ، پاسیم۔ * ایونس ، رچرڈ جے ''۔ حصول اقتدار: یورپ 1815–1914'' (2016) ، 934 پی پی۔ * Figes ، اورلینڈو ''کریمین جنگ: اک تریخ'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/1250002524/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گلڈیا ، رابرٹ۔ ''بیریکیڈز تے بارڈرز: یورپ 1800–1914'' (جدید دنیا د‏‏ی مختصر آکسفورڈ ہسٹری) (تیسرا ادارہ 2003) 544 پی پی دا [https://www.amazon.co.uk/dp/0199253005#reader_0199253005 اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ۔ [https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 آن لائن دوسری ترمیم ، 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820132641/https://www.questia.com/read/55547824/barricades-and-borders-europe-1800-1914 |date=2020-08-20 }} * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف ماڈرن یورپ: 1878–1919'' (1923) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.86299|آن لائن]] * ہاس ، مارک ایل۔ ''عظیم نظریا‏تی سیاست د‏‏ی نظریا‏تی اصل ، 1789–1989'' (کارنیل یوپی ، 2005) ، * [[پال کینیڈی|کینیڈی ، پال]] ۔ [[عظیم طاقتاں دا عروج و زوال|''عظیم طاقتاں د‏‏ی معاشی تبدیلی تے فوجی تنازعات دا عروج تے زوال 1500–2000'']] (1987) تو‏ں ، معاشی تے فوجی عوامل اُتے دباؤ * کسنجر ، ہنری ''ڈپلومیسی'' (1995) ، 940 پی پی؛ 18 ويں صدی دے آخر تو‏ں بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی یادداشت نئيں بلکہ بین الاقوامی سفارت کاری د‏‏ی اک ترجمانی تریخ اے * لینگر ، ولیم ایل۔ ''عالمی تریخ دا اک انسائیکلوپیڈیا'' (5 ويں سن 1973)؛ [[iarchive:encyclopediaofwo00lang|آن لائن مفت]] واقعات دا انتہائی تفصیلی خاکہ * لینجر ، ولیم ایل۔ ''یورپی اتحاد تے صف بندی 1870–1890'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.237096|آن لائن]] * لینگر ، ولیم ایل ''ڈپلومیسی آف امپیریل ازم 1890–1902'' (1950)؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.177815|آن لائن]] * لینجر ، ولیم ایل ''سیاسی تے معاشرتی ہلچل ، 1832–1852'' (1969) CH 10–14 [[iarchive:politicalsocialu00lang|آن لائن مفت ادھار]] * مووت ، آر بی ''یورپی سفارتکاری د‏‏ی تریخ ، 1815–1914'' (1922) [[iarchive:historyofeuropea00mowauoft|آن لائن مفت]] * پیٹری ، چارلس۔ ''سفارتی تریخ ، 1713–1933'' (1946) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.503129|آن لائن مفت]] ؛ تفصیلی خلاصہ * امیر ، نارمن ''زبردست پاور ڈپلومیسی: 1814–1914'' (1992) ، جامع سروے * شروئڈر ، پال ڈبلیو ''. یوروپی سیاست د‏‏ی تبدیلی 1763–1848'' (1994) 920 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے [https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407225933/https://www.questia.com/read/28171953/the-transformation-of-european-politics-1763-1848 |date=2019-04-07 }} اُتے وڈی سفارتکاری دا تجزیہ * شروئڈر ، پال ڈبلیو. ، "بین الاقوامی سیاست ، امن تے جنگ ، 1815–1914 ،" TCW بلننگ ، وچ ، ایڈی۔ ''انیہويں صدی: یوروپ 1789–1914'' (آکسفورڈ یوپی پریس ، 2000) * سکلز ، میتھیئس۔ "توازن ایکٹ: عظیم طاقتاں د‏‏ی خارجہ پالیسیاں وچ گھریلو دباؤ تے بین الاقوامی نظامی رکاوٹاں ، 1848–1851۔" ''جرمن تریخ'' 21.3 (2003): 319–346۔ * سییمن ، ایل سی بی ''سے ویانا سے'' ورسی ''تک'' (1955) 216 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802203858/https://www.questia.com/read/103522402/from-vienna-to-versailles |date=2017-08-02 }} سفارتی تریخ دا مختصر جائزہ * سونٹاگ ، ریمنڈ۔ ''یورپی سفارتی تریخ: 1871–1932'' (1933) ، بنیادی خلاصہ؛ [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.503351/2015.503351.european-diplomatic_text.pdf آن لائن] 425 پی پی * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 436 پی پی اُتے محیط ا‏‏ے۔ * ٹیلر ، AJP ''جدوجہد برائے'' ماہرت ''ماں یورپ 1848–1918'' (1954) 638 پی پی؛ اعلیٰ درجے د‏‏ی تریخ تے اہ‏م سفارتکاری دا تجزیہ۔ [[iarchive:struggleformaste00ajpt|آن لائن مفت]] * ایف ایچ ہنسلے وچ ٹیلر ، اے جے پی "بین الاقوامی تعلقات" ، ایڈی. ، ''نیو کیمبرج جدید تریخ: الیون: مادی ترقی تے عالمی سطح اُتے مسائل ، 1870–98'' (1962): 542–66۔ * اپٹن ، ایموری۔ ''ایشیاء تے یورپ د‏‏ی فوج: جاپان ، چین ، ہندوستان ، فارس ، اٹلی ، روس ، آسٹریا ، جرمنی ، فرانس ، تے انگلینڈ د‏‏ی فوجاں'' (1878) ''پر سرکاری رپورٹس نو‏‏ں گلے لگانا'' ۔ [[iarchive:armiesofasiaeuro00uptouoft|آن لائن]] * واٹسن ، آدم۔ ''بین الاقوامی معاشرے دا ارتقاء: اک تقابلی تاریخی تجزیہ'' (دوسرا ادارہ۔ 2009) دا [https://www.amazon.com/dp/0415452090/ اقتباس] === نقشہ جات === * بینک ، آرتھر ''ملٹری ہسٹری دا اک عالمی اٹلس 1861–1945'' (1988) صفحہ 29-94 * کیمبرج ماڈرن ہسٹری اٹلس ''(1912) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.78914|آن لائن مفت]] ۔ 141 نقشے'' * کیچپول ، برائن۔ ''جدید دنیا د‏‏ی نقشہ ہسٹری'' (1982) پی پی 2-32. * ہییووڈ ، جان۔ ''دنیا د‏‏ی تریخ دے اٹلس'' (1997) [https://archive.org/search.php?query=atlas%20world%20history%20haywood آن لائن مفت] * او برائن ، پیٹرک کے. ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (2007) [[iarchive:atlas-of-world-history/page/n2|آن لائن مفت]] * ''رینڈ میک'' نیلی ''اٹلس آف ورلڈ ہسٹری'' (1983) ، نقشے # 76–81۔ ''ہیملن تاریخی اٹلس دے بطور'' [[iarchive:randmcnallyatlas00|آن لائن مفت]] برطانیہ وچ شائع ہويا * رابرٹسن ، چارلس گرانٹ۔ ''اک تاریخی تے وضاحتی متن'' (1922) [[iarchive:HistoricalAtlas|آن لائن مفت دے]] ''نال 1789 تو‏ں 1922 تک جدید یورپ دا اک تاریخی اٹلس'' * ٹیلر ، جارج ''اک خاکہ نقشہ ہسٹری آف یورپ ، 1789–1914'' (1936) پی پی 32–65۔ [[فائل:Maurice Neumont, War is the National Industry of Prussia, 1917, Cornell CUL PJM 1185 01.jpg|thumb| 1917 دے فرانسیسی پروپیگنڈہ دے اک پوسٹر وچ پروسیا نو‏‏ں آکٹپس دے بطور تصویر پیش کيتا گیا اے جس وچ قابو پانے دے لئی اپنے خیمے کھینچدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا عنوان 18 ويں صدی دے اک اقتباس دے نال دتا گیا اے: "ایتھ‏ے تک کہ 1788 وچ ، میراباؤ ایہ کہہ رہے سن کہ جنگ پرشیا د‏‏ی قومی صنعت ا‏‏ے۔" ]] === پہلی جنگ عظیم دا آغاز === * کلارک ، کرسٹوفر ۔ ''نیند واکر: کس طرح یورپ 1914'' (2013) وچ [https://www.amazon.com/dp/006114665X/ اقتباست تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں جنگ وچ گیا'' ۔ [[iarchive:isbn 9780061146657|آن لائن قرض لینے دے لئی]] وی [[iarchive:isbn 9780061146657|مفت]] * فے ، سڈنی بی ''۔ اوریجن آف ورلڈ وار'' (2 جلدتیاں دوسری ایڈیشن۔ 1930)۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.499097|آن لائن]] * گوچ ، جی پی ''ہسٹری آف جدید یورپ ،'' 1878 181919 (دوسرا ادارہ 1956) پی پی 386 38413۔ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.125610|آن لائن]] ، سفارتی تریخ * ''جنگ تو‏ں پہلے'' گوچ ، جی پی '': ڈپلومیسی وچ تعلیم'' (جلد 1 1936) برطانیہ دے لینڈس ڈاون اُتے [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2275|آن لائن]] طویل ابواب؛ فرانس دا تھیوفائل ڈیلکاس ؛ جرمنی دے برنارڈڈ وان بولو پی پی 187–284؛ روس دے الیگزنڈر اززوسکی 285–365؛ تے آسٹریا دے ایہرنتھل پی پی 366–438۔ * ہورن ، جان ، ایڈی۔ ''اک صحابی د‏‏ی پہلی جنگ'' (2012) 38 عنوانات دے مضامین اسکالرز * جول ، جیمز تے گورڈن مارٹل۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا'' ، تیسری ایڈی (2006) [[iarchive:originsoffirstwo00jame 1|آن لائن 2000 ایڈیشن]] * کینیڈی ، پال ایم ، ایڈ. ''عظیم طاقتاں دے جنگی منصوبے ، 1880–1914'' (1979) * کرامر ، ایلن "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ ''تریخ'' نگاری - حصہ اول" ، ''جدید یورپی تریخ دا جریدہ'' (فروری۔ 2014) 12 # 1 صفحہ 5۔27؛ "پہلی جنگ عظیم د‏‏ی حالیہ تریخ نگاری (حصہ دوم)" ، (مئی 2014) 12 # 2 صفحہ 155–74 * میک ڈونو ، فرینک۔ ''پہلی تے دوسری عالمی جنگ کيت‏ی ابتداء'' (1997) نصابی کتاب ، 125 پی پی دا [http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf اقتباس] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028032629/http://assets.cambridge.org/97805215/68616/excerpt/9780521568616_excerpt.pdf |date=2020-10-28 }} * میک ملن ، مارگریٹ۔ ''جنگ جو امن ختم ہوگئی: روڈ ٹو 1914'' (2013) [[iarchive:CSPAN2 20140209 123000 Book Discussion on The War That Ended Peace|CSPANJ بحث]] * ملیگن ، ولیم۔ "آزمائش جاری اے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتدا دے مطالعہ وچ نويں سمت۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' (2014) 129 # 538 پی پی: 639–66۔ * نیبرگ ، مائیکل ایس ''ڈانس آف دی'' فروری '': یورپ تے عالمی جنگ دا آغاز'' (2011) عوام د‏‏ی رائے پر * اسپنڈر ، جے اے ''یورپ دے پنجاہ سال: جنگ تو‏ں پہلے دے دستاویزات'' (1933) ''ماں مطالعہ'' 1871 تا 1914 ، 438 پی پی اُتے محیط اے * اسٹویل ، ایلری کوری ''ڈپلومیسی آف جنگ 1914'' (1915) 728 پی پی [[iarchive:diplomacyofwarof00stow|آن لائن مفت]] * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: انسائیکلوپیڈیا'' (1999) ==== جنگ دے آنے دے ابتدائی ذرائع ==== * کولنز ، راس ایف ''پہلی جنگ عظیم: واقعات اُتے ابتدائی دستاویزات 1914 تو‏ں 1919'' (2007) دا [https://www.amazon.com/dp/0313320829/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ ''جنگ کيت‏ی ابتداء اُتے برطانوی دستاویزات ، 1898–1914'' (11 جلد) [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28gooch%20%20temperley%29 آن لائن] ** جلد برطانوی تنہائی دا اختتام - v.2۔ کیو چو دے قبضے تو‏ں لے ک‏ے اینگلو-فرانسیسی اینٹینٹ دسمبر 1897 – اپریل تک۔ 1904 .3V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ ہتھیاراں تے گفت و شنید ، 1907–12 - بمقابلہ 7۔ اگادیر بحران - بمقابلہ 8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی۔ v. 9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt 1-2 – v.10 ، pt.1. جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt 2 امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا پھیلنا V.3. اینٹینٹ د‏‏ی جانچ ، 1904–6 – v.4۔ اینگلو روسی استقبال ، 1903–7 - وی 5۔ نزد وسطی ، 1903–9 – v.6۔ اینگلو جرمن تناؤ اسلحہ تے گفت و شنید ، 1907–12 — v.7۔ اگاڈیر دا بحران — v.8۔ ثالثی ، غیرجانبداری تے سلامتی — v.9۔ بلقان دیاں جنگاں ، pt.1-2 – v.10 ، pt.1۔ جنگ دے موقع اُتے نیڑے تے مشرق وسطی pt.2. امن دے آخری سال — v.11. جنگ دا آغاز ** گوچ ، جی پی تے ہیرالڈ ٹیمپرلے ، ای ڈی۔ [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] ''جنگ دے اصلیت اُتے برطانوی دستاویزات ، حجم الیون ، جنگ خارجہ دے دستاویزات د‏‏ی ابتداء'' (1926) [[iarchive:britishdocuments11grea|آن لائن]] * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی دے دستاویزات 1914–22'' (جلد 3 ، 1972) ، پی پی 423–759 * ممباؤر ، انیکا۔ ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء: سفارتی تے فوجی دستاویزات'' (2013) ، 592 پی پی؛ === جنگ دے وقت د‏‏ی سفارت کاری === * اسٹیونسن ، ڈیوڈ۔ ''پہلی جنگ عظیم تے بین الاقوامی سیاست'' (آکسفورڈ یوپی ، 1988) ، پوری اسکالرشپ د‏‏ی کوریج * اسٹراچن ، ہیو۔ ''پہلی جنگ عظیم: جلد اول: اسلحہ'' (آکسفورڈ یوپی ، 2003)۔ * ٹکر ، اسپنسر ، ایڈی۔ ''پہلی جنگ عظیم وچ یورپی طاقتاں: اک انسائیکلوپیڈیا'' (1999)۔ * زیمن ، زیب ''پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اک سفارتی تریخ'' (1971)؛ بطور ''شریفین مذاکرات کار'' وی شائع ''ہوئے: پہلی جنگ عظیم د‏‏ی سفارتی تریخ'' (1971) === سامراجیت === * الڈرچ ، رابرٹ۔ ''گریٹر فرانس: فرانسیسی بیرون ملک توسیع د‏‏ی تریخ'' (1996) * بومگرٹ ، ڈبلیو ڈبلیو ''امپیریل ازم: برطانوی تے فرانسیسی نوآبادیات‏ی توسیع دا آئیڈیا تے حقیقت 1880–1914'' (1982) * بیٹس ، ریمنڈ ایف۔ ''یورپ اوورسیز: سامراج دے مراحل'' (1968) [https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211142222/https://www.questia.com/library/99891256/europe-overseas-phases-of-imperialism |date=2019-12-11 }} 206 پی پی ، بنیادی سروے * کیڈی ، جان فرینک ''مشرقی ایشیاء وچ فرانسیسی سامراج د‏‏ی جڑاں'' (1967) * کنکلن ، ایلس ایل۔ ''اک مشن برائے رہتل: فرانس تے مغربی افریقہ وچ سلطنت دا ریپبلکن آئیڈیا ، 1895–1930'' (1997) [https://www.questia.com/read/65668021/a-mission-to-civilize-the-republican-idea-of-empire آن لائن] * ہوج ، کارل کيتاناگ۔ ''دور دا سامراج دا انسائیکلوپیڈیا ، 1800–1914'' (2 جلد ، 2007) * میننگ ، پیٹرک ''فرانسوفون سب صحارا افریقہ ، 1880–1995'' (1998) [https://www.questia.com/read/105166421/francophone-sub-saharan-africa-1880-1995 آن لائن] * اولسن ، جیمز اسٹورٹ ، ایڈ۔ ''یورپی سامراج د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1991) دا [https://books.google.com/books?id=n1AI4Je4zS0C اقتباس] * مون ، پارکر ٹی ''سامراج تے عالمی سیاست'' (1926)؛ 583 پی پی؛ وسیع پیمانے اُتے تاریخی سروے۔ آن لائن * پیج ، میلوین ای۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''نوآبادیات: اک بین الاقوامی سماجی ، ثقافتی تے سیاسی انسائیکلوپیڈیا'' (2 جلد 2003) * پاکنہم ، سیمس۔ ''افریقہ دے لئی جدوجہد: 1876–1912'' (1992) ''تک ڈارک براعظم اُتے وائٹ مین د‏‏ی فتح'' * پوددار، پریم، تے لارس Jensen کی، EDS، ''postcolonial ادب دے لئی اک تاریخی ساتھی: کانٹنےنٹل یورپ تے اس سلطنتاں'' (ایڈنبرا UP، 2008)، [https://www.amazon.com/Historical-Companion-Postcolonial-Literatures-Continental/dp/0748623949/ اقتباس] وی [https://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g0b6vw پورے متن آن لائن] * اسٹوٹی ، بینیڈکٹ ، ایڈی۔ [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-20101025319 ''نوآبادیات تے سامراجیت ، 1450–1950''] ، یوروپی ہسٹری آن لائن ، مینز: انسٹی ٹیوٹ آف یورپی ہسٹری ، 2011 * یو ایس ٹیرف کمیشن۔ ''نوآبادیات‏ی محصولات د‏‏ی پالیسیاں'' (1922) [[iarchive:colonialtariffpo00unit|آن لائن]] ؛ 922 پی پی؛ دنیا بھر وچ کوریج؛ === برطانیہ === * بارٹلیٹ ، چیف جسٹس ''دفاع تے ڈپلومیسی: برطانیہ تے عظیم طاقتاں 1815–1914'' (1993) مختصر سروے ، 160 پی پی * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (1970) * کین ، پی جے تے ہاپکنز ، اے جی "برطانوی توسیع اوورسیز د‏‏ی سیاسی معیشت 1750–1914" ، ''اقتصادی تریخ دا جائزہ ،'' (1980) 33 # 4 پی پی 463–90۔ [https://www.jstor.org/stable/2594798 جے ایس ٹی او آر وچ ] * چیمبرلین ، ''موریئل'' ای ''پیکس برٹینیکا ؟: برطانوی خارجہ پالیسی 1789–1914'' (1989) * چارملے ، جان ''شاندار تنہائی ؟: برطانیہ ، بیلنس آف پاور تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1999) ، 528 پی پی * گیلغر ، جان تے رابنسن ، رونالڈ۔ "آزاد تجارت دا امپیریلزم" ، ''معاشی تریخ دا جائزہ'' (1953) 6 # 1 پی پی 1-15۔ * گُلاد ، گراہ‏م ڈی ''برطانوی خارجہ تے امپیریل پالیسی 1865–1919'' (1999) دا [https://www.amazon.com/dp/0415203384/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ہیم ، رونالڈ۔ ''برطانیہ د‏‏ی امپیریل صدی 1815–1914: سلطنت تے توسیع دا مطالعہ'' (تیسرا ادارہ 2002) [https://www.amazon.com/dp/033399311X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: برطانوی خارجہ پالیسی ، 1878–1902'' (1969) 257 پی پی دے علاوہ دستاویزات دے 150 پی پی * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل۔ ''طاقت دا معجزہ: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–14'' (بمقابلہ 1 ، 1972)؛ ''بجلی دا میرج: برطانوی خارجہ پالیسی 1914–22'' (بمقابلہ 2 ، 1972)؛ تجزیا‏‏تی تریخ * لو ، جان۔ ''برطانیہ تے امور خارجہ 1815–1885: یورپ تے اوورسیز'' (1998) دا [https://www.amazon.com/dp/0415136172/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * ملیگن ، ولیم ، تے برینڈن سیمز ، ایڈی۔ ''برطانوی تریخ وچ خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیادی حیثیت ، 1660–2000'' ( ''پالگریو'' میکملن؛ 2011) 345 صفحات * اولسن ، جیمز ایس تے رابرٹ ایس شاڈل ، ای ڈی۔ ''برطانوی سلطنت د‏‏ی تاریخی ڈکشنری'' (1996) [https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021032541/https://www.questia.com/library/7774952/historical-dictionary-of-the-british-empire |date=2019-10-21 }} * پربرم ، اے ایف ''انگلینڈ تے یورپی عظیم طاقتاں د‏‏ی بین الاقوامی پالیسی ، 1871–1914'' (1931) [https://www.questia.com/library/99369979/england-and-the-international-policy-of-the-european آن لائن کوئسٹیا وچ ] * Rose, John Holland, ed. (1929). برطانوی سلطنت د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ۔ کیمبرج یوپی۔ پی 10 ایف۔ * سیلگیمن ، میتھیو ایس "عظیم جنگ کيت‏ی تیاری وچ ناکا‏م؟ 1914 تو‏ں پہلے برطانوی جنگ کيت‏ی منصوبہ بندی وچ عظیم حکمت عملی د‏‏ی غیر موجودگی " ''تریخ وچ جنگ'' (2017) 24 # 4 414–37۔ * سیٹن-واٹسن ، ''یورپ وچ '' آر ڈبلیو ''برطانیہ (1789–1914):'' [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] ''سروے آف فارن پالیسی'' (1937) [https://archive.org/download/in.ernet.dli.2015.226175/2015.226175.Britain-In.pdf آن لائن] * اسٹینر ، زارا۔ ''برطانیہ تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی اصل'' (1977)۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ ڈبلیو وی ''انگلینڈ تے نیڑےی وسطی: کریمیا'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.174587|آن لائن]] * وارڈ ، اے ڈبلیو تے جی پی گوچ ، ای ڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی کیمبرج ہسٹری ، 1783–1919'' (3 جلد ، 1921–23) ، قدیم تفصیلی کلاسک؛ [[iarchive:cambridgehistory00ward|جلد 1 ، 1783–1815]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory02warduoft|جلد 2 ، 1815–1866]] ؛ [[iarchive:cambridgehistory03warduoft|جلد 3. 1866–1919]] * ویبسٹر ، چارلس۔ ''فارن پالیسی برائے پامیرسن'' (1951) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050105101433/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=99495321 |date=2005-01-05 }} ؛ 1830–1865 اُتے محیط اے * ویگل ، ڈیوڈ۔ ''برطانیہ تے دنیا ، 1815–1986: بین الاقوامی تعلقات د‏‏ی اک لغت'' (1989) * ونکس ، رابن ڈبلیو ، ایڈی. ''آکسفورڈ ہسٹری آف برطانوی سلطنت - جلد.۔ 5: ہسٹوریگرافی'' (1999) [https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180910204147/https://www.questia.com/library/117192922/the-oxford-history-of-the-british-empire |date=2018-09-10 }} ==== برطانیہ دے لئی بنیادی ذرائع ==== * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا اعجاز: جلد 3: دستاویزات: برطانوی خارجہ پالیسی 1902–22'' (1972)؛ 350 پی پی * وینر ، جوئیل ایچ ایڈ. ''برطانیہ: خارجہ پالیسی تے سلطنت دا دورانیہ ، 1689–1971: دستاویزی تریخ'' (4 جلد 1972) [https://www.questia.com/library/6963234/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 1 آن لائن] ؛ [https://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 2 آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225101158/http://www.questia.com/library/120074154/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire |date=2013-12-25 }} ؛ [https://www.questia.com/library/120073878/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 3] ؛ [https://www.questia.com/library/120073810/great-britain-foreign-policy-and-the-span-of-empire جلد 4] 4 جلد 3400 صفحات === فرانس === * آدمتھویٹ ، انتھونی۔ ''شان و شوکت: فرانس د‏‏ی یورپ وچ اقتدار دے لئی بولی ، 1914–1940'' (A&C بلیک ، 2014)۔ * گوچ ، جی پی ''فرانکو-جرمنی تعلقات 1871–1914'' (1923) * ہٹن ، پیٹرک ایچ۔ وغیرہ۔ ای ڈی ''تیسری فرانسیسی جمہوریہ د‏‏ی تاریخی لغت ، 1870–1940'' (2 جلد 1986) [https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200623005707/https://www.questia.com/library/96788627/historical-dictionary-of-the-third-french-republic |date=2020-06-23 }} * جارڈین ، آندرے ، تے آندرے ژن ٹیوڈسک۔ ''بحالی تے رد عمل 1815–1848'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) * کیگر ، جے ایف وی ''فرانس تے دنیا 1870'' (2001) دے ''بعد سے'' ۔ 261 پی پی؛ اہ‏م اختیارات قومی سلامتی ، انٹیلی جنس تے وڈی طاقتاں دے نال تعلقات اُتے زور دیندے نيں * کیجر ، جان۔ ''فرانس تے پہلی جنگ عظیم د‏‏ی ابتداء'' (1985) * لینگر ، ولیم ایل ''۔ فرانسکو روسی اتحاد ، 1880–1894'' (1929) * مایور ، ژان میری تے میڈیلین ریبیریوکس۔ ''تیسری جمہوریہ اپنی اصل تو‏ں لے ک‏ے جنگ عظیم تک ، 1871–1914'' (جدید فرانس د‏‏ی کیمبرج ہسٹری) (1988) دا [https://www.amazon.com/dp/0521358574/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * نیئر ، جے۔ ''فرانس د‏‏ی خارجہ پالیسی 1914 تو‏ں 1945'' (2001) * اسٹوارٹ ، گراہ‏م ہنری۔ ''فرانسیسی خارجہ پالیسی تو‏ں فوشودہ تو‏ں سرائیوو (1898–1914)'' (1921)۔ [[iarchive:frenchforeignpol00stuaiala|آن لائن]] * ویٹزیل ، ڈیوڈ۔ ''جنات دا دوسرا کم: بسمارک ، نپولین III ، تے فرانکو - پرشین جنگ کيت‏ی ابتداء'' (2003) === جرمنی تے آسٹریا === * برینڈن برگ ، ایرک۔ ''بسمارک تو‏ں عالمی جنگ تک: جرمن خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ 1870–1914'' (1933) [https://www.questia.com/library/1369211/from-bismarck-to-the-world-war-a-history-of-german آن لائن کوئٹیا وچ ] ؛ [[iarchive:in.ernet.dli.2015.12322|آن لائن]] * برج ، ایف آر ''سے سدووا تو‏ں سرائیوو تک: آسٹریا ہنگری د‏‏ی خارجہ پالیسی 1866–1914'' (1972 ''rep'' دوبارہ طباعت 2016) [https://www.cambridge.org/core/journals/slavic-review/article/from-sadowa-to-sarajevo-the-foreign-policy-of-austriahungary-18661914-by-bridge-f-r-london-and-boston-routledge-kegan-paul-1972-xvi-480-pp-2000/FD96EE46EECBD7EDA7DEE2935694E9E5 آن لائن جائزہ] ؛ [https://books.google.com/books?id=vdqCCwAAQBAJ اقتباس] * بروز ، ایرک ڈورن۔ ''جرمن تریخ ، 1789–1871: مقدس رومی سلطنت تو‏ں لے ک‏ے بسمارکین ریخ تک۔'' (1997) [https://www.questia.com/read/10401562 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101201220843/https://www.questia.com/read/10401562 |date=2010-12-01 }} * کیرول ، ای میلکم۔ ''جرمنی تے وڈی طاقتاں ، 1866–1914: عوام د‏‏ی رائے تے خارجہ پالیسی'' (1938) [https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015002369133;view=1up;seq=6 آن لائن پر] ''اک مطالعہ'' ؛ [https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200801024342/https://www.questia.com/library/80995518/germany-and-the-great-powers-1866-1914-a-study-in |date=2020-08-01 }} [http://www.unz.org/Pub/SaturdayRev-1939mar18-00016?View=PDF لائن جائزہ وچ آن لائن جائزہ] بھی * کلارک ، کرسٹوفر۔ ''آئرن کنگڈم: پرشیا دا عروج و زوال ، 1600–1947'' (2006) * کریگ ، گورڈن اے ''جرمنی 1866–1945'' (1965) ، اک وڈا علمی سروے * ڈیٹ ویلر ، ڈونلڈ ایس ''جرمنی: اک مختصر تریخ'' (تیسری سن 1999) 341 پی پی؛ [https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231132404/https://www.questia.com/library/book/germany-a-short-history-by-donald-s-detwiler.jsp |date=2011-12-31 }} * ڈگڈیل ، ای ٹی ایس ایڈ۔ انگریزی ترجمہ وچ ''جرمن سفارتی دستاویزات 1871–1914'' (4 جلد 1928–1931)۔ [https://archive.org/search.php?query=creator%3A%28Dugdale%29%20german آن لائن] * آئیک ، ایرک ''بسمارک تے جرمن سلطنت'' (1964) دا [https://www.amazon.com/dp/0393002357/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * گیس ، ایمانوئل ''جرمن خارجہ پالیسی ، 1871 181914'' (1979) دا [https://www.amazon.com/dp/0415606357/ اقتباس] * ہیویٹسن ، مارک۔ "پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے جرمنی تے فرانس: ولہمین خارجہ پالیسی دا ازسر نو جائزہ۔" ''انگریزی تاریخی جائزہ'' 115.462 (2000): 570–606؛ دلیل اے کہ جرمنی وچ فوجی برتری دا بڑھدا ہويا احساس سی * ہولورن ، ہاجو۔ ''جدید جرمنی د‏‏ی تریخ'' (1959–64)؛ جلد 1: اصلاح؛ جلد 2: 1648–1840؛ جلد 3: 1840–1945؛ معیاری علمی سروے * کینیڈی ، پال۔ ''1860 Anglo1914'' (1980) دا [https://www.amazon.com/dp/157392301X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] ''ماں اینگلو جرمن عناد دا عروج'' * میہل ، ولیم ہاروی۔ ''مغربی رہتل وچ جرمنی'' (1979) ، 833 پی پی؛ سیاست تے سفارتکاری اُتے توجہ دتیاں * میڈلکوٹ ، ولیم نورٹن ، تے ڈوروندی کیتھلین کووینی ، ای ڈی۔ ''بسمارک تے یوروپ'' (ہوڈر آرنلڈ ، 1971) ، انہاں دے سفارتی کیریئر نو‏‏ں کور کرنے والے بنیادی ذرائع تو‏ں 110 مختصر اقتباست۔ * مچل ، اے ویس ہیبس ''سلطنت د‏‏ی عظیم حکمت عملی'' (پرنسٹن یوپی ، 2018) * کل ، ایان ایف ڈی "پرنس وان بلو د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1898-1909۔" ''کیمبرج ہسٹوریکل جرنل'' 4 # 1 (1932): 63-93۔ [https://www.jstor.org/stable/3020573 آن لائن] * پیڈ فیلڈ ، پیٹر ۔ ''عظیم بحریہ د‏‏ی ریس: اینگلو جرمن بحری حریف 1900–1914'' (2005) * پامر ، ایلن ''میٹرنچ: یورپ دے کونسلر'' (1972) * پامر ، ایلن ''ہیبسبرگ د‏‏ی گودھولی: شہنشاہ فرانسس جوزف د‏‏ی زندگی تے ٹائمز'' (1995) * پامر ، ایلن ''بسمارک'' (2015) * شیک ، رافیل۔ "لیکچر نوٹ ، جرمنی تے یورپ ، 1871–1945" (2008) [http://www.colby.edu/personal/r/rmscheck/Contents.html مکمل متن آن لائن] ، اک ممتاز اسکالر د‏‏ی اک مختصر نصابی کتاب * شمٹ ، برناڈوٹی ایورلی۔ ''انگلینڈ تے جرمنی ، 1740–1914'' (1916) [[iarchive:englandandgerma02schmgoog|آن لائن]] * شیہن ، جیمز جے ''جرمن تریخ ، 1770–1866'' (1993) ، اک وڈا علمی سروے * اسٹین برگ ، جوناتھن۔ ''بسمارک: اک زندگی'' (2011) ، حالیہ علمی سوانح حیات * اسٹورمر ، مائیکل۔ "بسمارک انہاں تناظر وچ ،" ''وسطی یورپی تریخ'' (1971) 4 # 4 pp. &nbsp; جے ایس ٹی او آر [https://www.jstor.org/stable/4545614 وچ ] 291–331 * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''بسمارک: دتی مین اینڈ دتی اسٹیٹس مین'' (1967) [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624020231/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=14683010 |date=2011-06-24 }} * ٹیلر ، AJP ''جرمن تریخ دا کورس: 1815 دے بعد تو‏ں جرمن تریخ د‏‏ی ترقی دا اک سروے'' ۔ (2001)۔ 280 پی پی؛ [https://www.questia.com/read/107459655 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231121419/http://www.questia.com/read/107459655 |date=2011-12-31 }} * ٹیلر ، اے ''جے'' پی ''دی ہیبس بادشاہت 1809–1918'' (1948) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.151580|آن لائن]] * واورو ، جیوفری ''اک پاگل تباہی: پہلی جنگ عظیم دا آغاز تے ہیپس برگ سلطنت دا خاتمہ'' (2014) === روس تے بلقان === * فوربس ، نیویل ، وغیرہ۔ ''بلقان: بلغاریہ ، سربیا ، یونان ، رومانیہ ، ترکی کی'' تریخ (1915) علمائے کرام د‏‏ی [[iarchive:balkanshistoryof00forbuoft|مفت]] تریخ * فلر ، ولیم سی ''اسٹریٹیجی تے پاور روس وچ 1600–1914'' (1998) * ہال ، رچرڈ سی ایڈ. ''بلقان وچ جنگ: سلطنت عثمانیہ دے زوال تو‏ں یوگوسلاویہ دے خاتمے تک اک انسائیکلوپیڈک تریخ'' (2014) * جیلاویچ ، باربرا۔ ''سینٹ پیٹرزبرگ تے ماسکو: سارسٹ تے سوویت خارجہ پالیسی ، 1814 181974'' (1974)؛ پہلا ایڈیشن ''روسی خارجہ پالیسی د‏‏ی سنچری'' سی ''1814–1914'' (1964) * جیلاویچ ، چارلس ، تے باربرا جیلاویچ۔ ''بلقان د‏‏ی قومی ریاستاں دا قیام ، 1804–1920'' (1977) [[iarchive:establishmentof00char|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] * لیڈون ، جان پی ''۔ روسی سلطنت تے دنیا ، 1700–1917: توسیعی تے کنٹینمنٹ د‏‏ی جیو پولیٹکس'' (آکسفورڈ یوپی ، 1997) * میک میکن ، شان۔ ''پہلی تے جنگ کيت‏ی روسی اصل'' (2011) دا [https://www.amazon.com/dp/0674062108/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * میریٹ ، جار ''مشرقی سوال؛'' [[iarchive:cu31924027798622|آن لائن]] ''یورپی سفارتکاری'' (1917) ''ماں اک تاریخی مطالعہ'' * نیومن ، آئیور بی۔ "اک عظیم طاقت دے طور اُتے روس ، 1815–2007۔" ''بین الاقوامی تعلقات تے ترقی دا جرنل'' 11.2 (2008): 128-1515۔ [https://link.springer.com/article/10.1057/jird.2008.7 آن لائن] * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) * رگسڈیل ، ہیو ، تے ویلری نیکولاویچ پونوماریو ایڈ۔ ''امپیریل روسی خارجہ پالیسی'' (ووڈرو ولسن سینٹر پریس ، 1993) دا [https://www.amazon.com/dp/052144229X/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * رینالڈز ، مائیکل۔ ''بکھرتی ہوئی سلطنتاں: عثمانی تے روسی سلطنتاں دا تصادم تے گر ، 1908–1918'' (2011) [https://link.gale.com/apps/doc/A337619941/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=63f6e975 آن لائن جائزہ] * شیول ، فرڈینینڈ ''جزیرہ نما بلقان د‏‏ی تریخ؛ ابتدائی اوقات تو‏ں لے ک‏ے اج'' تک (1922) [[iarchive:historyofbalkanp00scheuoft|آن لائن]] * سیٹن-واٹسن ، ہیو۔ ''روسی سلطنت 1801–1917'' (1967) دا [https://www.amazon.com/dp/0198221525/ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش] * اسٹویرانوس ، ایل ایس ''دی بلقان 1453'' (1958) دے ''بعد سے'' ، اک اہ‏م علمی تریخ۔ [[iarchive:balkanssince145300lsst|آن لائن قرض لینے دے لئی مفت]] === ریاستہائے متحدہ === * بزنر ، رابرٹ ایل ایڈ ، ''امریکی خارجہ تعلقات 1600 دے بعد سے: ادب دے لئی اک گائڈ'' (2003) ، 2 جلد۔ 16،300 تشریح شدہ اندراجات ہر وڈی کتاب تے علمی مضمون دا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ * بیمس ، سموئیل فلاگ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی تے سفارتکاری د‏‏ی اک مختصر تریخ'' (1959) [[iarchive:shorthistoryofam00bemi|آن لائن مفت]] * برون ، لیسٹر ایچ ''تاریخی تریخ برائے امریکی خارجہ تعلقات'' (2003) ، 1400 صفحات * ڈی سینڈ ، سکندر ، تے ال ای ڈی ''انسائیکلوپیڈیا آف امریکن فارن پالیسی'' 3 جلد (2001) ، 2200 پی پی۔ &nbsp; ماہرین دے 120 طویل مضامین۔ [https://archive.org/search.php?query=%22Encyclopedia%20of%20American%20foreign%20policy%22 آن لائن] * ڈی سینڈ ، سکندر ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی تریخ'' (1963) [[iarchive:historyofamerica02alex|آن لائن مفت]] * فائنڈنگ ، جان ، ایڈی۔ ''امریکن ڈپلومیٹک ہسٹری کی'' دوسری ''لغت'' ۔ 1989. 700 پی پی؛ 1200 مختصر مضامین۔ * ہیرنگ ، جارج ''کالونی تو‏ں سپر پاور تک: 1776 تو‏ں امریکی خارجہ تعلقات'' (ریاستہائے متحدہ دا آکسفورڈ ہسٹری) (2008) ، 1056 پی پی ، عام سروے * ہوگن ، مائیکل جے ایڈ. ''طاقت دے راستے: امریکی خارجہ تعلقات د‏‏ی تریخ نگاری 1941'' (2000) دے اہ‏م عنوانات اُتے مضامین * جونز ، ہاورڈ ''بلیو اینڈ گرے ڈپلومیسی: یونین تے کنفیڈریٹ فارن ریلیشنز د‏‏ی اک تریخ'' (2010) [https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate آن لائن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171211213621/https://www.questia.com/read/121729290/blue-gray-diplomacy-a-history-of-union-and-confederate |date=2017-12-11 }} * لافیبر ، والٹر۔ ''امریکی عمر: ریاستہائے متحدہ د‏‏ی خارجہ پالیسی برائے گھر تے بیرون ملک ، 1750 تو‏ں پیش کرنا'' (دوسرا ایڈ 1994) یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب؛ 884pp [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 آن لائن ایڈیشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604232427/https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98818311 |date=2011-06-04 }} * لیوپولڈ ، رچرڈ۔ ''امریکی خارجہ پالیسی د‏‏ی ترقی: اک تریخ'' (1963) [[iarchive:growthofamerican00leop|آن لائن مفت]] * پیٹرسن ، سیمس ، وغیرہ۔ ''امریکی خارجہ تعلقات: اک تریخ'' (ستويں نمبر 2 جلد 2009) ، یونیورسٹی د‏‏ی درسی کتاب * سیکسٹن ، جے۔ "خانہ جنگی دے دور ، 1848–77 وچ غیر ملکی تعلقات د‏‏ی ترکیب د‏‏ی طرف۔" ''امریکی انیہويں صدی د‏‏ی تریخ'' 5.3 (2004): 50–73۔ === جاپان تے چین === * داکاگی ، رائے ہیڈمیچی۔ ''جاپان دے خارجہ تعلقات 1542–1936: اک مختصر تریخ'' (1936) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.226231|آن لائن]] 560 پی پی * بیسلے ، ولیم جی ''جاپانی سامراج ، 1894–1945'' (آکسفورڈ یوپی ، 1987) * ''ہسو، عمانیل سی وائی چین دا خاندانی ملکاں وچ داخلہ: سفارتی مرحلہ ، 1858–1880'' (1960) * جانسن ، ماریس بی ایڈ. ''جاپان د‏‏ی کیمبرج ہسٹری ، جلد.۔ 5: انیہويں صدی'' (1989) * کباٹا ، وائی تے I. نش ، ایڈی۔ ''اینگلو جاپانی ریلیشنز، 1600–2000 د‏‏ی تریخ: حجم وچ : سیاسی سفارتی و عرض، 1600–1930'' (2000) [https://www.amazon.com/History-Anglo-Japanese-Relations-1600-2000-Political-Diplomatic/dp/0333753879/ اقتباس] ، وی جاپان تے برطانیہ دے درمیان سماجی، اقتصادی تے فوجی تعلقات نو‏‏ں ڈھکنے پہلے دے پنج حالات جلداں. * مورس ، ہوسیہ بلouو۔ ''چینی سلطنت والیوم دے بین الاقوامی تعلقات جلد۔ 1'' (1910) ، کوریج 1859؛ [[iarchive:internationalrel01mors|آن لائن]] ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 2 1861–1893 (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors2|آن لائن]] ؛ ''چینی سلطنت دے بین الاقوامی تعلقات'' جلد 1894–1916۔ (1918) [[iarchive:internationalrel1917mors3|آن لائن]] * نیش ، ایان (1990) "چین تے جاپان دے وچکار تعلقات دا اک جائزہ ، 1895–1945۔" ''چین سہ ماہی'' (1990) 124 (1990): 601–623. [https://www.jstor.org/stable/654639 آن لائن] * نیش ، ایان ''جاپانی خارجہ پالیسی ، 1869–1942: قصومیگسکی تو‏ں میاکیزاکا'' (2001) * نیش ، ایان ہل۔ ''روس-جاپان جنگ کيت‏ی ابتدا'' (1985) === ہور === * بوس ورتھ ، رچرڈ۔ ''اٹلی: گھٹ تو‏ں گھٹ عظیم طاقت: پہلی جنگ عظیم تو‏ں پہلے اٹلی د‏‏ی خارجہ پالیسی'' (1979) * ہیل ، ولیم۔ ''ترکی د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1774–2000۔'' (2000) 375 پی پی۔ * لو ، چیف جسٹس تے ایف مارزاری۔ ''اطالوی خارجہ پالیسی ، 1870–1940'' (2001) * ملر ، ولیم۔ ''سلطنت عثمانیہ تے اس دے جانشین ، 1801–1922'' (دوسرا ایڈ 1927) [https://ia802804.us.archive.org/26/items/ottomanempireitsmill/ottomanempireitsmill.pdf آن لائن] ، خارجہ پالیسی اُتے مضبوط سن == بنیادی ذرائع == * بورن ، کینتھ۔ ''وکٹورین انگلینڈ د‏‏ی خارجہ پالیسی ، 1830–1902'' (آکسفورڈ یوپی ، 1970.) پی پی 195-504 147 منتخب دستاویزات نيں * کوک ، ڈبلیو ہنری ، تے ایڈتھ پی. اسٹکنی ، ای ڈی۔ ''1879'' (1931) دے ''بعد تو‏ں یورپی بین الاقوامی تعلقات وچ پڑھیاں'' 1060 پی پی * گوچ ، جی پی ''حالیہ انکشافات جو یورپی سفارتکاری'' (1940) دے بارے وچ سی۔ 475 پی پی وچ تمام وڈے جھگڑےآں تو‏ں یادداشتاں دے مفصل خلاصے * جول ، جیمز ، ایڈ۔ ''برطانیہ تے یورپ 1793–1940'' (1967)؛ دستاویزات دے 390 پی پی * جونز ، ایڈگر ریس ، ایڈ۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی ، 1738–1914'' (1914) تو‏ں متعلق ''تقاریر'' ۔ [https://www.amazon.com/Selected-Speeches-British-Foreign-1738-1914-ebook/dp/B008400H7O/ آن لائن مفت] * کرٹیز ، جی اے ایڈ ''دستاویزات برائے سیاسی تریخ وچ یوروپی براعظم د‏‏ی 1815–1939'' (1968) ، صفحہ 1––85؛ 200 مختصر دستاویزات * لو ، سی جے ''تذبذب سامراجی: جلد 2: دستاویزات'' (1967) ، 140 دستاویزات 1878-1902۔ (امریکی ایڈیشن 1969 جلد 1 تے 2 اک دوسرے دے نال پابند نيں)۔ * لو ، سی جے تے ایم ایل ڈوکریل ، ای ڈی۔ ''بجلی دا معجزہ: جلد 3: دستاویزات برطانوی خارجہ پالیسی ، 1902–22۔'' (1972) ، 191 دستاویزات۔ * ٹیمپرلے ، ہیرالڈ تے ایل ایم پینسن ، ایڈی۔ ''برطانوی خارجہ پالیسی د‏‏ی بنیاد: پٹ (1792) تو‏ں لے ک‏ے سلیسبری (1902)'' (1938) [[iarchive:in.ernet.dli.2015.2629|آن لائن]] ، 608 پی پی بنیادی ذرائع * واکر ، میک۔ ایڈ ''میٹرنچ دا یورپ ، 1813–48'' (1968) انگریزی ترجمہ وچ بنیادی ذرائع دا 352 پی پی [https://books.google.com/books?id=ExmvCwAAQBAJ&pg=PA352&lpg=PA352&dq=%27%27Metternich%27s+Europe,+1813-48%27%27&source=bl&ots=dF0CkgU7mD&sig=Qje_eixgsiUT2gdX_23GzM7y3vc&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwitob7F5rPcAhVkja0KHf3TCtYQ6AEITzAG#v=onepage&q= ''میٹرنینچ کا٪ 20 یوروپ٪ 2C٪ 201813-48'' & f = غلط اقتباس] {{Great power diplomacy}} [[گٹھ:مملکت متحدہ د‏‏ی تریخ نویسی]] [[گٹھ:سیاست وچ ویہويں صدی]] [[گٹھ:سیاست وچ انیہويں صدی]] [[گٹھ:تریخ بین الاقوامی تعلقات]] [[گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات]] dl7mauusslhoa7z2uy1zdkf7e7qbzaw 0 91101 711441 696522 2026-09-21T11:38:14Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711441 wikitext text/x-wiki ایہ [[میکسیکو]] دے شہراں تے بلدیات د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ == وڈے شہر == {|class="wikitable sortable" ! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''درجہ''' !! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''شہر/مقام''' !! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''آبادی (2010 مردم شماری)''' !! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''جغرافیائی متناسقات''' !! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''بلدیہ''' !! align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''ریاست''' |- | 1||[[میکسیکو شہر]]||8,851,080||{{Coord|19|25|57|N|99|07|52|W|scale:50000_source:INEGI}}||تمام 16 [[میکسیکو شہر]]‡||[[میکسیکو شہر]] |- | 2||[[ایکاتیپیک دے موریلوس|ایکاتیپیک]]||1,655,015||{{Coord|19|36|35|N|99|03|36|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ایکاتیپیک دے موریلوس|ایکاتیپیک دے موریلوس بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 3||[[گواڈلہارا]]||1,495,182||{{Coord|20|40|35|N|103|20|32|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[گواڈلہارا]]||[[جلیسکو]] |- | 4||[[پوئبلا، پوئبلا]]||1,434,062||{{Coord|19|02|43|N|98|11|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[پوئبلا، پوئبلا]]||[[پوئبلا]] |- | 5||[[سیوداد خواریز]]||1,321,004||{{Coord|31|44|22|N|106|29|13|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[خواریز بلدیہ، چہواہويا|خواریز بلدیہ]]||[[چہواہويا]] |- | 6||[[تیخوانا]]||1,300,983||{{Coord|32|32|05|N|117|02|37|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تیخوانا بلدیہ]]||[[باخا کیلیفورنیا]] |- | 7||[[لیون، گواناجوندا]]||1,238,962||{{Coord|21|07|11|N|101|40|50|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[لیون، گواناجوندا]]||[[گوانجواتو]] |- | 8||[[ساپوپان، خالسکو|ساپوپان]]||1,142,483||{{Coord|20|43|14|N|103|23|18|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ساپوپان|ساپوپان بلدیہ]]||[[جلیسکو]] |- | 9||[[مونترئی]]||1,135,512||{{Coord|25|40|17|N|100|18|31|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[مونترئی (بلدیہ)|مونترئی بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 10||[[سیوداد نیساوالکویوتل|نیساوالکویوتل]]||1,104,585||{{Coord|19|24|00|N|98|59|20|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیوداد نیساوالکویوتل|نیساوالکویوتل بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 11||[[چہواہويا (شہر)]]||809,232||{{Coord|28|38|07|N|106|05|20|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[چہواہويا بلدیہ]]||[[چہواہويا]] |- | 12||[[کاوکالپان]]||792,211||{{Coord|19|28|31|N|99|14|16|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کاوکالپان|کاوکالپان دے خواریز بلدیہ]]‡||[[ریاست میکسیکو]] |- | 13||[[میریڈا، یوکاتان]]||777,615||{{Coord|20|58|04|N|89|37|18|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[میریڈا بلدیہ]]||[[یوکتان]] |- | 14||[[سان لوئیس پوتوسی سٹی|سان لوئیس پوتوسی]]||722,772||{{Coord|22|08|59|N|100|58|30|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان لوئیس پوتوسی سٹی|سان لوئیس پوتوسی بلدیہ]]||[[سان لوئیس پوتوسی]] |- | 15||[[آگوسکالینٹس (شہر)]]||722,250||{{Coord|21|52|51|N|102|17|46|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اگواسکالینتس بلدیہ]]||[[آگوسکالینٹس]] |- | 16||[[ارموسیو]]||715,061||{{Coord|29|05|56|N|110|57|15|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ارموسیو بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 17||[[سالتیو]]||709,671||{{Coord|25|26|00|N|101|00|00|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سالتیو بلدیہ]]||[[كواہويلا]] |- | 18||[[میکسیکالی]]||689,775||{{Coord|32|39|48|N|115|28|04|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[میکسیکالی بلدیہ]]||[[باخا کیلیفورنیا]] |- | 19||[[کولیاکان]]||675,773||{{Coord|24|47|31|N|107|23|53|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کولیاکان بلدیہ]]||[[سینالوا]] |- | 20||[[گوادالوپے، نیوو لیون|گوادالوپے]]||673,616||{{Coord|25|40|45|N|100|14|06|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[گوادالوپے، نیوو لیون|گوادالوپے بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 21||[[اکاپولکو]]||673,479||{{Coord|16|51|42|N|99|53|11|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اکاپولکو (بلدیہ)|اکاپولکو دے خواریز بلدیہ]]||[[گیریرو]] |- | 22||[[تلالنیپانتلا دے باس|تلالنیپانتلا]]||653,410||{{Coord|19|32|12|N|99|11|41|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تلالنیپانتلا دے باس|تلالنیپانتلا دے باس بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 23||[[کانکون]]||628,306||{{Coord|21|09|38|N|86|50|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[بینیتو خواریز بلدیہ، کوینتانا رو|بینیتو خواریز بلدیہ]]||[[کوینتانا رو]] |- | 24||[[کوارتارو، کوارتارو]]||626,495||{{Coord|20|35|17|N|100|23|17|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کوارتارو، کوارتارو]]||[[کوارتارو]] |- | 25||[[چیمالواکان]]||612,383||{{Coord|19|26|15|N|98|57|15|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[چیمالواکان، ریاست میکسیکو|چیمالواکان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 26||[[توریون]]||608,836||{{Coord|25|32|40|N|103|26|30|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[توریون بلدیہ]]||[[كواہويلا]] |- | 27||[[موریلیا]]||597,511||{{Coord|19|42|08|N|101|11|08|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[موریلیا|موریلیا بلدیہ]]||[[میشواکان]] |- | 28||[[ریئنوسا، تاماولیپاس|ریئنوسا]]||589,466||{{Coord|26|05|32|N|98|16|40|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ریئنوسا بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 29||[[تلاکےپادے]]||575,942||{{Coord|20|38|19|N|103|18|26|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تلاکےپاکے|تلاکےپاکے بلدیہ]]||[[جلیسکو]] |- | 30||[[توستلا گیوتیرس]]||537,102||{{Coord|16|45|11|N|93|06|56|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[توستلا گیوتیرس]]||[[چیاپاس]] |- | 31||[[دورانگو، دورانگو|دورانگو]]||518,709||{{Coord|24|01|22|N|104|39|16|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[دورانگو، دورانگو|دورانگو بلدیہ]]||[[دورانگو]] |- | 32||[[تولوکا]]||489,333||{{Coord|19|17|32|N|99|39|14|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تولوکا]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 33||[[سیوداد لوپیز ماتیوس]]||489,160||{{Coord|19|33|40|N|99|14|49|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیوداد لوپیز ماتیوس|سیوداد لوپیز ماتیوس بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 34||[[کواوتیتلان اسکالی]]||484,573||{{Coord|19|38|46|N|99|12|41|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواوتیتلان اسکالی|کواوتیتلان اسکالی بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 35||[[آپوداکا|سیوداد آپوداکا]]||467,157||{{Coord|25|46|54|N|100|11|20|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[آپوداکا|آپوداکا بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 36||[[ماتاموروس، تاماولیپاس|ماتاموروس]]||449,815||{{Coord|25|52|47|N|97|30|15|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ماتاموروس بلدیہ، تاماولیپاس|ماتاموروس بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 37||[[سان نکولاس دے لوس گارسا]]||443,273||{{Coord|25|44|30|N|100|18|08|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان نکولاس دے لوس گارسا|سان نکولاس دے لوس گارسا بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 38||[[ویراکروز، ویراکروز|ویراکروز]]||428,323||{{Coord|19|11|25|N|96|09|12|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ویراکروز، ویراکروز|ویراکروز بلدیہ]]‡||[[ویراکروز]] |- | 39||[[خالاپا]]||424,755||{{Coord|19|32|17|N|96|54|33|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[خالاپا|خالاپا بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 40||[[تونالا، خالسکو|تونالا]]||408,759||{{Coord|20|37|24|N|103|14|44|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تونالا، خالسکو|تونالا بلدیہ]]||[[جلیسکو]] |- | 41||[[ماساتلان]]||381,583||{{Coord|23|14|29|N|106|24|35|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ماساتلان بلدیہ]]||[[سینالوا]] |- | 42||[[ایراپواتو، گوانجواتو|ایراپواتو]]||380,941||{{Coord|20|40|27|N|101|20|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ایراپواتو، گوانجواتو|ایراپواتو بلدیہ]]||[[گوانجواتو]] |- | 43||[[نوئوو لاریدو]]||373,725||{{Coord|27|29|11|N|99|30|29|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[نوئوو لاریدو بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 44||[[سئکو، ریاست میکسیکو|سئکو]]||356,352||{{Coord|19|17|30|N|98|56|20|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[بائیے دے چالکو|بائیے دے چالکو بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 45||[[بیائرموسا]]||353,577||{{Coord|17|59|21|N|92|55|41|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سینترو بلدیہ]]||[[تاباسکو]] |- | 46||[[خینیرال ایسکوبیدو]]||352,444||{{Coord|25|48|31|N|100|19|37|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[خینیرال ایسکوبیدو|خینیرال ایسکوبیدو بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 47||[[سیلائیا]]||340,387||{{Coord|20|31|44|N|100|48|54|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیلائیا|سیلائیا بلدیہ]]||[[گوانجواتو]] |- | 48||[[کورناواکا]]||338,650||{{Coord|18|55|07|N|99|14|03|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کورناواکا|کورناواکا بلدیہ]]||[[موریلوس]] |- | 49||[[تپیک]]||332,863||{{Coord|21|30|59|N|104|53|39|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تپیک|تپیک بلدیہ]]||[[نایاریت]] |- | 50||[[ایکساپالوکا]]||322,271||{{Coord|19|19|07|N|98|52|56|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ایکساپالوکا|ایکساپالوکا بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 51||[[سیوداد وکٹوریہ]]||305,155||{{Coord|23|44|10|N|99|08|46|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[وکٹوریہ بلدیہ، تاماولیپاس|وکٹوریہ بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 52||[[سیوداد اوبریگون]]||298,625||{{Coord|27|29|21|N|109|56|06|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کاخیمے|کاخیمے بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 53||[[تامپیکو، تاماولیپاس|تامپیکو]]||297,284||{{Coord|22|15|19|N|97|52|07|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تامپیکو بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 54||[[سیوداد نکولاس رومیرو]]||281,799||{{Coord|19|37|30|N|99|18|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیوداد نکولاس رومیرو|نکولاس رومیرو بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 55||[[اینسینادا، باخا کیلیفورنیا|اینسینادا]]||279,765||{{Coord|31|51|28|N|116|36|21|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اینسینادا بلدیہ، باخا کیلیفورنیا|اینسینادا بلدیہ]]||[[باخا کیلیفورنیا]] |- | 56||[[کواکالکو دے بیریوسابال]]||277,959||{{Coord|19|38|00|N|99|05|35|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواکالکو دے بیریوسابال|کواکالکو دے بیریوسابال بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 57||[[ساندا کاتارینا، نیوو لیون|ساندا کاتارینا]]||268,347||{{Coord|25|40|32|N|100|27|44|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ساندا کاتارینا، نیوو لیون|ساندا کاتارینا بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 58||[[اورواپان]]||264,439||{{Coord|19|25|10|N|102|03|30|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اورواپان|اورواپان بلدیہ]]||[[میشواکان]] |- | 59||[[گومیز پالاسیو، دورانگو|گومیز پالاسیو]]||257,352||{{Coord|25|33|40|N|103|29|54|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[گومیز پالاسیو بلدیہ]]||[[دورانگو]] |- | 60||[[لوس موچیس، سینالوا|لوس موچیس]]||256,613||{{Coord|25|47|37|N|108|59|49|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[آئومے بلدیہ]]||[[سینالوا]] |- | 61||[[پاچوکا، ہیدالگو|پاچوکا]]||256,584||{{Coord|20|07|18|N|98|44|09|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[پاچوکا (بلدیہ)|پاچوکا دے سوتو بلدیہ]]||[[ہیدالگو (ریاست)]] |- | 62||[[اوکساکا، اوکساکا|اوکساکا]]||255,029||{{Coord|17|04|04|N|96|43|12|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اوکساکا، اوکساکا|اوکساکا دے خواریز بلدیہ]]||[[اوکساکا]] |- | 63||[[سولیداد دے گراسیانو سانچیز]]||255,015||{{Coord|22|10|59|N|100|56|27|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سولیداد دے گراسیانو سانچیز|سولیداد دے گراسیانو سانچیز بلدیہ]]||[[سان لوئیس پوتوسی]] |- | 64||[[تیہواکان، پوئبلا|تیہواکان]]||248,716||{{Coord|18|27|50|N|97|23|35|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تیہواکان (بلدیہ)|تیہواکان بلدیہ]]||[[پوئبلا]] |- | 65||[[اوخو دے آگوا، ریاست میکسیکو|اوخو دے آگوا]]||242,272||{{Coord|19|40|49|N|99|00|36|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تیکاماک|تیکاماک بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 66||[[کواتساکوالکوس]]||235,983||{{Coord|18|08|09|N|94|27|48|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواتساکوالکوس|کواتساکوالکوس بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 67||[[کامپیچی (شہر)]]||220,389||{{Coord|19|50|45|N|90|32|12|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کامپیچی (شہر)]]||[[کامپیچی]] |- | 68||[[مونکلووا]]||215,271||{{Coord|26|54|03|N|101|25|00|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[مونکلووا بلدیہ]]||[[كواہويلا]] |- | 69||[[لا پاز، باجا کیلیفورنیا سر]]||215,178||{{Coord|24|08|32|N|110|18|39|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[لا پاز میونسپلٹی، باخا کیلیفورنیا سور]]||[[باخا کیلیفورنیا سر]] |- | 70||[[نوگالیس، سونورا|نوگالیس]]||212,533||{{Coord|31|19|07|N|110|56|45|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[نوگالیس، سونورا|نوگالیس بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 71||[[بوئناویستا، ریاست میکسیکو|بوئناویستا]]||206,081||{{Coord|19|36|30|N|99|10|10|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تولتیتلان دے ماریانو ایسکوبیدو|تولتیتلان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 72||[[پورتو ویئیاردا]]||203,342||{{Coord|20|36|49|N|105|13|38|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[پورتو ویئیاردا|پورتو ویئیاردا بلدیہ]]||[[جلیسکو]] |- | 73||[[تاپاچولا، چیاپاس|تاپاچولا]]||202,672||{{Coord|14|54|29|N|92|15|38|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تاپاچولا، چیاپاس|تاپاچولا بلدیہ]]||[[چیاپاس]] |- | 74||[[سیوداد مادیرو]]||197,216||{{Coord|22|16|35|N|97|49|53|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیوداد مادیرو|سیوداد مادیرو بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 75||[[سان پابلو دے لاس سالیناس]]||189,453||{{Coord|19|39|56|N|99|05|30|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تولتیتلان دے ماریانو ایسکوبیدو|تولتیتلان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 76||[[چلپانسنگو]]||187,251||{{Coord|17|33|00|N|99|30|04|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[چلپانسنگو دے لوس براوو (بلدیہ)|چلپانسنگو دے لوس براوو بلدیہ]]||[[گیریرو]] |- | 77||[[پوسا ریکا، ویراکروز|پوسا ریکا]]||185,242||{{Coord|20|32|03|N|97|26|37|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[پوسا ریکا، ویراکروز|پوسا ریکا دے ہیدالگو بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 78||[[چیکولواپان دے خواریز]]||172,919||{{Coord|19|24|55|N|98|54|04|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[چیکولواپان دے خواریز|چیکولواپان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 79||[[سیوداد دیل کارمین]]||169,466||{{Coord|18|38|18|N|91|50|07|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کارمین بلدیہ]]||[[کامپیچی]] |- | 80||[[چالکو دے دیاس کوواروبیاس]]||168,720||{{Coord|19|15|53|N|98|53|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[چالکو دے دیاس کوواروبیاس|چالکو بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 81||[[یوتیپیک]]||162,427||{{Coord|18|52|53|N|99|10|40|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[یوتیپیک|یوتیپیک بلدیہ]]||[[موریلوس]] |- | 82||[[سالامانہاں دا، گواناخواتو|سالامانہاں دا]]||160,169||{{Coord|20|34|13|N|101|11|50|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سالامانہاں دا، گواناخواتو|سالامانہاں دا بلدیہ]]||[[گوانجواتو]] |- | 83||[[سان لویس ریو کولورادو]]||158,089||{{Coord|32|28|36|N|114|45|45|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان لویس ریو کولورادو (بلدیہ)|سان لویس ریو کولورادو بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 84||[[سان کرستوبال دے لاس کاساس]]||158,027||{{Coord|16|44|12|N|92|38|18|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان کرستوبال دے لاس کاساس|سان کرستوبال دے لاس کاساس بلدیہ]]||[[چیاپاس]] |- | 85||[[کواوتلا، موریلوس|کواوتلا]]||154,358||{{Coord|18|48|44|N|98|57|21|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواوتلا، موریلوس|کواوتلا بلدیہ]]||[[موریلوس]] |- | 86||[[خواریز، نیوو لیون|سیوداد بینیتو خواریز]]||151,893||{{Coord|25|38|51|N|100|05|41|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[خواریز، نیوو لیون|خواریز بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 87||[[چتومال، کوینتانا رو|چتومال]]||151,243||{{Coord|18|30|13|N|88|18|19|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اوتھون پے بلانکو، کوینتانا رو|اوتھون پے بلانکو بلدیہ]]||[[کوینتانا رو]] |- | 88||[[پیئدراس نیگراس، كواہويلا|پیئدراس نیگراس]]||150,178||{{Coord|28|42|00|N|100|31|23|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[پیئدراس نیگراس بلدیہ]]||[[كواہويلا]] |- | 89||[[پلائیا دیل کارمین]]||149,923||{{Coord|20|37|39|N|87|04|52|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سولیداریداد، کوینتانا رو|سولیداریداد بلدیہ]]||[[کوینتانا رو]] |- | 90||[[سامورا، میشواکان|سامورا]]||141,627||{{Coord|19|59|08|N|102|16|59|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سامورا بلدیہ، میشواکان|سامورا بلدیہ]]||[[میشواکان]] |- | 91||[[کوردوبا، ویراکروز|کوردوبا]]||140,896||{{Coord|18|53|25|N|96|56|24|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کوردوبا، ویراکروز|کوردوبا بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 92||[[سان خوان دیل ریو]]||138,878||{{Coord|20|23|20|N|99|59|47|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان خوان دیل ریو بلدیہ، کوارتارو|سان خوان دیل ریو بلدیہ]]||[[کوارتارو]] |- | 93||[[کولیما، کولیما|کولیما]]||137,383||{{Coord|19|14|37|N|103|43|51|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کولیما، کولیما|کولیما بلدیہ]]||[[کولیما]] |- | 94||[[سیوداد آکونیا]]||134,233||{{Coord|29|19|27|N|100|55|54|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[آکونیا بلدیہ]]||[[كواہويلا]] |- | 95||[[مانسانیو، کولیما|مانسانیو]]||130,035||{{Coord|19|03|08|N|104|18|57|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[مانسانیو بلدیہ، کولیما|مانسانیو بلدیہ]]||[[کولیما]] |- | 96||[[زاکاٹیکاس (شہر)]]||129,011||{{Coord|22|46|18|N|102|34|31|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[زاکاٹیکاس (شہر)]]||[[زاکاٹیکاس]] |- | 97||[[ویراکروز، ویراکروز|ویراکروز، بوکا دیل ریو بلدیہ]]||126,507||{{Coord|19|08|39|N|96|07|00|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[بوکا دیل ریو، ویراکروز|بوکا دیل ریو بلدیہ]]‡||[[ویراکروز]] |- | 98||[[سیوداد بائییس]]||124,644||{{Coord|21|59|13|N|99|01|07|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سیوداد بائییس|سیوداد بائییس بلدیہ]]||[[سان لوئیس پوتوسی]] |- | 99||[[گوادالوپے، زاکاٹیکاس|گوادالوپے]]||124,623||{{Coord|22|45|10|N|102|30|28|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[گوادالوپے، زاکاٹیکاس|گوادالوپے بلدیہ]]||[[زاکاٹیکاس]] |- | 100||[[سان پیدرو گارسا گارسیا]]||122,627||{{Coord|25|39|51|N|100|24|06|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان پیدرو گارسا گارسیا|سان پیدرو گارسا گارسیا بلدیہ]]||[[نیوو لیون]] |- | 101||[[ناوکالپان]]||121,470||{{Coord|19|23|49|N|99|16|36|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ہویکسکیلوکان دے دیگویادو|ہویکسکیلوکان بلدیہ]]‡||[[ریاست میکسیکو]] |- | 102||[[فریسنیو]]||120,944||{{Coord|23|10|32|N|102|52|03|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[فریسنیو|فریسنیو بلدیہ]]||[[زاکاٹیکاس]] |- | 103||[[اوریسابا، ویراکروز|اوریسابا]]||120,844||{{Coord|18|51|31|N|97|05|48|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[اوریسابا، ویراکروز|اوریسابا بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 104||[[میرامار، تاماولیپاس|میرامار]]||118,614||{{Coord|22|20|15|N|97|52|10|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[التامیرا بلدیہ، تاماولیپاس|التامیرا بلدیہ]]||[[تاماولیپاس]] |- | 105||[[ایگوالا]]||118,468||{{Coord|18|20|41|N|99|32|34|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ایگوالا دے لا اندیپیندینسیا (بلدیہ)|ایگوالا دے لا اندیپیندینسیا بلدیہ]]||[[گیریرو]] |- | 106||[[دیلیسیاس، چہواہويا|دیلیسیاس]]||118,071||{{Coord|28|11|36|N|105|28|16|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[دیلیسیاس بلدیہ]]||[[چہواہويا]] |- | 107||[[ویا دے الواریز، کولیما|سیوداد دے ویا دے الواریز]]||117,600||{{Coord|19|16|02|N|103|44|16|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ویا دے الواریز بلدیہ]]||[[کولیما]] |- | 108||[[سیوداد کواوتیموک، چہواہويا|سیوداد کواوتیموک]]||114,007||{{Coord|28|24|18|N|106|52|00|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواوتیموک بلدیہ، چہواہويا|کواوتیموک بلدیہ]]||[[چہواہويا]] |- | 109||[[ناووخوا]]||113,836||{{Coord|27|04|51|N|109|26|43|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ناووخوا (بلدیہ)|ناووخوا بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 110||[[کوائیماس]]||113,082||{{Coord|27|55|06|N|110|53|56|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کوائیماس (بلدیہ)|کوائیماس بلدیہ]]||[[سونورا]] |- | 111||[[میناتیتلان، ویراکروز|میناتیتلان]]||112,046||{{Coord|18|01|02|N|94|33|38|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[میناتیتلان، ویراکروز|میناتیتلان بلدیہ]]||[[ویراکروز]] |- | 112||[[کواوتیتلان]]||108,449||{{Coord|19|40|01|N|99|10|45|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[کواوتیتلان|کواوتیتلان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 113||[[تیکسکوکو، ریاست میکسیکو|تیکسکوکو]]||105,165||{{Coord|19|30|20|N|98|52|55|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تیکسکوکو، ریاست میکسیکو|تیکسکوکو بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 114||[[پارال، چہواہويا|ہیدالگو دیل پارال]]||104,836||{{Coord|26|55|57|N|105|39|47|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[ہیدالگو دیل پارال بلدیہ]]||[[چہواہويا]] |- | 115||[[تیپیکسپان، ریاست میکسیکو|تیپیکسپان]]||102,667||{{Coord|19|36|49|N|98|54|52|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[آکولمان|آکولمان بلدیہ]]||[[ریاست میکسیکو]] |- | 116||[[تولانسنگو]]||102,406||{{Coord|20|05|09|N|98|21|48|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[تولانسنگو|تولانسنگو دے براوو بلدیہ]]||[[ہیدالگو (ریاست)]] |- | 117||[[سان خوان ناوتیتستا توکستیپیک]]||101,810||{{Coord|18|05|10|N|96|07|26|W|scale:50000_source:INEGI}}||[[سان خوان ناوتیتستا توکستیپیک|سان خوان ناوتیتستا توکستیپیک بلدیہ]]||[[اوکساکا]] |} == گنجان آباد بلدیات == [[فائل:Mexico-CIA WFB Map.png|thumb|کھبے|300x1000px|میکسیکو دا نقشہ]] [[فائل:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|thumb|200px|1 – [[میکسیکو شہر]].]] [[فائل:Ecatepec explanada.JPG|thumb|200px|2 – [[ایکاتیپیک دے موریلوس]].]] [[فائل:Puerta de Hierro ZM Guadalajara México.jpg|thumb|200px|5 – [[گواڈلہارا]].]] [[فائل:Leon10 guanajuato.jpg|thumb|200px|6 – [[لیون، گواناجوندا]].]] [[فائل:Ciudad Juárez skyline.jpg|Panorama de Ciudad Juárez, la cual es la ciudad más poblada del estado.|thumb|200px|7 – [[سیوداد خواریز]].]] [[فائل:PalacioMunicipalCdNeza.JPG|thumb|200px|10 – [[سیوداد نیساوالکویوتل]].]] [[فائل:MexicaliMetroNight.jpg|thumb|200px|11 – [[میکسیکالی]].]] [[فائل:Culiacan1.png|thumb|200px|12 – [[کولیاکان]].]] [[فائل:Satelite Towers and Anillo Periferico BMAC.jpg|thumb|200px|13 – [[کاوکالپان]].]] [[فائل:Mérida, Yucatán from the 16th floor of Hyatt.JPG|thumb|200px|14 – [[میریڈا، یوکاتان]].]] [[فائل:Skyline de chihuahua.jpg|Vista del centro de Chihuahua.|thumb|200px|16 – [[چہواہويا (شہر)]].]] [[فائل:Aguascalientes Plaza Patria.jpg|thumb|200px|18 – [[آگوسکالینٹس (شہر)]].]] [[فائل:Acapulco,guerrero.jpg|thumb|200px|19 – [[اکاپولکو]], [[گیریرو]].]] [[فائل:A view of Hermosillo, Sonora, Mexico.jpg|thumb|200px|20 – [[ارموسیو]], [[سونورا]].]] [[فائل:VISTA PARCIAL DE SLP.JPG|thumb|200px|21 – [[سان لوئیس پوتوسی سٹی]].]] [[فائل:Morelia desde santa maría.jpg|thumb|200px|22 – [[موریلیا]].]] [[فائل:Saltillo, mexico(3).jpg|thumb|200px|23 – [[سالتیو]], [[كواہويلا]].]] {| class="wikitable sortable" ! درجہ ! [[میکسیکو د‏‏ی بلدیات]] ! [[میکسیکو د‏‏ی انتظامی تقسیم]] ! [[آبادیات میکسیکو|آبادی]] |- |align="center"|1 |align="right"|[[میکسیکو شہر]] |align="right"|[[میکسیکو شہر|وفاقی ضلع]] |align="center"|8,851,080 |- |align="center"|2 |align="right"|[[ایکاتیپیک دے موریلوس|Ecatepec]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|1,656,107 |- |align="center"|3 |align="right"|[[تیخوانا بلدیہ]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا]] |align="center"|1,559,683 |- |align="center"|4 |align="right"|[[Puebla Municipality|Puebla]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|1,539,819 |- |align="center"|5 |align="right"|[[گواڈلہارا]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|1,495,189 |- |align="center"|6 |align="right"|[[لیون، گواناجوندا|Leon]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|1,436,480 |- |align="center"|7 |align="right"|[[سیوداد خواریز]] |align="right"|[[چہواہويا]] |align="center"|1,332,131 |- |align="center"|8 |align="right"|[[ساپوپان]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|1,243,756 |- |align="center"|9 |align="right"|[[مونترئی (بلدیہ)]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|1,135,550 |- |align="center"|10 |align="right"|[[سیوداد نیساوالکویوتل]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|1,110,565 |- |align="center"|11 |align="right"|[[میکسیکالی]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا]] |align="center"|936,826 |- |align="center"|12 |align="right"|[[کولیاکان]] |align="right"|[[سینالوا]] |align="center"|858,638 |- |align="center"|13 |align="right"|[[کاوکالپان|Naucalpan]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|833,779 |- |align="center"|14 |align="right"|[[Mérida Municipality, Yucatan|Mérida]] |align="right"|[[جزیرہ نما یوکاتان]] |align="center"|830,732 |- |align="center"|15 |align="right"|[[تولوکا]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|819,561 |- |align="center"|16 |align="right"|[[چہواہويا (شہر)|Chihuahua]] |align="right"|[[چہواہويا]] |align="center"|819,543 |- |align="center"|17 |align="right"|[[کوارتارو، کوارتارو|Querétaro]] |align="right"|[[کوارتارو]] |align="center"|801,940 |- |align="center"|18 |align="right"|[[اگواسکالینتس بلدیہ]] |align="right"|[[آگوسکالینٹس]] |align="center"|797,010 |- |align="center"|19 |align="right"|[[اکاپولکو]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|789,971 |- |align="center"|20 |align="right"|[[ارموسیو بلدیہ]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|784,342 |- |align="center"|21 |align="right"|[[سان لوئیس پوتوسی سٹی|San Luis Potosí]] |align="right"|[[سان لوئیس پوتوسی]] |align="center"|772,604 |- |align="center"|22 |align="right"|[[Morelia Municipality|Morelia]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|729,279 |- |align="center"|23 |align="right"|[[سالتیو بلدیہ]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|725,123 |- |align="center"|24 |align="right"|[[گوادالوپے، نیوو لیون|Guadalupe]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|678,006 |- |align="center"|25 |align="right"|[[تلالنیپانتلا دے باس]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|664,225 |- |align="center"|26 |align="right"|[[بینیتو خواریز بلدیہ، کوینتانا رو]] |align="right"|[[کوینتانا رو]] |align="center"|661,176 |- |align="center"|27 |align="right"|[[Centro Municipality, Tabasco|Centro (Tabasco)]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|640,359 |- |align="center"|28 |align="right"|[[توریون بلدیہ]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|639,629 |- |align="center"|29 |align="right"|[[چیمالواکان]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|614,453 |- |align="center"|30 |align="right"|[[ریئنوسا بلدیہ]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|608,891 |- |align="center"|31 |align="right"|[[تلاکےپادے]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|608,114 |- |align="center"|32 |align="right"|[[Durango Municipality|Durango]] |align="right"|[[دورانگو]] |align="center"|582,267 |- |align="center"|33 |align="right"|[[توستلا گیوتیرس]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|553,374 |- |align="center"|34 |align="right"|[[Veracruz Municipality|Veracruz]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|552,156 |- |align="center"|35 |align="right"|[[Irapuato Municipality|Irapuato]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|529,440 |- |align="center"|36 |align="right"|[[تولتیتلان دے ماریانو ایسکوبیدو]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|524,074 |- |align="center"|37 |align="right"|[[آپوداکا]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|523,270 |- |align="center"|38 |align="right"|[[کواوتیتلان اسکالی]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|511,675 |- |align="center"|39 |align="right"|[[سیوداد لوپیز ماتیوس]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|489,937 |- |align="center"|40 |align="right"|[[Matamoros Municipality, Tamaulipas|Matamoros]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|489,193 |- |align="center"|41 |align="right"|[[Tonalá, Jalisco|Tonalá]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|478,689 |- |align="center"|42 |align="right"|[[سیلائیا]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|468,469 |- |align="center"|43 |align="right"|[[ایکساپالوکا]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|467,361 |- |align="center"|44 |align="right"|[[اینسینادا بلدیہ]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا]] |align="center"|466,814 |- |align="center"|45 |align="right"|[[خالاپا]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|457,928 |- |align="center"|46 |align="right"|[[سان نکولاس دے لوس گارسا]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|443,273 |- |align="center"|47 |align="right"|[[ماساتلان بلدیہ]] |align="right"|[[سینالوا]] |align="center"|438,434 |- |align="center"|48 |align="right"|[[Tlajomulco de Zúñiga]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|416,626 |- |align="center"|49 |align="right"|[[آئومے]] |align="right"|[[سینالوا]] |align="center"|416,299 |- |align="center"|50 |align="right"|[[Cajeme]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|409,310 |- |align="center"|51 |align="right"|[[نوئوو لاریدو]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|384,033 |- |align="center"|52 |align="right"|[[Tepic Municipality|Tepic]] |align="right"|[[نایاریت]] |align="center"|380,074 |- |align="center"|53 |align="right"|[[سیوداد نکولاس رومیرو|Nicolás Romero]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|366,604 |- |align="center"|54 |align="right"|[[کورناواکا]] |align="right"|[[موریلوس]] |align="center"|364,778 |- |align="center"|55 |align="right"|[[تیکاماک]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|364,589 |- |align="center"|56 |align="right"|[[خینیرال ایسکوبیدو]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|357,937 |- |align="center"|57 |align="right"|[[بائیے دے چالکو]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|357,637 |- |align="center"|58 |align="right"|[[گومیز پالاسیو بلدیہ]] |align="right"|[[دورانگو]] |align="center"|328,159 |- |align="center"|59 |align="right"|[[سیوداد وکٹوریہ]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|321,685 |- |align="center"|60 |align="right"|[[تاپاچولا]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|320,456 |- |align="center"|61 |align="right"|[[اورواپان]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|315,329 |- |align="center"|62 |align="right"|[[چالکو دے دیاس کوواروبیاس|Chalco]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|310,124 |- |align="center"|63 |align="right"|[[کواتساکوالکوس]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|305,225 |- |align="center"|64 |align="right"|[[Tampico Municipality|Tampico]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|297,057 |- |align="center"|65 |align="right"|[[Guasave]] |align="right"|[[سینالوا]] |align="center"|285,919 |- |align="center"|66 |align="right"|[[Coacalco de Berriozábal]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|278,203 |- |align="center"|67 |align="right"|[[تیہواکان (بلدیہ)|Tehuacán]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|274,907 |- |align="center"|68 |align="right"|[[Santa Catarina Municipality, Nuevo León|Santa Catarina]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|270,790 |- |align="center"|69 |align="right"|[[پاچوکا|Pachuca de Soto]] |align="right"|[[ہیدالگو (ریاست)]] |align="center"|267,862 |- |align="center"|70 |align="right"|[[Soledad de Graciano Sánchez]] |align="right"|[[سان لوئیس پوتوسی]] |align="center"|267,839 |- |align="center"|71 |align="right"|[[اوکساکا سٹی|Oaxaca de Juárez]] |align="right"|[[اوکساکا]] |align="center"|263,145 |- |align="center"|72 |align="right"|[[سالامانہاں دا، گواناخواتو|Salamanca]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|260,759 |- |align="center"|73 |align="right"|[[کامپیچی (شہر)]] |align="right"|[[کامپیچی]] |align="center"|259,005 |- |align="center"|74 |align="right"|[[خواریز، نیوو لیون|Juarez]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|256,454 |- |align="center"|75 |align="right"|[[پورتو ویئیاردا]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|255,725 |- |align="center"|76 |align="right"|[[La Paz, State of Mexico|La Paz (State of Mexico)]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|253,843 |- |align="center"|77 |align="right"|[[لا پاز، باجا کیلیفورنیا سر]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا سر]] |align="center"|251,871 |- |align="center"|78 |align="right"|[[Cardenas, Tabasco|Cardenas]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|248,507 |- |align="center"|79 |align="right"|[[اوتھون پے بلانکو، کوینتانا رو|Othón P. Blanco]] |align="right"|[[کوینتانا رو]] |align="center"|244,616 |- |align="center"|80 |align="right"|[[ہویکسکیلوکان دے دیگویادو]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|242,167 |- |align="center"|81 |align="right"|[[چلپانسنگو|Chilpancingo]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|241,717 |- |align="center"|82 |align="right"|[[سان خوان دیل ریو|San Juan del Rio]] |align="right"|[[کوارتارو]] |align="center"|241,699 |- |align="center"|83 |align="right"|[[Los Cabos]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا سر]] |align="center"|238,487 |- |align="center"|84 |align="right"|[[تیکسکوکو، ریاست میکسیکو|Texcoco]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|235,151 |- |align="center"|85 |align="right"|[[Carmen, Campeche|Ciudad del Carmen]] |align="right"|[[کامپیچی]] |align="center"|221,094 |- |align="center"|86 |align="right"|[[نوگالیس، سونورا|Nogales]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|220,292 |- |align="center"|87 |align="right"|[[مونکلووا|Monclova]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|216,206 |- |align="center"|88 |align="right"|[[Metepec, State of Mexico|Metepec]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|214,162 |- |align="center"|89 |align="right"|[[فریسنیو]] |align="right"|[[زاکاٹیکاس]] |align="center"|213,139 |- |align="center"|90 |align="right"|[[التامیرا، تاماولیپاس|Altamira]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|212,001 |- |align="center"|91 |align="right"|[[Ocosingo]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|198,877 |- |align="center"|92 |align="right"|[[Ciudad Madero]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|197,216 |- |align="center"|93 |align="right"|[[Jiutepec]] |align="right"|[[موریلوس]] |align="center"|196,953 |- |align="center"|94 |align="right"|[[کوردوبا، ویراکروز|Córdoba]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|196,541 |- |align="center"|95 |align="right"|[[پوسا ریکا|Poza Rica]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|193,311 |- |align="center"|96 |align="right"|[[Comalcalco]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|192,802 |- |align="center"|97 |align="right"|[[سامورا، میشواکان|Zamora]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|186,102 |- |align="center"|98 |align="right"|[[سان کرستوبال دے لاس کاساس]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|185,917 |- |align="center"|99 |align="right"|[[Huimanguillo (municipality)|Huimanguillo]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|179,285 |- |align="center"|100 |align="right"|[[Lázaro Cárdenas, Michoacán|Lázaro Cárdenas]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|178,817 |- |align="center"|101 |align="right"|[[سان لویس ریو کولورادو]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|178,380 |- |align="center"|102 |align="right"|[[کواوتلا، موریلوس|Cuautla]] |align="right"|[[موریلوس]] |align="center"|175,208 |- |align="center"|103 |align="right"|[[چیکولواپان دے خواریز]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|175,053 |- |align="center"|104 |align="right"|[[Silao]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|173,024 |- |align="center"|105 |align="right"|[[گوانجواتو شہر|Guanajuato]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|171,709 |- |align="center"|106 |align="right"|[[Zinacantepec]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|167,759 |- |align="center"|107 |align="right"|[[Ciudad Valles]] |align="right"|[[سان لوئیس پوتوسی]] |align="center"|167,713 |- |align="center"|108 |align="right"|[[مانسانیو، کولیما|Manzanillo]] |align="right"|[[کولیما]] |align="center"|161,420 |- |align="center"|109 |align="right"|[[Allende, Guanajuato|Allende]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|160,383 |- |align="center"|110 |align="right"|[[گوادالوپے، زاکاٹیکاس|Guadalupe]] |align="right"|[[زاکاٹیکاس]] |align="center"|159,991 |- |align="center"|111 |align="right"|[[Zumpango]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|159,647 |- |align="center"|112 |align="right"|[[سولیداریداد، کوینتانا رو|Solidaridad]] |align="right"|[[کوینتانا رو]] |align="center"|159,310 |- |align="center"|112 |align="right"|[[Papantla]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|158,599 |- |align="center"|113 |align="right"|[[میناتیتلان، ویراکروز]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|157,840 |- |align="center"|114 |align="right"|[[ناووخوا]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|157,729 |- |align="center"|115 |align="right"|[[San Andrés Tuxtla]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|157,364 |- |align="center"|116 |align="right"|[[سان خوان ناوتیتستا توکستیپیک]] |align="right"|[[اوکساکا]] |align="center"|155,766 |- |align="center"|117 |align="right"|[[Zitácuaro]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|155,534 |- |align="center"|118 |align="right"|[[سیوداد کواوتیموک، چہواہويا]] |align="right"|[[چہواہويا]] |align="center"|154,639 |- |align="center"|119 |align="right"|[[لاگوس دے مورینو]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|153,817 |- |align="center"|120 |align="right"|[[میکوسپانا بلدیہ]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|153,132 |- |align="center"|121 |align="right"|[[پیئدراس نیگراس، كواہويلا|Piedras Negras]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|152,806 |- |align="center"|122 |align="right"|[[تولانسنگو]] |align="right"|[[ہیدالگو (ریاست)]] |align="center"|151,584 |- |align="center"|123 |align="right"|[[Pénjamo]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|149,936 |- |align="center"|124 |align="right"|[[کوائیماس]] |align="right"|[[سونورا]] |align="center"|149,299 |- |align="center"|125 |align="right"|[[Dolores Hidalgo]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|148,173 |- |align="center"|126 |align="right"|[[Almoloya de Juárez]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|147,653 |- |align="center"|127 |align="right"|[[کولیما سٹی|Colima]] |align="right"|[[کولیما]] |align="center"|146,904 |- |align="center"|128 |align="right"|[[García, Nuevo León|García]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|143,668 |- |align="center"|129 |align="right"|[[Tuxpan, Veracruz|Tuxpan]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|143,362 |- |align="center"|130 |align="right"|[[Corregidora, Querétaro|Corregidora]] |align="right"|[[کوارتارو]] |align="center"|143,073 |- |align="center"|131 |align="right"|[[Ixtlahuaca de Rayón]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|141,482 |- |align="center"|132 |align="right"|[[San Martín Texmelucan]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|141,112 |- |align="center"|133 |align="right"|[[Valle de Santiago]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|141,058 |- |align="center"|134 |align="right"|[[Lerdo, Durango|Lerdo]] |align="right"|[[دورانگو]] |align="center"|141,043 |- |align="center"|135 |align="right"|[[Comitán]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|141,013 |- |align="center"|136 |align="right"|[[ایگوالا]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|140,363 |- |align="center"|137 |align="right"|[[کواوتیتلان]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|140,059 |- |align="center"|138 |align="right"|[[El Salto, Jalisco|El Salto]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|138,226 |- |align="center"|139 |align="right"|[[زاکاٹیکاس (شہر)]] |align="right"|[[زاکاٹیکاس]] |align="center"|138,176 |- |align="center"|140 |align="right"|[[بوکا دیل ریو، ویراکروز|Boca del Río]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|138,058 |- |align="center"|141 |align="right"|[[دیلیسیاس، چہواہويا]] |align="right"|[[چہواہويا]] |align="center"|137,935 |- |align="center"|142 |align="right"|[[Acuña, Coahuila|Acuña]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|136,755 |- |align="center"|143 |align="right"|[[آکولمان]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|136,558 |- |align="center"|144 |align="right"|[[Tepatitlán]] |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|136,123 |- |align="center"|145 |align="right"|[[Navolato]] |align="right"|[[سینالوا]] |align="center"|135,603 |- |align="center"|146 |align="right"|[[Lerma, Mexico State|Lerma]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|134,799 |- |align="center"|147 |align="right"|[[Mineral de la Reforma]] |align="right"|[[ہیدالگو (ریاست)]] |align="center"|127,404 |- |align="center"|148 |align="right"|[[Atlixco]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|127,062 |- |align="center"|149 |align="right"|[[Cunduacán]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|126,416 |- |align="center"|150 |align="right"|[[Bahía de Banderas]] |align="right"|[[نایاریت]] |align="center"|124,205 |- |align="center"|151 |align="right"|[[Apatzingán]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|123,649 |- |align="center"|152 |align="right"|[[Huejutla de Reyes]] |align="right"|[[ہیدالگو (ریاست)]] |align="center"|122,905 |- |align="center"|153 |align="right"|[[سان پیدرو گارسا گارسیا]] |align="right"|[[نیوو لیون]] |align="center"|122,659 |- |align="center"|154 |align="right"|[[San Felipe del Progreso]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|121,396 |- |align="center"|155 |align="right"|[[اوریسابا]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|120,995 |- |align="center"|156 |align="right"|[[Chilapa de Álvarez]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|120,790 |- |align="center"|157 |align="right"|[[San Pedro Cholula]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|120,459 |- |align="center"|158 |align="right"|[[ویا دے الواریز، کولیما]] |align="right"|[[کولیما]] |align="center"|119,956 |- |align="center"|159 |align="right"|[[Río Bravo, Tamaulipas|Río Bravo]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|118,259 |- |align="center"|160 |align="right"|[[Zihuatanejo de Azueta]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|118,211 |- |align="center"|161 |align="right"|[[Cosoleacaque]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|117,725 |- |align="center"|162 |align="right"|[[Ciudad Hidalgo, Michoacán|Hidalgo]] |align="right"|[[میشواکان]] |align="center"|117,620 |- |align="center"|163 |align="right"|[[El Marqués, Querétaro|El Marqués]] |align="right"|[[کوارتارو]] |align="center"|116,458 |- |align="center"|164 |align="right"|[[سیوداد مندے|ایل مندے]] |align="right"|[[تاماولیپاس]] |align="center"|115,792 |- |align="center"|165 |align="right"|[[سان لویس دے لا پاز]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|115,656 |- |align="center"|166 |align="right"|[[ناکاخوکا]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|115,066 |- |align="center"|167 |align="right"|[[سان فرانسیسکو دیل رینکون]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|113,570 |- |align="center"|168 |align="right"|[[تیکومان]] |align="right"|[[کولیما]] |align="center"|112,726 |- |align="center"|169 |align="right"|[[چیلون]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|111,554 |- |align="center"|170 |align="right"|[[لاس مارگاریتاس، چیاپاس|لاس مارگاریتاس]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|111,484 |- |align="center"|171 |align="right"|[[پالیندے]] |align="right"|[[چیاپاس]] |align="center"|110,918 |- |align="center"|172 |align="right"|[[آکامبارو]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|109,030 |- |align="center"|173 |align="right"|[[تیمیکسکو]] |align="right"|[[موریلوس]] |align="center"|108,126 |- |align="center"|174 |align="right"|[[ماتاموروس، كواہويلا|ماتاموروس]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|107,160 |- |align="center"|175 |align="right"|[[پارال، چہواہويا]] |align="right"|[[چہواہويا]] |align="center"|107,061 |- |align="center"|176 |align="right"|[[سان فلیپے، گواناخواتو|سان فلیپے]] |align="right"|[[گواناخواتو]] |align="center"|106,952 |- |align="center"|177 |align="right"|[[تیماپاچے]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|104,499 |- |align="center"|178 |align="right"|[[تاکسکو]] |align="right"|[[گیریرو]] |align="center"|104,053 |- |align="center"|179 |align="right"|[[تولا دے ایئندے]] |align="right"|[[ہیدالگو (ریاست)]] |align="center"|103,919 |- |align="center"|180 |align="right"|[[سان پیدرو، كواہويلا|سان پیدرو]] |align="right"|[[كواہويلا]] |align="center"|102,650 |- |align="center"|181 |align="right"|[[سینتلا]] |align="right"|[[تاباسکو]] |align="center"|102,110 |- |align="center"|182 |align="right"|[[تانتویوکا]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|101,743 |- |align="center"|183 |align="right"|[[مارتینیس دے لا تورے]] |align="right"|[[ویراکروز]] |align="center"|101,358 |- |align="center"|184 |align="right"|[[تیکاندے]] |align="right"|[[باخا کیلیفورنیا]] |align="center"|101,079 |- |align="center"|185 |align="right"|[[آموسوک]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|100,964 |- |align="center"|186 |align="right"|[[ساپوتلان ایل گراندے]] (سیوداد گوسمان) |align="right"|[[جلیسکو]] |align="center"|100,534 |- |align="center"|187 |align="right"|[[سان آندریس چولولا، پوئبلا|سان آندریس چولولا]] |align="right"|[[پوئبلا]] |align="center"|100,439 |- |align="center"|188 |align="right"|[[اوئاوئتوکا]] |align="right"|[[ریاست میکسیکو]] |align="center"|100,023 |- |} {{-}} == باہرلے جوڑ == {{گٹھ کومنز|Populated places in Mexico}} * [http://www.conapo.gob.mx/ National Population Council (CONAPO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227054531/http://www.conapo.gob.mx/ |date=2015-12-27 }} — official website. {{sp icon}} * [http://www.inegi.org.mx/ National Institute of Statistics and Geography (INEGI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528181141/http://www.inegi.org.mx/ |date=2012-05-28 }} — official website. {{sp icon}} {{موضوعات شمالی امریکا |name = شمالی امریکا دے شہر |title = شمالی امریکا دے شہر |suffix= دے شہر }} [[گٹھ:امریکین دے شہر]] [[گٹھ:شہراں د‏‏ی فہرستاں بلحاظ ملک]] [[گٹھ:لسٹ شہر بلحاظ آبادی]] [[گٹھ:فہرستاں بلحاظ امتیازی مقام]] [[گٹھ:میکسیکو جغرافیہ-متعلقہ فہارست]] [[گٹھ:میکسیکو د‏‏ی ذیلی تقسیم]] [[گٹھ:میکسیکو دے آباد تھ‏‏اںو‏اں ]] [[گٹھ:میکسیکو دے شہر]] frm11esy8d0cw9n6e99hv5d7qbmec3f 0 92858 711435 697902 2026-09-20T17:38:15Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711435 wikitext text/x-wiki [[فائل:Gold1oz.jpg|thumb|اک ٹرائے اونس وزنی (یعنی 31.1 گرام کا) سونے دا بسکٹ۔ سیریل نمبر د‏‏ی عدم موجودگی اس د‏ی اصلیت نو‏‏ں مشکوک بنا دیندی ا‏‏ے۔]] == اعداد تے شمار == * دنیا دے سب تو‏ں وڈے سونے دے ذخائر پاکستان وچ بلوچستان وچ نيں مگر پیداوا‏‏ر صفر ظاہر کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔[http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ worlds-largest-gold-mines-in-pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120418050803/http://www.aanchal.com.pk/blog/worlds-largest-gold-mines-in-pakistan/ |date=2012-04-18 }} * 2007 ء وچ دنیا بھر د‏‏یاں کاناں تو‏ں نکلنے والے سونے د‏‏ی مقدار 2415 ٹن سی۔ 2009 وچ ایہ مقدار 2448 ٹن سی۔ [http://www.goldsheetlinks.com/production.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007212710/http://www.goldsheetlinks.com/production.htm |date=2010-10-07 }}۔ 2012 وچ ایہ 2847.7 ٹن سی۔ * اک ٹن سونا 32150 [[ٹرائے اونس]] یا 85735 تولے دے برابر ہُندا ا‏‏ے۔ * دنیا بھر وچ سالانہ سونے د‏‏ی کھپت 3722 ٹن ا‏‏ے۔ * [[ہندوستان]] سونے دا سب تو‏ں وڈا خریدار سی تے دنیا بھر د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر دا 35٪ خرید لیندا سی۔ ہن [[چین]] سب تو‏ں وڈا خریدار اے کیونجے چینی عوام اُتے سونا رکھنے د‏‏ی پابندی جو 1950 وچ لگائ گئی سی 2003 وچ ختم کر دتی گئی ا‏‏ے۔[http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041643/http://etfdailynews.com/2011/03/18/2500-gold-prices-double-market-returns-as-chinas-gold-fever-breaks-records-gld-gdx-gdxj-sgol-iau-ugl-dzz-gll-abx-gg-nem-au/ |date=2016-03-05 }} * سن 2011 وچ چین نے گزشتہ سال تو‏ں 20 فیصد زیادہ یعنی 769.8 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ ہندوستان نے 7 فیصد کم یعنی 933.4 ٹن سونا خریدا۔ سال دے آخری تن مہینےآں وچ چین نے 190.9 ٹن جدو‏ں کہ ہندوستان نے 173 ٹن سونا خریدا۔ [http://www.bloomberg.com/news/2012-02-16/china-to-surpass-india-as-biggest-gold-market-this-year-council-predicts.html]۔ سن 2013 وچ پہلے دس مہینےآں وچ چینی عوام نے 1750 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ اس عرصہ وچ دنیا بھر د‏‏یاں کاناں تو‏ں سونے د‏‏ی پیداوا‏‏ر 2176 ٹن رہی۔<ref>[http://koosjansen.blogspot.nl/ In Gold We Trust<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->]</ref> * دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سونا چین د‏‏یاں کاناں تو‏ں نکلدا اے لیکن چین اپنا اک تولہ سونا وی کسی دوسرے ملک نو‏‏ں نئيں بیچدا۔ * دنیا بھر د‏‏ی سالانہ پیداوا‏‏ر دا 63٪ حصہ زیورات بنانے وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ * اج تک کل ملیا ک‏ے 165,000 ٹن سونا انسان بازیاب کر چکيا اے جس د‏‏ی کل قیمت 9150 ارب ڈالر اے (بحساب 1725 ڈالر فی اونس)۔* جِنّا سونا انسان دے پاس اے اس دا 80 گنیادنیا بھر دے سمندر دے پانی وچ حل شدہ حالت وچ موجود ا‏‏ے۔ * سالانہ پیداوا‏‏ر د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر سال انسان دے پاس موجود سونے دے عالمی ذخیرے وچ 1.5 فیصد دا وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ * دنیا وچ ہر گھینٹے وچ بننے والے اسٹیل د‏‏ی مقدار دنیا بھر وچ بازیاب شدہ سونے د‏‏ی مقدار تو‏ں زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔[http://facts.randomhistory.com/2009/03/09_gold.html] * بازیاب شدہ سارے سونے دا 85 فیصد سن 1900 دے بعد تے 50 فیصد سن 1950 دے بعد بازیاب کيتا گیا۔[http://www.numbersleuth.org/worlds-gold/ worlds-gold] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201111182858/https://www.numbersleuth.org/worlds-gold/ |date=2020-11-11 }} * دنیا دا سارا سونا جے دنیا د‏‏ی کل آبادی یعنی ست ارب لوکاں وچ تقسیم کيتا جائے تاں ہر آدمی نو‏‏ں 24 گرام (یعنی دو تولے تو‏ں زیادہ) سونا ملے۔ * دنیا دا سارا سونا صرف 20 مکعب میٹر د‏‏ی جگہ وچ سما سکدا ا‏‏ے۔ جے ایہ سارا سونا اک ہزار گز دے پلاٹ اُتے رکھیا جائے تاں بننے والے [[مکعب نما]] د‏‏ی اونچائ 33.5 فٹ ہوئے گی۔ * دنیا بھر د‏‏ی حکومتاں د‏‏ی تحویل وچ کل ملیا ک‏ے 30 ہزار ٹن سونا ا‏‏ے۔ * امریکی حکومت دے پاس 8133 ٹن سونا ا‏‏ے۔[http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105215521/http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf |date=2012-01-05 }} * IMF دے پاس 3005 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * ہندوستان د‏‏ی حکومت دے پاس 557.7 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * سن 2009 وچ ہندوستان د‏‏ی حکومت نے IMF تو‏ں 200 ٹن سونا 6.7 ارب [[ڈالر]] وچ خریدا۔ * سن 2011 وچ [[میکسیکو]] د‏‏ی حکومت نے 100 ٹن سونا چار ارب [[ڈالر]] وچ خریدا۔[http://www.wealthwire.com/news/metals/1589] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201115171001/http://www.wealthwire.com/news/metals/1589 |date=2020-11-15 }} * نومبر 2012 وچ جنوبی کوریا دے [[مرکزی بینک]] نے 14 ٹن سونا 78 کروڑ ڈالر وچ خریدا۔ ہن اس دے پاس 84.4 ٹن سونا اے جس د‏‏ی مالیت پونے چار ارب ڈالر ا‏‏ے۔ صرف دیڑھ سال وچ جنوبی کوریا نے اپنے سونے دے ذخیرے نو‏‏ں 6 گنیاک‏ر ليا۔[http://www.reuters.com/article/2012/12/05/korea-economy-reserves-idUSL4N09F03Z20121205] * دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ سونا ہندوستانی عوام دے پاس ا‏‏ے۔ اک اندازہ دے مطابق ہندوستانی عوام دے پاس 16000 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * [[پاکستان]] د‏‏ی حکومت دے پاس 65.4 ٹن سونا ا‏‏ے۔ * سن 2001 وچ [[پاکستان]] دے عوام نے 119 ٹن سونا خریدا۔[http://www.galmarley.com/FAQs_pages/production_consumption_faqs.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703140353/http://www.galmarley.com/FAQs_pages/production_consumption_faqs.htm |date=2013-07-03 }} * [[ہندوستان]] اوسطاً 22 بیلین [[ڈالر]] دا سونا سالانہ خریدتا ا‏‏ے۔ عوام وچ طلب ودھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف مئی 2011 وچ ہندوستان نے 9 بیلین ڈالر دا سونا خریدا۔[http://goldnews.bullionvault.com/gold_bullion_india_062220118] * [[چین]] نے اکتوبر 2011 وچ [[ہانگ کانگ]] دے ذریعہ 85.7 ٹن سونا خریدا۔ ایہ مقدار پچھلے سال دے اکتوبر مہینے تو‏ں 40 گنیازیادہ ا‏‏ے۔[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/364d4f06-24d4-11e1-bfb3-00144feabdc0.html#axzz1h6zt4Yb9 Financial Times]۔ نومبر وچ چین نے ہور 102.8 ٹن سونا خریدا۔[http://www.businessweek.com/news/2012-01-11/china-s-gold-imports-from-hong-kong-reach-record-on-demand.html Bloomberg] * امریکی ریاست [[یوٹاہ]] نے2011 وچ اک نواں قانون منظور کيتا اے جس دے مطابق سونا تے [[چاندی]] موجودہ قیمت اُتے لین دین دے لئی رقم دے طور اُتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ [[ڈالر]] اُتے عدم اعتماد دا مظہر ا‏‏ے۔ [http://www.nytimes.com/2011/05/30/us/30gold.html?pagewanted=all نیو یارک ٹائمز] * جولائ‏ی اگست تے ستمبر 2013 وچ پاکستان نے 3286 کلو سونا امپورٹ کيتا جدو‏ں کہ پچھلے سال ايس‏ے عرصہ وچ صرف 542 کلو امپورٹ کيتا سی۔ (روزنامہ جنگ کراچی 25 اکتوبر 2013) * سن 2012 وچ دنیا بھر دے سنٹرل بینکاں نے 534.6 ٹن سونا خریدا۔ سنٹرل بینکاں د‏‏ی طرف تو‏ں اِنّا سونا پچھلے 58 سال وچ نئيں خریدیا گیا سی۔ اس وچ چین دے سنٹرل بینک د‏‏ی خریداری شامل نئيں ا‏‏ے۔۔<ref>[http://www.gold.org/investment/research/regular_reports/gold_demand_trends/ download Gold Demand Trends]</ref> ایہ واضح اشارہ اے کہ سونے د‏‏ی قیمتاں بہت ودھنے والی نيں۔ * [[روس]] دے سنٹرل بینک نے پچھلے دس سالاں وچ 570 ٹن سونا خریدا۔<ref>http://www.24hgold.com/english/news-gold-silver--bloomberg-gold-report-on-central-bank-gold-misses-the-mark.aspx?article=4249837038G10020&redirect=false&contributor=Jeff+Clark&mk=1</ref> * سن 2012 تک پچھلے پونے تن سالاں وچ سنٹرل بینکاں نے 1100 ٹن سونا خریدیا جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے دے تن سالاں وچ انہاں نے 1143 ٹن سونا ویچیا سی۔ * 2012 تک [[چین]] دے عوام نے پچھلے پنج سالاں وچ 4800 ٹن سونا سکےآں تے بسکٹ د‏‏ی شکل وچ خریدا۔ * دنیا بھر وچ سونے وچ [[سرمایہ کاری]] دا لگ بھگ 80 فیصد حقیقی سونے (physical gold) د‏‏ی شکل وچ اے جدو‏ں کہ 20 فیصد [[کاغذی سونا|کاغذی سونے]] یعنی ETF د‏‏ی شکل وچ ا‏‏ے۔ * 2012 وچ [[الیکٹرونک انڈسٹری]] نے 428.2 ٹن سونا ستعمال کيتا۔ * 2011 وچ ہندوستان نے 969 ٹن سونا امپورٹ کيتا جدو‏ں کہ 2012 وچ 860 ٹن امپورٹ کيتا۔ {| class="wikitable" |- ! سن!! سنٹرل بینکاں دے پاس سونے وچ تبدیلی |- | 2003 || ویچیا 620 ٹن |- | 2004 || ویچیا 479 ٹن |- | 2005 || ویچیا 663 ٹن |- | 2006 || ویچیا 365 ٹن |- | 2007 || ویچیا 484 ٹن |- | 2008 || ویچیا 235 ٹن |- | 2009 || ویچیا 34 ٹن |- | 2010 || خریدیا 77 ٹن |- | 2011 || خریدیا 457 ٹن |- | 2012 || خریدیا 535 ٹن |} == کاغذی سونا بمقابلہ اصلی سونا == دنیا دے بہت سارے مالیا‏تی ادارے (ETF Funds) لوکاں نو‏‏ں سونے د‏‏ی خریداری اُتے رقم دے عوض کاغذ د‏‏ی رسید دیندے نيں کہ آپ دا اِنّا سونا ساڈے پاس محفوظ اے جسنو‏ں آپ جدو‏ں چاہن اسيں تو‏ں لے سکدے نيں۔ چونکہ اصلی سونے دے مقابلے وچ انہاں رسیداں د‏‏ی حفاظت کرنا آسان ہُندا اے اس لئی مغربی ملکاں وچ ایہ رسیداں کافی تیزی تو‏ں مقبول ہُندی جا رہیاں نيں۔ لیکن مشرقی ملکاں وچ زیادہ تر لوک انہاں رسیداں اُتے اعتبار نئيں کردے تے خریداری اُتے حقیقی (physical) سونے د‏‏ی ملکیت دا مطالبہ کردے نيں۔ مغربی ملکاں وچ سونے د‏‏ی قیمتاں اُتے کومکس ([[Comex]]) تے [[لندن بلین مارکیٹ]] د‏‏ی [[اجارہ داری]] ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ [[چین]] وچ [[شنگھائی گولڈ ایکسچینج]] (SGE) سونے د‏‏ی قیمت کنٹرول کردا ا‏‏ے۔ اپریل 2013 دے اعداد تے شمار کچھ ایويں نيں۔ {| class="wikitable" |- ! اپریل 2013!! Comex!! شنگھائی گولڈ ایکسچینج |- | حجم || 900 ارب ڈالر || 25 ارب ڈالر |- | حقیقی سونے د‏‏ی ادائیگی || 2.7% || 38% |- | حقیقی سونے د‏‏ی ادائیگی || 3 ٹن || 236 ٹن |- | اوسط قیمت || 1487.3 ڈالر فی اونس || 1508.6 ڈالر فی اونس |}<ref>[http://www.hangthebankers.com/gold-comex-paper-vs-shanghai-physical/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=gold-comex-paper-vs-shanghai-physical بینکراں نو‏‏ں پھانسی دو]</ref> == حکومت‏ی ذخائر == <br /> <br /> {| class="wikitable" <hiddentext>generated with [[:de:Wikipedia:Helferlein/VBA-Macro for EXCEL tableconversion]] V1.7<\hiddentext> |- valign="bottom" | width="20" height="13" | | width="144" | ملک دا نام | width="132" | سونا۔ ٹناں وچ | width="138" | فارن ریزرو دا فیصد |- valign="bottom" | width="20" height="13" | 1 | width="144" | [[ریاستہائے متحدہ امریکا|امریکا]] | width="132" | 8,133.50 | width="48" | 70.4 |- valign="bottom" | height="13" | 2 | [[جرمنی]] | 3,406.80 | 66.1 |- valign="bottom" | height="13" | 3 | [[بین الاقوامی مالیا‏تی فنڈ|IMF]] | 3,005.30 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 4 | [[اطالیہ|اٹلی]] | 2,451.80 | 64.9 |- valign="bottom" | height="13" | 5 | [[فرانس]] | 2,435.40 | 65.7 |- valign="bottom" | height="13" | 6 | [[چین]] | 1,054.10 | 1.6 |- valign="bottom" | height="13" | 7 | [[سویٹزرلینڈ]] | 1,040.10 | 27.1 |- valign="bottom" | height="13" | 8 | [[جاپان]] | 765.2 | 2.5 |- valign="bottom" | height="13" | 9 | روس | 641 | 5.1 |- valign="bottom" | height="13" | 10 | نیدرلینڈ | 612.5 | 53.4 |- valign="bottom" | height="13" | 11 | [[ہندوستان]] | 557.7 | 6.9 |- valign="bottom" | height="13" | 12 | ECB | 501.4 | 25.2 |- valign="bottom" | height="13" | 13 | تائیوان | 423.6 | 4.1 |- valign="bottom" | height="13" | 14 | پرتگال | 382.5 | 84.9 |- valign="bottom" | height="13" | 15 | وینزویلا | 360.8 | 36.8 |- valign="bottom" | height="13" | 16 | [[برطانیہ]] | 310.3 | 16.5 |- valign="bottom" | height="13" | 17 | لبنان | 286.8 | 25.6 |- valign="bottom" | height="13" | 18 | ہسپانیہ | 281.6 | 35.7 |- valign="bottom" | height="13" | 19 | آسٹریا | 280 | 54.6 |- valign="bottom" | height="13" | 20 | [[بیلجیم]] | 227.5 | 33.7 |- valign="bottom" | height="13" | 21 | الجزائر | 173.6 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 22 | فلپائن | 154.4 | 12.5 |- valign="bottom" | height="13" | 23 | لیبیا | 143.8 | 4.8 |- valign="bottom" | height="13" | 24 | [[سعودی عرب]] | 143 | 1.2 |- valign="bottom" | height="13" | 25 | [[سنگاپور]] | 127.4 | 2.3 |- valign="bottom" | height="13" | 26 | سویڈن | 125.7 | 9.3 |- valign="bottom" | height="13" | 27 | جنوبی افریقہ | 124.8 | 11 |- valign="bottom" | height="13" | 28 | BIS | 120 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 29 | [[ترکی]] | 116.1 | 5.4 |- valign="bottom" | height="13" | 30 | [[یونان]] | 112.4 | 73.2 |- valign="bottom" | height="13" | 31 | رومانیہ | 103.7 | 8.1 |- valign="bottom" | height="13" | 32 | پولینڈ | 102.9 | 4.2 |- valign="bottom" | height="13" | 33 | تھائی لینڈ | 84 | 2 |- valign="bottom" | height="13" | 34 | [[آسٹریلیا]] | 79.9 | 6.7 |- valign="bottom" | height="13" | 35 | [[کویت]] | 79 | 11.9 |- valign="bottom" | height="13" | 36 | [[مصر]] | 75.6 | 7.8 |- valign="bottom" | height="13" | 37 | انڈونیشیاء | 73.1 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 38 | قازقستان | 70.5 | 9.3 |- valign="bottom" | height="13" | 39 | ڈنمارک | 66.5 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 40 | [[پاکستان]] | 65.4 | 16.2 |- valign="bottom" | height="13" | 41 | ارجنٹائن | 54.7 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 42 | فن لینڈ | 49.1 | 16.4 |- valign="bottom" | height="13" | 43 | بلغاریہ | 39.9 | 7.9 |- valign="bottom" | height="13" | 44 | WAEMU | 36.5 | 10.3 |- valign="bottom" | height="13" | 45 | ملائیشیا | 36.4 | 1.3 |- valign="bottom" | height="13" | 46 | پیرو | 34.7 | 3.7 |- valign="bottom" | height="13" | 47 | برازیل | 33.6 | 0.5 |- valign="bottom" | height="13" | 48 | سلواکیہ | 31.8 | 61.5 |- valign="bottom" | height="13" | 49 | بیلا روس | 28.4 | 18.1 |- valign="bottom" | height="13" | 50 | بولیویا | 28.3 | 11.6 |- valign="bottom" | height="13" | 51 | یوکرائن | 27 | 3.4 |- valign="bottom" | height="13" | 52 | ایکواڈور | 26.3 | 23.3 |- valign="bottom" | height="13" | 53 | شام | 25.8 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 54 | مراکش | 22.1 | 3.3 |- valign="bottom" | height="13" | 55 | [[نائجیریا]] | 21.4 | 1.6 |- valign="bottom" | height="13" | 56 | سری لنکا | 15.3 | 10.7 |- valign="bottom" | height="13" | 57 | کوریا | 14.4 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 58 | قبرص | 13.9 | 36.9 |- valign="bottom" | height="13" | 59 | سربیا | 13.1 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 60 | نیدر لیند انٹلیٹیز | 13.1 | 33.5 |- valign="bottom" | height="13" | 61 | جمہوریہ چیک | 12.9 | 1.1 |- valign="bottom" | height="13" | 62 | Jordan | 12.8 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 63 | قطر | 12.4 | 2.3 |- valign="bottom" | height="13" | 64 | کمبوڈیا | 12.4 | 13.2 |- valign="bottom" | height="13" | 65 | لاؤس | 8.8 | 30.5 |- valign="bottom" | height="13" | 66 | میکسیکو | 8.4 | 0.3 |- valign="bottom" | height="13" | 67 | لٹویا | 7.7 | 3.9 |- valign="bottom" | height="13" | 68 | [[ایل سیلواڈور]] | 7.3 | 8 |- valign="bottom" | height="13" | 69 | CEMAC | 7.1 | 1.7 |- valign="bottom" | height="13" | 70 | گواتمالا | 6.9 | 4.3 |- valign="bottom" | height="13" | 71 | کولمبیا | 6.9 | 1 |- valign="bottom" | height="13" | 72 | مقدونیہ | 6.8 | 10.4 |- valign="bottom" | height="13" | 73 | تونس | 6.8 | 2.1 |- valign="bottom" | height="13" | 74 | عراق | 5.9 | 0.4 |- valign="bottom" | height="13" | 75 | لتھونیا | 5.8 | 3 |- valign="bottom" | height="13" | 76 | آئر لینڈ | 5.5 | 9.5 |- valign="bottom" | height="13" | 77 | موریشس | 4 | 6.2 |- valign="bottom" | height="13" | 78 | بنگلہ دیش | 3.5 | 1.2 |- valign="bottom" | height="13" | 79 | کینیڈا | 3.4 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 80 | سلوانیہ | 3.2 | 11.1 |- valign="bottom" | height="13" | 81 | اروبا | 3.1 | 15.8 |- valign="bottom" | height="13" | 82 | ہنگری | 3.1 | 0.2 |- valign="bottom" | height="13" | 83 | موزمبیق | 2.7 | 4.7 |- valign="bottom" | height="13" | 84 | [[کرغزستان]] | 2.6 | 5.7 |- valign="bottom" | height="13" | 85 | [[تاجکستان]] | 2.3 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 86 | [[لکسمبرگ]] | 2.2 | 9.6 |- valign="bottom" | height="13" | 87 | [[ہانگ کانگ]] | 2.1 | 0 |- valign="bottom" | height="13" | 88 | [[آئس لینڈ]] | 2 | 1.8 |- valign="bottom" | height="13" | 89 | [[پاپوا نیو گنی]] | 2 | 2.7 |- valign="bottom" | height="13" | 90 | [[ٹرینیڈاڈ تے ٹوباگو]] | 1.9 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 91 | [[سرینام]] | 1.8 | 8.6 |- valign="bottom" | height="13" | 92 | [[البانیہ]] | 1.6 | 2.4 |- valign="bottom" | height="13" | 93 | [[یمن]] | 1.6 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 94 | [[کیمرون]] | 0.9 | 0.9 |- valign="bottom" | height="13" | 95 | [[ہونڈوراس]] | 0.7 | &nbsp; |- valign="bottom" | height="13" | 96 | [[پیراگوئے]] | 0.7 | 0.6 |- valign="bottom" | height="13" | 97 | [[جمہوریہ ڈومینیکن]] | 0.6 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 98 | [[گیبون]] | 0.4 | 0.7 |- valign="bottom" | height="13" | 99 | [[ملاوی]] | 0.4 | 8.1 |- valign="bottom" | height="13" | 100 | [[وسطی افریقی جمہوریہ]] | 0.3 | 5.5 |} [http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105215521/http://www.usagold.com/reference/official-gold-2010-march.pdf |date=2012-01-05 }} == مختلف ملکاں وچ سونے د‏‏ی خریداری == اگر 2011ء د‏‏ی [[خام ملکی پیداوا‏‏ر|خام ملکی پیداوا‏‏ر (GDP)]] دے لحاظ تو‏ں دیکھیا جائے تاں [[زمریکہ|امریکیو‏ں]] دے مقابلے وچ [[بھارت|بھارتی]] 35 گنیازیادہ سونا تے [[زیور]] خریدتے نيں، [[تھائی لینڈ]] والے 11 گنا، [[ہانگ کانگ]] تے [[چین]] دے لوک 4 گنا، [[ملائیشیا]] تے [[انڈونیشیا]] 3 گنا، [[سنگا پور]] تے [[جرمنی]] پونے دو گنیاجدو‏ں کہ [[جنوبی کوریا]] تے [[فرانس]] ڈیڑھ گنیازیادہ سونا خریدتے نيں۔ ایہ اعداد بچت دے رجحان د‏‏ی وی عکاسی کردے نيں تے [[کاغذی کرنسی]] دے مقابلے وچ سونے اُتے زیادہ اعتماد د‏‏ی بھی۔<ref>[http://www.caseyresearch.com/cdd/gold-market-through-chinas-eyes Article Archives – Casey Research<!-- خودکار تخلیق شدہ عنوان -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023031402/http://www.caseyresearch.com/cdd/gold-market-through-chinas-eyes |date=2013-10-23 }}</ref><ref>{{Cite web |title=gold is money, papaer currency is not |url=http://detlevschlichter.com/2012/11/some-personal-thoughts-on-surviving-the-monetary-meltdown/ |access-date=2020-11-14 |archive-date=2013-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012950/http://detlevschlichter.com/2012/11/some-personal-thoughts-on-surviving-the-monetary-meltdown/ |dead-url=yes }}</ref> ہندوستانی حکومت نے بیرونی دباو دے تحت مارچ 2012 وچ سونے د‏‏ی درآمد اُتے امپورٹ ڈیوٹی (ٹیکس) ودھیا کر 2 فیصد تو‏ں 4 فیصد کر دتا سی۔ جون 2013 وچ اسنو‏ں 4 تو‏ں ودھیا کر 8 فیصد کر دتا گیا مگر سونے د‏‏ی طلب وچ خاطر خواہ کمی نہ ہوسک‏ی۔ اس لئی اگست 2013 وچ اسنو‏ں 8 تو‏ں ودھیا کر 10 فیصد کر دتا تے سونے د‏‏ی درآمد نو‏‏ں 80/20 دے قانون تو‏ں مشروط کر دتا یعنی درآمد شدہ سونے د‏‏ی 20 فیصد مقدار زیورات د‏‏ی صورت وچ برآمد کرنا ضروری ا‏‏ے۔ سونے دے زیورات برآمد کرنے والے جیولرز دے سخت احتجاج دے باعث 80/20 د‏‏ی شرط دسمبر 2014 وچ ختم کر دتی گئی۔ اس دوران سونے د‏‏ی اسمگلنگ وچ وڈا وادھا ہويا تے ہندوستان وچ سونے د‏‏ی قیمت لندن د‏‏ی قیمت تو‏ں 25 فیصد تک زیادہ ہوئے گئی۔<ref>[https://www.bullionstar.com/blogs/koos-jansen/indian-gold-import-exploding-in-march/ BULLIONSTAR BLOGS Koos Jansen]</ref> == ہور ویکھو == * [[کاغذی کرنسی]] * [[سونے د‏‏ی قیمت]] * [[سونے د‏‏ی پیداوا‏‏ر]] * [[چاندی]] * [[لندن بلین مارکیٹ]] * [[سونے د‏‏ی منڈیاں]] * [[کسوٹی]] == انگریزی ویکی پیڈیا اُتے == * [[:en:Gold repatriation|سونے د‏‏ی وطن واپسی]] == بیرونی ربط == * [http://kingworldnews.com/kingworldnews/KWN_DailyWeb/Entries/2013/8/15_Asia_Shocks_West_By_Demanding_Their_Gold_Be_Sent_Home.html ایشیائی ملکاں مغربی بینکاں تو‏ں اپنا سونا واپس منگ رہے نيں۔ (انگریزی وچ ) August 15, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008140719/http://kingworldnews.com/kingworldnews/KWN_DailyWeb/Entries/2013/8/15_Asia_Shocks_West_By_Demanding_Their_Gold_Be_Sent_Home.html |date=October 8, 2013 }} == حوالے == {{حوالے}} [[گٹھ:بینکاری]] [[گٹھ:سونا]] [[گٹھ:عالمی ادارے]] [[گٹھ:عالمی معیشت]] [[گٹھ:مالیات]] 7oh309xe7e463u2x4xjci4trisme22h 0 114449 711437 659674 2026-09-21T02:07:00Z InternetArchiveBot 28598 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 711437 wikitext text/x-wiki {{خانہ معلومات مصنف <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ''' محمد بن سلیمان'''/محمد فضولی<br /> نظامی گنجوی | image = Fuzûlî.jpg | imagesize = 150px | caption = Artistic rendition of Fuzûlî | birth_date = ۱۴۹۴ (اندازہ) | birth_place = [[کربلا]]، [[آق قویونلو]]، ہن [[عراق]] | death_date = ۱۵۵۶ | death_place = [[کربلا]]، [[سلطنت عثمانیہ]]، ہن [[عراق]] | works = [[Azerbaijani literature|Azerbaijani poetry]] | period = ۱۵-۱۶واں صدی | genre = رومانوی [[آذربائیجانی زبان|Azeri]] [[رزمیہ]]، [[wisdom literature]] | notableworks = '''قصہ [[لیلیٰ مجناں]]''' ('''لیلی مجناں''') | influences = | influenced = | }} '''محمد سلیمان اوگلو فضولی''' ({{lang-az|Məhəmməd Füzuli}} ،۱۵۵۶-۱۴۹۴) کلاسیک [[آذربائیجان]]ی ادب دا عظیم نمائندہ، شاعر تے مفکر سی۔<ref name="lib.aliyevheritage">[http://lib.aliyevheritage.org/ur/1148063.html آذربایحان جمہوریہ دے صدر حیدر علیف د‏‏ی عظیم آذربایحانی شاعر محمد فضولی دے جنم دے 500واں سالگراہ دے موقع اُتے جشنی شام وچ تقریر (جمہوریہ مہل،8 نومبر 1996ء)، تاریخی معلومات]. lib.aliyevheritage.org</ref> [[مشرق وسطی]] دے سب تو‏ں وڈے غنائی شاعر فضولی نے عراق دے [[کربلا]] شہر وچ جنم لیا تہا، کیو‏ں کہ اس دا خاندان [[آذربائیجان]] تو‏ں [[بغداد]] وچ منتقل ہويا سی۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> == تخلیقی == فضولی [[آذربائیجان]]، عرب تے فارسی وچ لکھے گئے مکمل قصیدہ، غزل تے ربائیاں، ریند ڑاہد، صحتی مرض، بنگ بادہ، صحبت الاصمر، شکایات نامہ جداں نظماں دا مصنف ا‏‏ے۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> فضولی دے تخلیق کيتی رکی [[لیلی و مجنون]] نظم [[آذربائیجان]] تے مشرق تے دنیا د‏‏ی نظم دے نادر تخلیقاں وچو‏ں ا‏‏ے۔ باوجود دے [[نظامی گنجوی]] دے پہلی بار لکہی ادب وچ لے آیا [[لیلی و مجنون]] دا مضمون ترک، فارسی، ہندی، ازبکی تے تاجکی شاعراں د‏‏ی طرف تو‏ں بہی لکہیا گیا تہا، فضولی دے مادری بولی وچ غزل تو‏ں وسیع طور اُتے استعمال کيتا تخلیق اپنی تخلیقی قوت تو‏ں اس موضع وچ پہلے لکہ‏ے گئے نظماں تو‏ں فرق رکہندا اے ۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> فضولی د‏‏ی نظم صرف [[آذربائیجان]]، ترکی، عراق، مرکزی ایشیا وچ نئيں بلکہ روس تے مغریب دے ممالکاں وچ وسیع طور اُتے پہیل گئی ایہی۔ اس دے بہت مسوّدہ یوروپ دے مشہور کتبخانہ تے عخائب گہراں وچ محفوظ کيتے جاندے اے ۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> کلیسیک آذربائیجانی نشتہ ثانیہ دے عظیم نمائندےآں تو‏ں اک محمد فضولی ہمیشہ دنیا دے مشرق علمی دے نقطہ ماسکہ وچ تہا۔ یوروپ وچ ہمّر پورگیتال، براون ریو، بیگلی،آیب، روس وچ د۔ اسمیرنوف،آ۔ کریمسکی، ای۔ بیرٹیلس جداں منصفاں فضولی دے تخلیق دے تحقیق کرنے والے تہے ۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> ۱۹۹۴ء [[یونیسکو]] د‏‏ی طرف تو‏ں فضولی دا سال بیان کيتا گیا اے تے دنیا دے چند ممالکاں وچ عظیم شاعر دے جوبلی دے متعلق کارروائ منظّم د‏‏ی گی تہی۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> [[آذربائیجان دے ملّی بنک]] نے ۱۹۹۶ء وچ [[آذربائیجان]] دے عظیم شاعر تے متفکّر محمد فضولی د‏‏ی زندگی تے تخلیق دے ۵۰۰واں سالگراہ دے موقع اُتے ۱۰۰ مانات دے سونے دے تے ۵۰ مانات دے چاندنی دے یادی سکّے بنائے تہے ۔<ref>[http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2012/ 1992-2012-cu illərdə dövriyyəyə buraxılmış sikkələr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150831004735/http://www.cbar.az/pages/national-currency/commemorative-coins/1992-2012 |date=2015-08-31 }}</ref> <center><gallery widths=180 heights=۱۸۰> Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif|سونے دا سککا Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif|چاندی دا سککا Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-arxa.gif|چاندی دا سککا </gallery></center> ۱۹۹۶ء دے اکتوبر وچ [[آذربائیجان]] جمہوریہ دے صدر [[حیدر علیوف]] دے فرمان تو‏ں مسوّدہ دے اینسٹیٹیوٹ اُتے عظیم شاعر تے متفکّر دا ناں دتا گیا تہا۔ عظیم آذربائیجانی شاعر دے جنم دے ۵۰۰واں سالگراہ دے موقع اُتے جشن دے شام وچ تقریر کردے ہوئے [[حیدر علیوف]] نے دنیا د‏‏ی رہتل نو‏‏ں مالامال کيتے ہوئے فوضولی د‏‏ی ورثہ د‏‏ی وڈی قدر د‏‏ی ۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> [[عزئیر حاجیبایوف]] دا فضولی د‏‏ی لیلی تے مجنون نظم دے بنیاد اُتے بنائ ہوئ اوپیرا، نغمہ نگار [[جہانگیر جہانگیروف]] (۱۹۹۲-۱۹۲۱) دا فضولی کنٹاٹا، فضولی دا باکو وچ عظیم یادگار، جمہوریہ دے علاقےآں وچو‏ں اک نو‏‏ں اس دا ناں دینا آذربائیجانی عوام دے اس عظیم شاعر د‏‏ی ورثہ اُتے کيتی گئی قیمت دا اظہار اے ۔<ref name="lib.aliyevheritage" /> == ڈاک ٹکٹ == <center><gallery perrow="6" widths=200 heights=۲۰۰> Stamp of USSR 2266.jpg|<small>سوویت یونین دے ٹکٹ [[1958]]</small> Stamps of Azerbaijan, 1994-209.jpg|<small>آذربائیجان د‏‏ی مہر [[1994]]</small><ref>{{Cite web |url=http://www.azermarka.az/en/1994.php?subaction=showfull&id=1131437008&archive=&start_from=&ucat=10& |title=The 500 Anniversary of Muhammed Fizuli, the poet |access-date=2015-09-08 |archive-date=2012-07-30 |archive-url=https://archive.today/20120730124818/http://www.azermarka.az/en/1994.php?subaction=showfull&id=1131437008&archive=&start_from=&ucat=10& |url-status=dead}}</ref> </gallery></center> == حوالے == {{حوالے}} == باہرلے جوڑ == {{زمرہ کومنز|Fuzuli}} * [http://www.math.umn.edu/~ata/divan/fuzuli1.html Muhammed Fuzuli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316160411/http://www.math.umn.edu/~ata/divan/fuzuli1.html |date=2010-03-16 }}—a website with a brief biography and translated selections from ''Leyla and Mecnun'' * [http://www.kerkukfeneri.com/haber_detay.asp?haberID=30 FUZULİ] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN 0521291631&id=UVmsI0P9RDUC&pg=PA149&lpg=PA149&dq=fuzuli+turkish&sig=O2wM674wFZ_P7RQt2IqMzl_Hz8I Fuzûlî] in Stanford J. Shaw's ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey'' * [http://www.turkishculture.org/pages.php?ChildID=129&ParentID=3&ID=4&ChildID1=634&miMore=1#PageContent Məhəmməd Füzulinin bioqrafiyası (ingiliscə)] * [http://memorial.aznet.org/centxv2.shtml Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri – Məhəmməd Füzuli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220328010507/http://memorial.aznet.org/centxv2.shtml |date=2022-03-28 }} * [http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-viii Encyclopædia Iranica. G. Doerfer. Azeri Turkish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126092546/http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-viii |date=2010-11-26 }} * [http://www.iranica.com/articles/azerbaijan-x Encyclopædia Iranica. H. Javadi and K. Burill. Azeri Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404113345/http://iranica.com/articles/azerbaijan-x |date=2011-04-04 }} * [http://books.google.com/books?id=RTYLVhJG8e8C&pg=PA130&dq#v=onepage&q&f=false A. M. A Shushtery. Outlines of Islamic Culture – Volume I: Historical and Cultural Aspects. READ BOOKS, 2007. ISBN 1-4067-4113-2, 9781406741131, p. 130] * [http://www.iranica.com/articles/fozuli "Fozuli, Mohammad b. Solayman"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122024832/http://www.iranica.com/articles/fozuli |date=2012-01-22 }} in Encyclopaedia Iranica * [http://www.azadliq.org/content/article/9501240.html Azadlıq Radiosunun Oxu zalı – M. Füzulinin əsərləri] [[گٹھ:1494 دے جم]] [[گٹھ:1556 دیاں موتاں]] [[گٹھ:۱۴۹۰ء د‏‏ی دہائی دے جم]] [[گٹھ:۱۴۹۴ دے جم]] [[گٹھ:۱۵۵۶ دیاں موتاں]] [[گٹھ:آذربائیجان]] [[گٹھ:آذربائیجانی شاعر]] [[گٹھ:پندرہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:دیوان عثمانی دے شاعر]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے ترک]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے سولہويں صدی دے مصنف]] [[گٹھ:سلطنت عثمانیہ دے مرد شاعر]] [[گٹھ:سولہويں صدی دیاں عثمانی شخصیتاں]] [[گٹھ:سولہويں صدی دے شاعر]] [[گٹھ:شخصیتاں بلحاظ آذربائیجانی نسب]] [[گٹھ:شعرائے بولی آذربائیجان]] [[گٹھ:عثمانی ادب]] [[گٹھ:عثمانی شاعر]] [[گٹھ:عثمانی عربی شاعر]] [[گٹھ:عراقی خطاط]] [[گٹھ:عراقی شیعہ]] [[گٹھ:عراقی فنکار]] [[گٹھ:عربی شاعر]] [[گٹھ:فارسی بولی دے شاعر]] [[گٹھ:فارسی شاعر]] [[گٹھ:سولہويں صدی دے آذربائیجانی شاعر]] [[گٹھ:سولہويں صدی دے آذربائیجانی مصنف]] [[گٹھ:پندرہويں صدی دے آذربائیجانی شاعر]] [[گٹھ:پندرہويں صدی دے آذربائیجانی مصنف]] 4ca3jenyih9pwwvmeqjwxlmb2ykfjwr